Сергей Шевцов Ekoterapia jäne medisinalyq ekologia sözdıgı. Экотерапия және медициналық экология сөздігі. Словарь экотерапии и медицинской экологии. Dictionary of Ecotherapy and Medical Ecology

141. Şymdanu / Задернение / Turf establishment (sward formation)

kk. Телімде топырақты бекітетін тұтас шөп жамылғысының қалыптасуы.

ru. Образование на участке сплошного травяного покрова, скрепляющего почву.

en. The formation on a site of a continuous grass cover that binds the soil together.

142. Topyraqtyñ su ötpes jabynmen jabyluy / Запечатанность почвы / Soil sealing

kk. Топыраққа су мен ауаның өтуіне кедергі келтіретін су өткізбейтін жабындар алып жатқан аумақтың үлесі.

ru. Доля территории под водонепроницаемыми покрытиями, не пропускающими к почве воду и воздух.

en. The share of an area under impermeable surfaces that let neither water nor air reach the soil.

143. Ağaş ūşarbasynyñ köleñkeleuı / Затенение кроной / Canopy shading

kk. Ағаш ұшарбасының көлеңкесі арқылы жер бетінің қызуын азайту.

ru. Снижение нагрева поверхности тенью древесных крон.

en. The reduction of surface heating through shade cast by tree crowns or canopy.

144. Jasyl infraqūrylym / Зелёная инфраструктура / Green infrastructure

kk. Қалада экологиялық және сауықтыру қызметін атқаратын саябақтар, гүлбақтар, екпелер мен көгалдардың өзара байланысқан желісі.

ru. Связанная сеть парков, скверов, посадок и газонов города, выполняющих средозащитную и оздоровительную роль.

en. An interconnected network of parks, green spaces, plantings and lawns that provides ecological, climate-regulating and health benefits.

145. Jasyl qañqa / Зелёный каркас / Green network

kk. Құрылыс аумағының арасынан өтіп, оны қоршаған табиғи ортамен байланыстыратын көгалдандырылған аумақтардың біртұтас жүйесі.

ru. Связная система озеленённых и природных территорий, пронизывающая застройку и соединяющая её с окружающими природными участками.

en. An interconnected system of green and natural areas running through the built environment and linking it to surrounding natural habitats.

146. İnvazivtı türler / Инвазивные виды / Invasive species

kk. Жаңа аумақта қарқынды таралып, жергілікті түрлерді ығыстыратын бөгде түрлер.

ru. Чужеродные виды, агрессивно распространяющиеся на новой территории и вытесняющие местные.

en. Alien species that spread aggressively in a new territory and displace native ones.

147. Japyraq betınıñ indeksı / Индекс листовой поверхности / Leaf area index

kk. Жапырақ қалыңдығын сипаттайтын көрсеткіш — телім ауданының бірлігіне шаққандағы жапырақтардың жиынтық ауданы.

ru. Отношение суммарной односторонней площади листьев к площади поверхности земли, которую занимает растительность.

en. The ratio of total one-sided leaf area to the ground area occupied by the vegetation.

148. İnfiltrasia / Инфильтрация / Infiltration

kk. Жаңбыр және еріген қар суының жер бетінен топыраққа сіңуі.

ru. Просачивание дождевой и талой воды с поверхности вглубь почвы.

en. The seeping of rain and meltwater from the surface down into the soil.

149. Säule şyğaru koeffisientı (emissivtılık) / Коэффициент излучения (эмиссивность) / Emissivity

kk. Беттің жылу сәулесін шығару қасиетін сипаттайтын және оның температурасын жанаспай өлшегенде ескерілетін көрсеткіш.

ru. Отношение теплового излучения реальной поверхности к излучению абсолютно чёрного тела при той же температуре; учитывается при бесконтактной термометрии.

en. The ratio of thermal radiation emitted by a real surface to that emitted by a black body at the same temperature; it is used in non-contact thermometry.

150. Şalğyndy kögal / Луговой газон / Meadow lawn

kk. Шөп құрамы мен күтімі жағынан табиғи шалғынға жақын, сирек шабылатын көгал.

ru. Газон, приближенный по составу трав и уходу к естественному лугу, с редким скашиванием.

en. A lawn whose grass composition and care approach those of a natural meadow, mown infrequently.

