Niemcewicz Ursyn Julian Powrót posła
Полная версия:
Niemcewicz Ursyn Julian Powrót posła
- + Увеличить шрифт
- - Уменьшить шрифт
Julian Ursyn Niemcewicz
Powrót posła
Osoby:
PAN PODKOMORZY
PANI PODKOMORZYNA
STAROSTA GADULSKI, koligat1 PODKOMORZYNY
STAROŚCINA, żona jego z powtórnego małżeństwa
TERESA, córka STAROSTY z pierwszego małżeństwa, wychowana u PODKOMORSTWA
WALERY, syn Podkomorstwa, amant TERESY
SZARMANCKI, kawaler modny zalecający się do TERESY
AGATKA, pokojowa PODKOMORZYNY
JAKUB, lokaj
KOZAK2 SZARMANCKIEGO
Scena na wsi u Podkomorstwa.
Suponuje 3 się, że rzecz się odprawia podczas limity 4 przed zebraniem się nowego wyboru posłów na Sejm 1790 roku.
AKT I
SCENA I
Jakub i Agatka
JAKUB
nakrywając stolik
Imość panna Agatka niech się trochę krząta,Już to będzie podobno godzina dziesiąta,Śniadanie czy gotowe?AGATKA
Od samego rankaKłócę się; zwarzyła się dwa razy śmietanka.JAKUB
Żal mi ciebie, Agatko… Jakże się masz, zdrowa?AGATKA
Dziękuję ci: herbata i kawa gotowa,Lecz cóż, imość5 śpi, pan się dopiero przebudził.JAKUB
Pan Starosta ich wczoraj tak do późna nudził,Jak zaczął to o sejmie, to o wojnach bajać,Ze wszystkimi się sprzeczać, wszystkich kłócić, łajać,Gęba się nie zamknęła przez całą wieczerzę,Powywracał butelki, szklanki i talerze;Na ostatek, chociaż mu nikt nie odpowiadał,On jednak zapyrzony6 jak gadał, tak gadał,I dopiero jak postrzegł, że już wszyscy spali,Że świece gasły, przecież mrucząc, wyszedł z sali,I na schodach dokończył ostatka swej mowy;Prawdziwyż to gaduła!AGATKA
Potrzeba zajść w głowyZ takimi natrętami, czyli boska kara!Prawda, że się wybornie dobrała ta para.Bo i żona Starosty przednia w swym gatunku,Wszystkich znudziła, wzdycha w ustawnym frasunku,Zawsze narzeka; nie wiem co siedzi w tej głowie!Bóg dał piękny majątek, honory i zdrowie,A zawsze nieszczęśliwa, we dnie spać się kładzie,A całą noc się tłucze w dzikiej promenadzie;Płacze, patrzy na miesiąc7, gada do obłoków,Wzywa jakichściś cieniów, jakichściś wyroków.Starosta się z nią żeniąc musiał być szalony,Ach co to za różnica od nieboszczki żony!Już teraz takich nie ma: to to pani rzadka,Co to za gospodyni, jaka dobra matka!Jak córkę swą kochała.JAKUB
Pewnie, że dzisiejsza,Mniej od pierwszej rozsądna, lecz za to modniejsza.Byłaby z niej zrobiła pocieszne stworzenie.Słychać za sceną trąbkę myśliwską
AGATKA
Ale co to za hałas, co to za trąbienie?JAKUB
To zapewne Szarmancki wyjeżdża na łowy.AGATKA
Ten sowizdrzał dom cały przewrócić gotowy,Co też on nie wyrabia! gada bez pamięci,Lata z kąta do kąta, wierci się i kręci,Każdą zaczepi; ja mu nie mogę darować,Wczoraj na schodach chciał mię gwałtem pocałować;Jam się od tej napaści jak mogła broniła,Nareszciem go ze złości za włosy chwyciła,Lecz śmiech mię jeszcze bierze, uciekł przelękniony;A w ręku mym się został warkocz przyprawiony,Chcesz? to ci podaruję tę zdobycz ogromną.JAKUB
Nie chcę, ja mu kawałka tego nie zapomnę.AGATKA
Nie wiem dla czego trzpiot ten u nas przesiaduje,Widzę, że Starościnie bardzo nadskakuje,I samemu Staroście; jeśli nie mylę się,To podobno zamyśla o pannie Teresie.JAKUB
Kto? on? niechże Bóg broni: takowe zamęście,Przyniosłoby tej pannie ostatnie nieszczęście:Któż by ją znowu oddał trzpiotowi takiemu?AGATKA
Co jej nigdy nie godzien.JAKUB
