Книга Handbuch des Strafrechts читать онлайн бесплатно, автор Tatjana Hörnle – Fictionbook, cтраница 16
Tatjana Hörnle Handbuch des Strafrechts
Handbuch des Strafrechts
Handbuch des Strafrechts

4

  • 0
Поделиться

Полная версия:

Tatjana Hörnle Handbuch des Strafrechts

  • + Увеличить шрифт
  • - Уменьшить шрифт

[182]

BVerfGE 96, 345, 365 f.

[183]

Vgl. Gärditz, AöR 129 (2004), 584, 615; Möstl, HStR Bd. VIII, § 179 Rn. 11; Roxin/Schünemann, Strafverfahrensrecht, 28. Aufl. 2014, § 3 Rn. 11.

[184]

Paulduro, Die Verfassungsgemäßheit von Strafrechtsnormen, S. 51; Kaspar, Verhältnismäßigkeit und Grundrechtschutz im Präventionsstrafrecht, S. 53 ff.

[185]

Vgl. BVerfGE 39, 1, 41 ff.; 46, 160, 164; 56, 54, 73; 77, 170, 214 ff.; 88, 203, 251 ff.; 125, 39, 78; 142, 123, 209; vgl. auch Stächelin, Strafgesetzgebung im Verfassungsstaat, S. 87 f.

[186]

Früh bereits Klose, ZStW 86 (1974), 33, 60. Aus jüngerer Zeit etwa Tiedemann, Verfassung und Strafrecht, S. 50; Paulduro, Die Verfassungsgemäßheit von Strafrechtsnormen, S. 85 f.; Dreier-Wollenschläger, GG, Band II, 3. Aufl. 2016, Art. 26 Rn. 41 f.

[187]

Paulduro, Die Verfassungsgemäßheit von Strafrechtsnormen, S. 90; Appel, Verfassung und Strafe, S. 171 ff.; Kaspar, Verhältnismäßigkeit und Grundrechtschutz im Präventionsstrafrecht, 2014, S. 78 ff.; Siehe Rn. 14 ff.

[188]

Vgl. BVerfGE 39, 1, 35 ff.; 77, 170, 215; 88, 203, 257 ff.

[189]

So wohl auch Appel, Verfassung und Strafe, S. 41 f., 67 ff.

[190]

So etwa Häberle, Die Wesensgehaltsgarantie des Art. 19 Abs. 2 GG, 1962, S. 37; Copic, Grundgesetz und politisches Strafrecht neuer Art, 1967, S. 26; Rüfner, 25 Jahre BVerfG-FS, S. 453, 455 ff. Auch Isensee, HStR Bd. V, 2. Aufl. 2001, § 111 Rn. 203, 105, befürwortet eine immanenten Grundrechtsschranke für illegitime Verletzungen und stützt sich dabei auf den naturrechtlichen Gedanken des „neminem laedere“.

[191]

Vgl. z.B. Lagodny, Strafrecht vor den Schranken der Grundrechte, S. 93 f.; Appel, Verfassung und Strafe, S. 316 ff.; Kudlich, JZ 2003, 127, 128; Kingreen/Poscher, Staatsrecht II, 33. Aufl. 2018, Rn. 252 ff.

[192]

H. Schmidt, Grundrechte als verfassungsunmittelbare Strafbefreiungsgründe, 2008, S. 26.

[193]

Dazu etwa Amelung, JZ 1987, 737; Roxin/Schünemann, Strafverfahrensrecht, 28. Aufl. 2014, § 29 Rn. 3.

[194]

Früh bereits Rieß, Schäfer-FS, S. 155, 172. Aus jüngerer Zeit vgl. etwa Hill, HStR Bd. VI, § 156 Rn. 19; sowie zu Einzelfällen Wilcken, NZV 2011, 67 f.; Ternig/Lellmann, NZV 2016, 454, 457.

[195]

Paulduro, Die Verfassungsgemäßheit von Strafrechtsnormen, S. 113, unter Rückgriff auf die Ausführungen von Sax, Grundsätze der Strafrechtspflege, in: GR III/2, 1957, S. 909 ff.

