Сергей Шевцов Ekoterapia jäne medisinalyq ekologia sözdıgı. Экотерапия және медициналық экология сөздігі. Словарь экотерапии и медицинской экологии. Dictionary of Ecotherapy and Medical Ecology

IX. Ekojüie jäne onyñ qyzmet etuı / Экосистема и её функционирование / Ecosystems and Their Functioning

242. Avtotroftar / Автотрофы / Autotrophs

kk. Бейорганикалық заттардан органикалық заттарды өздері түзетін организмдер; ең алдымен жасыл өсімдіктер.

ru. Организмы, синтезирующие органические вещества из неорганических соединений с использованием энергии света или химических реакций.

en. Organisms that synthesise organic compounds from inorganic substances using energy from light or chemical reactions.

243. Geterotroftar / Гетеротрофы / Heterotrophs

kk. Дайын органикалық заттардың есебінен тіршілік ететін организмдер — жануарлар, саңырауқұлақтар және бактериялардың көпшілігі.

ru. Организмы, живущие за счёт готового органического вещества: животные, грибы, большинство бактерий.

en. Organisms that obtain carbon and energy by consuming organic matter produced by other organisms.

244. Ortanyñ syiymdylyğy / Ёмкость среды / Carrying capacity

kk. Орта ұзақ уақыт бойы сақтап тұра алатын популяцияның ең көп саны.

ru. Максимальная численность популяции, которую данная среда способна устойчиво поддерживать в течение длительного времени.

en. The maximum population size that an environment can sustain over the long term.

245. Konsumentter / Консументы / Consumers

kk. Дайын органикалық заттарды тұтынатын организмдер — өсімдікқоректі және жыртқыш жануарлар.

ru. Гетеротрофные организмы, получающие энергию и вещества путём потребления других организмов или произведённой ими органики.

en. Heterotrophic organisms that obtain energy and matter by consuming other organisms or the organic material they produce.

246. Zattar ainalymy / Круговорот веществ / Biogeochemical cycling

kk. Химиялық элементтердің организмдер мен экожүйенің жансыз ортасы арасындағы үздіксіз айналмалы қозғалысы.

ru. Непрерывное циклическое перемещение химических элементов между организмами и неживой средой экосистемы.

en. The continuous movement and transformation of chemical elements between organisms and the abiotic components of an ecosystem.

247. Miksotroftar / Миксотрофы / Mixotrophs

kk. Бірнеше қоректену түрін, мысалы фотосинтез бен дайын органикалық заттармен қоректенуді, біріктіретін организмдер.

ru. Организмы, сочетающие несколько типов питания, например, и фотосинтез, и поедание готовой органики.

en. Organisms capable of combining different nutritional strategies, such as photosynthesis and the uptake or ingestion of organic matter.

248. Şekteuşı faktor / Ограничивающий фактор / Limiting factor

kk. Организмнің тіршілік етуін немесе өсуін бірінші кезекте шектейтін орта жағдайы.

ru. Условие среды, которое в первую очередь сдерживает существование или рост организма.

en. An environmental condition or resource that primarily restricts an organism’s survival, growth, reproduction or distribution.

249. Qorektık tor / Пищевая сеть / Food web

kk. Қауымдастықтағы өзара байланысқан көптеген қоректік тізбектердің тоғысуы.

ru. Переплетение множества связанных между собой пищевых цепей сообщества.

en. A network of interconnected feeding relationships among organisms in a community.

250. Qorektık tızbek (trofikalyq tızbek) / Пищевая цепь (трофическая цепь) / Food chain (trophic chain)

kk. Әрбір алдыңғы организм келесісіне қорек болатын организмдер қатары.

ru. Ряд организмов, в котором каждый предыдущий служит пищей следующему.

en. A sequence of organisms through which matter and energy pass as each organism is consumed by the next.

251. Produsentter / Продуценты / Producers

kk. Экожүйенің бастапқы органикалық затын түзетін организмдер; ең алдымен жасыл өсімдіктер.

ru. Организмы, создающие первичное органическое вещество экосистемы, прежде всего — зелёные растения.

en. Autotrophic organisms that produce the organic matter forming the base of an ecosystem’s food web, especially plants and algae.

252. Redusentter / Редуценты / Decomposers

kk. Өлі органикалық заттарды минералдық заттарға дейін ыдыратып, оларды заттар айналымына қайтаратын организмдер.

ru. Организмы, разлагающие мёртвую органику до минеральных веществ и возвращающие их в круговорот.

en. Organisms, chiefly microorganisms and fungi, that break down dead organic matter and release mineral nutrients back into ecological cycles.