Dajmy pokój temu.Mówmy raczej o sobie: Agatko kochana!Ja cię kocham, tyś do mnie trochę przywiązana,Znasz mię już od lat kilku; jestem państwu wierny,Pilny w swych powinnościach, a choć zbiorek mierny,To go pomnoży praca, staranie, a zatemBędzie człowiek szczęśliwym, będzie i bogatym:Prawda, że się w podległym stanie urodziłem,Zawsze jednak poczciwym, rządnym, wiernym byłem.AGATKA
Nie łudziłam się nigdy chciwością majątku,Chcę słuchać mego serca, i mego rozsądku,Miałam znaczne dość partie; wszak wiesz, z tej tu włościStarał się o mnie długo ów pan Podstarości,Człek hoży, mający się wcale należycie;Lecz jakiż los mię czekał, jakie smutne życie?Mieć męża, co z urzędu daje ludziom plagi,I na znak dostojeństwa, i silnej powagi,Widzieć nad mojem łóżkiem kańczug8 zawieszony:Nie chcę, by kto od męża mego był dręczony.Nie przypadł mi do serca urząd ni osoba,Ten będzie moim mężem kto mi się podoba;bierze go pod brodęA tak wiesz, jeśli do mej ręki masz już prawo,oglądając sięPaństwo nadchodzi, czas już pospieszyć się z kawą,Bądź zdrów.SCENA II
Pani Podkomorzyna, Pan Podkomorzy i Starosta
STAROSTA
prowadząc Podkomorzynę pod rękę
Com mówił wczoraj, powtarzam dziś rano,Cóż, waćpani nie jesteś jeszcze przekonaną?PODKOMORZYNA
z tonem sprzykrzonym
Jestem prawdziwie, milczę, i wszystkiemu wierzę.STAROSTA
Nie dosyć na tem, bo to zapewne nieszczerze:Trzeba wchodzić w uwagi, przyczyny, powody,Tym sposobem przyjdziemy do zupełnej zgody.Otóż tak, powiedziałem wczoraj na wieczerzy,Że ta wojna, która się wokoło nas szerzy,Potrwa, może się mylę, może mniej lub więcej,Potrwa lat osiemnaście i dziewięć miesięcy;Potem zgodzą się, jak się każdy już zmorduje.Bo zwyczajnie po wojnie pokój następuje.PODKOMORZYNA
Tak dotychczas bywało, lecz siadajmy, proszę.Siadają, PodkomorzynaAch! jakie ja też nudy z tym człekiem ponoszę.STAROSTA
Waćpani nie pamiętasz wojny siedmioletniej.Właśnie wtenczas, gdy umarł syn mój małoletni.Pamiętam, że trybunał sądziłem w Piotrkowie.Kasztelan był Marszałkiem, niech mu Bóg da zdrowie:Pani wojewodziny sądziliśmy sprawę,Nie wiem, o dożywocie, czyli9 o zastawę:Kiedy przyszła wiadomość, że pokój zawarty.Ja właśnie u marszałka grałem wtenczas w karty,Kazaliśmy dać wina, walnieśmy się spiliZa zdrowie Niemców, co się w owych bitwach bili;Otóż pożar i dzisiaj tak będzie ognisty,Bo jak zważam gazety i z różnych miejsc listy,Jak razem kombinuję przeszłe, przyszłe rzeczy,Wojna potrwa, i nikt mi tego nie zaprzeczy.PODKOMORZYNA
Ale, Starosto, kawa tymczasem ostygnie.STAROSTA
pije i gada dalej
Jak się to wszystko skończy, ja tak przewiduję,I zobaczycie z czasem, jeśli nie zgaduję.Cała ta długa wojna na tem się zakończy,Że król pruski z cesarzem najściślej się złączy,Anglia z Francją obronne uderzy przymierze,Rosja Krym cały odda, a Chiny zabierze,Szwed waleczny na zawżdy złączy się z Duńczykiem,Turczyn zaś wszystkich mocarstw będzie pośrednikiem.PODKOMORZY
Przyznać należy, że to systema jest nowe.Względem mojej ojczyzny spokojną mam głowę,Zawarliśmy z potężnym sąsiadem przymierze,Jużeśmy dziś pewniejsi.STAROSTA
Ja temu nie wierzę:Polska nigdy się z nikim łączyć nie powinna,Niech cicho siedzi, ale niech nie będzie czynnaA jeżeli koniecznie o przymierze chodzi,Niech się z dalekim łączy, co jej nie zaszkodziZ Hiszpanią, Portugalią, nawet z Ameryką.PODKOMORZYNA
Z Persami, Tatarami, albo z Siczą10 dziką.STAROSTA
Pewnie że lepiej z nimi; pożytek stąd czysty,Waćpani zawsze sprzeczna.wchodzi Jakub z listem
PODKOMORZY
Cóż tam?JAKUB
Z poczty listy.PODKOMORZY
odpieczętowawszy