[196]

Vgl. Tiedemann, Verfassung und Strafrecht, S. 36 f.; Lagodny, Strafrecht vor den Schranken der Grundrechte, S. 53 ff.

[197]

Zum hergebrachten Rechtsgrundsatz volenti non fit iniuria, der grundgesetzlich im Selbstbestimmungsrecht gemäß Art. 2 Abs. 1 GG wurzelt, vgl. etwa Amelung, ZStW 109 (1997), 489, 511; ders., Die Einwilligung in die Beeinträchtigung eines Grundrechtsgutes, 1981, S. 13 ff.; Sternberg-Lieben, Die objektiven Schranken der Einwilligung im Strafrecht, 1997, S. 19 ff.

[198]

Dazu Hesse, Grundzüge des Verfassungsrechts, 10. Aufl. 1995, Rn. 325 ff.

[199]

BVerfGE 33, 1, 11; 89, 315, 322 f.

[200]

BVerfG NJW 2017, 725, Rn. 29 ff.

[201]

Hill, HStR Bd. VI, § 156 Rn. 20; Gusy, StV 2002, 153, 159. Umfassend Goerlich, Grundrechte als Verfahrensgarantien, 1981; Denninger, HStR Bd. V, 2. Aufl. 2001, § 113.

[202]

Vgl. Kunig, Das Rechtsstaatsprinzip, 1986, S. 385; eingehend Dencker, Verwertungsverbote im Strafprozess, 1977.

[203]

Restriktiver Möstl, HStR Bd. VIII, § 179 Rn. 27: „Eingriffsrechtfertigung durch Verfahren“.

[204]

Hill, HStR Bd. VI, 2. Aufl. 2001, § 156 Rn. 20.

[205]

BVerfGE 58, 1, 40.

[206]

BVerfGE 35, 382, 401; v. Mangoldt/Klein/Starck-Huber, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 19 Rn. 333.

[207]

BVerfGE 65, 76, 90; 107, 395, 404; 138, 33, 39.

[208]

BVerfGE 15, 275, 280; 49, 329, 340; 76, 93, 98; 107, 395, 403; 122, 248, 270 f.; 138, 33, 39.

[209]

BVerfGE 87, 48, 61; 92, 365, 410; 118, 168, 208; 122, 248, 271; BK-Schenke, 138. EL 2009, Art. 19 Abs. 4 Rn. 102. Werden allerdings durch Gesetz mehrere Instanzen geschaffen, darf der Zugang zu ihnen nicht unzumutbar erschwert werden, vgl. BVerfGE 104, 220, 231 f.; 122, 248, 271; 125, 104, 137. Nach Art. 2 des 7. ZP-EMRK und Art. 14 Abs. 5 IPbpR sind Rechtsmittelmöglichkeiten im Strafprozess zwingend.

[210]

Vgl. BVerfGE 49, 329, 340 ff.; 96, 27, 38 ff.; vgl. auch Zipperer, NZI 2006, 688, 689.

[211]

BVerfGE 96, 27, 39 ff.; 104, 220, 231 ff.; 107, 395, 406.

[212]

Vgl. nur BVerfGE 96, 27, 40; 104, 220, 233 f.

[213]

BVerfGE 104, 220, 234 f., ergänzend zu BVerfGE 96, 27, 39 f.

[214]

Vgl. BVerfG NStZ 1999, 428, 429; näher v. Mangoldt/Klein/Starck-Gusy, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 104 Rn. 13.

[215]

BVerfGE 35, 263, 274; 93, 1, 13; 112, 185, 207; 113, 297, 310; 117, 244, 268; Hill, HStR Bd. VI, § 156 Rn. 29.

[216]

BVerfG NJW 1984, 1676; dazu Niebler, Kleinknecht-FS, S. 299, 317; vgl. auch KK-StPO-Moldenhauer, § 170 Rn. 2.

[217]

Hill, HStR Bd. VI, § 156 Rn. 30; Sachs-ders., GG, 8. Aufl. 2018, Art. 19 Rn. 144.

[218]

BVerfGE 55, 349, 369.

[219]

Insb. aus Art. 2 Abs. 2 S. 2 GG, vgl. BVerfGE 36, 264, 273.

