Сергей Шевцов Ekoterapia jäne medisinalyq ekologia sözdıgı. Экотерапия және медициналық экология сөздігі. Словарь экотерапии и медицинской экологии. Dictionary of Ecotherapy and Medical Ecology

© Сергей Шевцов, 2026

ISBN 978-5-0070-9733-8

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

Mazmūny

Kırıspe

Ekoterapia köbıne ormanda şomylu, baqşa terapiasy, terapialyq baqtar, tabiğatqa negızdelgen oñaltu nemese jasyl jäne kögıldır keñıstıktermen ūiymdastyrylğan bailanys siaqty naqty täjıribeler arqyly tanylady. Alaida būl täjıribelerdı tüsınuge qajettı terminologia terapianyñ özınen äldeqaida keñ. Adamnyñ tabiğatpen bailanysyna ekojüieler, ösımdıkter, topyraq, bioaluantürlılık, mikrobiota, klimat, qalalyq orta, qabyldau, mınez-qūlyq, tehnologia jäne tırı ortany jobalau men kütıp-ūstau täsılderı yqpal etedı. Būl sözdık osy şaşyrañqy terminologiany bır pänaralyq anyqtamalyqqa bırıktıru üşın jasaldy.

Kıtap 31 taqyryptyq bölımge bırıktırılgen 1 068 terminnen tūrady. Är maqala qazaqşa terminnen bastalyp, odan keiın onyñ orysşa jäne ağylşynşa balamalary berıledı, sodan soñ üş tılde yqşam anyqtamalar ūsynylady. Būl basylymda qazaq tılı negızgı anyqtamalyq tıl retınde alyndy, al orys jäne ağylşyn mätınderı bır ūğymdy ärtürlı tıldık jäne käsıbi dästürler aiasynda salystyruğa mümkındık beredı. Eger ūğymnyñ üş tılde de tolyq ornyqqan bırmändı balamasy bolmasa, jasandy sözbe-söz audarmadan görı onyñ ğylymi mağynasy men praktikalyq tüsınıktılıgın saqtau basymdyqqa ie.

Taqyryptyq qūrylym ädeiı tañdaldy. Dästürlı älıpbilık sözdık jeke termindı ızdeuge yñğaily, bıraq körşıles ūğymdar arasyndağy bailanysty jasyryp qaluy mümkın. Mūnda oqyrman ekojüielık negızderden, golobiom men mikrobiotadan, ekoterapia täjıribelerı men äser etu mehanizmderınen qalalyq ekologiağa, qoğamdyq densaulyq ädısnamasyna, biosferanyñ ūiymdasuyna, bioaluantürlılıkke, topyraq pen qorşağan ortany bağalauğa bırtındep öte alady. Keiıngı bölımder būl jüienı qorşağan orta jäne ekologialyq psihologia, adam ekologiasyndağy psihoterapia, fitoterapia men farmakognozia, därılık jäne tağamdyq ösımdıkter, agroekologia, topyraq saulyğy, bioremediasia, landşaftardy qalpyna keltıru, tabiğatqa negızdelgen qalalyq jobalau, azamattyq ğylym, sifrlyq ekologia, üi-jai fitodizainy jäne ornyqty üi ekologiasy bağyttaryna deiın keñeitedı. Sondyqtan kıtap tek terminder tızımı emes, adam densaulyğy men tırı orta tüiısetın salalardyñ ūğymdyq kartasy retınde de qūrylğan.

Sözdıktıñ auqymy ädeiı keñ, bıraq būl oğan engızılgen barlyq pänder ekoterapianyñ tarmaqtary degendı bıldırmeidı. Ekologia, botanika, qorşağan orta psihologiasy, fitoterapia, agroekologia, landşafttanu jäne qalalyq jobalaudyñ ärqaisysynyñ öz teorialary, ädısterı men käsıbi standarttary bar. Olar tabiğat, densaulyq jäne adam—orta qatynastary bırge qarastyrylğanda olardyñ terminologiasy jiı qajet bolatyndyqtan engızıldı. Osylaişa, sözdık pänder arasyndağy bailanysty körsetedı, bıraq olardyñ aiyrmaşylyqtaryn saqtaidy.

