Зираддин Тельманович Рзаев Seçilmişlər

Kitab və müəllif haqqında

"Seçilmişlər" (Избранные) kitabının müəllifi çoxşaxəli bir şəxsiyyətdir: filosof, klinik psixoloq və ictimai xadim Zirəddin Rzayev. Rusiya Jurnalistlər İttifaqının üzvü və "bloggernews.ru" xəbər saytının rəhbəri olan müəllif, Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının deputat köməkçisi kimi zəngin idarəçilik təcrübəsinə malikdir. O, bu gün həm də Rusiya Federasiyası İctimai Palatasının komissiya üzvü kimi ölkənin ictimai-siyasi həyatında aktiv fəaliyyət göstərir.

"Seçilmişlər" kitabı İbrahimi dinlərin tarixinə dair mötəbər bir araşdırma olub, bu dinlərin kəsişmə nöqtələrini və əsrlər boyu davam edən ixtilafların mahiyyətini işıqlandırır. Müəllif inandırıcı şəkildə nümayiş etdirir ki, bütün dünya monoteyist (təkallahlı) dinləri eyni mənəvi kökdən qidalanır və ümumi əmrlərə (bəşəri dəyərlərə) əsaslanır. Onların arasındakı real sədlər və ziddiyyətlər isə yalnız tarixi və geosiyasi xarakter daşıyır. Zirəddin Rzayev elm və metafizikanı incəliklə sintez edərək, müqəddəs mətnlərdə yer alan, lakin uzun müddət fizika qanunları ilə bir araya sığmaz hesab olunan paranormal hadisələri və möcüzələri izah edən aydın, məntiqi, fəlsəfi və ideoloji bir nəzəriyyə irəli sürür.

Ön söz

Müasir dövrdə biz qaçılmaz bir paradoksla qarşı-qarşıyayıq: eyni mənəvi kökdən qidalanan İbrahimi dinlər bu gün də dərin doqmatik və geosiyasi ziddiyyətlər içində qalmaqdadır. Mənim iudaizm, xristianlıq və islam üzərində apardığım araşdırmalar bu dinlərin aşkar genetik yaxınlığını təsdiq etməklə yanaşı, həm də çoxəsrlik ixtilafların tarixi təhriflərlə pərdələnmiş o mürəkkəb düyünlərini açmaq məqsədi daşıyır.

Bu kitabı qələmə alarkən mən məsələyə təkcə tarixi analiz müstəvisindən yanaşmamışam. İudaizm, xristianlıq və islamın bir-birindən təcrid olunmuş, düşmən inanclar olmadığını əyani şəkildə nümayiş etdirmək üçün məntiq, fəlsəfə və psixologiya elmlərinin alətlərindən istifadə etmək mənim üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edirdi. Bunlar vahid vəhyin zaman məkanında bir-birini tamamlayan və üzə çıxaran ardıcıl, varislik xarakteri daşıyan mərhələləridir. Öz işimdə mən bu sinergiyanın (uzlaşmanın) ətraflı tarixi-fəlsəfi və məntiqi əsaslandırmasını təqdim edirəm.

Tədqiqatımın ayrıca bir qismi “ilahı seçilmişlik” fenomeninə həsr olunub. Qarşıma belə bir məqsəd qoymuşam: İsrail oğullarının həqiqi missiyasının nədən ibarət olduğunu, onların niyə seçilmiş bir xalq (ümmit) kimi fərqləndirildiyini və bu anlayışı müstəsna olaraq müasir yəhudiliklə eyniləşdirməyin tarixi və metafizik cəhətdən nə dərəcədə ədalətli olduğunu qərəzsiz şəkildə araşdırım.

Səmimi qəlbdən ümid edirəm ki, mənim bu əməyim üç böyük konfessiya arasında dinlərarası dialoqa və mənəvi yaxınlaşmaya doğru mühüm bir addım olacaq, insanlar arasında sülhə, qarşılıqlı anlaşmaya və birliyə xidmət edəcəkdir.

Öz araşdırmalarımda fəlsəfə, məntiq və psixologiya kimi klassik elmlərlə yanaşı, ufologiya sahəsində mövcud olan faktlar və fərziyyələr toplusuna da müraciət etməyi zəruri hesab etdim. Aydındır ki, müasir akademik camiə ufologiyanı tamdəyərli elmi intizam kimi qəbul etməkdən imtina edir. Buna baxmayaraq, biz danılmaz bir fenomenlə üz-üzəyik: dünya intellektual elitası və dünyaşöhrətli alimlər bu məsələdə iki barışmaz cəbhəyə bölünüblər.