A to od mego syna; chwalebna ich pracaZawieszona na chwilę i syn mój powraca.Ciesz się, kochana żono, dzisiaj go ujrzymy.PODKOMORZYNA
Jakżem szczęśliwa! dawno już po nim tęsknimy.PODKOMORZY
Jam nie tęsknił, gdy zadość czynił urzędowi;Dom zawsze ustępować powinien krajowi.W nieprzytomności11 jego cieszyły mię wieści,Że się wśród tych cnotliwych mężów syn mój mieści,Co z przemocy i hańby kraj nasz wydobyli.STAROSTA
Niedługo się tem wszystkiem będziemy cieszyli,Bóg wie, co porobiły sejmujące Stany,Dlaczego ten rząd, po co te wszystkie odmiany?Alboż źle było dotąd, a nasi przodkowie,Nie mieliż to rozumu i oleju w głowie?Byliśmy potężnymi pod ich ustawami,Jak to Polak szczęśliwie żył pod Augustami12!Co to za dwory, jakie trybunały huczne,Co za paradne sejmy, jakie wojsko juczne.Człek jadł, pił, nic nie robił, i suto w kieszeni,Dziś się wszystko zmieniło i bardziej się zmieni,Zepsuli wszystko, tknąć się śmieli okrutnicy,Liberum Veto 13, tej to wolności źrenicy!płaczePrzedtem bez żadnych intryg, bez najmniejszej zdradyJeden poseł mógł wstrzymać sejmowe obrady,Jeden ojczyzny całej trzymał w ręku wagę,Powiedział: nie pozwalam, i uciekł na Pragę.Cóż mu kto zrobił: jeszcze za tak przedni wniosek,Miał promocje, i dostał czasem kilka wiosek;Dzisiaj co kto dostanie? Nowomodne głowyChcą robić jakieś straże, jakiś sejm gotowy,Czyste do despotyzmu otwierają pole.PODKOMORZY
Wskrzeszają mądrą wolność, skracają swywole14.Ten to nieszczęsny nierząd, to sejmów zrywanie,Kraj zgubiło, ściągnęło obce panowanie.Te zaborów, te srogich klęsk naszych przyczyną,I my sami byliśmy nieszczęść naszych winą;Gnijąc w zbytkach, lenistwie, i biesiad zwyczaju,Myśleliśmy o sobie, a nigdy o kraju;Klęskami ojców nowe plemię ostrożniejsze,Wzgardziwszy zyski, było na całość baczniejsze.Nieba zdarzyły porę, oni ją chwycili,Ojczyznę z pod ciężkiego jarzma wydobyli,Walcząc wszystkie przeszkody gorliwą robotą,Idąc przykładem króla, i własną swą cnotą,Powracają porządek, i sławę ojczyźnie.Stokroć szczęśliwy, że choć przy późnej siwiznie,Ujrzę, że Polska rządna i że poważana.STAROSTA
Wiem, że waćpanu każda przyjemna odmiana.W księgach się tych dzikości wszystkich nauczyłeś,W tych księgach, nad któremi już oczy straciłeś.Ja, co nigdy nie czytam, lub przynajmniej mało,Wiem, że tak jest najlepiej, jak przedtem bywało.Równycheś sentymentów nauczył i syna,Czysto w zdaniach tatunia swego przypomina.Pięknie się na dzisiejszym sejmie popisował15.PODKOMORZYNA
z żywością
W nieuczciwem go zdaniu nikt nie poszlakował.STAROSTA
Nie wiem, czyli złe zdanie, czyli też uczciwe,Może bardzo rozumne, ale niegorliwe;Każdej rzeczy jakoweś zgłębianie z daleka,To śmieszne jakieś względy na prawa człowieka,To zawody sumienia, to delikatności,To jakieś szanowanie świętych praw własności.Za naszych czasów na to wszystko nie zważano,Wszyscy byli kontenci, robiono co chciano.Rozumiesz, że syn jego dokazywał wiele,Raz się w tydzień odezwał, lub we dwie niedziele;Poseł gadać powinien.PODKOMORZY
Powinien wprzód myślić.W kilku zważonych słowach łatwiej rzecz jest skreślić,Niźli w rozwlekłej mowie, bez ładu i związku,Być upartym pozorem niby obowiązku.Człek rozumny, co łączy światło z przekonaniem,Długo waży, niźli się odezwie z swem zdaniem;Obstaje przy niem, nie przez wrzaski przeraźliwe,Nie dlatego, że jego, lecz że sprawiedliwe:Człek cnotliwy jest stałym, człek próżny upartym.STAROSTA
