M?cnunun son g?nahi Vahid M?mm?dli Min ilin dastani h?r esq sevdalisinin q?l?mi il? yenid?n dogulur-Leyli d? d?yisir, M?cnun da, ?d?biyyat is? esqin yazildigi yerd?n baslayir v? h?r q?l?m toxunusu il? davam edir... Vahid M?mm?dli Vahid M?mm?dli M?cnunun son g?nahi Vahid M?mm?dli M?cnunun son g?nahi B?t?n dogrulara qapi a?an, ?n yeni Leyli v? M?cnun hekay?ti Roman Proloq Ill?rdir Qeysl? Leylinin dill?rd? dastan olan h?yat hekay?si m?ni ?ox d?s?nd?r?rd?. Bu hekay?td? h?qiq?t payinin n? q?d?r oldugunu fikirl?sdikd? h?r d?f? o d?vr? qayidir, ?n dogru hekay?ti askar etm?k, ?sl h?qiq?ti ?z? ?ixarmaq ???n n? beynimd?ki suallar, n? d? t?x?yy?l?m m?ni rahat buraxirdi. Sanki bir hiss?si t?sad?f?n torpagin ?z?n? ?ixmis q?dim abid?nin qaliqlari ?trafinda yenid?n qazinti aparib, b?t?n d?lill?ri ortaya qoymaliydim... Bu suallardan bir q?d?r yayinmaq ???n Baki yaxinligindaki pal?iq vulkanlarina baxmaga getdim. Lakin orada bas ver?n m?c?z?, m?ni bir daha ?min etdi ki, beynim? p?r?iml?nmis suallar ilahi bir q?vv?nin t?sirind?n dogulur. Vulkanin yanindaki bir qaya par?asinin ?st?nd? oturub m?nz?r?ni seyr edirdim. Kimins? m?n? t?r?f g?ldiyini g?rd?m. O, min il ?vv?lki s?hra adamlari kimi geyinmisdi, y?qin, on alti-on yeddi yasi olardi. Yerimd?n dik atildim. Aman Allah! Bu ki m?nim g?ncliyimdir! O yasda nec? g?r?nd?y?n? y?qin hami yaxsi xatirlayir. – S?n kims?n? Niy? bu geyimd?s?n? – M?n sorusdum. – M?n Qeys?m, – o, cavab verdi. – B?s m?n? niy? bu q?d?r b?nz?yirs?n? – M?n s?nin min il ?vv?lki g?ncliyin?m. Sonra yenid?n s?n olaraq d?nyaya g?ldim. Bundan sonra min il ?vv?l basimiza g?l?nl?ri daha yaxsi xatirlayacaqsan. ?n dogrusunu da s?n yazacaqsan, ??nki bu bizim ?n ger??k h?yat hekay?mizdir. Bu s?zl?ri dey?n kimi m?n? ?z g?ncliyim kimi g?r?n?n Qeys bird?n-bir? yoxa ?ixdi, amma b?t?n yaddasim t?z?l?ndi. Ev? qayitdim, masamin arxasina ke?ib yazmaga basladim. Qeysin g?z?m? g?r?nm?si kimi ?s?rin yazi prosesi d? m?c?z?li idi. O d?vr? qayidib h?r seyi yenid?n yasadim. Buna g?r? min il ?vv?lki g?ncliyim? v? m?ni ill?r boyu d?s?nm?y? vadar ed?n o ilahi q?vv?y? minn?tdaram... I f?sil ?sas karvan yollarinin ke?diyi s?hralarda h?r q?bil? bir ?evik ordu b?l?y? kimi h?r?k?t edirdi. S?hra sakinl?rinin ?sas m?sguliyy?ti ticar?t karvanlarini talamaqdi. Onlar ?srl?r boyu bu isi nec? b?y?tm?sd?l?rs?, t?dbirli tacirl?r, karvanbasilari bu ?razil?rd?n x?tasiz-b?lasiz ke?m?l?ri ???n q?bil? bas?ilarina haqq verirdil?r. Vay o g?n? ki, kims? inad edib o q?bil?nin bas?isi il? dil tapmayaydi. Sanki yerin altindan ?ixan bir d?st? adam saniy?l?r i?ind? karvanlari tari-mar edir, ?n yaxsi hald onlari d?v?l?ri il? birlikd? ?sir g?t?r?rd?l?r. “Biz olmasaq, ticar?t ?l?r, – deyirdil?r, – o q?d?r quldur d?st?si yaranar ki, hansi karvani kimin talan etdiyi bilinm?z”. ?zl?rini insanlarin malini, canini qoruduqlarina inandirmisdilar B?z?n bir qosundan da g?cl? olurdular. Haradan g?l?c?kl?ri, n? zaman h?cum ed?c?kl?ri b?lli olmazdi. Bu, b?d?vil?rin sirri idi. He? bir d?vl?t?, h?kmdara boyun ?ym?zdil?r. N?jdin qumlu karvan yollarina n?zar?t ed?n q?bil?l?rd?n biri d? B?ni ?mir q?bil?si idi. Q?bil?y? ?l-M?l?vv?h ibn ?l-M?zahim bas?iliq edirdi. M?l?vv?h lap g?nc yasinda sevdiyi qizla evl?ndi. Amma atasi ?l-M?zahim bu d?nyadan nakam k??d?: oglu M?l?vv?h on ildir evl?ns? d?, ?vladi olmurdu. ?l-M?zahim ?lm?misd?n bir m?dd?t ?vv?l H?cc ziyar?tin? gedib K?b? evind? xeyli dua etmisdi. Ziyar?td?n qayitdigi g?n yuxu g?rd?: s?hraliqda uzun sa?li, qara g?zl? bir usaq ?l edib onu ?agirirdi. H?r d?f? yaxinlasanda g?zd?n it?n usaq az sonra yen? g?r?n?rd?. Bird?n qum tufani basladi. G?cl? k?l?k burulgan yaratdi, qarag?zl? k?rp?ni sovurub ?z? il? apardi... Yuxudan ayilanda oglu M?l?vv?hi yanina ?agirib dedi: – Indi ?min?m, m?n? n?v? g?rm?k qism?t olmayacaq, n?slimin davam etm?y?c?yini fikirl?s?nd? m?ni k?d?r b?r?y?r. S?n? y?z d?f? dedim basqa qadinla evl?n, qulaq asmadin. H?yatina qarismaq ist?m?dim. Bizimki d? bel? g?tirdi. Kim? salam vers?m, s?nin sonsuzlugunu esitdirir. S?n? v?siyy?timdir, k?? get buralardan. B?lk? d? gets?n, h?yatin d?yis?c?k... ?? g?n ke?m?mis M?l?vv?hin atasi v?fat etdi. Bir ne?? g?n q?bir ?st?nd?n ?l ??km?di. M?l?vv?hin yaxin ?trafinda olan Amir v? F?ttah onu dil? tutdular, ?l?nl? ?lm?k olmadigini, karvanlarin n?zar?tsiz qaldigini s?yl?yib onu evin? g?tirdil?r. N?vb?ti soygunlarin birind? he? vaxt g?rm?dikl?ri g?cl? m?qavim?tl? qarsilasdilar. Karvandakilar ?ox, onlar is? c?mi ?? n?f?r... Amir m?hk?m yaralandi. Son n?f?sind? ail?sini dostlarina tapsirib g?zl?rini ?b?di yumdu. Alti ay boyunca Amirin hamil? arvadinin bir k?lm?sini iki etm?dil?r, h?r dil?yini yerin? yetirdil?r, h?r nazini ??kdil?r. Amma Amirin ?vladinin b?xti g?tirm?di, o dogulanda anasi da ?ld?. M?l?vv?h k?rp?ni evin? g?tirdi. Arvadi R?q?yyanin k?rp?ni kims?y? verm?k fikri yox idis? d?, F?ttahin arvadi Sayda usagi ondan almaga ?alisdi. Axsam?agi kisil?r qayidanda b?t?n q?bil?nin M?l?vv?hin evinin qarsisina yigisdigini g?rd?l?r. Qadinlar k?rp?nin ?st?nd? sa?yolduya ?ixmisdilar. Q?bil?nin agsaqqallari Amirin qardasi S?idi ?agirib, usagi onun qucagina qoydular: “?n ?ox s?nin haqqin var, bu k?rp? sizinkidir”. Usaq qardasinin yadigari olsa da, S?id M?l?vv?hd?n ke?? bilmirdi. Boynunda haqqi b?y?k idi. Agsaqqallar “usagi apar ev?” deyib S?idi yola salanda M?l?vv?hd?n g?z?n? ??km?m?yi, m?nali baxismalari F?ttahin diqq?tind?n qa?madi: “Niy? hami M?l?vv?h? yaltaqlanir? B?y?m biz Amir il? dost deyildik?!” Ev? g?l?nd? arvadi Sayda R?q?yyanin onun sa?ini yoldugundan sikay?tl?nir, ?rind?n bir d? M?l?vv?hl? oturub-durmamagi t?l?b edirdi. Sonralar F?ttaha m?lum oldu ki, M?l?vv?h v? R?q?yya usagi g?rm?k ???n h?r g?n S?idgil? gedirl?r. Onlar h?r axsam balaca Nof?li ?p?b-oxsaya bildikl?ri halda, onu v? Saydani S?id bir d?f? d? olsun, evin? d?v?t etm?di. F?ttahin ?r?yi par?alanir, lakin arvadini p?risan etm?m?k ???n h?r d?f? ona deyirdi: “Qoy Nof?l bir az b?y?s?n, h?km?n ?z t?r?fim? ??kib, onu ogulluga g?t?r?c?m. Ogul sahibi olmagimiz ???n bel? f?rs?t bir d? ?l? d?sm?z. B?y?m M?l?vv?h m?nd?n agillidir?” Aylar, ill?r ke?s? d?, bu iki ail?nin m?nasib?ti d?z?lm?di. D?zd?r, bir-birini g?r?nd? salamlasirdilar, ancaq ?vv?lki isti m?nasib?tl?ri qalmamisdi. Birlikd? karvan soymaga ged?nd? d? F?ttahin eyni a?ilmirdi. M?l?vv?hin is? ?hvali da yaxsi idi, q?bil?d? hami il? m?nasib?ti d?. Yasi el? ?ox olmasa da, b?y?k-ki?ik – h?r k?s onu q?bil?nin bas?isi sayirdi. F?ttahin ona kin b?sl?m?sini d? g?rm?zd?n g?lir, ona h?rm?tl? yanasirdi. Bir g?n x?b?r g?tirdil?r ki, Oman t?r?fd?n b?y?k bir karvan g?lir, ?sas y?k? d? buxur v? qizildir. M?l?vv?h xeyli g?zl?di, karvan sahibl?ri ad?t ?zr? el?il?rini g?nd?rm?di. H?mis?ki kimi, iki d?st?y? b?l?n?b sagdan v? soldan h?cuma ke??c?kdil?r. B?y?k karvan oldugundan q?bil?nin on iki yasdan yuxari b?t?n g?ncl?ri d?v? belin?, at belin? qalxmisdi. Sag cinahdan F?ttahin, sol cinahdan M?l?vv?hin d?st?si h?cuma ke??c?kdi. Nof?lin onun d?st?sin? d?sd?y?n? g?r?nd? F?ttah u?maga qanad g?zirdi. On iki ild?n b?ri ?lin? ilk d?f? d?s?n bu f?rs?ti d?y?rl?ndirib Nof?li ?z?n? t?r?f ??k?c?kdi. Saglam, ucaboylu, agilli v? z?kali yeniyetm? ill?rdir ?vlad sahibi ola bilm?y?n h?r iki ail?nin arzusunda oldugu ogul idi. M?l?vv?h bu isi n? q?d?r zamanin, qism?tin axarina buraxsa da, F?ttah t?l?sir, zamanin onun ?leyhin? isl?diyini d?s?n?rd? – bir az da geciks?, f?rs?ti qa?iracagindan qorxurdu. Pusqudan qara yel kimi ?ixib Omandan g?l?n karvanin ?z?rin? sigidilar. Ilk h?ml?d?c? M?l?vv?h anladi ki, bu, qurgudur – kimliyi b?lli olmayan karvan quldurlari onlari siradan ?ixarmaq ???n t?l? qurmusdular. ?n d?hs?tlisi, d?v?l?rin iri xurcunundan deyildiyi kimi, buxur v? qizil deyil, hazirliqli d?y?s??l?r ?ixirdi. M?l?vv?h b?lg?d? q?bil?nin ?n qoluq?vv?tlil?rini F?ttahin d?st?sin? yerl?sdirmisdi, ?z d?st?sind? is? iki n?f?rd?n basqa qalani usaqlar idi. Ona g?r? h?r iki d?y?s??s?n? usaqlari qorumaq ???n k?nara ??kilm?k ?mri verib meydanda t?k qaldi. Nof?l yaninda oldugu ???n F?ttahin qollarina ?lav? g?c-q?vv?t g?lmisdi. Bel? bir agir d?y?sd? imkan tapib b?y?kl?rd?n geri qalmayan Nof?l? t?rifl?r yagdirirdi: – ?la vurusursan, Nof?l!... S?ni Allah qorusun!... S?n hamidan g?cl?s?n, Nof?l!... F?ttah on n?f?r? qarsi vurusmagin M?l?vv?h ???n ?ox ??tin oldugunun f?rqin? varsa da, ?z?n? g?rm?zliy? vurub beyninin bir k?nc?nd? onun ?l?c?yin?, yolundaki s?ddin aradan qalxacagina ?mid b?sl?yirdi. ?z?n? r?qib g?rd?y? insan ?b?di olaraq yolundan ??kils?, b?lk? d? onu q?bil? bas?isi se??rdil?r. H?r halda ?midini ?zm?rd?. ?z?n? ?evir?nd? Nof?li yaninda g?rm?di. Saga-sola boylandi. Bird?n Nof?li qarsida – karvanin o biri t?r?find? k?r?yini M?l?vv?hin k?r?yin? s?yk?yib vurusan g?rd?, q?z?bind?n z?ncir ?eyn?di. D?y?s? udub d?rd qulduru ?sir g?t?rd?l?r. M?l?vv?h ?lini Nof?lin ?iynin? qoyub: – Artiq ?sl karvanbasansan. ?hs?n s?n?! – dey? onu t?rifl?di. Nof?lin igidliyi s?r?tl? b?t?n q?bil?y? yayildi. Zarafat deyil, o, q?bil?nin g?n?si M?l?vv?hi qorumus, b?lk? d?, ?l?md?n xilas