Ufologiyanın rəsmi elmdəki marqinal (kənarlaşdırılmış) statusuna baxmayaraq, yadplanetli şüurun mövcudluğunu və digər sivilizasiyaların planetimizə ziyarətlərini qəbul edən nüfuzlu tədqiqatçıların sayı kifayət qədər çoxdur. Bu mənada, dünyaşöhrətli astrofizik Stiven Hokinqin fiquru parlaq bir nümunədir. Alim Yer kürəsindən kosmosun dərinliklərinə radiosqnalların göndərilməsinə qəti şəkildə qarşı çıxırdı və bunu belə eksperimentlərin bəşəriyyət üçün böyük təhlükə yaratması ilə əsaslandırırdı. Hokinq xəbərdarlıq edirdi ki, texnoloji inkişafda bizi qat-qat üstələyən yüksək intellektli yadplanetli sivilizasiyalar bu siqnalları tutub planetimizin yerini aşkarlaya bilərlər. Bu isə son nəticədə Yerin daha üstün bir şüur tərəfindən müstəmləkəyə çevrilməsinə və daha zəif olan insan sivilizasiyasının tamamilə məhvinə yol aça bilər.

Əgər doqmatik çərçivələrdən kənara çıxıb İbrahimi dinlərə psixologiya, fəlsəfə və tarix prizmasından baxsaq, qarşımızda heyrətamiz bir qanunauyğunluq açılacaq: demək olar ki, bütün peyğəmbərlər, yaşadıqları dövrdən asılı olmayaraq, eyni fenomenal təcrübəni təsvir etmiş və bənzər müqəddəs qanunlar bəyan etmişlər. Müqəddəs mətnlərin — iudaizmdən xristianlığa, oradan isə islama qədər olan müqayisəli təhlili göstərir ki, təhsil səviyyəsi və sosial statuslarındakı fərqlərə baxmayaraq, bu şəxsiyyətlər eyni təcrübəni yaşamışlar. Onların hamısı mələklərlə, səmavi varlıqlarla birbaşa təmasa girdiklərini iddia edirdilər.

Onların şəhadətlərinə görə, bu elçilər başqa, daha qüdrətli bir güc tərəfindən yönləndirilirdi. Missiyaları isə Vahid, Hər şeyə qadir və Görünməz Yaradanın iradəsini çatdırmaqdan ibarət idi. Eyni zamanda, Müqəddəs Kitablar yekdilliklə təsdiq edir ki, səmavi elçilərlə təmasdan sonra peyğəmbərlər Uca Yaradanın izni ilə qəfildən insan ağlının dərk edə bilməyəcəyi irrasional bir güc qazanırdılar.

Dini ənənədə bu hadisələrə möcüzə deyilir. Əhdi-Ətiq, İncil və Quran bizə məlum olan fizika və təbiət qanunlarını tamamilə alt-üst edən hadisələr haqqında tarixi xronikalar və rəvayətlərlə zəngindir. Müqəddəs Kitabların mətnlərinə əsaslansaq, aydın olar ki, ali güclərlə metafizik təmas peyğəmbərlərdə paranormal qabiliyyətlər oyadırdı. Bu izaholunmaz fenomenlərin siyahısı möhtəşəmdir: başqalarının fikirlərini oxumaqdan və gələcəkdən xəbər verməkdən tutmuş, çarəsiz xəstələrə şəfa verməyə, korların gözünü açmağa, ölüləri diriltməyə və hətta təbiət qüvvələrinə, eləcə də səmavi cismlərin hərəkətinə birbaşa təsir etməyə qədər.

Lakin bu halda qaçılmaz suallar yaranır: niyə bu gün, iyirmi birinci əsrdə, elmi-texniki tərəqqinin ən pik nöqtəsində biz min illər əvvəl yazılmış və guya səmavi varlıqlar tərəfindən gətirilmiş mətnlərə heç bir sənədli şəhadət və tutarlı sübut olmadan kor-koranə inanmalıyıq? Sözsüz ki, bu cür suallardan qaçmaq və onları əsassız hesab etmək yalnış olardı. Hər bir iddia sübut tələb edir. Bəs Tövrat, İncil və Quranın həqiqətən müqəddəs, səmavi mənşəyə malik olduğunu necə sübut etməli?