Anyqtamalar kıtapty jūmysqa arnalğan anyqtamalyq retınde qoldanuğa yñğaily bolu üşın barynşa yqşam berıldı. Olar terminnıñ negızgı mağynasyn aşuğa, jaqyn ūğymdardy ajyratuğa jäne ärı qarai oqu, oqytu, audaru men pänaralyq kommunikasia üşın ortaq sözdık qor ūsynuğa bağyttalğan. Keibır maqalalar ornyqqan ğylymi ūğymdardy sipattaidy; basqalary qoldanbaly täjıribelerge, normativtık terminderge, jobalau täsılderıne nemese jaña pänaralyq ūğymdarğa qatysty. Sondyqtan anyqtamalardy mamandandyrylğan oqulyqtardyñ, qazırgı standarttardyñ, bastapqy ğylymi zertteulerdıñ nemese käsıbi nūsqaulyqtardyñ ornyna emes, bağdar retınde qabyldağan jön.

Densaulyqqa qatysty bölımder erekşe saqtyqty talap etedı. Terapialyq täjıribenı, därılık ösımdıktı, fitohimialyq qosylysty, qorşağan orta äserın nemese psihologialyq mehanizmdı sipattaityn terminnıñ özı belgılı bır adam üşın klinikalyq tiımdılıktı, qauıpsızdıktı nemese jaramdylyqty däleldemeidı. Dälelder aralasu türıne, dozağa, preparatqa, populiasiağa jäne jağdaiğa qarai özgeruı mümkın, al ūsynymdar jaña zertteulerge bailanysty jañaryp otyrady.

Būl sözdık studentterge, oqytuşylarğa, zertteuşılerge, densaulyq saqtau mamandaryna, audarmaşylarğa, qala jäne landşaft salasyndağy praktikterge, qorşağan orta mamandaryna jäne pändık ne tıldık şekaralar arasynda jūmys ısteitın oqyrmandarğa paidaly boluy mümkın. Qūrylymdalğan terminologialyq qor qalyptastyru üşın ony bölım boiynşa oquğa da, belgılı bır ūğymdy naqtylau qajet bolğanda tañdap paidalanuğa da bolady. Sifrlyq basylymda tıkelei ızdeu jeke terminderdı tez tabuğa mümkındık beredı; baspa nūsqasynda nömırlengen maqalalar men taqyryptyq mazmūn tūraqty bağdarlau jüiesın qamtamasyz etedı.

Negızgı oi qarapaiym: densaulyqty sipattaityn tıl men ortany sipattaityn tıl barğan saiyn özara toğysyp keledı. Būl toğysty dūrys tüsınu däldıktı talap etedı. Bır ūğymdardy qazaq, orys jäne ağylşyn tılderınde qatar beru arqyly sözdık osy pänaralyq terminologiany salystyrudy, oqytudy, audarudy jäne qoldanudy jeñıldetudı maqsat etedı.

I. Ekojüielık negızder / Экосистемные основы / Ecosystem Foundations

1. Albedo / Альбедо / Albedo

kk. Беттің өзіне түсетін күн сәулесінің қандай үлесін шағылдыратынын көрсететін шама — қара асфальттың альбедосы төмен болғандықтан ол қатты қызады, ал ашық түсті шөп жамылғысының альбедосы жоғарырақ болғандықтан салқындау қалады.

ru. Свойство поверхности, показывающее, какую долю падающей солнечной энергии она отражает — у тёмного асфальта альбедо низкое, поэтому он сильнее нагревается; у светлого травяного покрова альбедо выше, поэтому он остаётся прохладнее.

en. A measure of the fraction of incoming solar radiation reflected by a surface: dark asphalt has a low albedo and heats up strongly, whereas light-coloured grass cover has a higher albedo and remains cooler.

2. Assektator / Ассектатор / Assectator species (accompanying species)

kk. Қауымдастықта болатын, бірақ оның құрылымын айқындамайтын және молдығы жағынан доминант түрлерден кем түсетін өсімдік түрі.

ru. Вид растений, который присутствует в сообществе, но не влияет на его строение и уступает по обилию господствующим видам.

en. A plant species that is present in a community but does not affect its structure and is less abundant than the dominant species.

3. Aerofitoterapia / Аэрофитотерапия / Aerophytotherapy

kk. Өсімдіктер арасында болған кезде олар бөлетін ұшпа қосылыстарды тыныс алу арқылы қолданылатын сауықтыру тәжірибесі.

ru. Оздоровительная практика, основанная на вдыхании летучих соединений, выделяемых растениями, во время пребывания среди растительности.

en. A health-promoting practice based on inhaling volatile compounds released by plants while spending time among vegetation.

4. Biogeosenoz / Биогеоценоз / Biogeocenosis

kk. Организмдер қауымдастығы мен жансыз табиғи орта зат пен энергия алмасуы негізінде біртұтас өзін-өзі реттейтін жүйе құрайтын құрлық телімі.

ru. Участок суши, на котором сообщество организмов и неживая среда связаны настолько тесным обменом веществ и энергии, что образуют единую саморегулирующуюся систему.

en. An area of land where a community of organisms and the non-living environment are linked by such a close exchange of matter and energy that they form a single self-regulating system.