etmisdi. Bundan sonra q?bil?d? M?l?vv?h dey?nd? Nof?l ?l-Amiri, Nof?l dey?nd? M?l?vv?h yada d?s?rd?. M?l?vv?h Nof?l? ?n qiym?tli par?alardan ?lbis?l?r almisdi, R?q?yya onun sevdiyi yem?kl?ri bisirirdi. Sahinl?rini qollarina qondurub, k?klik ovlayib h?yatdan z?vq alirdilar. M?l?vv?h ?vladsizligi unutmus, Nof?l d? arxasinda ata-ana ?v?zi onlari g?r?rd?. Bu ??l?k n? q?d?r xosb?xt idil?rs?, F?ttah v? Sayda bir o q?d?r kin-k?dur?t qusurdular. Ramazan ayinin son h?ft?si qazanlar asilmis, d?v? ?ti yagda qipqirmizi qizarmis, sini-sini plovlar ortaliga d?z?lm?sd?. Bir azdan b?t?n q?bil? ?zvl?ri bas?i ?l-M?l?vv?hin evind? b?y?k s?fr?d? iftarini a?acaqdi. Uca Allaha s?kranliq dualari oxunduqdan sonra q?bil?nin b?y?kl?ri d?nyanin g?rdisind?n, on bir ayin sultaninin f?zil?tind?n s?hb?tl?r edir, g?ncl?r qulaq asirdilar. ?slind?, Ramazan ayinin ?n b?y?k qazanci da s?maya b?l?nd olan dualarin ?oxalmasi il? yanasi, agsaqqallar v? elm adamlarinin onlara ?nvanlanan sorgulara sual ver?nl?rl? birlikd? cavab axtarmalari idi. Il ?rzind? hansisa s?b?bd?n ?vladlarinin ?z?n? g?rm?y?n atalar onlarin ??kinm?d?n haminin yaninda verdiyi suali dinl?yir, h?m q?rur duyur, h?m d? m?n?n ondan uzaq d?sm?s ?vladinin n? d?s?nd?y?n? bilirdi. Bu minvalla ke??n Ramazan ayi t?kc? n?fsin? hakim olmagin sinaq ayi deyil, h?m d? d?nyani, kainati, dogulusu, ?l?m?, h?yatin m?nasini d?rketm? ayi, elm ayi idi. ?l-Amiri tayfasinin ?ld? etdiyi q?nim?tl?rin satisi il? d?nyanin h?r yerind?n m?lumatli olan ?l-Qasimi adli qoca m?sgul olur, h?r il ?n b?y?k bazarlarda alis-veris edirdi. O h?m d? F?ttahin ?misi, b?y?d?b yetisdir?n ata ?v?zi idi. Taniyanlar bilirdil?r ki, t?k?bb?r v? dikbasliliq ona ?misind?n ke?ib. ?l-Qasimi ?z?n? ?n t?cr?b?li, agilli insan, ?n maraqli h?ms?hb?t kimi t?qdim etm?yi, yanlisi da dogru kimi yeritm?yi, qarsisindakinin g?z?nd?n basib ram etm?yi ?la bacarirdi. Uzun yay gec?l?rind? h?nd?rd?n s?z?l?n b?d?vi q?hv?l?rind?n he? kim doymur, s?hb?t uzandiqca uzanirdi. Bu d?f? Nof?l F?ttahin ?misin? sual verdi, h?r k?s susub q?bil?nin q?hr?maninin n? sorusacagini, hansi cavabi alacagini maraqla g?zl?di. – Pislikl?ri kainatda kim yaradib? Yer k?r?si yaranisdan g?nahlara niy? batib? Yaxsiliga yamanligi, xeyr? s?ri, insanliga iblisl?ri kim cirnadib? Ibad?tmi yer ?z?n?n ?ixis yolu, yoxsa ?l?m?... T?k?bb?r?nd?n yeri-g?y? titr?d?n, ?z?n? h?r k?sd?n agilli sayan ?l-Qasimi hiss etdirm?s? d?, ?r?yinin d?rinliyind? “bu yetim??ni bel? elmli kim b?y?td??” dey? narahat olub d?rin fikr? getdi. H?r k?s ondan cavab g?zl?yirdi. Nof?lin seir kimi s?sl?ndirdiyi suala dolgun bir cavab verm?y? ?alisdi: – Bax, cavan oglan, d?nyanin g?rdisin? n?fuz etdikc? cavabsiz suallar da artir. B?s?r ?vladi d?nyaya g?l?nd?n b?ri b?zi suallara cavab tapmayib. ?ixis yolu ???n is? Allah insanlara b?t?n suallara cavab ver?n bir kitabi – Qurani g?nd?rib. D?nyani d?rk el?m?yin m?nasiz v? h?dd?n artiq suallarin cavabsiz oldugunu bildiyind?n O, Quranda t?kc? suallara cavab vermir, h?m d? ?mr edir. O ?mrd?n ?ixmaq, yeni suallar verib s?kk g?tirm?k sirkdir... M?l?vv?h iftarin basa ?atdigini bildirib ayaga qalxdi. S?id ona yaxinlasib t?r?dd?dl? dill?ndi: – He? bilmir?m, s?n? nec? deyim, amma dem?liy?m. Yen? d? s?k?r m?sl?h?tin?. – Buyur, s?ni dinl?yir?m, – dey? M?l?vv?h onu ?r?kl?ndirdi. – Ey M?l?vv?h, s?n bilirs?n, bizim Seybani n?slind? q?rur duydugumuz bir insan var. – Bilir?m, Y?zid ibn M?zy?d Seybanini deyirs?n. – H?, basimizin taci ibn M?zy?d ?ox s?k?rl?r olsun ki, x?lif?miz Harun ?r-R?sidin yaninda sevimli ?shab?l?rd?n biridir. Bizim Nof?lin d? dayisidir. Sag olsun, h?r zaman zavalli bacisinin tifili il? maraqlanib. S?n? d? h?rm?ti ?ox b?y?kd?r dey? bu g?n? kimi onu q?bil?d?n ayirmaq ist?m?yib. Amma indi deyir, artiq zamani g?lib, Nof?li igid bir s?rk?rd? kimi yetisdirm?liy?m. Nof?lin getm?y? razi olub-olmayacagini bilmir?m. H?r sey? s?n q?rar ver, ibn M?zy?d? n? cavab ver?k? ?l-M?l?vv?h fikr? getdi. Oglu q?d?r sevdiyi Nof?lin getm?k s?hb?tind?n ?r?yi sixildi. Arvadi R?q?yyani d?s?nd?, o bu ayriliga nec? d?z?c?kdi?! I?ind?ki t?lat?ml?ri bogub toxtaq cavab verdi: – M?n R?q?yyani birt?h?r yola g?tir?r?m. Dey?rik, dayisi ibn M?zy?d Nof?li g?rm?k ist?yir. Getsin, g?r?ss?n, tez bir zamanda qayidacaq. Sonrasi Allah k?rimdir. Allahin ?mrind?n kims? ?ixa bilm?z. Hansi xeyirlidirs?, onu yalniz uca Yaradan bilir... II F?sil H?r sey ?ox g?z?ldi. V?zir Valid ibn Tarifi S?msi saraya g?tirdiyi g?n? kimi... B?rd?nin ?n g?z?l vaxtlari, yaz ?agiydi. H?kmdar bihusedici ?tirl?ri ?trafa yayilan r?ngar?ng qizilg?ll?ri, t?rt?miz mavi s?mani p?nc?r?d?n seyr edir, b?lb?ll?rin c?h-c?hini dinl?yirdi. C?nn?ti bu d?nyada qazandigindan ?min olan ibn M?han: “M?n g?cl?y?m... M?n hakimi-m?tl?q?m... Bu c?nn?t bagindaki g?ll?rd?n daha g?z?l olan huril?r h?r g?n Allahin m?n? yeni bir m?kafatidir...” – dey? Tanrinin se?ilmis b?nd?si oldugu ???n kim bilir ne??nci d?f? q?rr?l?ndi. G?ncliyini eys-isr?td?n basqa bir sey? s?rf etm?yi f?rs?ti f?vt? verm?k, agilsizliq sayirdi. T?k ist?yi bu c?nn?t baginda el? bu minvalla ?m?r s?rm?kdi. “Onsuz da Arrandan Sirvana q?d?r t?b??l?rim quzu kimi sakit, ita?tkardir. H?r sey nec? d? g?z?l vaqe olur, ilahi!... Valid ibn Tarifi kimi bir v?zirimin olmasi da taleyin l?tf?d?r, xalqi ovcunun i?ind? sixib saxlayib. V?zirim g?cl?d?r, ?z h?kmdarini d?s?n?r, taxt-tacimi qoruyur...” – ibn M?han arabir qurtumladigi s?rabdan daha ?ox ?z d?s?nc?l?rind?n m?st olurdu. ?z?n? ?evir?nd? qarsisinda at belind? bir huri-m?l?k canlandi, g?zl?rin? inanmadi. Indiy? kimi ?n?nd?n y?zl?rl? k?niz ke?mis ibn M?han g?rd?y? g?z?lliyi x?yal bel? ed? bilm?zdi. Beyni dumanli oldugundan g?zl?rini yumdu, m?hk?m sixib a?di. Yox, bu, x?yal deyildi. At aramla addimladiqca ?st?nd?ki m?xluqun h?r bir ?zasi ayriliqda h?r?k?t edir, onun b?d?ninin h?r t?r?fi ayri-ayri c?nn?t meyv?l?rini xatirladirdi. Ibn M?han s?hv?tind?n az qalirdi ir?li atilib qizi atin belind?n g?ll?rin ?st?n? endirsin... ?z?n? ?l? ala bilm?y?c?yini g?r?b qullugundaki Xac? M?luma bagirdi. Yav?ri bir g?z qirpiminda qarsisina ke?ib t?zim etdi: – Buyurun, h?kmdar. Ibn M?han ?t?b-ke??n atliya basi il? isar? verib sorusdu: – M?n x?yalmi g?r?rd?m? Xac? M?lum g?z?n? h?kmdarin ayaqlari altindaki Sirvan xalisindan ??km?d?n dill?ndi: – Xeyr, h?kmdar, x?yal g?rm?rd?n?z. At belind?ki Valid ibn Tarifinin yeni k?nizidir, – dey? ??tinlikl? udqundu. V?zirin yeni k?nizinin g?z?lliyi Xac? M?luma x?dimliyini unutdurmusdu. – V?ziri ?agirin! – H?kmdar q?z?bl? ?mr etdi. ?mr? boyu h?y?canlanmamisdi. Yeniyetm?liyind? daglarin arasindaki k?ndl?rind?n at belind? enib ?ay boyunca qarsisina ?ixan qoyun-quzunu qabagina qatib yenid?n daglara ??kil?rdi. Bir t?k? d? t?rp?nm?z, ?z ifad?si he? vaxt d?yism?zdi. Kims? onun n? d?s?nd?y?n? bil? bilm?zdi. Bu, Tarifinin ?n b?y?k silahi idi, v?zirliy? d? bunun say?sind? g?lib ?ixmisdi. Ibn M?hanin sarayina t?r?f g?l?nd? sif?ti he? bir sey ifad? etm?s? d?, i?ind? bic-bic g?ld?: “S?ms s?nindir, h?kmdar! – Sonra bir ah ??kdi v? bu ahi da kims? duya bilm?zdi. – M?ni agilsizmi sanirsan, h?kmdar? Al, bu huri s?nin olsun, bir ne?? ay aglini basindan alsin. M?n d? ?z hurim M?s?ffa il? kef ??k?c?m. Onu g?rs?n, boynumu h?min an vurdurarsan. S?ms s?ni bel? d?li edibs?, M?s?ffani g?rs?n, neyl?rs?n? Verm?r?m!...” Saraya gir?n? q?d?r yol boyu ?z-?z? il? danisdi. H?kmdara t?zim edib ?basinin ?t?yind?n d?n?-d?n? ?pd?. – H?kmdar, bizimkil?r bu g?n bir k?niz g?nd?ribl?r. Uzaq qohumumdur. H?r?m?, Xac? M?luma tapsirdim ki, axsama hazirlasinlar. Uygun g?r?rsinizs?, ?z?m? m?mnun hiss ed?r?m. S?ms siz? layiqdir... Ibn M?han qimisdi: – Sizinkil?rin cinsi bir basqadir. Sanki onlari dogmurlar, yaradirlar... O gec? ibn M?han c?nn?tin ?n son qatina ?atdigina inandi. Uzun ill?rd?n sonra ilk d?f? idi ?z?n? bu q?d?r lazimli hiss edirdi. S?ms g?nd?lik v?rdis? ?evril?n x?lv?tl?rd?n usanmis ibn M?hani dirilik suyu kimi bird?n-bir? on s?kkiz yasina qaytardi. Gec? dem?d?n, g?nd?z dem?d?n, isi-g?c? atib vaxtini onun qoynunda ke?irirdi. S?msin yaninda zaman anlayisini itirir, taxt-tac da ?h?miyy?tsizl?sirdi, d?nya bu birc? yataq otagina dolurdu. K?nizinin eyni zamanda h?m titr?k-m?sum, h?m ?min-ehtirasli davranislari h?r g?n yenid?n aglini basindan alirdi. ?sl S?ms hansidir, anlaya bilmirdi, anlamaga da ?alismirdi. Qarsisinda quzu kimi ?s?n, h?mis? ?mrin? m?nt?zir dayanan cariy?l?rd?n usanmis h?kmdar ?z?n? m?mnuniyy?tl? S?msin ixtiyarina verirdi. Q?dr?t sahibi h?kmdar uzun d?qiq?l?r, saatlar boyunca ?z?n? k?n?ll? ?sirlikd? hiss edir, bu ?sar?td?n qurtulmaq ist?mir, yanlis oldugunu bildiyi halda, isi-g?c? v?zir-v?kilin ixtiyarina buraxib g?nl?rini Validin b?xsisi olan k?nizi il? ke?irm?y? davam edirdi. H?r s?h?r m??zzinin s?si s?bh?n alaqaranliginda Tanri h?zuruna ?agiran vaxt g?nah hissi ?r?yini S?msin inc? barmaqlari k?r?yini cizdigi kimi cizsa da, bu t?las c?mi bir ne?? d?qiq? s?r?r, d?v?ti duymazdan g?lib qizin qollarinda ?z?n? ?lm?zlik iksiri i?mis kimi hiss edirdi. S?ms sanki qadin deyil, bu g?n? kimi g?rm?diyi, qadin cinsind?n basqa bir m?xluqat idi. Ibn M?han qizin c?nn?td?n m?xsusi onun ???n g?nd?rilmis huri olduguna ?mindi. *** Bu il d?v?l?r qisirdi. Payizda bas vermis z?lz?l? t?kc? adamlari qorxuya salmamisdi. B?rd?d?n Samaxiya q?d?r d?zl?rd? h?r yay analarinin yaninda min bir oyun ?ixaran, ora-bura qa?isib k?rp? usaqlar kimi oynasan k?s?kl?r g?z? d?ymirdil?r. Acliq b?t?n Arrani, Sirvani sarmisdi. X?zin? bosaldigindan ibn M?han bas v?zirini xalqdan vergi toplamaga g?nd?rdi. Yol boyu son d?v?sini verm?kd?n imtina ed?nl?rin boynunu vurdurur, xalqi talan edirdil?r. Valid ibn Tarifi ?n b?y?k vergini Samaxi daglarindaki t?r?k?m?l?rd?n toplayacagini d?s?n?rd?. K???ril?r Samaxi daglarindan D?rb?nd? kimi Qafqaz daglarinin ?n y?ks?k zirv?sind?, g?y ??m?nlikl?rin qoynunda ala?iqda, qazmalarda yasayir, saysiz-hesabsiz qoyun-quzu b?sl?yirdil?r. S?r? k???rinin h?r seyi idi. Qoyun verib aldiqlari undan lavas bisirir, qatiq v? pendir yeyirdil?r. T?r?k?m?l?rin itl?rind?n, bir d? toppuzbasli ?oban ?omagindan basqa silahlari olmazdi. D?sti-Qip?aqdan buralara q?d?r k?? ed?