# Әлсіздік

Тимур Мустафаев

Бұл психологиялық проза кейіпкерлердің сыртқы әрекеттерінен гөрі, олардың ішкі күйзелісіне, сезім қозғалысына, ой ағысына көбірек үңіледі. Шындықтың үлесі бар бұл шығарма бүгінгі қоғамның тілге ауыр, жүрекке бату тақырыптарын ерекше бір жолмен оқырман көкейіне жеткізеді. Автор бұл кітапты ақтау үшін не болмаса айыптау үшін де емес – ұғыну үшін жазды.

Әлсіздік

1-бөлім

Өскен


Күн көкжиекке енді қылан бере бастады, айнала салқын көк түсті. Таңғы жүгіру – менің бес жылдан бергі дағдым. Бүгін де теңіз жағасымен орташа екпінмен қозғалып келем. Басымда сан түрлі ой, мен өзі соңғы кездері тым көп ойланатынды шығарыппын. Біздің шағын қалашыққа енді ғана жан біте бастады, ақ «ниваларын» гүрілдетіп, шаруалар жұмыстарына күнмен жарыса шығып барады. Балықшы ағайындар тұңық суды кесіп, теңіз көкжиегінде көзден ғайып болуда. Шаңырақта не сен шаруа, немесе кеңсе қызметкері боласың, тұрғыны аз бұл ескі қала құдды елден бөлек бір әлем секілді, өз тынысы, өз тіршілігі бар, адамдары қарапайым, табиғаты сұлу.


Бес шақырымды аяқтап, саябақта отырып дем алдым. Қасыма әдеттегідей Мойнақ жетіп келді. Құйрығы бұландап, тілі саландап, күндегі бір тілім нанын дәметіп отыр. Мен сұр спорт киімімнің қалтасынан бір кесек нанды алып, алдына лақтырып жібердім, «гаф» деп үріп алды да, нанның көзін құртуға кірісті. Итке қарап ойладым: бұлардың өмірі мазмұнсыз… Олар үшін рухани құндылықтар мен арман-мақсаттар жоқ. Өмірінің бар мәні бір кесек нанның айналасында. Ең алдымен жай ғана нан табу, содан кейін молшылық болған жағдайда май жаққан нан, ал одан соң уылдырық жаққан нан…


Кроссовкамды сөреге қойып, ас үйге өттім. Сағат 6:15, қарт әжем қалт-құлттап дастарқан жаюда. Мен 6-ші сыныпта әкем мен анам айырылысып кеткен соң, әжемнің қолында қалдым. Әжем биыл сексенге аяқ басты, қарт болса да ширақ кісі.


– Өскенжан, келе ғой, шайыңды іш, мектепке кешігіп қаласың.

– Әжее, сізге қанша рет айтам, менің таңертең мұншама асты жейтін тәбетім болмайды, бұл тым көп қой, мен соғысқа емес, сабаққа барамын ғой!

– Түге қарай гөр бұны, жүгірмек сен көп оқисың, миың көп қуатты қажет етеді, сондықтан да көбіктей бермей, бәрін тауысып іш!


Әжем үстіңгі екі, астыңғы үш тісінің ұшы көрініп, жылы күлімсіреді де, ысқырып қайнап жатқан шәйнекке ұмтылды. Астан соң салқын душ қабылдап, киініп мектепке бет алдым. Велосипедімнің дөңгелегі жарылған соң, жаяу тартуға тура келді.


Мектепте бәрі әдеттегідей: балалар топ-топқа бөлініп, демалыс күндері өткен-кеткенді талқылап жатты. Мен терезеге қарап отырмын. Менің әжемнің ажары кеткеніндей, айналадан сұлулық кеткен күз мезгілі еді. Жалаңаш ағаштың бұтағына екі қарға келіп қонды, көп құстар жылы жаққа ұшқан-ды, бірақ қарғалар үнемі ең соңғы көшетін. Бағбаншы ағаш тырмасымен сары жапырақтарды топтастырып жүр.


Қоңырау соғылды, әркім де өз орнына жайғасты. Тарихшы апайымыз бөксесін бұлтыңдатып, қара туфлиін тықылдатып кіріп келді. Журнал бойынша 17 оқушыны түгендеп шықты да, қолын семсерше сермеп тақтаға: 22-қыркүйек, 2004 ж.; Ежелгі Греция; – деп жазды.


Екінші үзілісте жаныма Аружан келді. Сәлемдесіп, өткен аптада сұрап алған математика дәптерімді қайтарып берді. Мен жымиып, оқасы жоғын айттым. Сабақтан кейін кітапханаға барып, көп сөренің арасынан оқу жылы басталғанда оқып бастаған «Қылмыс пен жазаны» алып, келген жерімнен қалың кешке дейін оқыдым.