5. Biotop / Биотоп / Biotope

kk. Жағдайлары біртекті, белгілі бір организмдер қауымдастығының мекен ету ортасы болып табылатын орта телімі.

ru. Участок среды с однородными условиями, служащий местом обитания определённого сообщества организмов.

en. An area of the environment with uniform conditions that serves as the habitat of a particular community of organisms.

6. Biosenoz / Биоценоз / Biocenosis

kk. Бір телімде бірге тіршілік ететін және өзара байланысқан әртүрлі түрлерге жататын барлық тірі организмдер жиынтығы.

ru. Совокупность взаимосвязанных организмов разных видов, совместно обитающих на одном участке.

en. The interconnected organisms of different species that live together in the same area.

7. Gidrotop / Гидротоп / Hydrotope

kk. Мекен ету телімінің ылғалдану жағдайлары — топырақ пен ауаның ылғалмен қамтамасыз етілуі және жерасты суларының деңгейі.

ru. Условия участка обитания по признаку увлажнения — обеспеченность влагой почвы и воздуха, уровень грунтовых вод.

en. The conditions of a habitat with respect to moisture: the water supply of the soil and air and the level of groundwater.

8. Gumus / Гумус / Humus

kk. Организмдер қалдықтарының ыдырауынан түзілетін және топырақтың құнарлылығын айқындайтын қара түсті органикалық зат.

ru. Тёмное органическое вещество почвы, образующееся при разложении остатков организмов и существенно влияющее на её плодородие.

en. The dark organic component of soil formed through the decomposition of biological remains and contributing substantially to soil fertility.

9. Demutasia / Демутация / Demutation

kk. Бұзушы әсер тоқтағаннан кейін өсімдік қауымдастығының өздігінен қалпына келуі.

ru. Самостоятельное восстановление растительного сообщества после того, как разрушавшее его воздействие прекратилось.

en. The natural recovery of a plant community after the disturbance that was destroying it has ceased.

10. Detrit / Детрит / Detritus

kk. Ыдыратушы организмдерге қорек болатын өлі организмдердің ұсақ бөлшектері мен олардың ыдырау өнімдері.

ru. Мелкие частицы отмерших организмов и продуктов их разложения, служащие пищей разлагателям.

en. Small particles of dead organisms and the products of their decomposition, serving as food for decomposers.

11. Digressia / Дигрессия / Community degradation (digression)

kk. Шамадан тыс тапталу, мал жаю немесе жиі шабу салдарынан қауымдастықтың кедейленуі мен бұзылуы.

ru. Обеднение и разрушение сообщества под чрезмерной нагрузкой — вытаптыванием, выпасом, частым кошением.

en. The impoverishment and breakdown of a community under excessive pressure — trampling, grazing, or frequent mowing.

12. Dominant / Доминант / Dominant

kk. Қауымдастықта биомассасы немесе саны жағынан басым болып, оның сыртқы келбетін айқындайтын түр.

ru. Вид, преобладающий в сообществе по массе или численности и во многом определяющий его внешний облик.

en. A species that predominates in a community by biomass or abundance and largely determines its physiognomy.

13. Zoosenoz / Зооценоз / Zoocenosis

kk. Осы қауымдастықта мекендейтін барлық жануарлар; биоценоздың жануарлар бөлігі.

ru. Все животные, обитающие в данном сообществе; животная часть биоценоза.

en. All the animals living in a given community; the animal part of a biocenosis.

14. Klimaks / Климакс / Climax community

kk. Өсімдік қауымдастықтарының алмасуының соңында телімде орнығып, кейін өзін-өзі жаңғыртып отыратын тұрақты қауымдастық.

ru. Устойчивое сообщество, формирующееся на заключительной стадии сукцессии и способное длительно самоподдерживаться при относительно стабильных условиях.

en. A relatively stable community formed at the final stage of succession and capable of maintaining itself over time under broadly stable conditions.

15. Klimatop / Климатоп / Climatope

kk. Мекен ету телімінің климаттық жағдайлары — қауымдастық организмдеріне әсер ететін жылу, жарық, ауа ылғалдылығы және жел режимі.

ru. Условия участка обитания по признаку климата — тепло, свет, влажность воздуха и ветер, доступные организмам сообщества.

en. The conditions of a habitat with respect to climate: the warmth, light, air humidity, and wind available to the organisms of the community.