-ed? b?t?n dagliq ?razil?ri tutmusdular. Yaylaqlari da qislaq ?razil?r? yaxin daglarda yerl?sirdi. Arrana enm?zdil?r. Vergi s?hb?ti t?r?k?m?l?r? d? g?lib ?atmisdi. Valid ibn Tarifinin bir ne?? atlisi arxayinliqla elat s?r?s?n? aparmaq ist?y?nd?, Ayna xatun adli ?oban arvadi ?rinin ?omagini g?t?r?b atlarin ombasina nec? vurmusdusa, ?sg?rl?ri bell?rind?n atib qa?misdilar. Yasli qadina ?l qaldirmayan ?sg?rl?r ?lacsiz qalib geri d?nm?sd?l?r. Ayna xatunun ?ri ?oban H?mid elat camaatina yalniz yerlil?rin bildiyi gizli magaraya toplasmagi tapsirdi. S?r?l?ri d? ??kib apardilar. Magara sildirim qayalarda, g?zl? g?r?nm?z, aglag?lm?z yerd? idi, i?in? bir dag sigardi. Valid ibn Tarifi axsaya-axsaya geri d?n?n ?sg?rl?rini g?r?b q?z?bind?n onlari qam?ilatdi. Qosunu g?t?r?b daglara, t?r?k?m? obalarina h?cuma ke?di. Yaylalara ?atanda qosun da, atlar da ?ld?n d?sm?sd?l?r. ?adirlarini qurub bir az dinc?l?nd?n sonra Valid h?r istiqam?t? y?z ?sg?r g?nd?rib ?mr verdi: “T?r?k?m?l?rin ya ?l?s?n?, ya dirisini, s?r?l?ri il? birlikd? tapib g?tirin!” Arran qosunu yeddi g?n, yeddi gec? b?t?n daglari ?l?k-f?l?k ets?l?r d?, t?r?k?m?l?ri “g?rd?m” dey?n olmadi. H?r?sind? y?z ?sg?r olmaqla on istiqam?td? axtaris aparan d?st?l?rd?n b?zil?ri he? geri d?nm?di. B?zil?rind?n ??-d?rd n?f?r qayiydi, onlar da qa?ib canlarini g?cl? qurtarmisdilar. ?oban H?mid t?r?k?m? tayfalarinin h?r?sind?n bir igid se?ib gec?l?r magaradan ?ixir, yorulub yatmis ?sg?rl?ri iri, agir toppuzbasli ?omaqlarla o d?nyaya g?nd?rir, atlarini s?r?b aparirdilar. Canlarini qurtarmaga ?alisan sil-k?t olmus ?sg?rl?rin ?oxu d?s?rg?y? g?lib ?ixmir, yolda qurd-qusa yem olurdu. Bu gec? ?oban H?mid Valid ibn Tarifinin ?z? il? haqq-hesab ??km?k ist?yirdi. Gec?nin qaranliginda iyirmi igidl? daglardan yumbalanib k?vs?nl?rin arasinda, qosun d?s?rg?sinin arxasinda gizl?ndil?r. Atlar ?adirlarin yan t?r?find? ??km?sd?l?r. Atlara yaxinlasdilar, s?ssizc? qaldirib, s?r?r?k d?s?rg?d?n uzaqlasdilar. ?oban H?mid on n?f?rlik d?st? il? geri qayitdi, dig?rl?ri atlari magaraya dogru qovdu. H?midin d?st?si s?ssiz-s?mirsiz ?adirlara yaxinlasir, yatmis ?sg?rl?r? f?rs?t verm?d?n bir-birinin ardinca saysiz z?rb?l?r vururdu, canini qurtaran ?ox az adam qalmisdi. Valid ibn Tarifini ?ld?rm?dil?r, o ki var k?t?kl?yib, c?mi ?? n?f?rl? saraya yola salib, magaraya ??kildil?r... Tarifinin daglardan pay-piyada, ?li ?t?yind?n uzun geri qayitdigini g?r?n Sirvan ?hli t?r?k?m?l?rin h?r?k?tind?n ?r?kl?nir, artiq he? kimd?n qorxmurdular. H?r yerd? onlari dasqalaq edib ita?td?n boyun qa?irirdilar. Xalq ?syana qalxmisdi. Artiq B?rd?lil?r d? ayaga qalxib h?kmdardan Valid ibn Tarifinin boynunun vurulmasini t?l?b edirdil?r. Ibn M?hanin basqa yolu qalmamisdi. Xalqi sakitl?sdirm?k ???n s?h?r meydaninda haminin g?z? qarsisinda y?z se?m? ?sg?rin? g?st?ris verdi: “Ibn Tarifini tapib g?tirin, boynu vurulsun!” ?mrd?n x?b?r tutan Valid ibn Tarifi ?trafindaki bes-alti adamla Z?ng?zura qa?di. X?zin?d?n ogurladiqlarini da ?z? il? aparmagin yolunu tapmisdi. Bu, xalqi daha da q?z?bl?ndirdi. Ibn M?handan t?l?b etdil?r ki, biz? silah ver, gedib Validi tapib g?tir?k. Ibn M?han ?ox sevdiyi taxtini da bir d?v?y? y?kl?yib qosunun basinda getm?y? s?z verdi. Niyy?ti B?rd?d?n uzaqlasaraq vaxt udmaq, agsaqqallari min v?dl? ?l? alib yenid?n ?z c?nn?t bagina qayitmaq idi. Indi Araz sahilin? qosunla yol alark?n ibn M?han artiq ?z?n? s?ym?kd?n yorulmusdu. ?z s?hvl?ri ucbatindan taxt-tacini itirdiyi il? h?l? d? barismaq ist?mirdi. ?ixis yolunu ?ayi ke?ib harayini Harun ?r-R?sid? ?atdirmaqda v? b?t?n g?nahlari Tarifinin ?st?n? ataib x?lif?nin m?rh?m?tin? siginmaqda g?r?rd?. Arazin sahilind? ?adirlar qurub bir az dinc?lm?k, ?ayi s?h?r s?bhd?n ke?m?k q?rarina g?ldil?r. – B?xs etdiyin bu c?nn?td?n m?ni m?hrum etm?, ilahi! – s?sini daha ?ox esitdirm?k ???n ?z? d? s?maya qaldirdigi ?ll?rinin arxasinca dartinaraq yalvarirdi. – H?kmdar olmagim s?nin l?tf?nd?r. Bu bir m?c?z?dir, ilahi, h?r gec? bir huri-m?l?k, h?r gec? bir basqa h?zz... – Sonuncu s?zd? s?si qirildi, ildirim s?r?til? g?z?n?n ?n?nd?n ke??n m?nz?r?nin pesmanligindan ?z?n? sill?l?yib aglamsindi, – indi bunlari itirm?yim? niy? izn verirs?n, ey b?y?k yaradan?! ?ls?m d?, bu taxt-tacdan getm?r?m... – yalvarisdan daha ?ox umu-k?s? edirmis kimi inild?di. ?li ibn Isa ibn M?han bu g?n ?z?n? b?lk? d? y?z d?f? s?ym?s, t?k qalanda y?z d?f? ?z?n?, basina d?y?cl?misdi. Ibn M?han bu v?ziyy?t? d?sm?sind? ?lbir olub taxtini basina yixan v?ziri Validi v? S?msi g?nahkar bilirdi. ?l??y? g?lm?y?n bu itkinin qisasi yalniz ?l?m ola bil?rdi. Xac? M?luma k?nizi S?msi yatagina g?tirm?yi ?mr etdi. Qiz d?nyadan x?b?rsiz h?mis?ki c?ldlikl? t?l libasinin ipini a?ib onun ayaqlari altina atdi, sevgi v? ehtirasla h?kmdarina sarildi. Ibn M?hanin bir an b?d?ni u?unsa da, b?t?n q?z?bini qan ?anagina d?nm?s g?zl?rin? yigib S?ms? nifr?tl? baxdi. K?nizinin uzun sa?larini sag qoluna dolayib dodaqlarini yerind?n qoparacaqmis kimi iri, kobud dodaqlarinin arasina aldi. H?kmdar q?z?b qarisiq s?hv?tl? ona t?cav?z edir, S?msin, az qala, n?f?sinin k?sildiyini s?vq-t?bii hiss ets? d?, ?zilmis q?rurundan dogan nifr?ti ona g?c g?lirdi. Qiz h?r t?r?finin agrisindan inild?yir, qisqirirdi. Qurtulmaq ???n ?abalayark?n barmaqlari ibn M?hanin boynuna toxundu. Agli basindan ?ixmis h?kmdar bir an basini c?llad k?t?y?n?n ?st?nd? hiss etdi. Harun ?r-R?sidin onun boynunu vurduracagi g?z? ?n?nd? canlandi; h?r d?f? c?llad baltani qaldirib boynunda b?y?k k?sik yaratsa da, basi b?d?nind?n ayrilmirdi... – S?n etdin, s?n m?ni bu hala saldin, – dey? q?z?bl? S?msin bogazini sixmaga basladi. C?nn?td?n g?l?n huri bu an onun g?z?nd? b?t?n h?yatini alt-?st ed?n seytana ?evrilmisdi. C?llad baltasinin agrilarini hiss etdikc? b?t?n qorxu v? q?z?bini ?ll?rin? verirdi: – S?n ifrit?s?n, itirdim taxt-taci, – deyib h?nk?rd?. G?zl?rind?n sell?n?n yas onu s?stl?sdirib ?ld?n saldi. Yalniz bundan sonra S?msin cansiz b?d?nini buraxdi. G?zl?rin? inana bilmirdi. Ani q?z?bl? verdiyi q?rarin agrisi int?hasiz pesmanliq yaratdi, agirliq kimi varligina ??kd?. Basini ?ll?ri arasina alib “m?n n? etdim?!” dey? s?ssiz f?ryad qopardi. Aylar boyu ona c?nn?tin yeddi qapisini a?an k?nizinin c?s?di yaninda oturub g?z yasi axitdi. Tez d? ?z?n? ?l? aldi. Indi yas tutmaq zamani deyildi, taxt-taci ?ld?n getmis, q?ruru tapdanmisdi. V?ziri onu barmagina dolamis, ?l? salmisdi. Xatirlayanda ki, S?ms basini qatmaq ???n Validin ona b?xsisidir, b?d?nin? sarilmis z?h?rli ilani qoparib atibmis kimi d?rind?n n?f?s aldi. ?z?n? g?l?nd? S?msin artiq soyumus b?d?nini qorxu il? k?nara it?l?yib bagirdi: – Aparin bunu burdan! Kesik?il?r S?msin meyitini ?adirdan s?r?y?b Arazin sularina buraxdilar. Ibn M?han onun arxasinca bosluga zill?nmis, ayaq ?st? donub qalmisdi. ?r?yind? k?nizinin g?zl?rind?ki oynaq t?b?ss?m q?d?r b?y?k bir bosluq hiss edirdi. Artiq ind?n bel? he? kim he? vaxt ??tir kirpikl?rini astaca qaldirib onun ?z?n? bunca m?sum, bunca sevgi v? ita?t dolu g?l?ms?m?y?c?kdi. S?ms onun ???n yalniz bir s?hv?t k?nizi deyildi; o, aylardir sevisdiyi k?nizini yox, ?r?yini qoparib atmisdi Araza... Kesik?il?r ?ayin qarsi sahilind? b?y?k bir qosun g?rd?l?r. Qa?araq ibn M?hanin ?adirina yaxinlasdilar: – H?kmdar, m?jd?! Qurtulduq! Qarsi sahild? b?y?k bir qosun var. Qurban oldugumuz x?lif? biz? k?m?k g?nd?rib. Ibn M?hanin ?z? qorxudan bumbuz oldu. Bilm?di sevinsin, ya k?d?rl?nsin: “Axi m?n Allahin se?ilmis b?nd?siy?m, y?qin, x?b?r X?lif?y? ?atib, m?n? k?m?y? qosun g?nd?rib”. ?adirdan ?ixib d?rhal sahil? qa?maq ist?s? d?, bird?n pis x?b?r alacagindan qorxub yerind?n t?rp?nm?di. Onu bu gah-gir v?ziyy?td?n qarsi sahild?n g?l?n ?sg?rl?r qurtardi: – Biziml? ged?k, – dedil?r. Ibn M?hanin ayaqlarindan el? bil das asilmisdi, addim ata bilmirdi. N? q?d?r sorgu-sual ets? d?, qarsi sahild?n g?l?n ?sg?rl?r lal-dinm?z qalir, onu ?aydan ke?m?yi t?l?sdirirdil?r. Ibn M?hani ortadaki b?y?k ?adirin ?n?n? g?tirib “ke? i??ri!” dedil?r. Yerind? donub