Ja co mówię i myślę, sposobem otwartymPowiadam, że uparty człek zawsze wygrywa.Świeży mam tego przykład: rok ledwie upływa,Kiedy byłem na dziale Chorążego synów;Najstarszy jak się uparł, o kilka tam młynów,Niesłusznie prawda; cośmy się go naprosili!I nie, i nie: nareszcie bracia ustąpili.Powiedzże waćpan teraz, że uparty traci.PODKOMORZY
Wielki zaiste zaszczyt, że ukrzywdził braci.Jakże waćpan takiego dopuściłeś działu?STAROSTA
Mówiłem młodszym, żeby szli do Trybunału,Nie chcieli: wolim cierpieć, niż z bratem się kłócić.Niechże cierpią; lecz chcąc się do pierwszego wrócić,Jakież waćpana zdanie o sejmie gotowym!Czyli się to z rozumem może zgodzić zdrowym,Żeby poseł w urzędzie był dwa lata trwale?Sejm powinien być tylko o świętym Michale,Nie więcej jak sześć niedziel16, tak przedtem bywało.PODKOMORZY
I to wszystkich klęsk naszych przyczyną się stało;W nierządzie i letargu naród zanurzony,Raz we dwa lata sejmem bywał przebudzony,Nie dlatego by radził, lecz żeby się kłócił,W nieładzie wszystko zastał, w nieładzie porzucił.Kraj ustawnych zaradzeń może potrzebować,Te powinien w swym rządzie bez zwłoki znajdować.STAROSTA
Bez zwłoki! to o sejmie nie można powiedzieć,Dzisiejszy przez dwa lata nie przestał się biedzić:I cóż ci prawodawcy dobrego zrobili?Wszystko pozaczynali, a nic nie skończyli.PODKOMORZY
Narody szybkim pędem do upadku lecą,Lecz długo trzeba czekać, niźli się oświecą,Nim się zwalczą przesądy, duch niezgód obłudny,Nad wkorzenionym błędem tryumf światła trudny.Czernić sejm ten już rzeczą stało się zwyczajną,Nie zrobił tyle, co mógł, nikomu nie tajną,Ale zważając jakie znajdował trudności,Za to co zrobił, wiele winniśmy wdzięczności.Nie podlegamy nigdy panowi17 obcemu,Zważmy, czemeśmy byli lat tylko dwa temu?Wewnątrz słabi, niezgodni, srodze uciśnieni,U postronnych nieznani, albo też wzgardzeni.Dziś się sława narodu i powaga wraca;Obywatel z radością podatek opłaca,Przez wolny sojusz dawna świetność nam oddana,Mamy dziś sprzymierzeńca, mieliśmy wprzód pana;Wojska wzrastają pełne szlachetnej ochoty,Patrz na okryte zbroją cnej młodzieży roty,Skarby złotem, zbrojownie śpiżem napełnione:Będą jeszcze dla Polski dni świetne wrócone,Będą, byleby naród cnotą zapalony,Chęcią dobra ojczyzny z królem połączony,Uwodzić się namowom przewrotnym nie dawał,I w zaczętej już pracy nigdy nie ustawał;Niech każdy ma szczęśliwość powszechną w pamięci,I miłość własną kraju miłości poświęci:Z dawnym wyborem wkrótce nowy się połączy,Co pierwszy nie dokonał, to drugi dokończy;Czynnie robiąc, zaradzi powszechnej potrzebie,Zyskał szczęście dla kraju, a sławę dla siebie.STAROSTA
Wszystko to piękne słowa i piękne nadzieje,Lecz na te obietnice ja się tylko śmieję;W tym rządzie skryta jakaś intryga pracuje;Ja się na nic nie zgodzę, zaraz protestuję,z pasjąA gdy zdanie waćpana sprzeczne z mojem wszędzie,Syn jego mojej córki pewnie mieć nie będzie.PODKOMORZY
Cóż sprzeczka nasza ma się tykać mego syna?Żeśmy innego zdania, to nie jego wina,Porywczo losem córki nie zechcesz rozrządzić,Raczysz wprzód zięcia poznać i zdatność osądzić;Najbardziej młodych osób zważyć gust, skłonności.STAROSTA
Znam je już, dobrodzieju.SCENA III
Ciż sami i lokaj Starosty
oddaje bilet Podkomorzynie
LOKAJ
Bilet od jejmości.PODKOMORZYNA
czyta
Bardzo jestem rozgniewana, że nie mogę udać się na przyjemne ich śniadanie; głowa źle mi robiła18 przez noc całą, i koszmar przeszkadzał mi zamknąć oko; jestem w strasznej feblesie19, skoro będę lepiej20, polecę w ręce kochanej kuzynki.
