  . ,     ,  
 


            .           .  -          ,      ,            .      , , ,  ,    ,      .            .

   ,             ,         :        (  ).

  PDF A4   .





 

  . ,     ,  



Chiara Frugoni

MEDIOEVO SUL NASO

Occhiali, bottoni e altre invenzioni medievali



 2004, Gius. Laterza & Figli

  . .,    , 2025

    .   , 2025








* * *



[]   ,    ,     

Choice



  ,    ,         ,       ,   .    ,  , , ,  ,      !

Library Journal



,      ,      ,     .

Southern Illinois University Speculum







   ?   : , , , ,   , ,  , ,    , ,     ,  ,      .

    ,   ,    ,  ,   ;   ,   (   ,      ,     ).     ,       ,     (   )       ,     ,          .      ,      , ,     .       : ,   ,    ,           ;        ,         .               ,   .              ,     ,     ;          ,      ,     . ,      .

          ,     ,     ,      :          ,   .    ?   ,   ,      .    ,       ,  ,   ,   ,  .



 

15 2001,    (),   (19451970)




1

   



  

              ,     ,    : .   ,     .     (    1351)    :



    ,      :       ,  ,        ,      ,     ,          [1 - Petrarca F. Prose/ Ed. G. Martellotti, P. G. Ricci, E. Carrara, E. Bianchi. Milano  Napoli: Ricciardi editore, 1955.      . P.23, Posteritati: Forma non glorior excellenti, sed que placere viridioribus annis esset: colore vivido inter candidum et subnigrum, vivacibus oculis et visu per longum tempus acerrimo, qui preter spem supra sexagesimum etatis annum me destituit, ut indignanti michi ad ocularium confugiendum esset auxilium.].


  ,     :  ,            ,      ,        ,           [2 -  ,   ,   , ,   ,  960,         ,      ,     :      !  ,  ,    ,       :            .   : Cahn W. La bible romaine. Fribourg (Svizzera): Office du Livre, 1982. P.66; Klapisch-Zuber Ch. Lombre des anc?tres, essai sur limaginaire mdival de la parent. Paris: Fayard, 2000. P.82 (   ): Nam si velis scire singulatim, nuntio tibi quam grave est scribere pondus. Oculis caliginem facit, dorsum incorbat, costas et ventrem frangit, renibus dolorem immittit et omne corpus fascidium nutrit.].

  1304-:         --         :



        ,      ,   ,           ,   :  ,     .   :  ,      ,    [3 - Da Pisa G. Quaresimale fiorentino 13051306/ Edizione critica a cura di C. Delcorno. Firenze: Sansoni, 1974. PredicaXV (23febbraio 1305). P.75.].


,         ,    :            .

       ,    ,   .              ( lector  , ),           , ,    ,    ?[4 -    :    []   ,      ,        :[Giordano da Pisa], Prediche del beato Giordano da Rivalto/ Acura di D. Moreni. Firenze: Magheri, 1831. Vol. II. P.231. Predica LX (9novembre 1304 aFirenze).    ,       ,      .  , ,    -,          : The invention of eyeglasses// Journal of the History of Medicine and allied Sciences. XI. 1. 1956. P.1347. P.3134.]     , ,  ,          .

 , ,  ,      ,   :   ,  1313.      (Chronica antiqua)  , :



   ,    ,   ,   (quae vidit oculis facta, scivit et facere).    ,  -  ,     .  , ,      ,   [5 - Chronica antiqua conventus Sanctae Catharinae de Pisis/ Acura di F. Bonaini// Archivio Storico Italiano. VI. Pt. 2. Sez. III. 1845. P.399593. P.476: Frater Alexander de Spina, vir modestus et bonus, quae vidit oculis facta, scivit et facere. Ocularia ab aliquo primo facta, communicare nolente, ipse fecit, et omnibus communicavit corde hilari et volente.   : Cantare, scribere, miniare, et omnia scivit quae manus mechanicae valent. Ingeniosus in chorporalibus[    choralibus] in domo Regis aeterni fecit suo ingenio mansionem.   . The invention of eyeglasses. Cit. Pt. II. P.183218. P.210.       -,  1347,     : Rosen. The invention of eyeglasses. Cit. P.20.].