qaldigini g?r?n ?sg?rl?r onun qollarindan tutub i??ri atdilar. Ibn M?han pariltili d?ri ??km?l?rin ?n?nd? ?z? ?st? yixilib qaldi. Basini qaldirmaga qorxurdu. ??km?l?rin sahibinin h?kml? s?si g?ldi: – V?zirin hardadir? – Z?ng?zura qa?ib. – O, v?t?n xainidir... S?n d?! Aparin bunu, g?z?m g?rm?sin! Onun taleyini ulu h?kmdar, x?lif?miz ?z? h?ll ed?c?k. Kesik?il?r ibn M?hani el? g?t?r?b apardilar ki, onunla s?hb?t ed?nin Az?rbaycanin yeni h?kmdari Y?zid ibn M?zy?d oldugunu bilm?di. *** Abbasil?r xilaf?tinin ???nc? x?lif?si M?h?mm?d ibn Abdullah ?l-Mehdinin v? y?m?nli k?l? Xeyzuranin oglu sahzad? Harun anasinin da ??kdiyi ?zab-?ziyy?tl?r bahasina, b?y?k ??tinlikl? hakimiyy?t? g?l? bilmisdi. Xilaf?tin ?n agir d?vr?nd? x?lif? elan olunsa da, Harun islam tarixind? b?lk? d? he? bir h?kmdarin etm?diyini etmisdi. Onun ???n ?trafindakilarin hansi b?lg?d?n, harali olmasi ?h?miyy?tli deyildi. ?alisirdi ki, xilaf?tin ?hat? etdiyi h?r b?lg?d?, h?tta ucqarlarda da d?vl?t? yararli biri varsa, saraya g?tirib d?vl?t maraqlari namin? orduda, idar?etm? v? ticar?td? qulluga g?t?rs?n. Y?zid ibn M?zy?din ?misi M?yan ibn Zaid? x?lif? ?l-Mehdinin yaxin adamlarindandi. Xorasanda ?syan baslayanda, ?misi onu x?lif?y? t?qdim edib, ?syani yatiracagina t?minat verdi. Y?zid bu v?zif?nin ?hd?sind?n layiqinc? g?ldiyind?n xilaf?tin ucqarlarindaki, h?l? d? ram olmaq ist?m?y?n Az?rbaycana qayda-qanun yaratmaq ???n hakim t?yin edildi. Bir il Az?rbaycan h?kmdari olduqdan sonra yeni x?lif? Harun ?r-R?sid Bizans y?r?s? zamani onu yanina ?agirdi, inanilmis s?rk?rd?l?rd?n biri kimi ?z? il? d?y?s? apardi. Valid ibn Tarifinin x?zin?ni talan edib aradan ?ixmasi, ibn M?hanin v?zirinin toruna d?s?b xalqi narazi salaraq ?syana s?r?kl?m?si Harun ?r-R?sidi hidd?tl?ndirmisdi. X?yan?t etmis birinin qa?ib gizl?nm?si d?vl?t ?saslarina b?y?k t?hl?k? yaratdigi ???n x?lif? ibn Tarifinin tezlikl? tapilib edam edilm?sini tapsirmisdi. Bel? oldugu halda, inandigi s?rk?rd?l?rind?n olan Y?zid ibn M?zy?di yenid?n Az?rbaycan h?kmdari t?yin etm?kd?n basqa ?ar?si qalmirdi... S?hrada b?y?m?s b?d?vinin bird?n-bir? S?rqin b?y?k s?h?rl?rind?n birin? yerl?sm?si Allahin l?tf? idi. Nof?l ilk g?nl?r bir az darixsa da, qilincoynatma, aticiliq d?rsl?ri, h?rb s?n?tinin inc?likl?rin? yiy?l?nm?k, dem?k olar, b?t?n vaxtini alir, darixmasina imkan vermirdi. Dayisi bir ne?? g?n ?vv?l ona bir kis? qizil pul verib ?shab?l?rind?n Musa ?l–Ibrahimini d? ona qosmusdu ki, Bagdad bazarinda g?zib ?r?yi n? ist?s? alsin. Musa Nof?li bir-birind?n g?z?l geyiml?rin satildigi siraya g?tirdi. ?oxdan tanis oldugu tacir? yaxinlasib salam-k?lamdan sonra: – Bizim bu sahzad?y? g?r?k d?nyanin ?n g?z?l libaslarini ver?s?n, – dedi. Nof?l utanib “M?n axi sahzad? deyil?m”, – dey? astaca etiraz ets? d?, Musa Y?zidin Az?rbaycana h?kmdar t?yin edildiyini v? dem?li, Nof?lin d? sahzad? sayildigini bildirdi: – S?n he? ?mr?nd? d?nyanin m?xt?lif agaclarini, g?ll?rini, otlarini, quslarini, v?hsi heyvanlarini bir yerd? g?rm?s?n? S?hraliqda ?n ?ox g?rd?y?m?z uzaqbasi xurma, s?rv agaclaridir. Arran paytaxti B?rd? is? ?sl c?nn?tdir. S?n o c?nn?tin sahzad?si, Allahin sevimli b?nd?sis?n. Nof?l burada olduguna sevins? d?, M?l?vv?hd?n v? R?q?yya anadan uzaq d?s?c?yin? g?r? narahat idi. Onlari ?misi S?idd?n, dayisi Y?zidd?n d? ?ox ist?yirdi. Bagdad kimi g?z?l bir s?h?rd? sarayda qul-qaravasin ?hat?sind? d?ss? d?, M?l?vv?hin ?adiri ona ?n dogma yuva, N?jdin qumu ?n g?v?nilm?li torpaq idi. Indi B?rd?y?, d?nyanin c?nn?tin? getm?misd?n ?vv?l ?ox ist?yirdi ki, M?l?vv?h d?, R?q?yya da onu sahzad?y? layiq bu geyimd? g?rs?nl?r. S?h?r tezd?n ?apar Y?zid ibn M?zy?dd?n ?mr g?tirmisdi: “Bizimkil?rin t?cili Arrana k???r?lm?si z?rur?ti yaranib. M?shur Ip?k yolu buradan ke?ir. M?n ?z q?bil?l?rimin bura g?lm?sini ist?yir?m. D?vl?tin rifahi v? ?min-amanliq namin? bizimkil?rin burada olmasi z?ruridir. Kim g?lm?k ist?m?s?, m?cburi deyil. Amma basa salin ki, m?nim buna ehtiyacim var. Bir d? bu x?b?ri h?r iki q?bil?y? Nof?l ?atdirsin. S?n d? onunla get!” Bagdadin havasi qeyri-adidir. Bu s?h?rd? g?n s?ni yandirsa da, z?r?r vermir. S?h?r tezd?n isti t?ndir ??r?yinin ?tri ?trafi b?r?y?r. Yuxudan oyananda ac olmasan da o ?tirli ??r?yin x?trin? q?hv?alti ed?rs?n. Musa Nof?li lap erk?n oyatmis, o, yuyunub g?l?n? kimi xidm?t?il?r yem?yini s?fr?y? d?zm?sd?. Musa Nof?lin t?l?sik yediyini g?r?b q?hq?h? ??kdi: – Bilir?m, oralar ???n darixirsan. T?l?sm?, yaxsi ye ki, yolun uzaqligi, istisi s?ni yormasin. Biz q?bil?l?rimiz? m?jd? verib, onlari toplayib, karvanlari yola d?sd?kd?n sonra ?z?m?z? B?rd?y? ?atdirmaliyiq. Arranda v?ziyy?t pisdir. ?syan h?l? d? yatirilmayib. Camaat Valid ibn Tarifinin tapilib edam edilm?sini t?l?b edir. Oranin adamlari m?rd v? qorxmazdir. X?lif? ?suli-idar?sind?n olan birinin xalqi bu q?d?r q?z?bl?ndirm?si, ?slind?, camaati ?mir ?l-M?minin? qarsi qaldirmaqdir... Biz ?r?bl?r Arrana girm?k ???n n? q?d?r qan t?kd?k, qilinc g?c?n? dinimizi q?bul etdirdik, lakin bu, ?b?di davam ed? bilm?z. Indi onlarla qaynayib-qarismali, dinimizin nec? m?t?r?qqi oldugunu s?buta yetirm?liyik. *** Nof?lin sahzad? paltarinda g?lisi b?t?n q?bil?ni nec? sevindirmisdis?, camaat “Q?hr?man Nof?l... Q?hr?man Nof?l...” – dey? onu salamlayirdi. D?n?n Nof?lin q?bil? ?zvl?rin? “biz sizi c?nn?t? aparacagiq, bundan sonra c?nn?td? yasayacaqsiniz!” – dem?si h?r k?si ?ox sevindirmisdi. B?t?n q?bil? Y?zid ibn M?zy?d?, q?hr?manlari Nof?l? dualar oxuyub Allaha s?k?r edirdil?r. ?l-M?l?vv?hin is? ?r?yind? ikili hissl?r vardi. Bir t?r?fd?, g?z?n? a?andan qoynunda b?y?d?y?, ata-anasini basdirdigi bu qumlu s?hraligi qoyub getm?k, dig?r t?r?fd? atasinin ?l?mqabagi dediyi s?zl?r: “?alis bu yerl?ri t?rk el? get. Buralar biz? d?sm?di. B?xtini basqa yerl?rd? sina”. Atasinin v?siyy?ti onun q?rarina t?sir ets? d?, yen? t?r?dd?d i?ind? idi. M?q?dd?s K?b?d?n uzaq d?sm?kd?n qorxurdu. H?yatin el? d?n?s n?qt?l?ri olur ki, k?kl? q?rar verm?k lazim g?lir. Lazimi zamanda lazimi yerd? olmaq, ?slind?, Allahla olmaq dem?kdir. O s?ninl?dirs?, he? n?d?n qorxmaq lazim deyil. M?l?vv?h ?min idi ki, h?qiqi inamla Allaha baglandigi ???n onu ?n dogru q?rara y?n?ltmis olacaq – bundan sonra h?r seyi zamanin axarina buraxmaq qalirdi. Indi q?lbind? ?oxdan ?lini ?zd?y? bir ?mid d? c?c?rirdi. B?lk?, Allah ona Nof?lin c?nn?t dediyi o torpaqlarda bir ?vlad da verdi. M?l?vv?h gec?nin qaranliginda sadyanaliqla qilinc r?qsi ed?n q?bil? igidl?rin? baxark?n g?y ?z?nd? bir isiq z?rr?si ayrilib h?r?k?t etdi. D?z onun basi ?z?rind? dayanib sanki bir az da g?cl?ndi, bir az da ir?li g?ldi. M?l?vv?h b?d?nin? dolan q?rib? istilikd?n ?vv?lc? qorxdu, sonra xoslandigini, sanki yeni bir adam oldugunu hiss etdi. Aman Allah, bu h?min o istilik idi. Otuz yasindan bu yana bir g?n q?fild?n hiss etmisdi ki, belind?, qarninda, ayaqlarinda, beynind?, g?zl?rind? dolasan o q?rib? istilik daha yoxdur. O g?n d?s?nm?sd? ki, h?min istilik b?d?nini t?rk etm?s?, o he? zaman ?lm?z. Indi eyni istiliyi t?z?d?n hiss etm?si onu h?y?canlandirdi. Bu, d?nyanin ?n sirin yangisi, ?n m?q?dd?s susuzlugu idi. Sanki bird?n-bir? h?r seyi – insanlari, bu qumlu s?hrani, d?v?l?ri, ayi, ulduzu daha ?ox sevm?y? basladi. ?adira ke?ib R?q?yyani bagrina basdi, lap g?ncliyind? oldugu kimi. III f?sil G?n?sin s?f?ql?rind?n cadar-cadar olmus torpagin ?st?nd? yerim?k m?mk?n deyildi. Ayaqlarinin alti torpagin istisind?n yanib daslasmis ?? d?rvis H?l?bin s?h?r darvazalarina ?atmamis ayaq saxladilar. S?h?r ?trafinda b?lk? d? yegan? agacliq olan bu ?razid?ki bulaqdan su dasiyan d?rvisl?r, ad?tl?ri ?zr? ?vv?lc? ?zl?ri su i?ib s?rinl?dil?r, sonra mal d?risind?n hazirlanmis qablarina su doldurdular. D?rvis Z?mzal ?z? il? iki su qabi g?tirmisdi. Ikisini d? bulaqdan doldurub h?r?sini bir ?iynind?n asdi. Nisb?t?n yasli d?rvis ?yilib qabina su doldurandan sonra dik?ldi, Z?mzala baxib basini buladi: – Baba Z?mzal, bir agaca g?r? bu q?d?r ?ziyy?t? d?y?rmi? Baba Z?mzal bu sualdan artiq yorulmusdu. Ona bu suali t?kk?l?rinin yerl?sdiyi xarabaliqdaki b?t?n d?rvisl?r azindan bir on d?f? vermisdil?r. S?ssizlik adlanan bu t?riq?tin r?hb?ri d? onun xarabaliqdaki t?k-t?nha xurma agacina su verib qorumasina yaxsi baxmirdi. T?riq?t H?l?b ?trafindaki q?dim ibrani monastirinin xarabaliqlarinda yerl?smis, t?rkid?nyaligin ?n y?ks?k zirv?sin? ?atmaq ?midi il? qayalarin gizlin yerl?rin? ??kilmisdi. Onlar Tanriya ibad?td?n basqa h?r seyi g?nah sayirdilar: – Haradadir Allahin s?lt?n?ti – bu suali ona t?riq?t bas?isi vermisdi. – I?imizd?, – dey? Z?mzal cavab vermisdi. – I?imizd?ki ?n b?y?k s?lt?n?ti bir agacda axtarmaga d?y?rmi? Sabah o agacin altinda k?lg?l?nib h?zz aldiqca, meyv?l?rind?n yedikc? d?nya malina h?risliyimiz artacaq. Biz iki g?nd?n bir iki barmaq boyda arpa ??r?yind?n basqa he? n? yem?diyimiz halda, xurma b?sl?m?k n?fsd?n deyilmi? S?n bizim ibad?timiz? haram qatirsan. Bas?inin bu s?zl?rini Baba Z?mzal t?riq?td?n qovulmaq kimi anlamis, o g?nd?n yoldaslarindan ayrilib g?z b?b?yi kimi qorudugu xurma agacinin yanina k??m?sd?. H?r d?f? su dalinca g?l?nd? qizmar g?n?sin istisi altinda daha s?r?tl? h?r?k?t edir, geriy? – agacin yanina tez qayitmaq ist?yirdi. Bilirdi ki, T?riq?tin bas?isi onun g?z?n?n qarsisinda agaci oxsayib b?y?tm?sini q?bul etmir, onun yubanmadan burani t?rk edib getm?sini ist?yir. Bir g?n o yaninda olmayanda agaci k?k?nd?n ?ixarib m?hv etm?l?rind?n qorxurdu. Bu g?n d? Z?mzal yoldaslarindan daha yeyin addimlarla h?r?k?t edirdi. Arxadaki d?rvisl?rd?n biri: – Baba Z?mzal, yaxsisi budur s?n o agaci k?k?nd?n ?ixarib, burda, bulagin yaxinliginda ?k?s?n. Yoxsa bir g?n su dalinca g?l?nd?, yoldan ?t?nin biri onu k?k?nd?n qoparsa, bizd?n g?r?c?ks?n, –dedi. Baba Z?mzal d?rvis? cavab verm?di, ancaq bunu bir isar? kimi q?bul etdi. Dem?k, bi?aq s?m?y? dir?nib. Bas?i da, m?ridl?ri d? onu artiq yaxinlarinda g?rm?k ist?mirdil?r. Agli k?s?nd?n “S?ssizlik” t?riq?tind? olan Z?mzal bir suala cavab tapa bilmirdi: k?nar insanlarla ?nsiyy?ti g?nah sayan bas?i v? d?rvisl?r onun bu k?rp? v? m?sum agacindan niy? bu q?d?r qorxurdular? B?y?m h?r k?sin gec?