151. Mavritan kögaly / Мавританский газон / Wildflower lawn (Moorish lawn)

kk. Астық тұқымдас шөптер мен біржылдық гүлді өсімдіктер қоспасынан жасалған сәндік көгал.

ru. Декоративный газон из смеси злаковых трав и однолетних цветущих растений.

en. An ornamental lawn made of a mix of grasses and annual flowering plants.

152. Medfitodizain / Медфитодизайн / Health-oriented phytodesign (medical phytodesign)

kk. Бөлме өсімдіктерін ғимараттағы адамдардың денсаулығы мен әл-ауқатына ықтимал оң әсерін ескере отырып іріктеу және орналастыру.

ru. Подбор и размещение комнатных растений с учётом их благоприятного влияния на здоровье людей в помещении.

en. The selection and arrangement of indoor plants with explicit consideration of their potential effects on the health and well-being of occupants.

153. Telımnıñ mikroklimaty / Микроклимат участка / Site microclimate

kk. Шағын аумақтағы температура, ылғалдылық, жел және жарықтану жағдайларының жергілікті ерекшеліктері.

ru. Местные особенности температуры, влажности, ветра и освещённости на небольшом участке территории.

en. The local features of temperature, humidity, wind, and light on a small plot of land.

154. Şabylmağan (biık şöptı) kögal / Нескошенный (высокотравный) газон / Unmown (long-grass) lawn

kk. Жиі әрі аласа етіп шабылмайтын шөп жамылғысы телімі.

ru. Участок травостоя, намеренно не подвергаемый частому низкому скашиванию.

en. An area of grass deliberately left free of frequent close mowing.

155. Qamtamasyz etuşı qyzmetter / Обеспечивающие услуги / Provisioning services

kk. Экожүйелердің адамға беретін өнімдері — азық-түлік, сүрек, дәрілік шикізат және таза су.

ru. Продукты, которые дают человеку экосистемы — пища, древесина, лекарственное сырьё, чистая вода.

en. The material products obtained from ecosystems, including food, timber, medicinal raw materials and fresh water.

156. Jalañaş topyraq / Оголённый грунт / Bare ground

kk. Өсімдік жамылғысы жоқ, қызып кетуге, шаң көтеруге және шайылуға бейім топырақ телімі.

ru. Участок почвы без растительного покрова, подверженный перегреву, пылению и размыву.

en. A patch of soil without plant cover, prone to overheating, dust, and erosion.

157. Jylu araly / Городской остров тепла / Urban heat island

kk. Қала құрылысы аумағы температурасының айналасындағы қала маңы және ауылдық аумақтармен салыстырғанда тұрақты жоғары болуы.

ru. Устойчивое повышение температуры городской застройки по сравнению с окружающими пригородными и сельскими территориями.

en. The persistent elevation of temperatures in a built-up urban area relative to surrounding suburban and rural areas.

158. Pirometr / Пирометр / Pyrometer

kk. Беттің температурасын оның жылулық сәулеленуі бойынша жанаспай өлшейтін аспап.

ru. Прибор для бесконтактного измерения температуры поверхности по её тепловому излучению.

en. A device for measuring the temperature of a surface without contact, from its thermal radiation.

159. Betkı jylu araly / Поверхностный остров тепла / Surface urban heat island

kk. Қалалық жабындардың өсімдік жамылған беттермен салыстырғанда артық қызуы.

ru. Повышенная температура городских поверхностей по сравнению с растительными и другими более прохладными поверхностями.

en. The elevated temperature of urban surfaces compared with vegetated and other cooler surfaces.

160. Betkı ağyn / Поверхностный сток / Surface runoff

kk. Топыраққа сіңбеген, жабындармен ағып, ластаушы заттарды алып кететін жаңбыр мен еріген қар суы.

ru. Не впитавшаяся в почву дождевая и талая вода, стекающая по покрытиям и уносящая загрязнения.

en. Rain and meltwater that has not soaked into the soil, running off over surfaces and carrying pollutants away.