[220]

Vgl. BVerfGE 46, 194, 195; 63, 45, 69; 66, 313, 321.

[221]

Vgl. etwa BVerfGE 117, 71, 121, 124 f.; 122, 248, 279 f.; ferner Roxin/Schünemann, Strafverfahrensrecht, 28. Aufl. 2014, § 16 Rn. 3.

[222]

BVerfGE 122, 148, 273.

[223]

Vgl. BGHSt 24, 239, 242; 27, 274, 275; BGH NStZ 1982, 291 f.; NStZ 1983, 167; NStZ 1987, 232 f.; NStZ 1988, 552.

[224]

Vgl. BVerfG NJW 1984, 967; NJW 1993, 3254, 3256; NJW 2003, 2897, 2899.

[225]

BVerfG NStZ 1984, 128; NJW 2003, 2225, 2225 f.; BVerfGK 17, 319, 331.

[226]

Vgl. EGMR, 15.7.1982, Nr. 8130/78, Rn. 87 – Eckle; 26.6.2001, Nr. 26390/95, Rn. 28 – Beck; 12.6.2008, Nr. 32071/04 – Menelaou.

[227]

EGMR EuGRZ 2006, 26, 27 – Cordier.

[228]

Grundlegend EGMR NJW 2001, 2694, Rn. 146, 151 – Kudła.

[229]

EGMR, NJW 2006, 2389, Rn. 138 f. – Sürmeli; EuGRZ 2010, 700, Rn. 73 – Rumpf.

[230]

BGHSt 52, 124, 142 f.

[231]

BGH NJW 2001, 1146, 1148 f.

[232]

BGBl. 2011 I S. 2302; dazu Gercke/Heinisch, NStZ 2012, 300, 303; Steinbeiß-Winkelmann/Sporrer, NJW 2014, 177, 179.

[233]

EGMR EuGRZ 2012, 514, Rn. 40 – Taron.

[234]

EGMR NJW 2015, 1433, Rn. 136 ff. – Kuppinger.

[235]

Vgl. BVerfGE 25, 352, 358 ff.; 45, 187, 243.

[236]

Vgl. etwa BK-Schenke, 138. EL 2009, Art. 19 Abs. 4 Rn. 235 ff.; Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 19 Abs. 4 Rn. 80.

[237]

Hill, HStR Bd. VI, § 156 Rn. 31.

[238]

BVerfGE 95, 322, 327; 118, 212, 239.

[239]

BVerfGE 17, 294, 299; 48, 246, 254; Hill, HStR Bd. VI, § 156 Rn. 50.

[240]

BVerfGE 20, 336, 344; 82, 159, 194.

[241]

BVerfGE 21, 139, 145 f.; 60, 175, 214; Maunz/Dürig-Hillgruber, GG, 52. EL 2008, Art. 97 Rn. 27; Sachs-Detterbeck, GG, 8. Aufl. 2018, Art. 97 Rn. 1.

[242]

BVerfGE 3, 213, 223; 14, 56, 72.

[243]

BVerfGE 17, 294, 298 f.; 40, 356, 361; Degenhart, HStR Bd. V, 3. Aufl. 2007, § 115 Rn. 30 ff.

[244]

BVerfGE 17, 294, 298; 19, 52, 60; 48, 246, 254; 63, 77, 79; 95, 322, 328.

[245]

BVerfGE 17, 294, 298 f.; 34, 180, 182; 95, 322, 328.

[246]

So bereits BVerfGE 19, 52, 60; vgl. auch BVerfGE 95, 322, 328; Sachs-Degenhart, GG, 8. Aufl. 2018, Art. 101 Rn. 10 f.; Hill, HStR Bd. VI, 2. Aufl. 2001, § 156 Rn. 52.

[247]

BVerfGE 49, 89, 126 f., 136, 69, 114, m.w.N.

[248]

BVerfGE 9, 223, 226 f.; 22, 254, 259 ff. Eingehend Sowoda, Der gesetzliche Richter im Strafverfahren, 2002, S. 527 ff.