     ,       ,      XVII,   ,          ,        XX  [6 - Gilson M. Histoire des lunettes// Bulletin de la Socit Belge dOphtalmologie. CCLXIV. 1997/1. P.713. P.7.],     .     [7 -  ,               .],     ,    ,  ,     ,     ,       XVII   .

,      蠫    ,        (16191676),  .      ,   . ,      ?  (Invenzione degli occhiali, se sia antica o no; equando, dove, e da chi fossero inventati? Veglia),   [8 -  : Targioni Tozzetti G. Notizie degli aggrandimenti delle scienze fisiche accadute in Toscana nel corso di anni LX del secolo XVII. Firenze: G. Bouchard, 1780. Vol. II. P.4962. Pubblicazione nr. XI. P.59.],   ,     ,      ,   ,    ,         ,  .        ,    :      ,        ,  :  ,      ,        ,       ,   ,    .  ,          ,       ,   , ,          .   ,      ,   ,         :  ,      .

        ,        ,    ,  26 1674     . ,       ,   (quae vidit oculis facta, scivit et facere)     ,       (quaecumque vidit aut audivit facta scivit et facere)[9 - Redi F. Opere. Milano: Societ? Tipografica de Classici italiani, 18091811// Classici italiani. Voll. 169177. Vol. VII. P.254.],       ,    .        , ,   ,      [10 -     : Rosen. The invention of eyeglasses. Cit. P.16.].

      ,    ,       8 1673-,      ,      (           ,   (Annales conventus Sanctae Catharinae de Pisis ordinis praedicatorum)[11 -     XVI  ,   .  . P.20.]),   ,      ,       :     ,       ,     [12 - Frater Alexander Spina manibus suis quidquid voluisset operabatur, ac charitate victus aliis communicabat. Unde, cum tempore illo quidam vitrea specilla, quae ocularia vulgus vocat, primus adinvenisset, pulchro sane, utili ac novo invento, neminique vellet artem ipsam conficiendi comunicare, hic bonus vir artifex, illis visis, statim nullo docente didicit, et alios qui scire voluerunt docuit. Canebat modulate, scribebat eleganter, et descriptos libros picturis, quas minia appellant, ornabat. Nullam prorsus manualium artium ignoravit: Bonaini. Chronica. Cit. P.477; Redi. Opere. Cit. Vol. V. P.8283.].

    ?   ,          ,    ,       ,         [13 -    : Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.2425.]. , ⠫ ,  , ,        ,  -  (  )      [14 - Targioni Tozzetti. Notizie. Op. cit. P.51.]     ,  ,    .

   1676        (Lettera intorno allinvenzione degli occhiali),       , ,     [15 - Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.25; Redi. Opere. Op. cit. Vol. II. P.260.].      .         :           ,   :   :  ,      ,    .       ,      ,    ,      [16 -       ,     ⠫,         .].           ,       frater Pisanus (       [17 - Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.194.])   ;     ,     ,     ,      ,      .

             ,    -     1684, ,       (   ?)  ,       ,       --:       .     :         (Sepoltuario antico) (     ), 



        ,          ,   ,         ,   ,      ,         ,  ,  . <>    ,    ,   ,     : +QUI DIACE SALVINO DARMATO DEGLARMATI DI FIR. INVENTOR DEGLOCCHIALI. DIO GLI PERDONI LA PECCATA. ANNO D. MCCCXVII[18 -   ,     ,  .  .      .  1317   .   ,    , . .].    ,    ⠫ ,   - ,        ,     ,       , , ,   ,       ,    ,     [19 - Del Lungo Isidoro. Le vicende dunimpostura erudita (Salvino degli Armati)// Archivio Storico Italiano. LXXVIII. 1920. P.553. P.14 (  ).].


   ? ,        ,         ,         --,      (      --).            1340:     1317-,       ,       1280 1311[20 - Del Lungo. Le vicende. Op. cit. P.17 sgg.].

        ,          [21 - Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.187 sgg.,    .].  ,     --   ,       .   ,        .      ,         -  !