161. Qoldauşy qyzmetter / Поддерживающие услуги / Supporting services

kk. Басқа экожүйелік қызметтердің негізін құрайтын топырақ түзілуі, заттар айналымы және фотосинтез сияқты негізгі процестер.

ru. Базовые функции экосистем, на которых держатся прочие — почвообразование, круговорот веществ, фотосинтез.

en. Fundamental ecosystem processes that underpin other ecosystem services, including soil formation, nutrient cycling and primary production.

162. Topyraqjapqyş ösımdıkter / Почвопокровные растения / Ground-cover plants

kk. Тұтас кілем тәрізді жамылғы түзеп, топырақты қызып кетуден және шайылудан қорғайтын аласа өсімдіктер.

ru. Низкорослые растения, дающие сплошной ковровый покров и защищающие почву от перегрева и размыва.

en. Low-growing plants that form a continuous carpet-like cover and protect the soil from overheating and erosion.

163. Proektivtı jamylğy / Проективное покрытие / Projected vegetation cover

kk. Жоғарыдан қарағанда телім бетінің өсімдіктердің жерүсті бөліктерінің тік проекциясымен жабылған үлесі.

ru. Доля поверхности участка, закрытая вертикальной проекцией надземных частей растений при взгляде сверху.

en. The proportion of a site covered by the vertical projection of above-ground plant parts when viewed from above.

164. Şañ tūndyru / Пылеосаждение / Dust capture and deposition

kk. Өсімдік жапырақтары мен өркендерінің ауадағы шаңды ұстап қалуы.

ru. Задержание листвой и побегами растений взвешенной в воздухе пыли.

en. The interception and retention of airborne particulate matter by plant leaves, branches and shoots.

165. Şañ köteretın bet / Пылящая поверхность / Dust-emitting surface

kk. Жел әсерінен ауаға шаң көтерілетін ашық әрі құрғақ топырақ.

ru. Открытый сухой грунт, с которого ветер поднимает в воздух пыль.

en. Open dry ground from which the wind lifts dust into the air.

166. Radiasialyq temperatura / Радиационная температура / Radiometric surface temperature

kk. Беттің өзінен шығатын жылулық сәулелену бойынша жанаспайтын радиометриялық әдіспен анықталатын температура.

ru. Температура поверхности, определяемая по её собственному тепловому излучению методом бесконтактной радиометрии.

en. Surface temperature determined from emitted thermal radiation by non-contact radiometric measurement.

167. Urboekojüienı qalpyna keltıru / Реабилитация урбоэкосистемы / Urban ecosystem rehabilitation

kk. Қалалық экожүйенің ауаны тазарту, ағынды және температураны реттеу қабілетін қалпына келтіру.

ru. Восстановление нарушенной способности городской экосистемы очищать воздух и регулировать сток и температуру.

en. The restoration of an urban ecosystem’s impaired ability to clean the air and regulate runoff and temperature.

168. Retteuşı qyzmetter / Регулирующие услуги / Regulating services

kk. Экожүйелердің климатты жұмсарту, ауа мен суды тазарту және беткі ағынды ұстап қалу қызметтері.

ru. Функции экосистем по смягчению климата, очистке воздуха и воды, задержанию стока.

en. Ecosystem functions that regulate climate, purify air and water, reduce runoff and provide other environmental benefits.

169. Şabu rejimı / Режим кошения / Mowing regime

kk. Көгалды шабудың белгіленген жиілігі, биіктігі және мерзімдері.

ru. Принятые для газона частота, высота и сроки скашивания.

en. The frequency, height, and timing of mowing adopted for a lawn.

170. Rekultivasia / Рекультивация / Land reclamation

kk. Құрылыс, пайдалы қазбаларды өндіру немесе адамның өзге әрекеті салдарынан бұзылған жерлерді қалпына келтіру.

ru. Восстановление земель, нарушенных строительством, добычей ископаемых или иной деятельностью человека.

en. The restoration and return to productive or safe use of land disturbed by construction, mining or other human activities.