Mən Tövratı, İncili və Quranı dərindən öyrənmişəm. Lakin ən çox müraciət etdiyim məhz Quran olmuşdur. Analizlərim göstərir ki, müsəlmanların Müqəddəs Kitabı təkcə dini süjetlərdən və hekayətlərdən ibarət deyil. Onun strukturunda heyrətamiz riyazi şifrlər gizlənib, mətnin özündə isə son iki-üç əsrin elmi kəşflərinin — hələ on dörd əsr əvvəl Quranda təsbit olunmuş kəşflərin dəqiq təsvirləri yer alır. Və mənim bu kitabdakı əsas məqsədim sizə Tövrat, İncil və Quranın sırf insan zəkasının məhsulu olmadığına dair təkzibolunmaz sübutlar təqdim etməkdir.

Şübhəsiz ki, bu üç kitabda bənzər süjetlərin və qanunların olması, eləcə də aşkar ziddiyyətlər bəşəriyyət tarixi boyu mətnlərin müəyyən təhriflərə və redaktələrə məruz qaldığı fikrini yaradır — bu da çox vaxt bu və ya digər dövrün siyasi yaxud iqtisadi səbəblərindən irəli gəlirdi. Lakin bu tarixi qatların ətraflı təhlili tamamilə başqa, müstəqil bir söhbətin mövzusudur.

Mənim məqsədim prinsipial olaraq fərqlidir. Mən dinlərarası mübahisələri alovlandırmaq və ziddiyyətlər axtarmaq deyil, əksinə — kəsişmə nöqtələrini işıqlandırmaq istəyirəm. Ciddi məntiqə əsaslanaraq, peyğəmbərlərin həyatına nəqş olunmuş o paranormal hadisələrin psixoloji, fəlsəfi və müəyyən dərəcədə elmi dərkini sizə təklif etmək niyyətindəyəm.

Bəşəriyyətin iyirmi birinci əsrə qədəm qoymasına baxmayaraq, biz hələ də cavabsız sualların hüdudsuz okeanının girovuyuq. Milyardlarla qalaktika arasında, bu sonsuz Kainatda təkikmi, yoxsa bizim dünyamız şüurlu həyatın çoxsaylı beşiklərindən yalnız biridir? Bu ekzistensial sual heç vaxt öz aktuallığını itirməyəcək. Bizə məlum olan fizika qanunlarına inadla tabe olmayan fenomenlər, göylərdə, dağ zirvələrində və okean dərinliklərində qeydə alınan sirli obyektlər və izaholunmaz işıq anomaliyaları aparıcı astrofizikləri, alimləri və NASA ekspertlərini təkrar-təkrar çıxılmaz vəziyyətə salır. Bu tapmaca qarşısında dünya elmi ictimaiyyəti iki barışmaz cəbhəyə bölünüb: yadplanetli şüurun mövcudluğuna əmin olanlar və bunu qəti şəkildə inkar edənlər.

Bir tədqiqatçı kimi mən yalnız faktlara əsaslanmağa adət etmişəm. Dəyişməz fakt isə bundan ibarətdir: Yerin hidrosferində, atmosferində və quruda müntəzəm olaraq müasir elmin izah edə bilmədiyi anomal hadisələr baş verir. Alimlərin bu gün əlində olan yeganə şey qəti cavablar verməyən kövrək nəzəri modellər və ehtimallardır.

Çoxillik araşdırmalarımın nəticələrinə dayanaraq, tam açıq və əminliklə bəyan etməyə hazıram: Yer kürəsi ucu-bucağı görünməyən kosmosda yeganə məskunlaşmış məkan deyil. Üstəlik, mən dərindən inanıram ki, Kainatın strukturunda təkamül, təkmillik və şüur baxımından bizdən ölçüyəgəlməz dərəcədə yüksək pillədə dayanan dünyalar və sivilizasiyalar mövcuddur. Planetimiz heç vaxt təcrid olunmayıb; o, gözəgörünməz, lakin möhkəm tellərlə digər məskunlaşmış dünyalarla vahid qarşılıqlı əlaqə şəbəkəsinə hörülüb.