              :   inventor,    XIV, ,     ,   la peccata   le peccata[22 - Del Lungo. Le vicende. Op. cit. P.20; Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.192.].

    ,          XVIII      .  1841         :   (    ),      ,      --  ,   ,   ,  1891-,  ,  ,     ,  .     ,    .   ? ,    !         ,       ![23 - Albertotti G. Note critiche e bibliografiche riguardanti la storia degli occhiali// Annali di Ottalmologia e clinica oculistica. XLIII. 1914. P.328356. P.341 sgg.]

            ,     :      (la peccata   le peccata). ,    ,     (  :       ):    XV (  ,      ),       1272.      ,  ,       , ,   ,     [24 - Del Lungo. Le vicende. Op. cit. P.4350.  .46      --.     ,   .].

    1925,     , , -     ,                [25 - Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.196.].  ,  , ,      ,        ,   ;       .

, ,    ,    XIII     ,         2 1300,           , , -,   :     ,       , ,   , , , , ,       (roidi de botacelis et da ogli),          (lapides ad legendum)[26 - MCCC, indicione XIII, die secundo aprilis, nos Raphael Natalis et Johannes De Fontana iusticiarii veteres ordinamus quod aliquis de dicta arte cristalarie non audeat emere nec emi facere, nec vendere nec vendi facere aliquid laborerium de vitreo blancho quod contrafaciat ad cristallum scilicet botoni, manici, roidi de botacelis et da ogli, tabule de anconis et de crucibus, et lapides ad legendum, sub pena librarum X et perdat laborerium et frangatur: Icapitolari delle Arti Veneziane/ Acura di G. Monticolo e E. Besta. Vol. III. Roma: Istituto Storico Italiano per il Medio Evo (Fonti della Storia dItalia), 1914. P.133.];        .  ,       ,    ,       , ,       ,    , ,   Brille,   ,   berillum      .






.  , , 砫 .  ,  ,           . Roma: Campo del Fiore. Antonio Blodo asolano, MDXLV

.  , ,   ,         .  .       <> MDXXXVII








 ,      :  ,   ,   ,      ;   , ,               ;    ,      ,    [27 - Albertotti G. Lettera intorno alla invenzione degli occhiali allonorevole senatore Isidoro Del Lungo// Annali di Ottalmologia e clinica oculistica. L. 1922. Fasc. 12. P.85104. P.92.    ,      ,        XVI,     XIX. Gilson. Histoire. Op. cit. P.8.].

  ,    ,        , , ,  ,    ,   . ,   ,   , ,   ,  ,   ,  -   [28 - Albertotti. Lettera. Op. cit. P.88.].   ,       ,        .  -        : ⠫ .  ,  ,            (Libro di M. Giovambattista Palatino, cittadino Romano, nel qual sinsegna a scriver ogni sorte di lettere antica et moderna)[29 - Roma: Campo di Fiore. Antonio Blodo asolano MDXLV.]  1545    ,     , :



, , ,      ,                  ,     . , ,  . .   ,   ,    .            .   ,    ,    . ,   ,  ,    ,     ,      [30 - Albertotti. Lettera. Cit. P.88. Fig. 1. P.89. Fig. 2.         (Lo presente libro insegna la vera arte del Excellente scrivere de diverse varie sorti di litere <> Opera del Tagliente <> stampata in Vinegia per Pietro di Nicolini de Sabbio <> MDXXXVII),  Albertotti  . 4.  p. 91;   Massena Essling. V. Livres ? figures venitiens. Paris: Olschki-H. Leclerc, 1909. Vol. II. P.455.  XVII        (12141292).  ,      -,  ,          ,        ,      : Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.197199; Gimpel J. La rvolution industrielle du Moyen Age. Paris: Seuil, 1975. P.176.].


     ,       ,      ,  , ,   [31 -  ,        -,       ,  .       ,     ,  ,     ,   .     (Daxecker F. Three reading aids painted by Tomaso da Modena in the chapter house of San Nicol? Monastery in Treviso, Italy// Documenta Ophthalmologica. XCIX. 1999,  2000. P.21923. P.220  . 3),     ,        .      ,           .]:     ⠫  (, XXIII, 25)     [32 -  Enciclopedia Dantesca. Roma: Treccani-Enciclopedia Italiana, 1984. S.v. specchio.].