171. Renaturalizasia / Ренатурализация / Renaturalization

kk. Адам өзгерткен аумақты табиғи күйге жақын жағдайға қайтару.

ru. Возвращение преобразованной человеком территории состояния, близкого к природному.

en. The return of a human-altered area towards a more natural structure, composition and functioning.

172. Ruderaldy ösımdıkter / Рудеральная растительность / Ruderal vegetation

kk. Бос жерлерде, жол жиектерінде және қоқыс төгілген орындарда өсіп, бұзылған телімдерге алғаш қоныстанатын өсімдіктер.

ru. Растительность пустырей, обочин и мусорных мест, первой заселяющая нарушенные участки.

en. Vegetation characteristic of disturbed sites such as wasteland, roadsides and refuse areas, often among the first to colonise them.

173. Sinantropty türler / Синантропные виды / Synanthropic species

kk. Адам қоныстары мен шаруашылық әрекетіне тығыз байланысты өсімдіктер мен жануарлар түрлері.

ru. Виды растений и животных, тесно связанные с поселениями и хозяйством человека.

en. Plant and animal species closely tied to human settlements and activity.

174. Şabylğan kögal / Скошенный газон / Mown lawn

kk. Үнемі аласа етіп шабу арқылы күтім жасалатын көгал.

ru. Газон, поддерживаемый регулярным низким скашиванием.

en. A lawn kept up by regular close mowing.

175. Ağaş ūşarbastarynyñ tūiyqtyğy / Сомкнутость крон / Canopy closure

kk. Көршілес ағаштардың ұшарбастарының біртұтас шатыр құрап тұйықталу дәрежесі.

ru. Степень, в которой кроны соседних деревьев смыкаются в сплошной полог.

en. The degree to which the crowns of neighbouring trees close into a continuous canopy.

176. Özdıgınen ösken ösımdıkter / Спонтанная растительность / Spontaneous vegetation

kk. Қалада әдейі егілмей, бос жерлерде және жабындардың жарықтарында өздігінен пайда болатын өсімдіктер.

ru. Самосевная растительность города, появляющаяся без посадки — на пустырях и в трещинах покрытий.

en. Self-established urban vegetation that appears without deliberate planting, for example on wasteland and in pavement cracks.

177. Adamğa tüsetın jylu jüktemesı / Тепловая нагрузка на человека / Human thermal load

kk. Ыстық ауа райында қалалық ортаның адам ағзасына тигізетін жиынтық жылу әсері.

ru. Суммарное тепловое воздействие городской среды на организм в жаркую погоду.

en. The combined thermal stress imposed on the human body by the urban environment during hot weather.

178. Betterdıñ termometriasy / Термометрия поверхностей / Surface thermometry

kk. Пирометрдің көмегімен қалалық жабындар температурасын жанаспай өлшеу.

ru. Бесконтактное измерение температуры городских покрытий с помощью пирометра.

en. Non-contact measurement of the temperature of urban surfaces using a pyrometer or thermal sensor.

179. Transpirasialyq salqyndatu / Транспирационное охлаждение / Transpirational cooling

kk. Өсімдік жапырақтары ылғалды буландыруы нәтижесінде ауа температурасының төмендеуі.

ru. Понижение температуры воздуха за счёт испарения влаги листьями растений.

en. The cooling of air and plant surfaces through evaporation of water during plant transpiration.

180. Urbandalğan landşaft / Урбанизированный ландшафт / Urbanized landscape

kk. Келбетінде адам салған құрылыстар, жолдар мен жабындар басым аумақ.

ru. Территория, в облике которой преобладают созданные человеком застройка, дороги и покрытия.

en. An area whose character is dominated by buildings, roads and other human-made surfaces.

181. Urboekojüie / Урбоэкосистема / Urban ecosystem

kk. Құрылыстарды, адамдарды, өсімдіктерді, жануарлар мен микробтарды біріктіретін қала экожүйесі.

ru. Экосистема города, объединяющая застройку, людей, растения, животных и микробов.

en. The ecosystem of a city, uniting its buildings, people, plants, animals, and microbes.