Qədim müqəddəs mətnlərin təhlili daha bir heyrətamiz nəticəyə gətirib çıxarır: Yer üzündəki həyatın özü səmavi (yadplanetli) mənşəyə malikdir. Biz bu dünyanın yerli sakinləri deyilik — bioloji həyat bura kənardan gətirilmişdir. Yerdəki varlığımız sadəcə müvəqqəti bir ezamiyyət, bir tranzit mərhələsidir. Burada qalmağımız ciddi zaman çərçivələri ilə məhdudlaşıb; bu müddət başa çatdıqdan sonra, yəni dünyəvi ölüm xəttini keçdikdə, insan şüuru varlığın digər sferalarına və məskunlaşmış başqa planetlərə köçürülür.

Bu konsepsiyada bizim indiki dünyamız özünəməxsus bir məktəb funksiyasını yerinə yetirir. Orta məktəb məzunlarının imtahan verərək ali təhsil müəssisələrinin astanasından addımladıqları kimi, insan da Yerdəki dövrünü tamamladıqdan sonra tamamilə fərqli bir səviyyəyə kvant keçidi edir. Bizi bir bölgü (təyinat) gözləyir: ya zəkanın daha ali, transsendent sferalarına təntənəli bir yüksəliş... ya da uçuruma yuvarlanmaq.

Bəşəriyyətin ulu babaları: Tövrat mətnlərinə görə Adəmin yaradılması və qovulması

İlk insanın yaradılması və sonradan Ədəm bağından (Cənnətdən) uzaqlaşdırılması süjeti Musanın Beşkitabının (Tövratın) təməl hekayəsidir. Müqəddəs Kitab mətninə və klassik yəhudi şərhlərinə görə, insanın dünyaya gəlişi yer kürəsinin konkret bir müqəddəs nöqtəsi ilə qırılmaz şəkildə bağlıdır, onun cənnətdə qalması isə ciddi şəkildə etik və mənəvi sərhədlərə riayət etmək şərtinə əsaslanırdı.

Coğrafiya və yaradılış sirri: torpaqdan Məbədə qədər

Yaradılışın altıncı gününün hadisələri Tövratda (Bereşit / Yaradılış kitabı) iki mərhələli bir proses kimi təsvir olunur: yer elementlərindən cismani qatın formalaşdırılması və ardınca ona ruhun üfürülməsi.

Yaradan Adəmi “yerin torpağından” (afar min ha-adama) yaradır. Yəhudi dilçilik ənənəsi burada birbaşa şifahi və məna əlaqəsinə işarə edir: “Adəm” (insan) adı “adama” (torpaq/yer) sözündən törəmişdir ki, bu da insan varlığının dualist (ikitirəli) təbiətini — aşağı maddi əsasla ali ilahi ruhun (neşama) vəhdətini nümayiş etdirir.

Geniş yayılmış rəyin əksinə olaraq, insan birbaşa Ədəm bağının daxilində yaradılmamışdır. Mötəbər “Bereşit Raba” midraşı (14:8) göstərir ki, Yaradan Adəm üçün torpağı dünyanın dörd bir tərəfindən toplamışdır ki, vəfat edəcəyi təqdirdə istənilən bölgənin torpağı onun nəşini qəbul edə bilsin. Lakin əsas maddənin götürüldüyü mərkəzi nöqtə Yerusəlimdəki (Qüds) Moriya dağıdır — bura sonradan Yerusəlim Məbədinin qurbangahının yerləşdiyi məkandır.

Orta əsrlərin dahi Halaha (Yəhudi hüququ) kodifikasiyaçısı Rambam (Maymonid) özünün fundamental “Mişne Tora” əsərində (“Məbəd qanunları” bölməsi) yazır:

“Və onun [qurbangahın] üzərində ilk insan — Adəm yaradıldıqdan sonra qurban kəsdi. Və o, məhz bu məkandan götürülmüş torpaqdan yaradıldı. Müdriklər demişlər: «İnsan ona kəffarə (bağışlanma) gətirən məkandan yaradılmışdır»”.