-g?nd?z dua edib can atdigi Tanri s?lt?n?tind? agac yoxdur? ?g?r t?rki-d?nyaliq ?n b?y?k ibad?tdirs?, o t?riq?tin ?n m?mini bu agac deyilmi? K?nar biriyl? danismaz, kims?nin isin? qarismaz, yalniz budaqlarini g?yl?r? qaldirib ibad?t ed?r. Agac olmaq abidliyin zirv?si deyilmi? Bizim t?riq?tin d?rvisl?ri ?lm?m?k ???n h?ft?d? ?? d?f? iki barmaq arpa ??r?yi yeyirl?rs?, agaclar he? n? yem?zl?r. Insanlara k?lg?, n?f?s, azuq?, ev-esik olmaqdan basqa bir g?nahlari varmi? Xarabaliga yaxinlasanda Baba Z?mzal xurma agacini g?rm?di. H?r d?f? bu yerd?n n?qt? kimi d? olsa g?r?n?rdi. Qa?maga basladi: xurma agaci yerind? yoxdu. O t?r?f bu-t?r?f? qa?ib agaci axtardi. Yenid?n qayidib bos qalmis oyugu barmaqlari il? esdi. Agaci k?k?nd?n ?ixarib aparmisdilar. Dizl?ri ?st? ??k?b, var g?c? il? qisqirdi. Xarabaliqdaki daslarin ?st?n? ?ixan d?rvisl?r s?ssiz-s?ssiz baxirdilar. Baba Z?mzal ayaqlarini ogurlanmis agacin bos oyuguna basdi, qollarini qaldirib, budaq kimi yanlara a?di v? d?rvisl?r? s?sl?ndi: – Eheyyy, m?ni esidirsiz?! M?n xurma agaciyam. D?rvisl?r daslarin ?st?nd?n Z?mzala bir xeyli tamasa etdil?r. Z?mzal yerind?n t?rp?nmirdi. Sanki ne?? vaxtdan b?ri yetisdirib, b?sl?diyi xurmanin q?l?mi onun b?d?nin? girmis, yarpaqlari Z?mzalda p?hr?l?misdi. Xurma agaci bir agaci ayaqda saxlayan n? vardisa, hamisini Baba Z?mzala vermisdi. Bel?c? ?? g?n, ?? gec? Z?mzal yerind?n t?rp?nm?di. H?r g?n onunla su g?tirm?y? ged?n d?rvisl?r bulaqdan geri qayidanda dibin? su t?k?r, q?hq?h? ??kib g?l?rd?l?r. Z?mzal is? sanki artiq daslasmisdi; o, k?k?nd?n qopardilmis xurma agacinin das heyk?lini xatirladirdi. Bug?nk? gec? bir basqa qaranliq idi. Ulduzlar g?z? d?ymir, ay lap uzaqdan b?rq vururdu. Bird?n xarabaliqdan ona dogru dalbadal daslar atildi. Biri Z?mzalin alnini par?aladi. ?z-g?z?n? qana boyadi, ancaq d?rvis yerind?n t?rp?nm?di. Alnindaki yaradan axan qan g?zl?rini yandirib agzina axsa da, Z?mzal h?tta budaq kimi g?yl?r? qaldirdigi qollarini da t?rp?dib alnindan axan qani silm?di. K?rp? xurma agaci yox oldugu g?nd?n nec? dayanmisdisa, el?c? d? dayandi. N? q?d?r qan itirdiyini d?qiq bilmirdi. Amma ruhu yerind? idi. Bilirdi ki, bu d?nyada g?nahsizlar yalniz ac qarinlari, ?n g?z?l budaqlari xatirladan qollari, bir d? axidilan qanlari hesabina Tanri s?lt?n?tind? yer qazanirlar. G?z qapaqlarinda, yanaqlarinda qurumus qani ?ll?ri il? yoxlamaq ist?di. Amma etm?di. Indi onu gizlin-gizlin xarabaliqdan izl?y?n t?kk? qardaslarinin onun ?yildiyini, can verdiyini g?rm?sini ist?m?di. Z?mzal Seyx? d?, o t?kk?y? ?mr?n? vermis d?rvisl?r? d? meydan oxuyurdu. K?rp? bir agaci h?yatdan m?hrum etm?k, bir usagi ana b?tnind? ?ld?rm?k q?d?r g?nahdir. Indi t?kk? camaati seyxl?rinin fitvasi il? onu das-qalaq etm?kl? ?slind? ?z bulasdiqlari g?nahdan qurtulmaga can atirdilar. Baba Z?mzal is? get-ged? daha da daslasir, agacin heyk?lin? ?evrilirdi. On d?rd?nc? g?n daslarin sayi ?oxaldi. Artiq gizlin atilan daslarin hamisi ona d?yirdi. Z?mzalin m?qavim?tinin qirilmadigini g?r?n t?kk? yoldaslari ona d?y?n daslarin miqdarina g?r? yarisa ?ixmisdilar. Bu g?n su dalinca ged?nl?r arasinda T?bib d?rvis d? vardi. Xurma agacinin das heyk?lin? ?evrilmis Z?mzalin yanindan ke??rk?n, ?lini uzadib onun burnuna yaxinlasdirdi. T?bib d?rvis inana bilmirdi ki, bu q?d?r qan itirmis insan ayaq ?st? nec? qalir? ?lind? hiss etdiyi h?nirti v? h?rar?td?n anladi ki, Z?mzal s?m?kl?ri ?z? ?ixib qaxac olanad?k bel?c? das heyk?l kimi qalacaq. Ona qibt? el?di. Qollarini a?ib Tanrinin ?n sevimli b?nd?sini qucaqladi. Z?mzal kimi ola bilm?diyi ???n h?yatina, ?z?n? yazigi g?ldi. Yalniz indi anladi ki, insanlar niy? g?nahkar olduqlarini anlayanda ovuclarindaki mismar, alinlarindaki das yeri sizlayir. Axan g?z yaslari il? Z?mzali daha da b?rk-b?rk qucaqladi. Onun agirligina d?z? bilm?y?n Z?mzal arxasi ?st? yer? yixildi... Dodaqlarina s?z?l?n suyun s?rinliyi onu ayiltdi. G?zl?rini tam a?a bilm?s? d?, ona su ver?nin T?bib d?rvis oldugunu g?rd?. Z?mzalin alnini ?ski par?asi il? sarimisdi. Indi is? su verib, ?z?n? g?tirm?y? ?alisirdi. D?v? zinqirovlarinin s?si esidildi. S?sl?r get-ged? yaxinlasirdi. Bir q?d?r sonra ?nd?ki d?v?nin belind? oturmus c?ngav?r geyimli s?xs yerd? uzanmis basisariqli Z?mzali g?r?b T?bib d?rvisd?n sorusdu: – Ona n? olub, baba d?rvis? – Sevdiyi agaci ogurlayiblar. – Ogrular ona h?cum edibl?r? – Yox, – dey? T?bib d?rvis Z?mzalin basina g?l?nl?ri c?ngav?r? danismaq m?cburiyy?tind? qaldi. Z?mzal da artiq dik?lib oturmus, alnindaki yara b?rk agridigindan ?ll?rini basina qoymusdu. – Bils?m, m?nzil basina getm?y? g?c? ?atar, onu agaclari bol olan bir yer? apararam. C?ngav?rin s?zl?rini esid?n Z?mzal inild?yib yerind? qurcalandi. – O, yaralidi, k?m?ksiz ??tin h?r?k?t ed?r. – S?n d? g?l biziml?, baba d?rvis, – dey?n c?ngav?r d?v?sini h?r?k?t? g?tirdi. T?bib d?rvis Z?mzali dik?ltdi, onun sol qolunu ?z boynuna ke?irib belind?n yapisdi. – Bir q?d?r ged?k, ?z?n? g?l?nd? m?n qayidaram. S?nin ???n bel? f?rs?t bir d? ?l? d?sm?z. Basinin agrisi h?r?k?t etm?yini ??tinlisdirs? d?, Z?mzal karvandan geri qalmamaga ?alisirdi. B?y?k bir q?bil?nin qatildigi bu karvan B?ni-?mir tayfasinin N?jd?n Az?rbaycana k???n karvani idi, karvanin basindaki c?ngav?r is? Nof?l idi. Z?mzal v? T?bib d?rvis indiy? kimi xurma agacindan basqa agac g?rm?misdil?r. Yol boyu basqa agaclari da g?r?b heyr?t? g?lirdil?r. Bu h?m d? s?hraligi t?rk etdikl?rini g?st?rirdi. D?n?nd?n b?ri dinib-danismayan T?bib d?rvis d?rind?n ah ??kdi: – Ilahi, g?r?s?n, seyximiz, t?kk? qardaslarim m?nim haqqimda n? d?s?n?r? Z?mzal: – M?nim xarabaliqdan r?dd olub getm?yimi ?oxdan arzulayirdilar. M?nc?, seyximiz s?nin d? m?niml? g?ldiyini ?oxdan anlayib. M?nc?, he? ?z?lm?z. T?bib d?rvis ayaq saxlayib dedi: – O ?z?lm?s? d? m?n ?z?l?r?m. Pesmanam. Aglim k?s?nd?n onun elmini ?yr?ndim, m?n? t?bibliyin sirl?rini a?di. S?ninl? g?lm?yim, b?y?m seyximiz?, etiqadimiza, Tanri s?lt?n?tin? ged?n yola x?yan?t deyilmi? Axi m?n t?bib?m. Seyximiz, d?rvis qardaslarim x?st?l?n?nd? onlarin yegan? ?midi m?n idim. Pes?m? d? x?yan?t etdim. M?n b?y?k g?nah isl?tdim. Bunun b?d?lini nec? ?d?y?c?y?m? – Bu q?d?r pesmansansa yol yaxink?n qayit. – Salamat qal, – deyib T?bib d?rvis geri d?nd? v? H?l?b istiqam?tind? yol aldi. – K?m?k edin, usagim ?ld?n gedir, – arxadan g?l?n vahim?li s?s T?bib d?rvisin addimlarini yavasitdi. O, geri ?evrilib k?? ?hlinin bir yer? toplasdigini g?rd?. – K?m?k edin, k?m?k edin! – s?sl?ri havada u?usurdu. T?bib d?rvis karvana dogru qa?di. Qadinlardan biri bes-alti yasindaki usagin k?r?yind?n ?ll?ri il? vuraraq n?f?s borusuna tixanmis xurma ??yird?yini ?ixartmaga ?alisirdi. Usaq n?f?s alib-ver? bilm?diyind?n bogulur, g?zl?ri b?r?lirdi. T?bib d?rvis ?z?n? onlara ?atdirib usagi anasinin ?lind?n aldi, yumruqlarini usagin qarin boslugunun yuxarisinda c?tl?yib sixdi. Xurma ??yird?yi torpagin ?st?n? d?sd?. Usaq n?f?s alib anasina sarildi. Bayaqdan b?ri n?f?sl?rini tutub vahim? il? bas ver?nl?ri seyr ed?n q?bil? ?hli sevincl? T?bib d?rvisi alqisladi. Usagin anasi T?bib d?rvisin ?ll?rind?n ?p?b: – Sizi m?n? Allah yetirdi, –s?yl?di. T?bib d?rvis bas ver?nl?ri g?yl?rin ona bir isar?ti kimi q?bul edib karvandan ayrilmadi. Karvanbasi d?v?sini geri s?r?b qadina yaxinlasdi. Onun q?z?bli baxislari karvandakilarin n?z?rind?n qa?madi. Karvanbasi: – S?n? dedim axi, onu g?zd?n qoyma. Daha s?ninl? bacarmiram, oglumu s?n? verm?y?c?y?m! Talaq, talaq, talaq, – deyib, d?v?sini s?r?r?k, karvanin basina ke?di. Baba Z?mzal H?l?b xarabaliginda indiy? kimi qadin g?rm?misdi. Bogazinda xurma ??yird?yi qalan usagin anasi onun h?yatinda g?rd?y? ?n g?z?l qadin idi. T?rki-d?nyaliqdan b?ri he? bir qadin haqqinda d?s?nm?y?n Baba Z?mzal n?d?ns? bu qadini unutmur, onu xurma agacina b?nz?dirdi... *** Karvan dayanmisdi. D?v?l?r? d?, k?? ?hlin? d? bir q?d?r ayaqlarinin dincini almaq ???n f?rs?t verilmisdi. T?bib d?rvis Z?mzalin g?zl?rind?n ara-sira yas g?ldiyini sezirdi. Bu g?z yaslarini k?rp? xurma q?l?mi ???n