16. Konsorsia / Консорция / Ecological consortium

kk. Әртүрлі түрлерге жататын, бір орталық түрмен қоректік және мекендік байланыстар арқылы біріккен организмдер тобы.

ru. Группа организмов разных видов, трофически и пространственно связанных с одним центральным видом — детерминантом консорции.

en. A group of organisms of different species linked trophically and spatially to a central species that serves as the consortium determinant.

17. Şettık äser / Краевой эффект / Edge effect

kk. Екі қауымдастық түйісетін жолақта екі қауымдастықтың да өкілдері кездесуі нәтижесінде түрлер алуантүрлілігінің артуы.

ru. Повышенное разнообразие видов в полосе стыка двух сообществ, где встречаются обитатели обоих.

en. An increase in species diversity or abundance at the boundary between two communities, where organisms from both communities may occur.

18. Mozaikalylyq / Мозаичность / Community mosaic (patchiness)

kk. Құрамы әртүрлі телімдер көлденең бағытта алмасып орналасатын қауымдастықтың ала-құла біртекті еместігі.

ru. Пятнистая неоднородность сообщества, при которой участки разного состава чередуются по горизонтали.

en. The patchy heterogeneity of a community in which areas of different composition alternate horizontally.

19. Mulşa / Мульча / Mulch

kk. Топырақ бетін жауып, ылғалды сақтайтын және топырақты қызып кету мен эрозиядан қорғайтын материал қабаты.

ru. Защитный слой материала на почве, удерживающий в ней влагу и предохраняющий её от перегрева и размыва.

en. A protective layer of material on the soil that retains moisture and shields it from overheating and erosion.

20. Ösımdık tüsındısı / Опад / Litterfall

kk. Өсімдіктерден топырақ бетіне түсетін қураған жапырақтар, қылқандар, бұтақтар мен жемістер.

ru. Отмершие листья, хвоя, ветви и плоды, опадающие с растений на поверхность почвы.

en. Dead leaves, needles, branches, and fruits that fall from plants onto the soil surface.

21. Bastapqy önımdılık / Первичная продуктивность / Primary productivity

kk. Қауымдастық өсімдіктерінің фотосинтез арқылы органикалық зат түзу жылдамдығы.

ru. Скорость, с которой растения сообщества создают органическое вещество путём фотосинтеза.

en. The rate at which plants in a community produce organic matter through photosynthesis.

22. Tösenış / Подстилка / Litter layer

kk. Өсімдіктер астындағы топырақ бетінде жатқан, ыдырап келе жатқан өсімдік түсіндісінің қабаты.

ru. Слой перегнивающего опада, лежащий на поверхности почвы под растениями.

en. The layer of decomposing litter lying on the soil surface beneath the plants.

23. Sinuzia / Синузия / Synusia

kk. Қауымдастықтың бір қабатында орналасқан, экологиялық тұрғыдан ұқсас өсімдіктер тобы (мысалы, орманның топырақүсті жамылғысындағы мүктер).

ru. Группа экологически сходных растений одного яруса внутри сообщества (например, мхи напочвенного покрова леса).

en. A group of ecologically similar plants occupying the same vertical layer within a community (for example, mosses in the forest ground layer).

24. Suksessia / Сукцессия / Succession

kk. Бір телімде бір қауымдастықтың екіншісімен біртіндеп алмасып, тұрақты соңғы күйге жетуі.

ru. Постепенная смена одного сообщества другим на одном участке, ведущая к устойчивому конечному состоянию.

en. The gradual replacement of one community by another on the same site, leading to a stable final state.

25. Fitonsidter / Фитонциды / Phytoncides

kk. Қоршаған ауадағы бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуін тежейтін өсімдіктердің ұшпа заттары.

ru. Летучие вещества растений, подавляющие рост бактерий и грибов в окружающем воздухе.

en. Volatile substances produced by plants that suppress the growth of bacteria and fungi in the surrounding air.

26. Fitosenoz / Фитоценоз / Phytocenosis

kk. Белгілі бір телімнің өсімдік қауымдастығы; биоценоздың өсімдіктерден тұратын бөлігі.

ru. Растительное сообщество участка; растительная часть биоценоза.

en. The plant community of a site; the plant part of a biocenosis.

27. Evapotranspirasia / Эвапотранспирация / Evapotranspiration

kk. Телімдегі ылғалдың топырақ бетінен булануға және өсімдіктердің транспирациясына жұмсалатын жиынтық шығыны.

ru. Суммарный расход влаги участком на испарение с почвы и на транспирацию растений.

en. The total loss of moisture from a site through evaporation from the soil and transpiration by plants.