İlkin olaraq Adəm həm kişi, həm də qadın xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən vahid androgin varlıq kimi yaradılmışdı. Sonradan, insanın tənha qalmaması üçün Tanrı ona dərin bir yuxu göndərir və onun bir tərəfini (ənənəvi olaraq “qabırğa” kimi tərcümə olunsa da, daha dəqiq mənası “tərəf/bölüm”dür) ayıraraq, Havvanı onun üçün “münasib bir köməkçi” kimi formalaşdırır.

Yaradılış tamamlandıqdan sonra Tanrı insan cütlüyünü Ədəm bağına (Cənnətə) yerləşdirir və onların vəzifə dairəsini müəyyən edir: “onu becərmək və qorumaq” (Bereşit 2:15).

İlk insanlar üçün yeganə hüquqi və mənəvi qadağa (tabu) Xeyir və Şəri Bilmə Ağacının bəhrəsindən dadmamaq əmri oldu. İlanın vəsvəsəsinə uyan insanın seçimi ilə bu qadağanın pozulması dünyanın bütün metafizik strukturunun köklü şəkildə dəyişməsinə səbəb oldu:

1. Ölümsüzlüyün itirilməsi: İnsan fiziki qocalmaya və bioloji ölümə məruz qaldı.

2. Varlıq şərtlərinin dəyişməsi: Ruzi qazanmaq artıq ağır fiziki əmək tələb edirdi (“alnının təri ilə çörək yeyəcəksən”), övlad dünyaya gətirmə prosesi isə ağrılı oldu.

3. Ontoloji utanc: İlkin mənəvi paklığın itirilməsinin nəticəsi olaraq çılpaqlıq anlayışı yarandı.

Cənnətdən qovulma konkret bir məqsəd daşıyırdı — yıxılmış, artıq ölümlü bəşərə çevrilmiş insanın Həyat Ağacının da bəhrəsindən dadaraq öz günahkar və qeyri-kamil vəziyyətini əbədiləşdirməsinə imkan verməmək.

Tanrı insanı ilkin olaraq götürüldüyü torpağa — Moriya dağına geri qaytardı. Geri qayıtmaq üçün ediləcək hər hansı bir cəhdin qarşısını almaq məqsədilə Yaradan Ədəm bağının şərq girişində dəf edilməz bir keşikçi dəstəsi yerləşdirdi: xeruvimlər (kərrubilər) və “fırlanan alovlu qılınc”. Qovulma bəşəriyyətin müstəqil yer tarixinin başlanğıcı oldu ki, burada itirilmiş harmoniyaya aparan yol şüurlu mənəvi əmək və kəffarədən (günahların yuyulmasından) keçir.

Müqayisəli təhlil: Adəmin yaradılması Tövratda və Əhdi-Ətiqdə

İlk insanın yaradılması haqqındakı rəvayət yəhudi Tövratında və xristian Əhdi-Ətiqində fundamental mətn eyniliyinə malik olsa da, ekzegetik (şərhçilik) ənənələr baxımından köklü surətdə fərqlənir. Mətnlərin üst-üstə düşməsinin səbəbi ondan ibarətdir ki, Musanın Beşkitabı (Əhdi-Ətiqin ilk beş kitabı) yəhudi Müqəddəs Kitabının (Tanahın) birbaşa tərcüməsidir. Lakin bu mətnin sonrakı teoloji (dini-fəlsəfi) dərki iudaizm və xristianlıqda prinsipial olaraq fərqli yollarla getmişdir.

Həm yəhudi, həm də xristian kanonunun əsasında eyni ilkin mənbə — Yaradılış kitabı (ibranicə — Bereşit) dayanır. Mətnlərin qarşılıqlı əlaqəsi aşağıdakı parametrlərlə xarakterizə olunur:

• İkimərhələli narrativ: Hər iki mənbədə insanın yaradılmasına dair iki təsvir mövcuddur. Birincisi — kosmik təsvirdir ki, burada insan altıncı gün yaradılışın tacı kimi xəlq edilir (Yaradılış 1:27). İkincisi — antroposentrik təsvirdir və prosesin təfərrüatlarına fokuslanır (Yaradılış 2:7).

• Maddi əsas: İnsanın “yerin torpağından” (afar min ha-adama) yaradılması konsepsiyası xristian Sinodal tərcüməsinə tamamilə köçürülmüşdür: “Və Rəbb Tanrı insanı yerin torpağından yaratdı və onun üzünə həyat nəfəsi üfürdü” (Yaradılış 2:7).