253. Trofikalyq deñgei / Трофический уровень / Trophic level

kk. Организмнің қоректік тізбектегі орны — продуценттер, өсімдікқоректілер және жыртқыштар деңгейі.

ru. Ступень организма в цепи питания — продуценты, растительноядные, хищники.

en. An organism’s position in a food chain or food web, such as producer, primary consumer or secondary consumer.

254. Fotosintez / Фотосинтез / Photosynthesis

kk. Жасыл өсімдіктердің жарық энергиясын пайдаланып, көмірқышқыл газы мен судан оттегі бөле отырып органикалық зат түзуі.

ru. Образование зелёными растениями органики из углекислого газа и воды за счёт энергии света с выделением кислорода.

en. The process by which photosynthetic organisms use light energy to produce organic compounds from carbon dioxide and water, usually releasing oxygen.

255. Fototroftar / Фототрофы / Phototrophs

kk. Күн сәулесінің энергиясын пайдаланатын организмдер — өсімдіктер, балдырлар және кейбір бактериялар.

ru. Организмы, получающие энергию из солнечного света: растения, водоросли, ряд бактерий.

en. Organisms that use light as their primary energy source, including plants, algae and many microorganisms.

256. Hemotroftar / Хемотрофы / Chemotrophs

kk. Бейорганикалық заттардың тотығуынан энергия алатын организмдер — кейбір бактериялар мен археялар.

ru. Организмы, получающие энергию из окисления неорганических веществ — некоторые бактерии и археи.

en. Organisms that obtain energy from chemical reactions; chemolithotrophs use the oxidation of inorganic compounds.

257. Ekologialyq piramida / Экологическая пирамида / Ecological pyramid

kk. Экожүйенің трофикалық деңгейлері арасындағы дарақтар саны, биомасса немесе жинақталған энергия бойынша арақатынастың бейнеленуі.

ru. Графическое представление числа организмов, биомассы или энергии на последовательных трофических уровнях экосистемы.

en. A graphical representation of organism numbers, biomass or energy at successive trophic levels in an ecosystem.

258. Ekologialyq tepe-teñdık / Экологическое равновесие / Ecological balance

kk. Зат және энергия алмасуы теңгерілген экожүйенің тұрақты күйі.

ru. Устойчивое состояние экосистемы со сбалансированным обменом веществ и энергии.

en. A relatively stable state in which ecosystem structure and flows of matter and energy remain within a sustainable range.

259. Ekojüie / Экосистема / Ecosystem

kk. Зат алмасуы мен энергия ағыны арқылы біріккен организмдер қауымдастығы және оның жансыз табиғи ортасы.

ru. Сообщество организмов вместе с их неживой средой, объединённые обменом веществ и потоком энергии.

en. A community of organisms and its abiotic environment linked by flows of energy and cycles of matter.

X. Populäsialar, qauymdastyqtar jäne bioaluantürlılık / Популяции, сообщества и биоразнообразие / Populations, Communities and Biodiversity

260. Agrobioaluantürlılık / Агробиоразнообразие / Agrobiodiversity

kk. Ауыл шаруашылығында пайдаланылатын организмдер мен соларға байланысты жабайы түрлердің алуантүрлілігі.

ru. Разнообразие организмов, используемых в сельском хозяйстве, и связанных с ними диких видов.

en. The diversity of crops, livestock, associated microorganisms and wild species that support agricultural systems.

261. Bioaluantürlılık / Биоразнообразие / Biodiversity

kk. Тірі организмдердің барлық деңгейдегі алуантүрлілігі — түр ішіндегі гендерден бастап түрлер мен тұтас экожүйелерге дейін.

ru. Разнообразие живых организмов на генетическом, видовом и экосистемном уровнях.

en. The diversity of living organisms at genetic, species and ecosystem levels.

262. Genetikalyq aluantürlılık / Генетическое разнообразие / Genetic diversity

kk. Түр ішіндегі тұқым қуалайтын белгілердің алуантүрлілігі; ол түрдің бейімделу қабілетін қамтамасыз етеді.

ru. Разнообразие наследственных признаков внутри вида, обеспечивающее его приспособляемость.

en. Variation in genes and heritable traits within and among populations of a species, supporting evolutionary potential and adaptation.

263. Defaunizasia / Дефаунизация / Defaunation

kk. Жануарлардың жойылып кетуі салдарынан қауымдастықтардың кедейленуі.

ru. Обеднение сообществ вследствие исчезновения из них животных.

en. The loss or severe decline of animal populations and species from ecological communities.

264. Türlerdıñ moldyğy / Обилие вида / Species abundance

kk. Қауымдастықта немесе телімде әрбір түрге жататын дарақтардың саны.

ru. Число особей данного вида в сообществе, пробе или на определённом участке.

en. The number of individuals of a particular species in a community, sample or defined area.