PODKOMORZY
Rozumie kto z waćpaństwa, co ten bilet znaczy?PODKOMORZYNA
Kuzynka z francuskiego myśli swe tłumaczy.PODKOMORZY
Głowa źle mi robiła! co za wyraz nowy?PODKOMORZYNA
Znaczy la tête m’a fait mal francuskiemi słowy21.PODKOMORZY
Dziwić się nie należy, jeśli Starościna,Nie rozumie po polsku; nie jej to jest wina,Ale tych raczej, co jej dali wychowanie,Co wytworności dzikiej powziąwszy mniemanie,Gardząc własnym językiem i rodem, i krajem,Chowają dzieci polskie francuskim zwyczajem,I taką na nie baczność od kolebki łożą,Że mamki i piastunki z zagranicy zwożą.Któż ich do dalszej nauk doprowadza mety?Madam, co we Francji robiła kornety,Albo włóczęga Francuz; i cóż stąd wynika?Młodzieniec zapomniawszy własnego języka,Obcym nawet źle mówi i gdy wiek ubieży,Uczyć się musi, co do Polaka należy,Bo dotąd wskazywane mając obce wzory,Wie dobrze kto jest Vestris22, nie wie kto Batory.Powszechniejsza jest we płci niewieściej ta wada,Wychowanie ich z zalet pozornych się składa.Więcej powabów niźli obyczajów liczą;Schowane, żeby były pożycia słodyczą,Nagrodą cnych postępków i skromności wzorem.Nie – przekładają obcych śmieszności iść torem;Wlały w nie wiele nauk ich nauczycielki,Prócz powinności żony i obywatelki.Tak w wszystkiem trzymając się obcego zwyczaju,Widzimy cudzoziemki w własnym naszym kraju.PODKOMORZYNA
Wyznajże, przyjacielu, żeś nazbyt surowy,Znajdują się i w naszym kraju białogłowy,Co umieją szanować święte stadła23 związkiI pełnią dobrych matek i żon obowiązki.PODKOMORZY
Wiem, że są takie, samaś waćpani dowodem,Wiem, że są znakomite i cnotą, i rodem,Co żyją skromnie, kraj swój nad wszystko kochają,Obywatelskie cnoty w synów swych wpajają.Widzieliśmy, jak idąc Rzymianek przykłady,Dzieliły z nami chętnie publiczne nakłady,I z skroń pozdejmowawszy przepyszne ozdoby,Oddały je ojczyźnie: takiemi sposobyNiewiasta w wolnym kraju chwały dostępuje,Takich ja obyczaje i cnoty szanuję;Lecz ganić nie przestanę nierozsądne matki,Co łożąc na swe córki majątku ostatki,Dają im wychowanie wykwintne i modne,Lecz z życiem, co wieść mają, bynajmniej niezgodne.Cóż dalej? miasto czuwać nad rządem domowym,Głowę nabitą mając dymem romansowym,Dzikie jakieś pojęcie nabywszy o szczęściu,Nie znajdują go w ciszy i słodkiem zamęściu,Idą zatem rozwody, skargi, narzekanie:A wszystkiego przyczyną zdrożne wychowanie.STAROSTA
Ważnych uwag waćpana cierpliwie słuchałem,Lecz się przyznam, że w duchu serdecznie się śmiałem.Jakże waćpan, co sprzyjasz tak każdej odmianie,Dziś żywo nowomodne ganisz wychowanie?Wszak ta edukacyja, te nowe przykłady,Równie jak sejm gotowy, jak wasze zasady,Wyście powymyślali, dziś znów niekontenci;Wiesz waćpan, co to było za naszej pamięci!Młodzieniec wiedział, że go głośna czeka sława,Gdy umiał po łacinie i Volumen prawa;Szedł potem do wszystkiego, i ludzie bywali,Którzy, nic się nie ucząc, o wszystkiem gadali;Dziś spytaj chłopca w szkołach prosto, nie zawile,Rozumie Horacego, pozwu ani tyle:Głowę mając dzikiemi rzeczami nabitą,Wie dobrze co ananas, a nie wie co żyto.PODKOMORZY