• Qadının yaradılması: Adəmin mistik yuxuda olduğu zaman onun “qabırğasından” (orijinalda tsela — bu həm də “tərəf” və ya “bölüm” kimi tərcümə olunur) Havvanın (Yevanın) formalaşdırılması hər iki ənənə tərəfindən qəbul edilir (Yaradılış 2:21–22).

Hərfi mətnin eyniliyinə baxmayaraq, iki dində coğrafi, antropoloji və soterioloji (nicat haqqında elm) aspektlərin dərindən dərk edilməsi kəskin şəkildə sərhədlənir.

İnsanın yaradıldığı və dəfn olunduğu məkan (Topoqrafiya)

• İudaizmdə: Adəmin yaradıldığı torpağın mənşəyinə xüsusi önəm verilir. Şifahi Tövrata (Bereşit Raba midraşı) görə, torpaq gələcək Yerusəlim Məbədinin qurbangahının ucalacağı məkandan (Moriya dağı) götürülmüşdür ki, bu da insanın yaradılışını günahların bağışlanması (kəffarə) ideyası ilə bağlayır.

• Xristianlıqda: Yaradılışın topoqrafiyasına doqmatik diqqət yetirilmir, lakin dəfn yeri haqqındakı rəvayət inkişaf tapmışdır. Xristian ənənəsinə görə, Adəm Qolqofa dağında dəfn edilmişdir. İkonoqrafik ənənə (Xaçın aşağısında Adəmin kəllə sümüyünün təsvir edilməsi) onu simvolizə edir ki, çarmıxa çəkilmiş İsa Məsihin qanı fiziki olaraq ilk insanın qalıqları üzərinə axaraq onun günahını yumuşdur.

Tanrının təbiəti: Təklik və ya Üçlük

• Xristianlıqda: “Və Tanrı dedi: İnsanı Bizim surətimizə [və] Bizim bənzərimizə görə yaradaq” (Yaradılış 1:26) cümləsi, yəni Tanrının Özü haqqında cəm formasında danışması, Tanrının Üçlüyünə (Ata, Oğul və Müqəddəs Ruh) dair ən mühüm Əhdi-Ətiq şəhadətlərindən biri hesab olunur.

• İudaizmdə: Trinitar (Üçlük) konsepsiya qəti şəkildə rədd edilir. Bu ayədəki cəm forması şərhçilər (məsələn, Raşi) tərəfindən ya “əzəmət cəmi” (Pluralis majestatis), ya da Tanrının təvazökarlıq nümayiş etdirmək məqsədilə mələklər şurasına müraciəti kimi yozulur.

Günah anlayışı və insanın xilası (Soteriologiya)

• Xristian doqması (İlkin/Anadangəlmə günah): Cənnətdən qovulma insan təbiətinə köklü şəkildə zərər vurmuş bir fəlakət kimi nəzərdən keçirilir. Adəmin bütün nəsli ontoloji korlanmanı (günahkarlığı) və mənəvi ölümü miras alır ki, bunlardan da öz qüvvəsi ilə xilas olmaq qeyri-mümkündür — bunun üçün Xilaskarın (Məsihin) gəlişi və Vəftiz (Xaç suyuna salınma) sakramenti (sirri) mütləqdir.

• Yəhudi baxışı (Adəmin günahı): Xristian anlayışındakı “ilkin günah” məfhumu iudaizmdə mövcud deyil. Hesab olunur ki, Adəm cəzasını çəkdiyi (fiziki ölümlülük, həyatın çətinlikləri) şəxsi bir xəta törətmişdir. İnsan mütləq iradə azadlığını və Tövratın 613 əmrini yerinə yetirməklə müstəqil şəkildə mənəvi yetkinliyə qayıtmaq qabiliyyətini qoruyub saxlamışdır.

Qurani-Kərimdə antropologiya: İslamda Adəmin yaradılması, Cənnətdə qalması və qovulması

İslamda Həzrət Adəm (əleyhissalam) haqqındakı rəvayət bitkin bir dini-fəlsəfi konsepsiyadır. Burada ilk insan Tanrının yer üzündəki canişini (xəlifəsi) və ilk peyğəmbəri statusu ilə şərəfləndirilmişdir. İslam ilahiyyatı (əqidə) insan bədəninin maddi formalaşma mərhələlərini, eləcə də onun sonradan Səmavi bağdan Yerə endirilməsinin coğrafiyasını təfərrüatları ilə təsvir edir. Bununla bərabər, Bibliya ənənəsindən əsas fərq — anadangəlmə (ilkin) günahın varisliyi doqmasının qəti şəkildə rədd edilməsidir.

