Кистээмэ эн намчы тапталгын
ДьолуКуус Анатолий Кириллин


Эдэр ааптар кэпсээннэригэр киэ? эйгэ араас ара?ата: олох-дьа?ах, м?чч?ргэннээх сырыы, т?бэлтэ к?ст??лэрэ уонна таптал сы?ыаннара ойууланар.

«Кистээмэ эн намчы тапталгын» сэ?энигэр эдэр дьон куоракка олорон ку?а?ан бы?ыыга-майгыга эриллэллэрэ, таптал сы?ыана, олох и?ин туруула?ыы – барыта биир кэлимсэ детектив буолан сэ?эргэнэр.

Аа?ааччы киэ? ара?атыгар, саа?ын сиппит дьо??о ананар.





ДьолуКуус Анатолий Кириллин

Кистээмэ эн намчы тапталгын





Сиппэтэх с?рэх




Б?г?н халлаан сылаас. Мап-ма?ан кылбачыйар хаар сарсыардаа??ы к?н уотугар сыламныы сытара астыгын!

Омос к?рд?хх?, кыырпах алмаа?ы саккыраппыт кэриэтэ, хаар ?рдэ эрэ барыта кустук ???нэн оонньуур, дьирибиниир. Хайа бэйэлээх ки?и бу ?т?? кэм?э та?ырдьаттан ара?ыа суо?ай? Ким кыахтаах уонна к?рд??х, хайы?ар кэтэн, хаар кырсын устун тыалы сырса дайыа, ким барбах чараас куппай кэтэн, этин саа?ын а?ан, ыллыгы баты?а дьаарбайыа.

Андрей бу ?т??нэн са?аламмыт к?н? т?нн?г?н аттыгар туран к?р?стэ. Туохха эрэ олус ымсыырбыттыы олбуорун кэннигэр к?ст?р ойууру одуулуур, бы?ыыта, араас санаалар ??рдэн, ол быы?ыгар хомотон да аа?аллар.

Уол куттубут кофетын ситэри испэккэ одуулаан турбут т?нн?г?н анныгар ууран кэбистэ, сып-сап та?ырдьа ынахтарын ыыталыы та?ыста. Кини эбиэккэ диэри хотонуттан арахпат – бастаан отун бэлэмниир, онтон с????лэрин та?аартыа, кэлин саа?ын к?рдьэн, ыраастаан та?ыгар та?ааран балбаахтыа.

Иллэрээ к?н иккис бургунастара ньирэй бэлэхтээтэ, о?устаммыт. Инньэ гынан хото??о икки ына?ы уулатар-а?атар. Т?б?к ???э т?б?к.

Мэлдьи да буоларын курдук, ийэтэ ?лэтиттэн кэлэн а?ылык бэлэмнии сылдьар кэмигэр, уол хотонуттан б?тэн киирдэ. «Сарсыарда а?аан тахсыаххын, нокоо, харыаннаах а?ылыгы таах хааллара??ын…» – диэн ийэ ки?и уолун м???р-этэр. «Б?т?ск? бэриллиэ, ыт и?итигэр кутан кэбис ээ», – уол хоруйдуу о?уста. Ийэтэ ?сс? ???ргэннэ. Бу?арбыт а?ылыгын с?б?лээбэккэ ыт а?ылыгар тэ?ниир бы?ыылаах дии санаата. Кыы?ырбычча и?итин-хомуо?ун т?л? тутуох курдук. Уол сэрэйдэ эрээри, сарсыарда аппетит суох, а?ылык кыайан киирбэт диэн у?арытан эппэтэ. Ха?ан сарсыарда а?аабытыгар дылы, мэлдьи хаалбыт а?ылыгы тута ыкка та?ааран биэрэр этэ, б?г?н умнан кэбиспит. «Чэ, кыы?ырар буоллаххына кыы?ыр ээ…» – диэтэ уонна хо?угар аа?а турда.

Ийэтэ Андрейка диэн с?б?лээн ааттыыр уола быйыл са?а с??рбэтин туолла. Иллэрээ сыл оскуоланы б?тэрээт куоракка баран абитуриеннаабыта, ??рэххэ киирбит сурахтаа?а да, т?тт?р? куотан кэлбитэ, кимиэхэ да туох буолбутун кэпсээбэт. «??рэммэппин» диир, куоракка барыан ба?арбат. Былырыын саас ийэтин улахан к?рд????т?нэн ЕГЭ диир эксээмэннэрин туттартаабыта да, ы?ыах са?ана улууспут т?гэ?эр баар дэриэбинэ?э айма?ар баран саспыта, куоракка барбата?а. Дьэ ити курдук, а?ата этэринии «ситэ улааппатах о?о» буола сырытта?а. Оттон Андрейка ?й?н-с?рэ?ин туох с??йэрин ким да билбэт…

А?алара Сэргиэй, ма?хайа бы?ыытыйбыт у?ун, сы?аа?ар тиийэ умса ыйа сылдьар бытыктаах кырдьа?ас, кырыа-хаар буолан киирэн кэллэ. «Ыччуу-ычча! Тымныыта с?р?н», – дии-дии сулбу сыгынньахтанан дьыбаанын була о?уста. Куруук итинник, тэлэбии?эргэ туох эрэ интэриэ?инэй буолуохтаа?ын курдук, холбоон баран олорор: реклама буоллун, иннин к?рб?т?х сериал киинэтэ да буоллун, к?р?н олорор, туохха да аахайбат. Кэргэнэ онтон кыы?ырара чуолкай, эбиитин б?г?н со?отох уола ???ргэттэ. Инньэ гынан эбиэт да эбиэт курдук буолбата, ????н тус-туспа а?аатылар. «Уу, чэ, отой да а?аама?, ытаабат о?ону эмсэхтэниллибэт», – дии-дии ийэ ботугураан ыла-ыла иэдэ?ин устун с??рэн т??эр хара?ын уутун сотто олордо.