t?kd?y?n? anlayirdi T?bib d?rvis. Z?mzalin basqa kimi vardi ki. T?bib d?rvisin d? g?z? yasardi. Tanri s?lt?n?tin? bir az da yaxin olmaq ist?y?n insanin bir agac ???n bu q?d?r g?z yasi t?km?sini o q?d?r d? anlamirdi. B?lk?, seyxl?ri dogru deyirdi? Z?mzal g?nah isl?dirdi? Z?mzal ona baxib g?z yasi t?k?n T?bib d?rvisi g?r?b bir az da k?vr?ldi. H?r ikisi bir-birini karvana qosulanad?k ilk d?f? aglayan g?r?rd?. – Insanin g?z yaslarinin yagis damlalarindan f?rqi n?dir?, – Z?mzal sual verdi, dalinca cavabini da ?z? dedi, – Yagis damlalari ?aylara, d?nizl?r? qarisib yenid?n buxarlanirlar. Insanin g?z yaslari onun ?z?n?, ?st?n? bulasir, sonda insanla birlikd? torpaga qarisib yoxa ?ixir. Tanri s?lt?n?tin? ged?n yolda s?ffaf bir yagis damlasi olmaq yaxsidir, yoxsa insan olmaq? Orda yagis varmi? Insanlar aglayirmi g?r?s?n? – Bax s?n, Z?mzal, o zavalli xurma q?l?mi ???n bu q?d?r g?z yasi t?k?rs?n, t?rki-d?nya oldugumuz halda buna d?y?rmi? – T?bib d?rvis, bizim o yagis damlasindan birc? f?rqimiz var: ruhumuz h?mis? yasayir, yagisin is? ruhu yoxdur. ??nki Tanri s?lt?n?tin? ged?n ?n b?y?k yol kimins? qaygisini ??km?kdir. Bax s?n ?trafindaki insanlarin sagliginin qaygisini ??kirs?n, m?n itirdiyim xurma agacinin. Onu oxsamaga, h?r il bir q?d?r d? b?y?m?sin?, t?z? yarpaqlarinin p?hr?l?nm?sin? sahidlik etm?k ruhu t?z?liyir, h?yat esqi verir, qaygi ??k?n insanin ruhu da ?lm?r. S?ni d?s?nd?r?n, var olmaga m?hkum ed?n kimins? m?vcudlugu, ruhun da ?lm?sin? imkan vermir. G?l o c?ngav?rin dediyi mes?y? birlikd? ged?k. Agaclar etiqadimiz, mes? Tanri s?lt?n?timiz olsun. Z?mzalin bu s?zl?ri T?bib d?rvisi t?sirl?ndirs? d?, son q?rarini m?nzil basina ?atanda ver?c?yini bildirdi. Yolu is? h?l? yeni yarilamisdilar... Xorasana ?atmamis, t?p?liyin ?st?nd?n ?ynind?ki nimdas, bir ne?? yerd?n cirilmis paltardan, basindaki sis uclu papaqdan d?rvisliyi bilin?n bir n?f?r baxirdi. O ?evrilib arxasina bir d? baxdi v? ?z?n? t?p?d?n asagi buraxdi. Basi ?st? diyirl?nib karvandaki d?v?l?rin ayaqlarina ilisdi: – Yalvariram, quldurlar m?ni t?qib edir, k?m?k edin, m?n zavalli bir d?rvis?m! Sarvan: – Ey d?rvis, qalx ayaga. Bizim yanimizda he? kim s?n? toxuna bilm?z, – dedi. D?rvis yer? d?s?n papagini g?t?r?b dizin? vurdu, ?irpib basina qoydu. Nof?l basi il? karvanbasina yola davam etm?k isar?si verdi. Onlara yeni qosulan d?rvis karvani ir?li buraxib, ?n arxada addimlayan Z?mzal v? T?bib d?rvisin yanina g?ldi. Z?mzal: – M?nim adim Xurma agacidir, bu is? T?bib d?rvisdir, – deyib tanisliq verdi, – B?s s?nin adin n?dir? – M?nim adim yoxdur. S?rg?rdan g?zir?m. Zibillikl?ri es?l?yib ?z?m? azuq? tapiram. Kims?d?n yem?k-filan ist?mir?m, m?n? azuq? verm?k ist?y?nl?rd?n d? qa?iram. Yegan? h?md?mim bax budur, – k?yn?yini qaldirdi, belin? bagladigi qursaqda sis uclu x?nc?r g?r?nd?. D?st?yi bahali das-qaslarla b?z?nmisdi. Z?mzal tanimadigi d?rvisd?n qorxub bir-iki addim uzaqlasdi. T?bib d?rvis maragini gizl?d? bilm?di: – Amma x?nc?rin zibillikd?n tapilana oxsamir, ?slzad? x?nc?ridir. – ?silzad?l?r? nifr?t edir?m. ?silzad?liyim basima b?la oldu. K?rp?liyimd? atamin d?sm?nl?ri m?ni ?sir g?t?r?b axtaladilar. On d?rd yasimda bas?ilarinin bax bu x?nc?rini qursagindan ??kib ?ld?rd?m, yatagindan gizli qa?ib canimi qurtardim. G?z?rgi d?rvisl?r? qosuldum. Ill?rl? yanlarinda t?pik d?yd?m. Bir g?n s?n dil?n? bilmirs?n deyib m?ni qovdular. M?n d? x?nc?ri seyxl?rinin ?r?yin? saplayib uzaqlasdim, – bir az duruxub ?li il? yaxinliqdaki t?p?l?r? uzatdi, – O t?p?liyin arxasinda b?y?k bir zibillik var. Orada rahat yasayirdim. D?n?n bir d?st? ac-yalavac g?lib, deyir, bura bizimdir, ?ix get. Dedim, bu boyda zibillik hamimiza ?atar. Dedil?r, yox ki yox! Biz ?oxuq, s?n t?k, get ?z?n? basqa zibillik tap. Getm?diyimi g?r?b ?st?m? atildilar. X?nc?ri ?ixarib birini vurdum. Geri ??kil?nd? qa?dim. Arxamca d?sd?l?r. Sonrasini is? bilirsiniz. Z?mzalin xarabaliq d?rvisin? ?r?yi yansa da dilin? g?l?nl?ri saxlamadi: – Insani q?tl? yetirm?k agir g?nahdir, – dedi. – B?s m?ni qatil ?evir?nl?rin, h?tta zibilliyi d? m?n? ?ox g?r?nl?rin g?nahini kim yuyacaq? – S?n g?l biz? qosul. Agac ol, sonra ?oxalib min budaq olaq. – Agac olsam adim da olacaq? Adsiz ?lm?k ist?mir?m. – H?, boyun uzundur, s?n? ?n h?nd?r agacin adini ver?rik. Xarabaliq d?rvisi ah ??kib g?l?ms?di. Basini raziliqla t?rp?tdi. Karvan Samaxi mes?l?rini ke?ib B?ndovana dogru ir?lil?yirdi. S?h?ri g?n m?nzil basina yetisdil?r. Nof?l karvana sonradan qosulan ?? d?rvisin g?z?n? d?ym?diyini g?r?b, onlarin arxalarina bel? baxmadan Samaxi mes?l?rin? ??kildikl?rini anladi. IV f?sil Insan onu ?n b?y?k arzusuna qovusduran torpagi m?q?dd?s saymazmi?! ?st?lik, bu torpaqlar c?nn?ti xatirladirsa... M?l?vv?h q?bil?si il? Arrana k??d?kd?n bir ay sonra arvadinin hamil? qaldigini ?yr?ndi. Onun q?bil?sini B?ndovan yaxinliginda yerl?sdirdil?r. D?niz sahili il? mes?lik, dagliq ?razil?rd?n B?rd?y? kimi uzanan, tacirl?rin “?in yolu” adlandirdigi yol boyu b?t?n ticar?t karvanlarini qorumaq, vergi toplamaq, bir s?zl? d?vl?tin qayda-qanunlarinin icrasini t?min etm?k v?zif?si onun v? Seybani q?bil?sinin ixtiyarina verilmisdi. H?r iki tayfaya ?mumi n?zar?t is? Nof?l? tapsirilmisdi. F?ttah evini onlardan bir az aralida tiks? d?, Az?rbaycana k???nd?n b?ri onun da ?z? g?l?r, daha M?l?vv?hi g?r?nd? ?z?n? yana ?evirmirdi. M?l?vv?h h?l? d?nyaya g?lm?mis ?vlad payi ???n Allaha h?r g?n s?k?r edir, F?ttaha da bu sevinci yasatsin dey? yerin-g?y?n sahibin? yalvarirdi. Bir ne?? g?n sonra M?l?vv?h onu rahat buraxmayan fikirl?rini arvadi il? b?l?s?nd? R?q?yyanin g?zl?ri doldu: – Arxayin ol, Sayda da hamil?dir. D?n?n S?idin arvadi bizi barisdirdi. Dedi, ikiniz? d? Allah l?tf edib, ?vlad verib. Sayda h?nk?r?b agladi, sonra da boynumu qucaqladi, barisdiq. M?l?vv?h ?ll?rini a?ib: – S?n? s?k?rl?r olsun, Ilahi, m?ni bu t?hm?td?n qurtardin, – dey? ?r?kd?n s?k?r etdi. O, B?ndovanin k?l?yind?n qorunmaq ???n evinin ?trafina sam agaclari ?kmisdi. ?vladi bu agaclarin k?lg?sind? oynayacaqdi. Y?zid ibn M?zy?d artiq B?ndovanda yeni bir s?h?rin ?sasini qoymaq ???n g?st?ris vermisdi. Paytaxt B?rd?d? otursa da, ibn M?zy?d burada bir liman s?h?ri yaratmaq ist?yirdi. Artiq xilaf?tin h?r yerind?n memarlar, x?ttatlar, sair v? r?ssamlar Arran ?razisin? g?tirilirdi. Bu torpaqlarin b?r?k?tli, x?yallari ger??kl?sdir?n bir yer olmasina h?r g?n bir isar?t vardi. T?xmin?n eyni vaxtda S?idin d? arvadinin hamil? oldugu x?b?ri yayildi. Nof?l sevins? d?, ?misinin ?vladindan daha ?ox M?l?vv?h v? R?q?yyanin ?vladini g?zl?yirdi. Ist?yirdi oglan dogulsun, ona qardas olsun, o da bildiyi h?r seyi qardasina ?yr?tsin, ?z? kimi at belind?, ?li qilincli, qorxmaz bir igid kimi yetisdirsin. F?ttahin ?misi ?l-Qasimi B?ndovana el? heyran qalmisdi ki, daha ill?rl? m?sgul oldugu ticar?tind?n ?l ??kib oturaq h?yata ke?misdi. L?kbatanda d?v? karvanlarinin yolu ?st? ki?ik bir karvansara tikib g?lib-ged?nl?rin qarnini Samaxi qoyunlarinin ?tind?n hazirladigi l?ziz yem?kl?rl? doyururdu. ?l-Qasimi ?vv?lki t?k?bb?r?n? bir az azaltsa da, xasiyy?ti he? d?yism?misdi. Bir Ramazan iftarinda Nof?lin verdiyi suali is? he? unuda bilmirdi. Agil yasda deyil, basdadir misalini ?z-?z?n? t?krarlayir, Nof?lin suallarina bir vaxtlar ??tinlikl? verdiyi cavabdan basqa s?z tapa bilmirdi. Pislikl?ri kainatda kim yaradib? Yer k?r?si yaranisdan niy? g?nahlara batib? Yaxsiliga yamanligi, xeyr? s?ri, insanliga iblisl?ri kim cirnadib? Ibad?tmi yer ?z?nd?n ?ixis yolu, yoxsa ?l?m? B?d?vi ?r?bl?rd? yalniz karvan soyan quldurlar seir deyirdi. Tacirl?rd?n, d?vl?t adamlarindan, din xadiml?rind?n sair nadir hallarda ?ixardi. Bu, karvanbasanlarin daha azad ruhlu q?bil?l?rd?n olduqlarina d?lal?t ets? d?, seir yazmalarina s?b?b ?oxlu suallarinin olmasi idi – d?nyani m?kt?bd?n deyil, h?yatdan ?yr?nirdil?r. Indi Nof?lin sual dolu seirini h?r g?n t?krarlaya-t?krarlaya kabab satan ?l-Qasimini, ?slind?, n? sual, n? seir, n? d? tutarli bir cavab maraqlandirirdi. Onunku yalniz pul idi. M?l?vv?h R?q?yyanin k?nizi S?lim?y? tapsirmisdi ki, son vaxtlar arvadindan daha ?ox mugayat olsun. “?alis onu g?zd?n qoyma. Yaddan ?ixarar, agir bir sey g?t?r?r. Bax R?q?yya vaxtli-vaxtinda dogru-d?zg?n yem?k yesin. Yuxusuna, istirah?tin? diqq?t yetirsin”. M?l?vv?h karvan yollarinda, is basinda oldugundan ?r?yi rahatliq tapmir, fikri-zikri arvadinin v? dogulacaq ?vladinin yaninda qalirdi. S?lim? ona tapsirilan isin ?hd?sind?n yaxsi g?lirmis kimi davransa da, R?q?yyani ?s?bil?sdirirdi. O dem?k olar, h?r sey? qarisir, “otur, s?n t?rp?nm?”, “ona d?ym?”, “bunu g?t?rm?”, “yem?k ye”, “su i?”, daha n?l?r, n?l?r.. R?q?yyanin aciqlanmaga ?z? g?lm?s? d?, hiss edirdi ki, S?lim? onu bezdirir. Bu g?n is? R?q?yya bir sey? ?min oldu ki, S?lim? t?kc? onu bezdirm?yib, s?si g?l?nd? usaq da t?rp?nib qarnini t?pikl?yir, sanki etiraz edir. S?lim?nin s?si k?sil?n kimi sakitl?sirdi. ?l-Qasimi il? arvadi onlara d?v?tsiz g?l?nd? d? usaq eyni c?r davranirdi. R?q?yya b?tnind?kinin adi k?rp? olmadigini duyurdu. Zaman yaxinlasdiqca M?l?vv?h ?vladinin t?srif