265. Bioaluantürlılık oşağy / Очаг биоразнообразия / Biodiversity hotspot

kk. Тек сол жерде кездесетін сирек түрлердің өте жоғары шоғырлануы бар және жойылу қаупі төнген аумақ.

ru. Территория с исключительно высоким числом эндемичных видов, испытывающая значительную утрату естественных местообитаний.

en. An area with exceptionally high endemism that has experienced substantial loss of natural habitat.

266. Populäsia tyğyzdyğy / Плотность популяции / Population density

kk. Түр дарақтарының алып жатқан аумақ ауданының немесе көлемінің бірлігіне шаққандағы саны.

ru. Число особей вида на единицу площади или объёма занимаемой территории.

en. The number of individuals of a species per unit of area or volume of the territory it occupies.

267. Populäsialyq tolqyndar / Популяционные волны / Population fluctuations

kk. Популяция санының уақыт бойынша заңды түрде ауытқуы.

ru. Закономерные колебания численности популяции во времени.

en. The regular fluctuations in the size of a population over time.

268. Populäsia / Популяция / Population

kk. Бір аумақта тіршілік етіп, өзара еркін шағылыса алатын бір түр дарақтарының жиынтығы.

ru. Совокупность особей одного вида, обитающих на общей территории, потенциально скрещивающихся между собой и имеющих общий генофонд.

en. A group of individuals of the same species occupying a common area, potentially interbreeding and sharing a gene pool.

269. Bioaluantürlılıktıñ joğaluy / Утрата биоразнообразия / Biodiversity loss

kk. Адам әсерінен түрлер санының азаюы және олардың генетикалық алуантүрлілігінің кедейленуі.

ru. Сокращение числа видов и обеднение их генетического разнообразия под воздействием человека.

en. The decline in the number of species and the impoverishment of their genetic diversity under human impact.

270. Populäsianyñ tiımdı mölşerı / Эффективный размер популяции / Effective population size

kk. Көбеюге нақты қатысып, гендерін ұрпаққа беретін популяция дарақтарының саны.

ru. Размер идеализированной популяции, в которой генетический дрейф или скорость инбридинга соответствуют наблюдаемым в реальной популяции.

en. The size of an idealised population that would experience the same rate of genetic drift or inbreeding as the actual population.

XI. Organizmderdıñ özara qatynastary / Взаимоотношения организмов / Interactions Between Organisms

271. Allelopatia / Аллелопатия / Allelopathy

kk. Өсімдіктердің ортаға бөлетін заттары арқылы бір-біріне химиялық әсер етуі.

ru. Химическое влияние растений друг на друга через выделяемые в среду вещества.

en. The chemical effects of one plant on another through biologically active compounds released into the environment.

272. Amensalizm / Аменсализм / Amensalism

kk. Екі түр арасындағы қатынас — бір түр тежеледі, ал екінші түрге бұл қатынас әсер етпейді.

ru. Отношения двух видов, при которых один угнетается, а второй остаётся безразличным.

en. An interaction in which one species is harmed or inhibited while the other is essentially unaffected.

273. Gildia / Гильдия / Guild

kk. Бір ресурсты ұқсас жолмен пайдаланатын қауымдастық түрлерінің тобы.

ru. Группа видов сообщества, сходно использующих один и тот же ресурс.

en. A group of species in a community that exploit the same class of resources in a similar way.

274. Kommensalizm / Комменсализм / Commensalism

kk. Екі түрдің бірге тіршілік етуі — бір түр пайда көреді, ал екіншісіне пайда да, зиян да келмейді.

ru. Сожительство двух видов, при котором одному польза, а другому ни вреда, ни пользы.

en. An interaction in which one species benefits while the other is neither significantly helped nor harmed.

275. Bäsekelestık / Конкуренция / Competition

kk. Организмдердің қорек, жарық, ылғал және кеңістік сияқты ортақ шектеулі ресурстар үшін күресі.

ru. Борьба организмов за общие ограниченные ресурсы — пищу, свет, влагу, пространство.

en. The struggle of organisms for shared limited resources — food, light, moisture, and space.

276. Mutualizm / Мутуализм / Mutualism

kk. Қатысушы екі түрге де пайдалы симбиоз түрі.

ru. Взаимодействие между видами, при котором оба участника получают пользу.

en. An interaction between species in which both partners benefit.

277. Neitralizm / Нейтрализм / Neutralism

kk. Бірге тіршілік ететін түрлердің бір-біріне байқалатын тікелей әсерінің болмауы.

ru. Отсутствие заметного прямого влияния совместно живущих видов друг на друга.

en. A theoretical interaction in which coexisting species have no measurable direct effect on one another.

278. Parazitizm / Паразитизм / Parasitism

kk. Бір организм екіншісінің есебінен тіршілік етіп, оған зиян келтіретін бірге тіршілік ету түрі.

ru. Сожительство, при котором один организм живёт за счёт другого, нанося ему вред.

en. A coexistence in which one organism lives at the expense of another, causing it harm.