182. Ornyqty kögaldandyru / Устойчивое озеленение / Sustainable urban greening

kk. Күтімге аз шығын жұмсап, орта қалыптастырушы және сауықтыру әсерін барынша арттыратын көгалдандыру.

ru. Озеленение, дающее наибольший средообразующий и оздоровительный эффект при наименьших затратах на содержание.

en. Urban greening designed to maximise environmental and health benefits while minimising resource use and maintenance costs.

183. Fitodizain / Фитодизайн / Phytodesign

kk. Сауықтыру, қоршаған ортаны қорғау және эстетикалық міндеттерді шешу үшін өсімдіктерді таңдау және орналастыру.

ru. Подбор и размещение растений для решения заданных задач — оздоровительных, средозащитных, эстетических.

en. The selection and arrangement of plants to achieve specified health, environmental and aesthetic objectives.

184. Fitomeliorasia / Фитомелиорация / Phytomelioration

kk. Өсімдіктердің көмегімен ортаны жақсарту — топырақты бекіту, ауа мен суды тазарту және микроклиматты реттеу.

ru. Улучшение среды с помощью растений — закрепление почв, очистка воздуха и воды, регуляция микроклимата.

en. The use of plants to improve environmental conditions, including soil stabilisation, purification of air and water, and microclimate regulation.

185. Kögaldyñ floristikalyq aluantürlılıgı / Флористическое разнообразие газона / Floristic diversity of a lawn

kk. Көгалдың шөп жамылғысындағы әртүрлі өсімдік түрлерінің саны.

ru. Число разных видов растений в травяном покрове газона.

en. The number of different plant species in a lawn’s grass cover.

186. Tırşılık ortasynyñ fragmentasiasy / Фрагментация местообитаний / Habitat fragmentation

kk. Тұтас тіршілік ортасының құрылыстар, жолдар және басқа кедергілер арқылы бір-бірінен оқшауланған телімдерге бөлінуі.

ru. Разбивка сплошной среды обитания на разобщённые участки застройкой, дорогами и преградами.

en. The breaking up of a continuous habitat into separated patches by buildings, roads, and barriers.

187. Şudan qorğaityn ekpe / Шумозащитная посадка / Vegetative noise buffer

kk. Қалалық шу деңгейін төмендететін ағаштар мен бұталар жолағы.

ru. Полоса деревьев и кустарников, ослабляющая уровень городского шума.

en. A belt of trees and shrubs designed to reduce perceived or measured urban noise.

188. Ekologialyq dälız / Экологический коридор / Ecological corridor

kk. Бір-бірінен бөлінген тіршілік орталарын жалғап, организмдердің олардың арасында қозғалуына мүмкіндік беретін созылыңқы көгалдандырылған элемент.

ru. Вытянутый озеленённый элемент, соединяющий разобщённые местообитания и позволяющий организмам перемещаться между ними.

en. An elongated green element that connects separated habitats and lets organisms move between them.

189. Urbandalğan aumaqtardyñ ekologialyq fitodizainy / Экологический фитодизайн урбанизированных территорий / Ecological phytodesign of urban areas

kk. Қалалық өсімдік қауымдастықтарын сәндік өлшемдермен ғана емес, орта қалыптастырушы және сауықтыру өлшемдерімен де жобалау.

ru. Проектирование городских растительных сообществ по средообразующим и оздоровительным критериям, а не только по декоративным.

en. The design of urban plant communities according to ecological, environmental-regulating and health criteria rather than decorative criteria alone.

190. Ekojüielık qyzmetter / Экосистемные услуги / Ecosystem services

kk. Экожүйелердің адамға тегін беретін таза ауа мен су, тозаңдандыру және демалыс сияқты пайдалы игіліктері.

ru. Выгоды и функции экосистем, значимые для человека, включая чистый воздух и воду, опыление, регулирование климата и возможности для отдыха.

en. The benefits and functions that ecosystems provide to people, including clean air and water, pollination, climate regulation and recreation.

VI. Tamaqtanu jäne orta / Питание и среда / Nutrition and the Environment

191. Glikozidter / Гликозиды / Glycosides

kk. Белсенді бөлігі қант қалдығымен байланысқан өсімдік заттары; олардың көпшілігінің емдік әсері бар.