buyurmasini h?y?canla g?zl?yir, arvadini bir an bel? t?k qoymamaga ?alisirdi. G?n batandan sonra m?c?z? bas verdi. H?min g?n q?bil?d? bir-birinin ardinca ?? k?rp? d?nyaya g?ldi: M?l?vv?h v? S?idin oglu, F?ttahin is? qizi... Mama?alar b?t?n gec?ni ora-bura qa?isirdi, q?bil? ?zvl?rinin sevinc v? h?y?cani bir-birin? qarismisdi. Usaqlarin ??? d? ay par?asi kimi g?z?l, saglamdirlar, vaxtli-vaxtinda yeyir, yatirdilar. T?kc? Qeys durmadan aglayirdi. Usagi yirgalamaqdan M?l?vv?hin d?, R?q?yyanin da qollari s?zl?rin? baxmir, usagin s?si b?t?n q?bil?ni basina g?t?r?rd?. Ne?? logman ?agirsalar da usagin d?rdin? ?ar? tapa bilmirdil?r. Uzun ill?r sonra ?vlad sevincin? qovusan M?l?vv?h v? R?q?yya bir ne?? g?n ?rzind? sanki ne?? il qocalmisdilar. Balaca Qeys ana b?tnind? h?r zaman iki f?rqli ?lin istisini v? bu ?ll?rin onu qorudugunu hiss edirdi. Amma son vaxtlar ona dogru qara bir k?lg?nin g?ldiyinin f?rqin? varmisdi. Bu k?lg?nin ?z? d?, s?si d? Qeysi qorxudurdu. D?nyaya g?z a?ib g?n isigina ?ixandan sonra qara k?lg?nin h?niri daha yaxindan g?lir v? Qeys dayanmadan aglayaraq sanki valideynl?rini x?b?rdar etm?y? ?alisirdi. H?l? d? n?f?si qarala-qarala aglayan k?rp?nin yanina onun kimi qigildayan, onun boyda bir canli qoydular. “N?f?si ?ox iliqdir. Qoxusu is? h?l? yeni ?yr?ndiyim, he? vaxt hiss etm?diyim bir ?tir. ?z?m? nec? d? xosb?xt hiss edir?m. S?k?rl?r olsun, qara k?lg? d? harasa lap uzaqlara ??kilib. Ana, ata, baxin, he? aglamiram. M?n bu n?f?sin daim yanimda olmasini ist?yir?m”. – S?k?rl?r olsun, aglamagi k?sdi. Allah s?nd?n razi olsun, Sayda. S?n olmasaydin, biz n? ed?rdik. Allah balaca Leylini qorusun, – R?q?yya dil-agiz edirdi. – Qeysin aglamaq s?si bizim ev? kimi g?lib ?atir. ?r?yim d?zm?di. F?ttahin yatdigini g?r?b Leylini d? g?t?r?b g?ldim. Qeys ne?? g?nd?n b?ri ilk d?f? s?h?r? kimi sakitc? yatdi, valideynl?ri d? rahat n?f?s alib sirin yuxuya daldilar. “D?n?nki o g?z?l qoxu harasa gedib, yanimda yoxdur. Ana, ata, o kim idi? Hara getdi? Niy? yanimdan g?t?rd?n?z? M?n o g?l n?f?si ist?yir?m...” Qarni tox, alti quru olsa da, yen? aglamaga basladi. M?l?vv?h Qeysin aglamagini esidib yaxinlasdi. Usagin besiyi basindaki S?lim?y? aciqlandi: – S?n onu niy? t?rp?dirs?n? Yaxsica sakit durmusdu. – Dedim basinin altini d?z?ldim, – qadin g?nahkarcasina cavab verdi. – S?n? deyilm?misdi ona toxunma?! M?l?vv?h sanki indi anlamisdi ki, S?lim? h?r d?f? yaxinlasanda Qeys aglamaga baslayir: “Nahaq dem?yibl?r ki, yeni dogulmus k?rp?nin yanina qirx g?n nam?hr?m buraxmayin”. Cibind?n ?ixardigi agzibagli kis?ni S?lim?y? uzatdi: – Al, haqqini halal el?, ?ill?si ?ixmayinca da g?lm?. S?lim? pul kis?sini qapib evd?n ?ixanda M?l?vv?h q?ti fikr? g?ldi ki, S?lim?ni biryolluq uzaqlasdirsin. Qeys bir d? o g?nl?rd?ki kimi ?ox aglamadi. Oglunun ag isigin onu se?diyi gec? R?q?yyanin b?tnind? k?k saldigina ?min idi. Qeysin adi usaq olmadigini, h?ssas ruhlu oldugunu duyurdu. “B?lk? d?, S?lim? he? kimin bilm?diyi cin, ifrit?dir. Insan qiyaf?sind? dolasan cinl?rin sayi-hesabi yoxdur. Kas ?trafimizdaki h?min o insan qiyaf?li m?xluqlari taniya bil?k. G?r?k bundan sonra diqq?tli olam”. V f?sil K?rp?likd?n Leylinin g?z?lliyi dill?r? d?sm?sd?. F?ttah bir vaxtlar he? Saydani da bel? qisqanmamisdi. Bu g?z?l ?i??k b?y?d?kd?n sonra onu el? bir ?l d?rm?lidir ki, h?m onu sevib qorusun, h?m d? F?ttaha ?sl ogul olsun. Qizinin varligina h?r g?n s?k?r ets? d?, ogulsuzluq nisgilini unutmurdu. Qeys Zeydl? birlikd? boy atib b?y?y?r, oynayirdi. ?trafdaki h?r seyl? maraqlanir, h?r seyi bilm?k ist?yirdi. G?zl?ri ?st?nd? saxlasalar da, valideynl?ri ona s?rb?stlik vermisdil?r, ?r?yi ist?diyi vaxt evd?n ?ixib tay-tuslari il? oynaya bil?rdi. Qiz haradan tanidigini xatirlamadigi bir qoxunun, bir n?f?sin s?ursuz axtarisina ?ixmisdi. Axtardiginin haradasa yaxinda oldugunu s?vq-t?bii hiss ets? d?, h?l? ki onu tapa bilmirdi. Artiq b?y?m?sd?l?r. Leylinin valideynl?ri nadir hallarda onun ??l?-bayira ?ixmasina imkan verirdil?r. Anasi Leylinin yalniz bacisi qizi Ayis? il? oynamasina, yaninda qalmasina icaz? verirdi. Nof?l h?rb v? d?vl?t isl?rind?n vaxt tapan kimi B?ndovana g?l?r, h?m M?l?vv?hgil?, h?m ?misi S?idgil? bas ??k?r, sonra b?t?n q?bil? ?zvl?ri il? g?r?s?b, ?lind?n g?l?n k?m?yi ?sirg?m?zdi. B?ni-?mir q?bil?si onunla q?rur duyur, h?r uguruna sevinirdi. Bud?f?ki g?lisinin m?qs?di q?bil?si ???n m?dr?s? a?dirmaq idi. Oglanli-qizli h?r bir usagin, g?ncin t?hsil almasini vacib sayirdi. Qeys? is? x?susi diqq?t g?st?rirdi. Onu qardasi q?d?r sevir, h?r g?l?nd? h?diyy?l?r alib g?tirirdi. Qeysl? Zeyd evin ?n?nd?, M?l?vv?hin ill?r ?nc? ?kdiyi s?rv agaclarinin altinda, Nof?l, M?v?ll?h v? S?id is? bir az aralida oturmusdular. B?y?kl?r b?d?vi q?hv?si i?ib s?hb?t edirdil?r. Uzaqdan ?l-Qasimi g?r?nd?. K?hn? xasiyy?ti idi, Nof?lin g?ldiyini esid?n kimi tez ?z?n? yetir?r, ona xos g?lm?k ???n h?n?rl?rini agizdolusu ?y?r, zarafatlarlasar, xatir?l?rind?n, d?nyada g?rd?kl?rind?n uzun-uzadi danisardi. Nof?l onu g?rc?k: “G?r?s?n, biz d? qocalanda bel? bosbogaz olacagiq?” – dedi, g?l?sd?l?r. ?l-Qasimi yeniyetm?l?rin yanindan ?t?nd? n?vazis g?st?rm?k ???n ?lini Qeysin sa?ina uzatmaq ist?di. Qeys artiq unutdugu h?min o qara k?lg?nin ?z?rin? yeridiyini hiss etdi, qorxudan b?t?n b?d?ni titr?m?y? basladi, geri ??kilib ?z?n? Nof?lin ?st?n? atdi. – N? oldu, darixdin qardasin ???n? – S?id ?l-Qasiminin p?rt olmamasi ???n t?b?ss?ml? dill?ndi. Nof?l Qeysin qorxdugunu g?r?b ayaga qalxdi. ?l-Qasimiy? ?l uzadib ayaq?st? hal-?hval tutduqdan sonra “M?n getm?liy?m” deyib, onun burda ?ox qalmasinin qarsisini aldi. ?l-Qasimi bir yandan Nof?lin onu g?r?n kimi qalxib getm?sind?n, dig?r yandan Qeysin qorxub titr?m?sind?n p?rt olmusdu. Bir az aralanandan sonra dodaginin altinda deyindi: – Hmm, ill?rl? g?zl?, g?zl?, axirda da d?nyaya bel? bir usaq g?tir. ?m?lli-basli d?lidir! Nof?l d? Qeysin qeyri-adi, h?ssas usaq oldugunu anlamisdi. B?rd?y? yola d?sm?k ???n s?bh tezd?n oyandi. S?id isti ??r?k dalinca getmis, arvadi is? yem?k hazirlayirdi. F?rs?td?n istifad? edib ?misi ogluna dedi: – S?ni ?ox ist?diyimi bilirs?n. S?n? d? m?nim x?trim ?zizdir. Ona g?r? s?nd?n bir ist?yim olacaq. Zeyd q?bil? q?hr?maninin ondan n?s? ist?m?yind?n q?rur v? m?mnunluq duyaraq diqq?t k?sildi. – Zeyd, s?n igid oglansan. H?mis? Qeysin yaninda ol, ona qardasin kimi dayaq dur, kims?nin ona ziyan vurmasina imkan verm?, onu qoru… M?n? s?z verirs?n? Zeyd ?misi oglunu razi salan ah?ngl? sakitc? “s?z verir?m” dedi. *** Agilli h?kmdar t?b??l?rinin elmli olmasini ist?y?r. Nadan v? cahill?ri idar? etm?k n? q?d?r asan olsa da, bu, d?vl?ti inkisafa deyil, t?n?zz?l? aparar. Xilaf?td? elmin y?ks?lis ill?ri idi. B?ndovan m?scidi ?z ?z?m?ti il? se?ilirdi. M?scidin n?zdind?ki m?dr?s?d? Arranin b?y?k alimi ?hm?d B?rd?i d?rs dey?c?kdi. M?kt?b yolu el? d? uzaq deyildi. Hami d?st?-d?st? m?kt?b-m?dr?s?y? yollanirdi. Camaatin h?mis? m?scid? gedib-g?ldiyi yola bu g?n sanki g?yd?n isiq ?l?nmisdi. M?dr?s?d? m?ntiq, h?dis, t?fsin, sarf, ?d?b-il?hs, v?z, b?lag?t, k?lam, hikm?t, fiqh, f?raiz, ?qaid, ?sul-? fikir, elmi h?yat d?rsl?ri veril?c?kdi – yola s?p?l?n?n elmin isigi ?zl?rd?ki sevinc isigina qarismisdi. Sinif otagi a?iq havada idi. S?h?r g?n?sinin s?f?ql?ri m?dr?s?nin h?y?tin? yayilmisdi. ?hm?d B?rd?i ilk d?rs? basladi. Bel? bir m??llimin siray?tedici s?si, s?lis dili il? s?yl?diyi hikm?tli fikirl?ri dinl?m?k b?y?k z?vq verirdi. – Allah-t?ala b?tp?r?st S?rq? l?tf eyl?yib onlara m?q?dd?s kitab g?nd?rdi. Amma n? bas verir? H?l? d? o kitabdan b?tl?r yaratmaq ???n istifad? edirl?r. Quranin hikm?tini, i?ind?ki b?y?k elmi ?yr?nm?k v? ?yr?tm?k ?v?zin?, yaratdiqlari b?tl?ri beyinl?r? yeridirl?r. Zeydl? ?n sirada oturub diqq?tl? m??llimi dinl?y?n Qeys bayaqdan b?ri burnunu qidiqlayan, h?r n?f?s aldiqca b?d?nin? yayilib ?r?yini d?y?nd?r?n o uzaq ?tri tanidi. N? q?d?r ?alissa da, fikrini d?rs? ver? bilm?di. O dogma ruh burda, lap yaxinda idi. M??llimin? h?rm?tsizlik edib arxaya ?evrilm?k ist?m?s? d?, ?r?yi u?unurdu. – Hikm?t h?qiq?tdir. ?n b?y?k h?qiq?t is? Qurani d?rk etm?d?n ?zb?rl?m?yin korluq oldugunu anlamaqdir. Onun h?r sur?sind?ki k?ram?ti, elmi anlamalisan ki, yaranisdan bu g?n? q?d?r d?rk edilm?y?n d?nyanin ?sas v? t?k yolunu – dogusdan ?l?m? getm?yin h?qiq?tini ?yr?n?s?n. ?yr?nm?yin ibtidasi sualdir. B?t?n suallar n? vaxtsa cavabini tapir, g?r?k o cavab ???n yetis?s?n… Usaqlar maraqla dinl?yir, arabir sual verib, cavab alirdilar. – Biz sizinl? h?qiq?tin yoluna d?s?b yavas-yavas h?r seyi ?yr?n?c?yik. Bir az fasil? ver?k. ?ox istidir. Suyunuzu i?in, dinc?lin, sonra h?dis v? fiqh d?rsl?ri il? davam ed?rik. ?hm?d B?rd?i s?z?n? bitirib m?scid? girdi. Qeysin he? vaxt unutmayacagi o an g?ldi. Arxaya d?n?nd? indiy? kimi rast g?ldiyi g?z?llikl?rin ?n m?k?mm?lini g?rd?. Qeyri-ixtiyari ayaga qalxdi, donub qaldi. Qarsisindaki ag isiqdan yogrulmus insan idi – he? vaxt k?lg? d?sm?y?c?k ag isiq... Aglini basindan alan, ?mr? boyu ixtiyarsiz axtardigi rayih?nin m?nb?yi olan bu isiq onu ?z?n? ??kirdi. Qollarinin n? vaxt qanadlara ?evrildiyini ?z? d? bilm?di. Iki alovlu qanad h?min isiq topasini agusuna alib b?rk-b?rk qucaqladi. – S?ni ?m?r boyu axtarmisam, – Qeysin s?zl?rini t?kc? k?ks?n? siginmis Leyli esitdi. Bir-birini he? tanimayan qizla oglanin m?dr?s?d?, haminin g?z? qarsisinda qucaqlasdigini g?r?nl?r heyr?td?n donub qaldilar. Leyli basini qaldirib Qeysin ?z?n? bel? baxmadi. Yalniz onu h?zz? bogan qollarin canindan he? vaxt ?ixib-getm?y?c?k istisini hiss edirdi. ?trafdaki s?s-k?y onlari sanki d?rin v? sirin yuxudan ayiltsa da, bir-birind?n basqa he? kimin f?rqind? deyildil?r. – Siz n? edirsiz? N? bas verir? – Ayis? heyr?tl? g?zl?rini b?r?ldib qisqirirdi. – Qeys, burax qizi, neynirs?n? – Zeyd dostunun qolunu dartisdirdi... Leyli Ayis? il? ev? d?n?rk?n, Qeys il? Zeyd d? onlarin arxasinca g?lirdil?r. Ayis? addimlarini yeyinl?dib, Leylinin d? daha s?r?tli addimlamasini ist?yirdi. ??nki d?li Qeysin yen? bir oyun ?ixaracagindan qorxurdu. Ayis? Leylini ev? tez ?atdirib, b?t?n b?d?nini sarmis h?y?candan xilas olmaga ?alisirdi. Leyli is? yerimir, sanki havada u?urdu. G?zl?rind?n gizli axan yas is? ilk sevginin, ilk v?sal bus?sinin h?y?canindan s?z?l?b g?lirdi. Ayis? Leylinin qoluna girmisdi v? onun b?d?ninin nizamsiz s?kild? titr?diyinin sahidi olurdu. Ayis? ?sl sevgi bus?sini h?l? dadmamisdi v? b?d?ni titr?d?n ehtirasin n? oldugunu bilmirdi. Lakin qolunu b?r?m?s t?r d?n?cikl?rinin soyuqlugundan qizin b?d?nind?ki at?si hiss edirdi. Leylini bir q?d?r sakitl?sdirm?k, h?y?canini yumsaltmaq ???n ded: – Az qalib, bir az da tez gets?k, ev? ?atiriq. Leyli dinm?di. Titr?m?si bir az da artdi. Hr?k?t ed?n onun ayaqlari idi. ?r?yi is? arxada – Qeysd? qalmisdi. Utanmasaydi onu bir daha g?rm?k ???n geri ?evril?r, sevgilisin? doyunca baxardi: – G?lirl?r? – Leylinin s?si titr?di. Ayis? arxaya ?evrildi: – H??. Y?qin, ev?c?n g?l?c?kl?r. Leyli d? ?evrilib arxaya baxdi. Qeys Zeydl? lap yaxinda idi. Leylini bir q?d?r ?vv?l bagrina basib ?p?n Qeysin b?d?ni get-ged? uzanirdi. Qiz onun sif?tini, g?zl?rini g?rm?k ???n basini el? hey yuxari qaldirmali olurdu. Indi basi g?yl?r? ?atan v? oradan g?l?ms?r g?zl?rl? baxan Qeysin bir m?l?k oldugunu d?s?nd?. Y?y?r?b bu m?l?yin dizl?rini qucaqlamaq, basini ayaqlarina qoyub h?nk?r-h?nk?r aglamaq, ?z?n? b?t?nl?kd? bu m?l?yin ixtiyarina verm?k ist?di. H?tta bir q?d?r dartindi da. Ayis? onun qolundan b?rk-b?rk tutmusdu. Qeysin cazib? q?vv?si Leylini ?z?n? nec? ??kirdis?, Ayis? d? o c?r inad g?st?rib qizin qolunu buraxmirdi. – Ged?k, ged?k, – qolunun taq?td?n d?sd?y?n? g?r?n Ayis? geri ?evrilib Leylini d? ?z? il? dartdi. Leyli Qeysin ona artiq arxadan deyil, yuxaridan baxdigini, qanadlari altina alib daha ?ox isitdiyini hiss edirdi. “Qeys d?nyanin sahibi, ?n b?y?k m?l?k, g?n?sdir” – Leyli d?s?nd?. Sol ?linin barmaqlarini ovcunun i?in? b?rk-b?rk sixdi, agri hiss edib bas ver?nl?rin yuxu olmadigini anladi. Basini g?yl?r? qaldirib, ?r?yind? ”M?nim sahibim”, –dedi v? evl?rinin giris qapisindan i??ri ke?di. Qeys Leyligilin evinin qarsisinda ??mb?lib oturdu. Zeyd d? ??m?ldi: – N? fikirl?sirs?n, Qeys, getm?k lazimdir. Indi F?ttah ?ixib bizi g?r?c?k. Qeys d?rind?n ah ??kdi: – Ah, Zeyd, s?n d? m?ni anlamaq ist?mirs?n. Zeyd n?yin bahasina olur-olsun, Qeysi Leyligilin evl?rinin ?n?nd?n uzaqlasdirmaga ?alisirdi. ist?yirdi. Dostunun da, ?z?n?n d? n? F?ttahin, n? ?l-Qasiminin g?z?n? g?r?nm?sini ist?mirdi. G?nc olmasina baxmayaraq bu m?hitd?n bas ?ixardirdi. N? q?d?r m?n t?r?fd? olsan da, d?sm?niml? bir yerd?ydin d?s?nc?si bu ?lk?d? n?sild?n-n?sl? kes?r?k minl?rl? f?sad t?r?tmisdi. Kimin s?nin d?sm?ninin yaninda n? dediyi, n? etdiyi vacib deyildi, ?sas g?r?nt? idi. G?r?nt? is? bel? idi: Zeyd Qeysi t?k qoyub getmisdi. Qeys bunu anladi. Bu g?n artiq Zeyd onun yaninda olmayacaqdi. Ev? d?nd?. Yol boyu, salama layiq olmasalar da, salam verdiyi, ?mr? boyu zariyaraq h?r k?sd?n pul dil?n?n, dogma anasini da bir q?piy? satan adamlar ondan ?z ?evirirdil?r. O bu d?nyada t?k-t?nha oldugunu anladi. Qardasi-bacisi da yox idi d?rdini b?l?ss?n. G?z?n? a?andan ata-anasinin onu h?r zaman m?dafi? ed?c?yini bilirdi. Amma ev? g?l?nd? anasinin s?rt baxislari il? qarsilasdi v? bir h?qiq?ti anladi: anasi onu ogul kimi sevir, c?miyy?t? uygun h?r?k?tl?ri il? ?zizl?yir, lakin ?z fikri, ?z idraki il? atdigi addimlari b?y?nmir. ?z otagina ke?di. O da bu d?nya yaranandan g?lib-getmis, ?z? olduguna g?r? t?nha qalmis insanlardan oldugunu anladi. D?s?nd? ki, T?nhaliq-insanin ?z?n? qayitdigi yoldur;k?tl? is?,?ox zaman insani ?z?nd?n uzaqlasdiran s?s-k?yl? dalgadir... T?nha insanin varligi, k?tl?nin g?z?nd? ya d?lilikdir, ya da susqun ?syan-??nki k?tl? s?kutu anlayacaq q?d?r i?? baxmaqdan qorxur. Bu d?nyanin g?rdisin? t?kbasina boyun ?ym?li, he? kimin varligina g?v?nm?m?lidir. Qeys d? artiq t?nha idi. Leyli onun b?t?n varligini sarsa da... *** Bu d?hs?tli hadis?nin s?s-k?y? birc? saata b?t?n q?bil?y? yayildi. F?ttah qohum-?qr?basini basina yigib q?z?bind?n az qalirdi, yerin altini ?st?n? ?evirsin. – Bel? azginliq, t?rbiy?sizlik olarmi?! O k???y? ?ld?rs?m d? ?r?yim soyumaz! – bagirir, deyinir, g?zl?rind?n qan damirdi. ?l-Qasimi qardasi oglunu sakitl?sdirm?y? ?alissa da, yangina k?r?kl? gedirdi: – M?n s?n? vaxtil? deyirdim, inanmirdin. Deyirdim axi, ?l-M?l?vv?hin oglu d?lidir, m?ni g?r?nd? qa?ib gizl?nir. Indi n? oldu bel? ?r?kl?ndi? Nec? y?ni s?n he? kim? fikir verm?d?n haminin g?z? qarsisinda F?ttahin qizini qucaqlayasan?! Bu n? c?r?tdir?! – bir g?z? F?ttahda, onun Qeys? ?n agir c?za k?s?c?yin? ?mid ed?r?k s?sini daha da qaldirirdi. – M?cnundur bu! ?l-M?l?vv?h b?db?xtdir. Ill?r boyu g?zl?-g?zl?, axirda da ?kib-dogdugun bel? bir c?nun olsun!.. Sayda q?z?bind?n dili-dodagi qurumus ?rin? su verib onu sakitl?sdirm?y? ?alisdi: – Axi s?n ?z?n h?mis? deyirdin, Leylini el? adama ?r? ver?c?m ki, onu ?ox sevsin, bizim kimi qorusun. B?y?m Qeys pis insandir? Ill?rdir tanidigimiz ail?nin ?vladidir, atasi o boyda h?rm?t-izz?t yiy?sidir… Y?qin qizimizi sevir, cavandir, bir s?hvdir edib… F?ttahin i?diyi su sanki ?s?bl?rinin ?st?n? s?pilirdi. Arvadinin s?zl?ri, dey?s?n, aglina batirdi. B?lk? d? Sayda bir az da davam ets?, onun ?r?yi yumsalardi, amma ?l-Qasimi ona s?z?n? bitirm?y? imkan verm?di: – Siz? deyir?m ki, o h?r d?f? m?ni g?r?nd? qorxub gizl?nir. Bel?sind?n ail? qoruyan olar? Leylini nec? qoruyacaq? Ona nec? ?r olacaq? Onu qizdan uzaq tutmaq lazimdir. Deyir?m siz?, M?cnundur o, M?c-nun! F?ttah bayaqki q?d?r q?z?bli olmasa da, s?si bogula-bogula son s?z?n? dedi: – Leyli m?dr?s?y? getm?y?c?k! Qonsu otaqdan b?t?n danisilanlari esid?n Leyli bas ver?nl?rin ger??k olduguna h?l? d? inana bilmirdi. O n? yasadi, basina n? g?ldi? Dogrudanmi, F?ttah kimi bir atanin g?z?n?n agi-qarasi, birc? qizi bunca ?z?n? unudub he? tanimadigi bir oglanin onu qucaqlamasina imkan verdi? ?z?n? bel? baxmadigi Qeysin agusunun istisi, bu vaxta kimi dadmadigi nam?lum h?zzin dumanli t?siri bir yandan, qonsu otaqdaki ?igirti-bagirtilar da o biri yandan beynini qarisdirark?n atasinin “m?dr?s?y? getm?y?c?k!” s?zl?ri qulaqlarinda ildirim kimi ?axdi. Dizi ?st? ??k?b h?nk?rd?. Hiss edirdi ki, Qeysi bir g?n bel? g?rm?s?, yasaya bilm?z. M?kt?b? getm?s?, Qeysi nec? g?r?c?kdi. Onsuz da ayagini q?bil?sinin kandarindan k?nara qoymayan Leyli, el? q?bil?nin dig?r qadinlari da dustaq h?yati yasayirdilar. M?kt?b h?min zindanin ki?ik n?f?sliyi idi. Dini m?kt?bd? olsalar da, ?n azindan, tay-tuslari il? ?nsiyy?td? olur, m??lliml?rind?n d?rs alirdilar. B?sb?t?n qadagalardan ibar?t h?yatinda zindanin n?f?sliyind?n i??ri bir ?mid g?y?r?ini daxil olmusdu. Bu g?y?r?in onun ?kiz tayi idi. H?min g?y?r?inl? bas-basa verib o ki?ik p?nc?r?d?n u?acaqdilar. ?ox uzaga ged? bilm?s?l?r d?, ?n azindan, azad v? genis g?y ?z?n? g?r?c?kdil?r, torpaga enib ?i??kl?rin, torpagin ?trini duyacaqdilar. ??tin v? kesm?kesli, yalniz s?rh?dl?rd?n, divarlardan b?sb?t?n b?d?nini saran paltarlardan ibar?t olan m?hdud bir m?kanin qapisi, he? olmasa, arabir d? olsun, a?ilacaqdi. Indi atasi F?ttahin s?z?nd?n sonra n? o n?f?slik, n? d? o qapi a?ilacaqdi. H?l? ?st?lik, h?m qapiya, h?m d? n?f?sliy? qifil da vurulmusdu. G?z?n? h?yata a?digi g?nd?n kims? ona qadagalar haqda bir s?z dem?misdi. ??nki buna ehtiyac yox idi. H?yat artiq el? qurulub oturusmusdu ki, qadagalari sadalamaga ehtiyac yox idi. K?rp?likd?n g?rd?y? h?r k?s, ?n ?sasi, anasi Sayda q?bil?nin qanun-qaydalarini, ad?tl?rini qeyd-s?rtsiz ??kilmis o m?chul ciziqdan bir qaris da ke?m?misdil?r. B?lk? d?, d?nyanin harasindasa o cizigi ke??nl?r vardi, amma Leyli onlari g?rm?mis, esitm?misdi. Êîíåö îçíàêîìèòåëüíîãî ôðàãìåíòà. Òåêñò ïðåäîñòàâëåí ÎÎÎ «Ëèòðåñ». Ïðî÷èòàéòå ýòó êíèãó öåëèêîì, êóïèâ ïîëíóþ ëåãàëüíóþ âåðñèþ (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=74033609) íà Ëèòðåñ. Áåçîïàñíî îïëàòèòü êíèãó ìîæíî áàíêîâñêîé êàðòîé Visa, MasterCard, Maestro, ñî ñ÷åòà ìîáèëüíîãî òåëåôîíà, ñ ïëàòåæíîãî òåðìèíàëà, â ñàëîíå ÌÒÑ èëè Ñâÿçíîé, ÷åðåç PayPal, WebMoney, ßíäåêñ.Äåíüãè, QIWI Êîøåëåê, áîíóñíûìè êàðòàìè èëè äðóãèì óäîáíûì Âàì ñïîñîáîì.