Аружан


Қоңырау шыр ете қалды, сағат 06:30. Қолымды созып, тағы бес минут жата тұрайыншы деп сөндірдім. Бір тұрсам, сағаттың кіші тілі жетіден ауып кеткен екен. Атып тұрдым, жуынып, өзімді ретке келтіріп, сөмкемді алып, аптығып бөлмемнен шықтым, холда есіме түсіп, қайтып кіріп, үстелдің үстінен өткен аптада Өскеннен алған математика дәптерін сөмкеме салып алдым.


Ас үйге өттім, әдеттегідей астан кестен: төңкеріліп жатқан шөлмектер мен рюмкалар, темекінің иісі әлі кетпепті, терезені аштым. Тоңазытқыштың есігін жаппастан, бірнеше қасық сүзбе жеп алдым да, кіреберіске өттім. Тағы да бөгде ер адамның аяқ киімі, шешемнің кезекті лавеласы болар. Әкем қайтқалы анам ішкілікке, кейін жезөкшелікке салынып кетті. Осылай таңды бөтен ер кісімен бір үйде атыртып келе жатқаныма айлар өтті. Бұған тіпті етім үйреніп кеткен-ді…


Уф, қоңырау соғылмай сыныпқа кіріп үлгердім. Бөлме іші әдеттегідей, оқушылар топ-топқа бөлініп, соңғы демалыста не істегендерін айтып жатыр. Өскен де әдетінше терезеге қарап, қалың ойда. Мен үйдегі күйзелістен осында келіп, оған жай ғана көз салып тыныштық табам. Өскенді 7-сыныптан бері ұнатамын, тіпті оған сезімімді де білдіргем. Алайда ол оған жауап қатпады. Ал бүгінде оны балалығым деп санайтын да шығар, кім білсін. Сөмкеме қолымды создым да, кейін тартып алдым. Өскеннің ойын бөлмей-ақ дәптерін кейін берем деп шештім.


Екінші сабақ биология еді, апай баяғы Дарвиннің теориясын айтып жатты. Өз басым адам – сүйіп, мұңайып, жек көре алатын адам ақылсыз макакадан пайда болды дегенге сенбеймін. Мұғалімнің өзіне де ойымды айтқан болатынмын, ол да келісті, бірақ аз ойланып:

– Енді қайтеміз, кітапта не келеді, соны оқытамыз, – деп қосты.


Екінші қоңырауда тағы да терезеге телміріп отырған Өскенге жақындадым. Кішкене қобалжып тұрмын, аяғымның әлсіз дірілін әзер бастым.

– Өскен, – дедім, дауысым тым жай шықса керек, ол бұрылмады.

Жігерімді жинап, бұл жолы қаттырақ:

– Өскен! – дегенімде, ол кең маңдай, қалың қабақ, өткір жүзін маған қаратты.


– Үлкен рахмет! – дедім, қолымды алға созған қалпы.

Өскен дәптерді алып, нық дауыспен, күлімдеген қалпы:

– Оқасы жоқ! – деді.


Сабақтан соң үйге баруға асықпадым, анам әлгі еркекпен ас ішіп отырса керек, кедергі болғым келмеді. Жоқ, олай емес, мен оны сол халде көргім келмеді. Теңіз жағасына бардым, күзгі күні мұнда тым-тырыс, әдетте бұл уақытта ешкім жүрмейді. Жүріп келе жатып әр нәрсені – өзімді, анамды, марқұм әкемді, бізді ойлап келем. Терең күрсіндім…


Бір кезде портқа бір қайық жүйіткіп келді. Біз көбіне қалаға су арқылы барамыз. Ішінен қысқа ғана декольте сызығы бар қызыл көйлек киген, сары шашты сұлу әйел түсті. Шамасы, бұл кісі біреудің үйіне қонаққа келсе керек, өйткені Шаңырақтың тұрғындарының бәрін танымасам да, жүздері маған таныс еді. Мән бермедім, үйге қайттым.


Үйде тағы да сол бөтен аяқ киім тұр екен. Демек, шешем бұл кісімен ұзағырақ қарым-қатынас құрғысы келген екен деп ойладым ішімнен. Холда анаммен жасы қырықтар шамасындағы, бетін жүн басқан ер кісі отыр, үстел үстінде ашылған шөлмек, бастапта кетіпті деген ой санамда жүгіріп өтті. Шешеммен сәлемдесіп, бірнеше ғана сөз алмастық, «тамағыңды ысытып іш» дегеніне тәбетімнің жоғын айтып, бөлмеме кіріп кеттім.