To niedobrze: powinien znać jedno i drugę,Niech się naprzód sposobi na kraju usługę,Niech wie dalej, jak inne narody się rządzą,Naśladuje ich cnoty, strzeże się w czem błądzą;Przez takową wiadomość człek światła nabiera,Ta krajowych przesądów zasłonę rozdziera.A jeśli w dalszym wieku zwiedzi obce kraje,Niech przejmuje ich cnoty, nie śmieszne zwyczaje,Niech z uwag swych dla kraju pożytki gotuje,Niechaj zdobi swój umysł, lecz serca nie psuje.STAROSTA
Mówiłeś waćpan niby na obydwie strony,Lecz widzę za nowością zawsześ uprzedzony.PODKOMORZY
A ja mówię, żeś waćpan przyjacielem mody.STAROSTA
Jakże to, dobrodzieju?PODKOMORZY
Mam tego dowody.STAROSTA
Jakież, proszę.PODKOMORZY
Ciężko co znaleźć na obronę;Oto własnym wyborem pojmując za żonę,Damę zacną, lecz która modnem wychowaniem,Nie zgadza się z humorem waćpana ni zdaniem.STAROSTA
Miałem w tem tę przyczynę…PODKOMORZY
Musiała być ważna.STAROSTA
Pewnie że: dość powiedzieć, że była posażna;Mospanie, gdzie się suma z dobrami zjednoczy,Tam na resztę bezpiecznie można zamknąć oczy.Zważ waćpan, jak nie miało ulgnąć24 me serduszko;Naprzód trzykroć gotowych25 znaleźć pod poduszką,Dobra nad samą Wisłą, klucz26 na Ukrainie,Zastawę w Sandomierskim i dworek w Lublinie.I tak silnym powabom któż z nas oparłby się?Prawda, ma swe śmieszności, ma swe widzimisię,Lubi czasem chorować, i co mi to szkodzi,Że w myślach zatopiona po miesiącu chodzi?Że lubi lasy, zdroje, słowiki, murawy?Niech sobie lubi; ja znów mam swoje zabawy,Bo gdy ona w ustroniu rozwodzi swe żale,Ja sobie gram w warcaby albo tytuń27 palę,A tak każde kontente28.PODKOMORZY
na boku
Łatwo temu wierzę.Kto tak stałym umysłem wszystkie rzeczy bierze,Temu dworek w Lublinie i nad Wisłą włości,Łatwo słodzą niesmaki, spory i przykrości.SCENA IV
Ciż sami i Teresa
Teresa, pocałowawszy ojca w rękę, kłania się Podkomorzemu i Podkomorzynie
STAROSTA
Jak się miewasz Teresiu? dobrze ci się spało?TERESA
Nie zbyt dobrze, bo jejmość cierpiała noc całą.PODKOMORZYNA
A miałażeś wygodę?TERESA
W tym tak zacnym domu,Na wygodzie, staraniu, nie zbywa nikomu;Znam go od dawna, pod ich schowana dozorem,Wasze życie i cnoty były dla mnie wzorem,Czułych ich starań tkliwe zachowam wspomnienie.PODKOMORZYNA
do Starosty
Co to za miłe, wdzięczne i skromne stworzenie!Słodycz, dobre skłonności natura w nią wlała,W oczach naszych w urodę i cnoty wzrastała.Kocham ją jak mą córkę.STAROSTA
Dobra z niej dziewczyna,Lecz prawdę mówiąc, zawsze wolałbym mieć syna;Ta, wziąwszy posag, Bóg wie dostanie się komu,Z syna przecię i pomoc, i wygoda w domu,Bo czy to w Trybunale sprawę poforsować,Czy ekonoma z intrat29 ściśle obrachować,Czy pchnąć do Gdańska, zawsze dobrze użyć syna,Właśnie mi się historia dobra przypomina:Raz mój ojciec…PODKOMORZYNA