 

 , ,   .     ,       ,       .  1445    ,           ,     . ,    ,     ,        ,       ,     .      (   )        ,           ,     :       . ,    ,  ,   ;      ,      :    ,     (    )   [33 - Firmaverunt inter se ad invicem societatem ad faciendum, construendum et archimiandum dicta occhialia.    ,            : Luzzati M. Una societ? per la fabbricazione di occhiali alla met? del Quattrocento// Antichit? Pisane. 1974. 1. P.4045.].

   ,   ,        ; , ,    ,        (  ,    ).           .

       ,     XIII (,       !).    D(Dilexi)         .   ,    ,    : Requiem aeternam dona eis Domine.  ,   (     !)       , ,     ,    [34 - Gilson. Histoire. Op. cit. P.7.    (     ) ,     XIV, Bidault R. Deux miniatures du Moyen-Age intressant lophtalmologie// Aesculape. IV. 1937. P.117119.  ,       , Park D. The Fire within the Eye. An Historical Essay of the Nature and Meaning of Light. Princeton: Princeton University Press, 1997. P.124125.].       XIV[35 -  140    .   (. 1189)  ,       XIII.   (. 190229)    XIV, ,  :      (. 190207),   (. 208212),  (. 212v-217)     . ,   (. 230238)  XV     . ,    ;  XVI    ˸,  ,  ,  XVIII     ;        . ,     (. 190),  ,    XIV.          -     .];   ,     .

       ,              :  ,       vitreos ab oculis ad legendum.  ,   - (  )     1352       :        ,  , ,   [36 - Da Modena T. Catalogo a cura di L. Menegazzi. Treviso: Ed. Canova, 1979. P.115. . 120  IV.].             ,  [37 -              ,   1270:    (. : Daxecker. Three reading. P.219),   : M?hn G. e Roos W. Jahhunderte Brille// Deutches Museum. Abhandlunghen und Berichte. M?nchen. XXXVI. 1968. P.8; M?nchow W. Geschichte der Brille in Der Augenarzt. Vol. VII. Berlin: Karl Velhagen, 1966. P.475540. P.481.        ,     .],   ,     -  ,   [38 -    (Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.205),     - (Hugues de Saint-Cher).    ,  1263:    ,      , , ,       .      .].   XIV     ,    ,    .

       , ,    ,   ,   ,     ,     [39 - Scripta Leonis, Rufini et Angeli sociorum s. Francisci/ Ed. etrad. ingl. di R. B. Brooke. Oxford: Clarendon Press, 1970. Nr. 72. P.214215.].                 ,   , ignorans  idiota[40 - Sancti Patris Francisci Assisiensis Opuscula/ Acura di K. Esser. Grottaferrata, Roma: Coll. S. Bonaventurae, 1978. Epistola toti ordini missa. P.146147.].  XV       :           ,    ,     ,        .  ,    ,   ,    ,     ,     ,    [41 - Farinelli L. Dalla biblioteca conventuale alla biblioteca pubblica// La citt? e la parola scritta/ Acura di G. Pugliese Carratelli. Milano: Libri Scheiwiller-Credito Italiano, 1997. P.289374.].

          ;      ,      ,   ,     1460 1465[42 - Daxecker F. Representations of Eyeglasses on Gothic Winged Altars in Austria// Documenta Ophthalmologica. XCIII. 1997. P.169188. P.171172, fig. 5.].  ,          ,        ,       ,      :     XVI             [43 - TrostV. Skriptorium. Die Buchherstellung im Mittelalter. Stuttgart: Belser Verlag, 1991. P.7.].