[249]

Wie hier Dreier-Schulze-Fielitz, GG, Band III, 3. Aufl. 2018, Art. 101 Rn. 46; Degenhart, HStR Bd. V, 3. Aufl. 2007, § 114 Rn. 37; v. Mangoldt/Klein/Starck-Classen, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 101 Rn. 39 f.; Hill, HStR Bd. VI, 2. Aufl. 2001, § 156 Rn. 52.

[250]

BVerfGE 31, 145, 164; 42, 237, 241; 67, 90, 95; 82, 159, 194; 95, 211, 328 f.

[251]

BVerfGE 21, 139, 146; 30, 149, 153; 63, 77, 79 f.; 103, 111, 140; Sachs-Degenhart, GG, 8. Aufl. 2018, Art. 101 Rn. 13.

[252]

Vgl. Roxin/Schünemann, Strafverfahrensrecht, 28. Aufl. 2014, § 8 Rn. 1.

[253]

Maunz/Dürig-Kersten, GG, 73. EL 2014, Art. 102 Rn. 17; BK-Germelmann, 176. EL 2015, Art. 102 Rn. 133 ff.

[254]

Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 102 Rn. 2, m.w.N. Offengelassen in BVerfGE 94, 115, 138; einschränkend Dreier-ders., GG, Band III, Art. 102 Rn. 59 ff.

[255]

BGHSt 41, 317, 325.

[256]

Sodan-ders., GG, 4. Aufl. 2018, Art. 102 Rn. 4.

[257]

Vgl. BVerfGE 60, 348, 354 f.; BVerfG, 9.12.2008, 2 BvR 2386/08, Rn. 16 f. Grundlegend EGMR, Serie A 121, Rn. 93 – Soering, st. Rspr., jüngst etwa EGMR, 24.7.2014, Nr. 28761/11, Rn. 570 ff. – Al Nashiri.

[258]

BVerfGE 75, 201, 215; 81, 123, 129; 92, 158, 183 f.

[259]

So BVerfGE 107, 395, 409; ungenau insoweit BVerfGE 40, 237, 247.

[260]

Vgl. BVerfGE 9, 89, 95; 39, 156, 168; 74, 220, 224; 89, 28, 35; 107, 395, 408.

[261]

BVerfGE 6, 12, 14; 55, 1, 6; 63, 332, 337; 70, 180, 188; 107, 395, 408.

[262]

Vgl. BVerfGE 9, 89, 95; 101, 397, 405 f.; 107, 395, 409; BVerfG, 14.12.2015, 2 BvR 3073/14, Rn. 10.

[263]

Jarass/Pieroth, GG, 14. Aufl. 2016, Art. 103 Rn. 1; kritisch Friauf/Höfling-Höfling/Burkiczak, GG, 26. EL 2009, Art. 103 Rn. 31.

[264]

Appel, Verfassung und Strafe, S. 565 f.; Dreier-Schulze-Fielitz, GG, Band III, 3. Aufl. 2018, Art. 103 I Rn. 14.

[265]

Näher Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 6.

[266]

Eingehend Rüping, Der Grundsatz des rechtlichen Gehörs und seine Bedeutung im Strafverfahren, 1976; vgl. auch Eschelbach, GA 2004, 228 ff.

[267]

BVerfGE 27, 88, 103; Möstl, HStR Bd. VIII, § 179 Rn. 55.

[268]

BVerfGE 12, 110, 112; 75, 201, 215; 92, 158, 183 f.

[269]

BVerfGE 17, 356, 361; 21, 362, 373; 75, 201, 215.

[270]

BVerfGE 14, 320, 323; 17, 188, 190.

[271]

BVerfGE 21, 132, 137; 60, 7, 13; 75, 201, 215; 89, 381, 390.

[272]

BVerfGE 17, 356, 362 f.

[273]

Näher v. Mangoldt/Klein/Starck-Nolte/Aust, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 26; Sachs-Degenhart, GG, 8. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 9.

[274]

Maunz/Dürig-Remmert, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 46; a.A. wohl Hömig/Wolff, GG, 12. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 4.

[275]

Dazu im Einzelnen Knemeyer, HStR Bd. VIII, 3. Aufl. 2010, § 178 Rn. 28 ff.; Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 19 ff.

[276]

BVerfGE 74, 220, 225.