28. Edafotop / Эдафотоп / Edaphotope

kk. Мекен ету телімінің топыраққа байланысты жағдайлары — топырақтың құрамы, ылғалдылығы, қышқылдығы және қоректік заттарға байлығы.

ru. Условия участка обитания по признаку почвы — её состав, влажность, кислотность и питательность.

en. The soil-related conditions of a habitat, including soil composition, moisture, acidity and nutrient status.

29. Edifikator / Эдификатор / Edificator species (ecosystem-forming species)

kk. Қауымдастық ортасын басқа түрлерге қарағанда күштірек өзгертіп, өзге организмдерге тіршілік жағдайын жасайтын түр (мысалы, шыршалы ормандағы шырша).

ru. Вид, сильнее прочих преобразующий среду сообщества и создающий условия для остальных его обитателей (например, ель в ельнике).

en. The species that transforms the community’s environment more than any other and creates conditions for its remaining inhabitants (for example, spruce in a spruce forest).

30. Ekologialyq quys / Экологическая ниша / Ecological niche

kk. Түрге қажетті жағдайлар мен оның атқаратын қызметі арқылы айқындалатын қауымдастықтағы орны.

ru. Место вида в сообществе, определяемое условиями, которые ему нужны, и ролью, которую он играет.

en. The place of a species in a community, defined by the conditions it requires and the role it plays.

31. Ekoton / Экотон / Ecotone

kk. Екі көршілес қауымдастық арасындағы өтпелі жолақ (орман шеті, су айдынының жағалауы).

ru. Переходная полоса между двумя соседними сообществами (опушка, берег водоёма).

en. A transitional strip between two neighbouring communities (a forest edge, the shore of a body of water).

32. Ekotop / Экотоп / Ecotope

kk. Климаты, топырағы, жер бедері мен ылғалдануы біртекті жансыз орта жағдайлары бар телім.

ru. Участок с однородными неживыми условиями среды — климатом, почвой, рельефом, увлажнением.

en. A site with relatively uniform abiotic environmental conditions, including climate, soil, topography and moisture regime.

33. Qabattylyq / Ярусность / Stratification (layering)

kk. Өсімдік қауымдастығының биіктігі бойынша жерүсті және жерасты қабаттарына жіктелуі.

ru. Расслоение растительного сообщества по высоте на надземные и подземные горизонты.

en. The vertical layering of a plant community into above-ground and below-ground horizons.

II. Golobiom jäne mikrobiota / Голобиом и микробиота / Holobiome and Microbiota

34. Aerobiom / Аэробиом / Aerobiome

kk. Белгілі бір жердің ауасында болатын микроорганизмдер қауымдастығы.

ru. Сообщество микроорганизмов, находящихся в воздухе определённого места.

en. The community of microorganisms present in the air of a particular place.

35. Bakteriofagtar / Бактериофаги / Bacteriophages

kk. Бактерияларды зақымдап, сол арқылы олардың санын шектейтін вирустар.

ru. Вирусы, заражающие бактерии и способные регулировать численность их популяций.

en. Viruses that infect bacteria and can regulate bacterial populations.

36. Bioaerozol / Биоаэрозоль / Bioaerosol

kk. Ауада қалқып тұрған тірі және өлі биологиялық бөлшектер — споралар, тозаң түйіршіктері және микроб бөлшектері.

ru. Взвешенные в воздухе живые и отмершие биологические частицы — споры, пыльца, обрывки микробов.

en. Living and dead biological particles suspended in the air — spores, pollen, and fragments of microbes.

37. Butirat / Бутират / Butyrate

kk. Ішек микробтары түзетін, тоқ ішектің шырышты қабаты жасушалары үшін негізгі энергия көзі болатын май қышқылы.

ru. Короткоцепочечная жирная кислота, вырабатываемая кишечными микроорганизмами и служащая важнейшим источником энергии для клеток слизистой оболочки толстой кишки.

en. A short-chain fatty acid produced by gut microorganisms and a major energy source for cells lining the colon.

38. Virom / Виром / Virome

kk. Ағзада немесе ортада мекендейтін барлық вирустардың жиынтығы; микробиотаның вирустық бөлігі.

ru. Совокупность вирусов и их генетического материала, присутствующих в организме или определённой среде; вирусная составляющая микробиома.

en. The viruses and viral genetic material present in an organism or environment; the viral component of the microbiome.

39. Gigienalyq gipoteza / Гигиеническая гипотеза / Hygiene hypothesis