     -  :     ,      XV     .       ,     :    ,      ,      ,        ,    ,       [44 - Da Varazze. I. Legenda aurea, presentazioni di F. Cardini e M. Martelli// Testo[volgarizzamento trecentesco] e note a cura di A. Levasti. Firenze: Le Lettere, 2000. Vol. II. P.121 e fig. ap. 118.].        ,     ,    [45 -          1647,     : Vide mira Domini (  ); : Gilson, Histoire. Cit. P.13. Fig. 20. , ,  ,   ,         , , ,   ,          .]; ,   , ,       ,    ,   ,    ,  ,    ,  ,   .  ,  ,     ,   ,    ,       , ,       -   ,   ,       XIV[46 -      : Russo D. Saint Jr?me en Italie. tude diconographie et de spiritualit (XIIIeXVe si?cle), Paris  Rome: La Dcouverte-cole Fran?aise de Rome, 1987.].

    ,        ,  ,   ?   1400    -- () , ,           [47 -           ;         ,  ,     .      ,       ,     ,   .     , ,       ,       .        .: Frugoni C. La figurazione bassomedioevale dellImago mundi// Imago mundi: la conoscenza scientifica nel pensiero bassomedioevale. Convegni del centro di Studi sulla spiritualit? medievale. XXII. 1981 Todi: Accademia Tudertina, 1983. P.225269.];    ,     .    ,      ,   ;    ,       ,      ,   :           ,    .       ,  ,    ,    ,     ,         .




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/kyara-frugoni/na-nosu-srednevekovya-knigi-pugovicy-i-drugie-simvoly-epohi-73059158/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .



notes








1


Petrarca F. Prose/ Ed. G. Martellotti, P. G. Ricci, E. Carrara, E. Bianchi. Milano  Napoli: Ricciardi editore, 1955.      . P.23, Posteritati: Forma non glorior excellenti, sed que placere viridioribus annis esset: colore vivido inter candidum et subnigrum, vivacibus oculis et visu per longum tempus acerrimo, qui preter spem supra sexagesimum etatis annum me destituit, ut indignanti michi ad ocularium confugiendum esset auxilium.




2


 ,   ,   , ,   ,  960,         ,      ,     :      !  ,  ,    ,       :            .   : Cahn W. La bible romaine. Fribourg (Svizzera): Office du Livre, 1982. P.66; Klapisch-Zuber Ch. Lombre des anc?tres, essai sur limaginaire mdival de la parent. Paris: Fayard, 2000. P.82 (   ): Nam si velis scire singulatim, nuntio tibi quam grave est scribere pondus. Oculis caliginem facit, dorsum incorbat, costas et ventrem frangit, renibus dolorem immittit et omne corpus fascidium nutrit.




3


Da Pisa G. Quaresimale fiorentino 13051306/ Edizione critica a cura di C. Delcorno. Firenze: Sansoni, 1974. PredicaXV (23febbraio 1305). P.75.




4


   :    []   ,      ,        :[Giordano da Pisa], Prediche del beato Giordano da Rivalto/ Acura di D. Moreni. Firenze: Magheri, 1831. Vol. II. P.231. Predica LX (9novembre 1304 aFirenze).    ,       ,      .  , ,    -,          : The invention of eyeglasses// Journal of the History of Medicine and allied Sciences. XI. 1. 1956. P.1347. P.3134.




5


Chronica antiqua conventus Sanctae Catharinae de Pisis/ Acura di F. Bonaini// Archivio Storico Italiano. VI. Pt. 2. Sez. III. 1845. P.399593. P.476: Frater Alexander de Spina, vir modestus et bonus, quae vidit oculis facta, scivit et facere. Ocularia ab aliquo primo facta, communicare nolente, ipse fecit, et omnibus communicavit corde hilari et volente.   : Cantare, scribere, miniare, et omnia scivit quae manus mechanicae valent. Ingeniosus in chorporalibus[    choralibus] in domo Regis aeterni fecit suo ingenio mansionem.   . The invention of eyeglasses. Cit. Pt. II. P.183218. P.210.       -,  1347,     : Rosen. The invention of eyeglasses. Cit. P.20.




6


Gilson M. Histoire des lunettes// Bulletin de la Socit Belge dOphtalmologie. CCLXIV. 1997/1. P.713. P.7.




7


 ,               .