Adəmin yaradılmasının mərhələləri

Quran mətnində Adəmin yaradılması ilahi iradənin təsiri altında yer maddəsinin çoxmərhələli transformasiya prosesi kimi təqdim olunur. İslam şərhçiləri (müfəssirlər) Quran surələrinə əsaslanaraq, ilkin maddənin ardıcıl beş halını qeyd edirlər:

1. Turab (torpaq, quru torpaq): İlkin element. “Ali-İmran” surəsinə görə, Yaradan insanın fiziki qatını torpaqdan xəlq etmişdir ki, bu da bütün insanların Allah qarşısında bərabərliyini vurğulayır.

2. Tin (palçıq): Torpağın su ilə qarışdırılmasından alınan maddə.

3. Tin-i lazib (özlü, yapışqan palçıq): Yoğrulma və dəqiq anatomik forma verilməsi üçün lazımi plastikliyə çatmış maddə.

4. Həmə-i məsnun (dəyişilmiş qara palçıq): Müəyyən müddət saxlanılmış və təbii dəyişikliyə məruz qalmış tünd rəngli plastik kütlə.

5. Salsal (saxsı kimi qurumuş palçıq): Yoğrulmuş fiqurun dulusçuluq keramikası halına gələnə qədər quruduğu son dehidratasiya (suyun itirilməsi) mərhələsi.

İmam ət-Tirmizinin toplusundakı mötəbər hədislərə görə, Adəm üçün torpaq mələklər tərəfindən Yerin hər bir guşəsindən toplanmışdır ki, bu da onun nəslinin dəri rəngindəki, xarakterindəki və temperamentindəki fərqləri öncədən müəyyən etmişdir. Tam canlanma isə Allahın bu palçıq maketə Öz ruhundan (ruh) üfürməsindən sonra baş tutmuşdur.

Yaradılış bitdikdən sonra Tanrı Adəmi və Sünnəyə görə onun qabırğasından xəlq edilmiş zövcəsi Həvvanı Cənnət bağında (Cənnət) məskunlaşdırdı.

İnsanlara yalnız bir konkret ağac müstəsna olmaqla, Cənnətin bütün nemətlərindən istifadə etməyə icazə verildi. Bibliya mətnindən fərqli olaraq, Quran bu ağacın xüsusiyyətlərini konkretləşdirmir (o, xeyir və şəri bilmə ağacı adlandırılmır), İblis (şeytan) isə Adəmi “əbədiyyət ağacı və tükənməz səltənət” vədi ilə vəsvəsəyə salır.

İblisin aldatmalarına uyan Adəm və Həvva qadağanı pozdular, bundan sonra öz çılpaqlıqlarını dərk etdilər və Yer üzünə endirildilər.

Qovulmanın coğrafiyası və vüsat (görüş) məkanı

İslamın tarixi-ilahiyyat rəvayətlərində (xüsusən də tarixçi İbn Kəsirin əsərlərində) ilk insanların qovulmasının dəqiq coğrafiyası təsbit edilmişdir. Qovulma bir ayrılıq kimi xarakterizə olunduğu üçün Allah onları yer kürəsinin fərqli nöqtələrinə endirdi:

• Adəm Sərəndib adasına (Seylon / Şri-Lanka) endirildi. Onun endiyi ənənəvi məkan bu gün “Adəm zirvəsi” kimi ucaldılır və oradakı qayada onun ayağının rəmzi izi qorunub saxlanılır.

• Həvva Qırmızı dəniz sahilinə, müasir Ciddə (Səudiyyə Ərəbistanı) şəhəri yaxınlığına atıldı. Ərəb ənənəsində “Ciddə” şəhərinin adının etimologiyası çox vaxt bəşəriyyətin ulu anası mənasına gələn “cəddə” (nənə) sözü ilə əlaqələndirilir.