[277]

v. Mangoldt/Klein/Starck-Nolte/Aust, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 38.

[278]

BVerfGE 41, 246, 249 f.

[279]

BVerfGE 39, 156, 163; 133, 168, 199. vgl. Rn. 20 ff.

[280]

BVerfGE 41, 246, 250; Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 39.

[281]

Dazu etwa BVerfGE 89, 120, 129 f. Ebenso mit Blick auf Art. 6 Abs. 3 lit. c EMRK: EGMR NJW 2001, 2387, Rn. 85 ff. – Krombach.

[282]

BVerfGE 96, 245, 249; 101, 275, 287; vgl. auch EGMR, 23.11.1993, Nr. 14032/88, Rn. 35 – Poitrimol.

[283]

BVerfGE 140, 317, Rn. 60 ff.; vgl. auch BVerfG JZ 2016, 1113, 1114, Rn. 33; zustimmend Landau, EuGRZ 2016, 505, 509 f. Kritisch zur alleinigen Hervorhebung des nationalen Menschenwürdevorbehalts ohne Rückgriff auf unionsrechtliche Vorgaben Schönberger, JZ 2016, 422, 423; Reinbacher/Wendel, EuGRZ 2016, 333, 334 ff.

[284]

Vgl. Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 24.

[285]

BVerfG NJW 1994, 3219, 3220; vgl. auch EGMR EuGRZ 2009, 472, 474 – Kunkel.

[286]

BVerfGE 53, 207, 214.

[287]

Vgl. EGMR RJD 1997-II, 451 Rn. 32 – Foucher; NJW 2002, 2015 – Schöps; hierzu näher Schmahl, in: Gaier/Wolf/Göcken (Hrsg.), Anwaltliches Berufsrecht, 3. Aufl. 2018, EMRK Rn. 32.

[288]

Vgl. v. Mangoldt/Klein/Starck-Nolte/Aust, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 34; sowie OLG Karlsruhe BeckRS 2010, 04549. A.A. noch LG Mainz NJW 1999, 1271 f.

[289]

BVerfGE 107, 395, 412, 416 f.

[290]

Anhörungsrügengesetz, vgl. BGBl. 2004 I S. 3320.

[291]

Näher Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 50 f.; Maunz/Dürig-Remmert, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 118 ff.

[292]

BVerfGE 9, 89, 94 f. Zur Verankerung im Demokratieprinzip vgl. Krey, Keine Strafe ohne Gesetz, 1983, S. 135.

[293]

BVerfGE 7, 89, 92; 47, 109, 120; 95, 96, 130; 126, 170, 195; 130, 1, 43.

[294]

Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 3; Uhle, HdBGrdR V/II, 2013, § 129 Rn. 88.

[295]

Vgl. nur Sachs-Degenhart, GG, 8. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 53, m.w.N.

[296]

Feuerbach, Revision der Grundsätze und Grundbegriffe des peinlichen Rechts, I. Teil 1799, S. 148. Zur historischen Genese vgl. Krey/Esser, Strafrecht AT, 6. Aufl. 2016, § 3 Rn. 41 ff., m.w.N.

[297]

So z.B. Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 163. Aus der strafrechtlichen Literatur etwa Krey, Keine Strafe ohne Gesetz, 1983, S. 109; Krey/Esser, Strafrecht AT, 6. Aufl. 2016, § 3 Rn. 49.

[298]

BVerfGE 26, 186, 204; 42, 261, 262; 45, 346, 351; 109, 133, 167; 117, 71, 110.

[299]

Vgl. BVerfGE 38, 348, 371; 42, 314, 319; 71, 108, 114; 81, 132, 135; 87, 399, 411.

[300]

BVerfGE 45, 272, 288; Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 195.

[301]

Vgl. BVerfGE 26, 186, 203 f.; 33, 125, 164; 45, 346, 351; 60, 215, 233 f.; 66, 337, 355 f.; 116, 69, 82 f.

[302]

Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 195; v. Münch/Kunig, GG, 6. Aufl. 2012, Art. 103 Rn. 20.

[303]

Etwa Maßnahmen der Gefahrenabwehr (vgl. BVerfGE 20, 323, 331) oder Maßregeln der Besserung und Sicherung gemäß §§ 61 ff. StGB, dazu näher Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 54, 54a; siehe Rn. 65 ff.