Starosto! powiesz przy obiedzie,Pójdziem do chorej. Może tymczasem nadjedzieSyn mój i koniec długiej przyniesie tęsknocie.Teresiu, możesz tutaj zostać przy robocie.Wychodzą
SCENA V
TERESA
sama
Dziś go tedy ujrzemy30, dzisiaj ma się wrócić,Nie wiem, czyli się cieszyć, czyli mam się smucić,Z skłonnością moją walczą rodziców rozkazy:Ach! dla tkliwego serca, jak okrutne razy!Schowana31 z nim w tym domu, w latach mych dziecinnychMiłość się przy zabawach zajęła niewinnych,Minęły te zabawy, zostało wrażenie.Przymuszać się ustawnie32, co za udręczenie!Wszystko mię zdradza, niech kto imię jego wspomni,Zapłonienie na twarzy postrzegą przytomni.Lecz czegóż się mam płonić? publiczny szacunek,Upoważnia mój wybór i słodzi frasunek.Dzisiaj go więc zobaczę.SCENA VI
Teresa, Szarmancki
SZARMANCKI
wpada, nie postrzegając Teresy
Latać godzin kilka,I jednego nie ruszyć zająca ni wilka,To ostatnie nieszczęście.postrzegając TeresęNiech pani daruje.Że się przed nią w zbryzganym fraku prezentuję!Wraz stąd lecę, i włożę ciemny wigoniowy:Oczy jej już mi słodzą niepomyślne łowy,Ale biedny kasztanek!TERESA
I cóż mu się stało?SZARMANCKI
Nieszczęście: wzdłuż i w poprzek zbiegłem knieję całą.Lecę przez pole i już wypadam na drogę,Gdy wtem utkwił w zagonie i wywichnął nogę.TERESA
Żałość waćpana równie jest słuszna jak szczera.SZARMANCKI
Od pierwszego go w Anglii kupiłem pikiera.Był to pierwszy koń w świecie, co nie ma przykładów,Wygrał jeden po drugim dwadzieścia zakładów:Ach, gdybym tu już serca nie uwięził mego,Wraz bym leciał do Anglii szukać podobnego!TERESA
W tak chwalebnym zamyśle nie mogę zgadywać,Kto by tutaj waćpana śmiał dziś zatrzymywać.SZARMANCKI
Zezwolić na to byłabyś waćpanna skłonną?widząc, że Teresa patrzy nań z podziwieniem1Waćpanna dobrodziejka lubisz jeśdzić konno?TERESA
Jeszczem nie próbowała.SZARMANCKI
W Anglii wszystkie panny,Czy to na polowanie, czy na spacer ranny,Inaczej jak na koniu nie wyjadą prawie.Ja sam teraz na wiosnę bawiąc się w Warszawie,Kasztelance jednego z koni moich dałem.Jak ma siadać, jak jeździć, sam pokazywałem;Zrazu ledwie wyjechać śmiała na ulice.Teraz, ot tak wysokie sadzi kobylice33,Wjeżdża na wszystkie progi i na wszystkie ganki.TERESA
Tak śmiałej powinszować można wychowanki.SZARMANCKI
Gdyby pani ofiarą nie wzgardziła sługi,Cała ma stajnia na jej byłaby usługi,Chciej tylko rozkazywać i dawać mi prawa.TERESA
Wdzięczna waćpanu jestem, lecz taka zabawa,Chociaż nie jest naganną, jednak mię nie łudzi.SZARMANCKI
Co za rozkosz, ach! byłbym najszczęśliwszy z ludzi,Gdybym się mógł znajdować przy niej bez ustanku,Gdybym obok niej jadąc jasnego poranku,Gdzie gwar ptasząt przyjemny, gdzie źródeł mruczenieMógł jej najżywsze moje malować płomienie,I łzy moje mieszając z rosą niebios wonną…TERESA
Waćpan widzę koniecznie chcesz się kochać konno.Inna ofiarę jego przyjąć będzie zdolną,Ja odchodzę.Odsuwa krosienka i chce odchodzić, Szarmancki ją zatrzymuje