8


 : Targioni Tozzetti G. Notizie degli aggrandimenti delle scienze fisiche accadute in Toscana nel corso di anni LX del secolo XVII. Firenze: G. Bouchard, 1780. Vol. II. P.4962. Pubblicazione nr. XI. P.59.




9


Redi F. Opere. Milano: Societ? Tipografica de Classici italiani, 18091811// Classici italiani. Voll. 169177. Vol. VII. P.254.




10


    : Rosen. The invention of eyeglasses. Cit. P.16.




11


    XVI  ,   .  . P.20.




12


Frater Alexander Spina manibus suis quidquid voluisset operabatur, ac charitate victus aliis communicabat. Unde, cum tempore illo quidam vitrea specilla, quae ocularia vulgus vocat, primus adinvenisset, pulchro sane, utili ac novo invento, neminique vellet artem ipsam conficiendi comunicare, hic bonus vir artifex, illis visis, statim nullo docente didicit, et alios qui scire voluerunt docuit. Canebat modulate, scribebat eleganter, et descriptos libros picturis, quas minia appellant, ornabat. Nullam prorsus manualium artium ignoravit: Bonaini. Chronica. Cit. P.477; Redi. Opere. Cit. Vol. V. P.8283.




13


   : Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.2425.




14


Targioni Tozzetti. Notizie. Op. cit. P.51.




15


Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.25; Redi. Opere. Op. cit. Vol. II. P.260.




16


      ,     ⠫,         .




17


Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.194.




18


  ,     ,  .  .      .  1317   .   ,    , . .




19


Del Lungo Isidoro. Le vicende dunimpostura erudita (Salvino degli Armati)// Archivio Storico Italiano. LXXVIII. 1920. P.553. P.14 (  ).




20


Del Lungo. Le vicende. Op. cit. P.17 sgg.




21


Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.187 sgg.,    .




22


Del Lungo. Le vicende. Op. cit. P.20; Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.192.




23


Albertotti G. Note critiche e bibliografiche riguardanti la storia degli occhiali// Annali di Ottalmologia e clinica oculistica. XLIII. 1914. P.328356. P.341 sgg.




24


Del Lungo. Le vicende. Op. cit. P.4350.  .46      --.     ,   .




25


Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.196.




26


MCCC, indicione XIII, die secundo aprilis, nos Raphael Natalis et Johannes De Fontana iusticiarii veteres ordinamus quod aliquis de dicta arte cristalarie non audeat emere nec emi facere, nec vendere nec vendi facere aliquid laborerium de vitreo blancho quod contrafaciat ad cristallum scilicet botoni, manici, roidi de botacelis et da ogli, tabule de anconis et de crucibus, et lapides ad legendum, sub pena librarum X et perdat laborerium et frangatur: Icapitolari delle Arti Veneziane/ Acura di G. Monticolo e E. Besta. Vol. III. Roma: Istituto Storico Italiano per il Medio Evo (Fonti della Storia dItalia), 1914. P.133.




27


Albertotti G. Lettera intorno alla invenzione degli occhiali allonorevole senatore Isidoro Del Lungo// Annali di Ottalmologia e clinica oculistica. L. 1922. Fasc. 12. P.85104. P.92.    ,      ,        XVI,     XIX. Gilson. Histoire. Op. cit. P.8.




28


Albertotti. Lettera. Op. cit. P.88.




29


Roma: Campo di Fiore. Antonio Blodo asolano MDXLV.




30


Albertotti. Lettera. Cit. P.88. Fig. 1. P.89. Fig. 2.         (Lo presente libro insegna la vera arte del Excellente scrivere de diverse varie sorti di litere <> Opera del Tagliente <> stampata in Vinegia per Pietro di Nicolini de Sabbio <> MDXXXVII),  Albertotti  . 4.  p. 91;   Massena Essling. V. Livres ? figures venitiens. Paris: Olschki-H. Leclerc, 1909. Vol. II. P.455.  XVII        (12141292).  ,      -,  ,          ,        ,      : Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.197199; Gimpel J. La rvolution industrielle du Moyen Age. Paris: Seuil, 1975. P.176.