[304]

Grundlegend BVerfGE 25, 269, 285.

[305]

BVerfGE 45, 363, 371; 92, 1, 17; 92, 277, 313; Sachs-Degenhart, GG, 8. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 61.

[306]

BVerfGE 45, 363, 371; 86, 288, 311; 105, 135, 153.

[307]

Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 197.

[308]

BVerfGE 25, 269, 284; 63, 343, 359; 64, 261, 280; 81, 132, 135; 92, 277, 324 f.

[309]

BVerfGE 81, 132, 135; BVerfG NJW 2008, 3769, 3770.

[310]

Vgl. BVerfGE 14, 174, 185; 32, 346, 361; 78, 374, 382; BVerfG JZ 2011, 685, 686; NVwZ 2012, 504, 505.

[311]

BVerfGE 71, 108, 114; 75, 329, 341; 78, 374, 382; 82, 236, 269; 87, 399, 411.

[312]

BVerfGE 33, 1, 9 f.; zum Jugendstrafvollzug vgl. BVerfGE 116, 69, 81.

[313]

BVerfGE 126, 170, 194 f.

[314]

BVerfGE 67, 207, 224; 87, 399, 411; 105, 135, 153; BVerfG NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 35.

[315]

Vgl. BVerfGE 123, 267, 408; 126, 170, 194.

[316]

BVerfGE 75, 329, 341; 78, 374, 382; 95, 96, 131; 105, 135, 153; 130, 1, 44.

[317]

BVerfGE 47, 109, 120; 73, 206, 234; 78, 372, 283 ff.

[318]

Vgl. BVerfGE 75, 329, 342; 87, 399, 407; 143, 38, 57; BVerfG EuGRZ 2009, 702, 703; NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 37.

[319]

BVerfGE 75, 329, 342; BVerfG NJW 2016, 3648, 3649 ff., insb. Rn. 51.

[320]

BVerfGE 87, 399, 407; BVerfG EuGRZ 2009, 702, 703 f.; NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 39.

[321]

BVerfGE 14, 174, 185; 14, 245, 251; 51, 60, 73 f.; 75, 329, 342; 78, 374, 382.

[322]

BVerfGE 1, 14, 60; 5, 71, 76; 10, 251, 258; 14, 185, 252; 48, 48, 56; 78, 374, 382; BVerfG NJW 2016, 3648, 3651 f.

[323]

BVerfGE 75, 329, 342; 78, 374, 383.

[324]

Eingehend Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 202 ff. Krit. Saurer, Die Verwaltung 50 (2017), 339, 353 f.

[325]

BVerfGE 14, 174, 185 f.; 78, 374, 382 f.; 143, 38, 57 f.

[326]

BVerfG NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 37; Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 215; v. Münch/Kunig, GG, 6. Aufl. 2012, Art. 103 Rn. 24a.

[327]

Vgl. Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 61; Sachs-Degenhart, GG, 8. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 66.

[328]

BVerfGE 87, 399, 407; BVerfG GRUR 2001, 266, 270; Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 216.

[329]

BVerfGE 78, 374, 389; BVerfG NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 37; Stern/Becker-Brüning, Grundrechte, 2. Aufl. 2016, Art. 103 Rn. 65; differenzierend Dreier-Schulze-Fielitz, GG, Band III, 3. Aufl. 2018, Art. 103 II Rn. 37; Saurer, Die Verwaltung 50 (2017), 339, 356 ff.

[330]

BVerfGE 14, 174, 185; 71, 108, 115 f.; 73, 206, 234; 92, 1, 12.

[331]

BVerfGE 130, 1, 43.

[332]

Vgl. Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 63.

[333]

v. Mangoldt/Klein/Starck-Nolte/Aust, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 137.

[334]

Vgl. v. Münch/Kunig, GG, 6. Aufl. 2012, Art. 103 Rn. 25; Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 223.

[335]

Dazu im Einzelnen Kuhli, in: Brunhöber/u.a. (Hrsg.), Strafrecht und Verfassung, 2013, S. 91, 98 ff.