Yerə endikdən sonra cütlük uzun müddət (müxtəlif rəvayətlərə görə — bir neçə onilliyə qədər) didərgin düşərək bir-birini axtardı. Onların çoxdan gözlənilən görüşü və yenidən birləşməsi Məkkə vadisində, Ərafat vadisində yerləşən kiçik bir qranit dağın — Cəbəlür-Rəhmənin (Mərhəmət dağının) ətəyində baş tutdu. “Ərafat” sözü ərəb dilindəki “ərəfə” (tanımaq, bilmək) kökündən törəmişdir, çünki ilk insanlar uzun ayrılıqdan sonra məhz burada bir-birlərini yenidən tanımışdılar.

Günah və kəffarə anlayışındakı fərqlər

Qovulmanın nəticələrinin İslamda dərk edilməsi Yəhudi-Xristian yanaşmasından köklü surətdə fərqlənir:

1. Tövbə konsepsiyası: Adəm və Həvva etdikləri əməldən səmimi qəlbdən peşman oldular və Quranda təsbit edilmiş duanı oxudular: “Ey Rəbbimiz! Biz özümüzə zülm etdik...” (“Əraf” surəsi, 23-cü ayə). Allah onların yer həyatı başlamazdan əvvəl günahlarını tamamilə bağışladı.

2. İlkin günahın olmaması: İslamda hər bir insan günahsız olaraq (fitrə üzrə) doğulur. Adəmin nəsli başqasının xətasının yükünü daşımır, yer həyatı isə bir lənət və ya sürgün deyil, Tanrı tərəfindən planlaşdırılmış bir mənəvi imtihan meydanıdır.

Ulu babaların kosmik odisseyası: paleoziyarət, biomodelləşdirmə və Yerə qayıdış

İudaizm, xristianlıq və islamın müqəddəs mətnlərində təsbit olunmuş ilk insanların yaradılması və qovulması narrativi (hekayəti), qərəzsiz təhlil edildikdə, heyrətamiz bir konseptual vəhdət nümayiş etdirir. Əgər ənənəvi teoloji dildən müvəqqəti olaraq uzaqlaşıb Tövrat, Əhdi-Ətiq və Quran mətnlərinə paleoziyarət (qədim kosmik səfərlər) və yüksək texnologiyalar hipotezi prizmasından baxsaq, qədim metaforalar Yerlə digər dünyalar arasında cərəyan edən irimiqyaslı bir biomühəndislik eksperimentinin konturlarını qazanır.

Hər üç böyük monoteyist ənənə süjetin başlanğıc nöqtəsində həmrəydir: Adəmin yaradılması üçün istifadə olunan maddə müstəsna olaraq yer mənşəli idi. Mətnlər xüsusilə vurğulayır ki, “torpaq” (islam ənənəsində — turab və tin) Yer planetinin hər bir guşəsindən toplanmışdı.

Paleoziyarət mövqeyindən yanaşdıqda, bu mərhələ planetimizin mineral elementlərinin, üzvi birləşmələrinin və endemik biomaterialının məqsədyönlü şəkildə toplanması kimi görünür. Dini xadimlər Ali Zəkanın iradəsi ilə hərəkət edən mələkləri bu missiyanın icraçıları adlandırırlar. Lakin elmi-ədəbi interpretasiyada bu proses fərqli şəkildə təsvir olunur:

Dərin kosmosdan və ya başqa bir ölçüdən gələn xarici qüvvələr Yer torpağından qlobal miqyasda nümunələr götürmüşlər. Planetimizin unikal kodunu özündə daşıyan bu torpaq, yeni bir bioloji növün sonrakı modelləşdirilməsi üçün xammal bazası — “matris” rolunu oynamışdır.

Bütün mənbələri birləşdirən ən mühüm detal Adəmin canlandırılması prosesinin Yerdən kənarda baş verməsidir. Yer mənşəli xammal başqa bir fəzaya — Ədəm bağına (və ya səmavi Cənnətə) nəql edilmişdi. Məhz orada, başqa bir dünyanın yüksək texnologiyalı laboratoriya şəraitində Yaradan Adəmə “həyat nəfəsi üfürərək”, yer elementləri əsasında şüurlu həyatın tacını yaratdı. Bunun ardınca, ilk nümunənin genetik materialından (metaforik “qabırğa” və ya “tərəf”) istifadə edilərək onun həyat yoldaşı — Həvva (Yeva) modelləşdirildi.