31


 ,        -,       ,  .       ,     ,  ,     ,   .     (Daxecker F. Three reading aids painted by Tomaso da Modena in the chapter house of San Nicol? Monastery in Treviso, Italy// Documenta Ophthalmologica. XCIX. 1999,  2000. P.21923. P.220  . 3),     ,        .      ,           .




32


 Enciclopedia Dantesca. Roma: Treccani-Enciclopedia Italiana, 1984. S.v. specchio.




33


Firmaverunt inter se ad invicem societatem ad faciendum, construendum et archimiandum dicta occhialia.    ,            : Luzzati M. Una societ? per la fabbricazione di occhiali alla met? del Quattrocento// Antichit? Pisane. 1974. 1. P.4045.




34


Gilson. Histoire. Op. cit. P.7.    (     ) ,     XIV, Bidault R. Deux miniatures du Moyen-Age intressant lophtalmologie// Aesculape. IV. 1937. P.117119.  ,       , Park D. The Fire within the Eye. An Historical Essay of the Nature and Meaning of Light. Princeton: Princeton University Press, 1997. P.124125.




35


 140    .   (. 1189)  ,       XIII.   (. 190229)    XIV, ,  :      (. 190207),   (. 208212),  (. 212v-217)     . ,   (. 230238)  XV     . ,    ;  XVI    ˸,  ,  ,  XVIII     ;        . ,     (. 190),  ,    XIV.          -     .




36


Da Modena T. Catalogo a cura di L. Menegazzi. Treviso: Ed. Canova, 1979. P.115. . 120  IV.




37


             ,   1270:    (. : Daxecker. Three reading. P.219),   : M?hn G. e Roos W. Jahhunderte Brille// Deutches Museum. Abhandlunghen und Berichte. M?nchen. XXXVI. 1968. P.8; M?nchow W. Geschichte der Brille in Der Augenarzt. Vol. VII. Berlin: Karl Velhagen, 1966. P.475540. P.481.        ,     .




38


   (Rosen. The invention of eyeglasses. Op. cit. P.205),     - (Hugues de Saint-Cher).    ,  1263:    ,      , , ,       .      .




39


Scripta Leonis, Rufini et Angeli sociorum s. Francisci/ Ed. etrad. ingl. di R. B. Brooke. Oxford: Clarendon Press, 1970. Nr. 72. P.214215.




40


Sancti Patris Francisci Assisiensis Opuscula/ Acura di K. Esser. Grottaferrata, Roma: Coll. S. Bonaventurae, 1978. Epistola toti ordini missa. P.146147.




41


Farinelli L. Dalla biblioteca conventuale alla biblioteca pubblica// La citt? e la parola scritta/ Acura di G. Pugliese Carratelli. Milano: Libri Scheiwiller-Credito Italiano, 1997. P.289374.




42


Daxecker F. Representations of Eyeglasses on Gothic Winged Altars in Austria// Documenta Ophthalmologica. XCIII. 1997. P.169188. P.171172, fig. 5.




43


TrostV. Skriptorium. Die Buchherstellung im Mittelalter. Stuttgart: Belser Verlag, 1991. P.7.




44


Da Varazze. I. Legenda aurea, presentazioni di F. Cardini e M. Martelli// Testo[volgarizzamento trecentesco] e note a cura di A. Levasti. Firenze: Le Lettere, 2000. Vol. II. P.121 e fig. ap. 118.




45


         1647,     : Vide mira Domini (  ); : Gilson, Histoire. Cit. P.13. Fig. 20. , ,  ,   ,         , , ,   ,          .




46


     : Russo D. Saint Jr?me en Italie. tude diconographie et de spiritualit (XIIIeXVe si?cle), Paris  Rome: La Dcouverte-cole Fran?aise de Rome, 1987.




47


          ;         ,  ,     .      ,       ,     ,   .     , ,       ,       .        .: Frugoni C. La figurazione bassomedioevale dellImago mundi// Imago mundi: la conoscenza scientifica nel pensiero bassomedioevale. Convegni del centro di Studi sulla spiritualit? medievale. XXII. 1981 Todi: Accademia Tudertina, 1983. P.225269.