[336]

Maunz/Dürig-Schmidt-Aßmann, GG, 78. EL 2016, Art. 103 Rn. 248; Dörr/u.a.-Kadelbach, EMRK/GG, Konkordanzkommentar, 2. Aufl. 2013, Kap. 15 Rn. 22. Als unzulässige Entledigung von der Rechtsetzungspflicht des demokratisch legitimierten Gesetzgebers und damit als Verstoß gegen Art. 103 Abs. 2 GG erachtete das BVerfG aber die Rückverweisungsklausel des § 10 Abs. 1 RiFlEtikettG auf Unionsrechtsakte, da ein expliziter Verweis auf einen bestimmten EU-Rechtsakt fehlte, vgl. BVerfG NJW 2016, 3648, 3649 ff.

[337]

v. Mangoldt/Klein/Starck-Nolte/Aust, GG, 7. Aufl. 2018, Art. 103 Rn. 155, 155b; Schmidt-Bleibtreu/Klein/Henneke-Schmahl, GG, 14. Aufl. 2017, Art. 103 Rn. 64.

[338]

Vgl. BVerfGE 49, 168, 181; 71, 108, 115; 78, 374, 381 f.

[339]

BVerfGE 14, 245, 253 f.; 28, 175, 183 f.; 41, 314, 320 f.; 48, 48, 57 f.; 55, 144, 152; 57, 250, 262 f.; 71, 108, 114 ff.; 73, 206, 237 f.; 75, 329, 340 ff.; 78, 374, 382; 93, 266, 291 f.; 104, 92, 101; 124, 300, 338; 143, 38, 53; BVerfG NJW 2003, 1030, 1032; NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 35.

[340]

Vgl. BVerfGE 73, 206, 234 f.; 78, 374, 381 f.; 85, 69, 72 f.; 87, 363, 391 f.; 105, 135, 153; 124, 300, 338, 126, 170, 195; BVerfG NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 35.

[341]

BVerfGE 75, 329, 345; 96, 68, 97; Epping/Hillgruber-Radtke/Hagemeier, GG, 2. Aufl. 2013, Art. 103 Rn. 28.2.

[342]

BVerfGE 87, 209, 228 f.; 126, 170, 195; kritisch Kempf/Schilling, NJW 2012, 1849, 1852.

[343]

Zutreffend BVerfGE 41, 314, 319; 75, 329, 342 f.; 124, 300, 339; 126, 170, 195; 131, 268, 306 f.; kritisch v. Münch/Kunig, GG, 6. Aufl. 2012, Art. 103 Rn. 29 f.

[344]

BVerfGE 126, 170, 196.

[345]

BVerfGE 109, 133, 172; vgl. auch BVerfGE 32, 346, 362.

[346]

BVerfGE 45, 363, 371 f.; 48, 48, 56 f.; 66, 337, 355; 86, 288, 311; 96, 68, 97 f.; 126, 170, 194 f.; 131, 268, 306 f.

[347]

BVerfGE 96, 68, 97. Vgl. auch Berster, Das unechte Unterlassungsdelikt, 2014, S. 54 ff.

[348]

BVerfGE 64, 389, 393 f.; 71, 108, 114 ff.; 87, 363, 392; 92, 1, 12; 105, 135, 157; 126, 170, 197; 130, 1, 43 f.

[349]

BVerfGE 87, 363, 391 f.; 92, 1, 12, 18; 124, 300, 339; BVerfG NVwZ 2012, 504, 505, Rn. 36.

[350]

BVerfGE 64, 389, 393 f.; 71, 108, 114 f.; 85, 69, 73; 87, 209, 224; 95, 96, 131; BVerfG JZ 2011, 685, 686, Rn. 21. Kritisch Schmidhäuser, Nulla poena sine lege?, 1988, S. 49.

[351]

BVerfGE 14, 245, 251 f.; 41, 314, 320; 75, 329, 342 f.; 105, 135, 155 f.

[352]

BVerfGE 73, 206, 238; 92, 1, 14; zustimmend Jarass/Pieroth, GG, 14. Aufl. 2016, Art. 103 Rn. 73.

1...1415161718...44
ВходРегистрация
Забыли пароль