279. Simbioz / Симбиоз / Symbiosis

kk. Әртүрлі екі түр организмдерінің тығыз және ұзақ уақыт бірге тіршілік етуі.

ru. Тесное и длительное взаимодействие организмов разных видов, которое может быть взаимовыгодным, нейтральным для одного участника или паразитическим.

en. A close and persistent interaction between organisms of different species that may be mutualistic, commensal or parasitic.

280. Forezia / Форезия / Phoresy

kk. Бір түр дарақтарының екінші түр арқылы, оның есебінен қоректенбестен, таралу мақсатында тасымалдануы.

ru. Перенос особей одного вида другим ради расселения, без питания за его счёт.

en. The transport of one organism by another for dispersal, without the transported organism feeding on the carrier.

281. Jyrtqyştyq / Хищничество / Predation

kk. Бір түр организмдерінің екінші түрдің тірі дарақтарын аулап, жеуіне негізделген қоректену тәсілі.

ru. Способ питания, при котором организмы одного вида добывают и поедают живых особей другого.

en. A mode of feeding in which organisms of one species catch and eat living individuals of another.

XII. Ösımdık jamylğysy jäne topyraq / Растительность и почва / Vegetation and Soil

282. Abiotikalyq faktorlar / Абиотические факторы / Abiotic factors

kk. Жансыз табиғаттың организмдерге әсер ететін жарық, жылу, ылғал, жел, топырақ пен ауа құрамы сияқты факторлары.

ru. Физические и химические компоненты неживой среды, влияющие на организмы, включая свет, температуру, влагу, ветер и состав почвы и воздуха.

en. The physical and chemical components of the non-living environment that affect organisms, including light, temperature, moisture, wind, and soil and air composition.

283. Aborigendı türler / Аборигенные виды / Native species

kk. Осы аумақта пайда болған немесе адамның қатысуынсыз табиғи жолмен таралған өсімдік не жануар түрлері.

ru. Виды растений или животных, возникшие на данной территории или расселившиеся на ней естественным путём, без участия человека.

en. Species that originated in an area or reached it through natural dispersal without human introduction.

284. Adventivtı türler / Адвентивные виды / Adventive species

kk. Адамның әрекетімен немесе табиғи жолмен сырттан әкелініп, бұрын бұл жерде болмаған өсімдік түрлері.

ru. Виды растений, занесённые в местность извне человеком или природными путями и ранее здесь отсутствовавшие.

en. Non-native plant species that have arrived from outside an area through human activity or natural dispersal and were previously absent there.

285. Biotikalyq faktorlar / Биотические факторы / Biotic factors

kk. Басқа тірі организмдердің тіршілік әрекетінен туындайтын қоректену, тозаңдандыру және бәсекелестік сияқты әсерлер.

ru. Воздействия на организм, обусловленные жизнедеятельностью других живых организмов, — поедание, опыление, конкуренция.

en. Effects on an organism arising from the activities of other organisms, including herbivory, pollination, parasitism and competition.

286. İntroduksia / Интродукция / Introduction

kk. Өсімдік немесе жануар түрін табиғи таралу аймағынан тыс жаңа аумаққа көшіру.

ru. Перенос вида растений или животных за пределы его естественного ареала на новую территорию.

en. The deliberate or accidental movement of a species beyond its natural range into a new area.

287. Meken etu orny / Местообитание / Habitat

kk. Популяция немесе түр тіршілік ететін белгілі жағдайлары бар орта телімі.

ru. Участок среды с определёнными условиями, где живёт популяция или вид.

en. An area of the environment with particular conditions where a population or species lives.

288. Naturalizasia / Натурализация / Naturalization

kk. Әкелінген түрдің жаңа жерде орнығып, жергілікті флораға немесе фаунаға енуі.

ru. Устойчивое закрепление интродуцированного или занесённого вида в новой местности с образованием самоподдерживающейся популяции.

en. The establishment of an introduced species in a new area as a self-sustaining population.

289. Pioner türler / Пионерные виды / Pioneer species

kk. Жалаңаш немесе бұзылған телімдерді алғаш игеріп, басқа түрлер үшін топырақ жағдайын дайындайтын өсімдіктер.

ru. Растения, первыми осваивающие голые или нарушенные участки и подготавливающие почву для других видов.

en. Species that are among the first to colonise bare or disturbed sites and initiate ecological succession.

290. Plakor / Плакор / Plakor (zonal upland)

kk. Табиғи аймаққа тән, ылғал артық та, кем де емес жағдайлары бар тегіс суайрық телімі.

ru. Выровненный водораздельный участок с типичными для природной зоны условиями, без избытка или недостатка увлажнения.