– Маа! Маама! Мин б?г?н математика?а биэс сыана ыллым, – диэн аны кыра кыыстара Айталинка курдары ийэтигэр с??рэн киирдэ.

– Оо, о?ом котоку, маладьыас да маладьыас! Сыгынньахтана о?ус, тоом, то?муту? буолуо, та?ырдьа тымныы… – ийэ ойон туран, шарфигын устан биэрдэ, о?отун тула кулахычыйа сырытта.

– Аччыктаабыты? буолуо, ийэ? эйиэхэ мип-минньигэс а?ылык бу?арда, илиигин суунан баран кэлэн а?аа.

Ийэ билигин а?ай мунчаара олорбута суох буолла. Сирэйэ сырдаан, сарсыардаа??ы к?нэ бу тиийэн кэлэн тыкпытын кэриэтэ дьолунан сыдьаайда.

– Маа, маа! Антония Павловна эттэ, кэлэр нэдиэлэ?э куораттан улахан учууталлар кэлэллэр ???, би?иги бэрээдэкпитин к?р?р ???лэр. Уонна, маама, истиий маа, уонна ?ч?гэй бэрээдэктээх о?ону уонна «биэскэ», «т??ркэ» ??рэнэр о?ону каникулга куоракка к??лэйдэтэ илдьэ бараллар ???. Маа, онно куоракка тыыннаах б?рб?л??т баар ???, циркэ?э, маа истиий, уонна би?игитини ол циркэ?э илдьэ бараллар ???. Маа, тыыннаах б?рб?л??т? к?рб?т?? даа?

– Суох, тоом, к?рб?т???м. Хата, эн к?р?н кэлиэ? буолла?а, онон ?ч?гэйдик ??рэн, бэрээдэктээхтик сырыт.

– Б?рб?л??т ити би?иги далбытыгар турар сылгы курдук, туох да улахан уратыта суох, – диэн а?ата саалаттан са?а аллайда.

– Паа, эн б?рб?л??т? к?рб?т?? дуо?

– К?рб?т?м, Москуба?а бара сылдьан к?рб?т?м.

– Паа, онно б?рб?л??т силлээбитэ? Б?рб?л??ккэ чугас кэллэххэ силлиир ээ…

– Силлээн буолла?а. Уп-улаханнык силлиир.

– Паа, Москуба ханна баарый? Амыарыка?а да? Дь??гэм «Маню» паапата Амыарыка?а бара сылдьыбыт дии, онно син биир хаар т??эр ??? ээ…

– Москуба нуучча сиригэр баар, би?иги столицабыт. Онно да хаар т??эр.

– Оччо?о би?иги ойуурдарбытыгар дьиикэй б?рб?л??т баар буолуон с?п буо, би?иэхэ эмиэ хаар т??эр буолбат дуо?

– Суох, тоом, б?рб?л??т сылаас сиргэ олорор, ол сылаас сиргэ кы?ыннара син биир сайын курдук сып-сылаас буолар, ити кырдьыбыт паапа? тылын истимэ, т???эйбит, кини б?рб?л??т? к?рб?т???, тэлэбии?эргэ к?рб?т?н кэпсиир.

Айталинка хап-сабар а?аан барда. Ыйытара-кэпсиирэ сол да б?ппэтэ, ардыгар ки?и эрэ к?л????н курдук кэпсэтэлээн дьонун ??ртэ, с?ргэлэрин к?т?хт?. Кыы?ырсыбыттара суох буолла, чаанньыктарын хос сылытан ??ттээх чэй и?эргэ сананнылар. Арай Андрейка эрэ онно кы?аммат, сол да хо?уттан тахсыбат.

– Маа, оттон убаай Андрейка ханна барда?

– Хо?угар баар, утуйан хаалбыт бы?ыылаах.

– Куоракка бара сылдьан б?рб?л??т к?рб?т???ттэн хомойбута буолуо.

– Тыый, убайгын инньэ диэн кыы?ырдаайаххын, эмиэ та?ыйа сатыа?а.

– Убаай то?о кыы?ыр да кыы?ыр буоларый? Маа, эн ачаалатыаххын, ол и?ин кыы?ырар бы?ыылаах. Э?иги убаайы ачаалаппаккыт дии, ачаалаты?.

– Улахан о?о ачаалаабат. Оскуола?а ??рэммэт.

Айталинка бэйэтэ ???с кылааска ??рэнэр. Кыра эрдэ?иттэн элбэх са?алаах о?о. Андрейга холоотоххо олох т?тт?р?тэ. Чычып-чааптыы ча?кынаабыт куола?а дьиэни биир гына ылан кэби?эриттэн, убайа Андрей ардыгар м???н, ардыгар та?ыйан да ылааччы. Ийэлээх а?а муннун б??тэ буолан олу?ун ачаалаталлар, суос-со?отох к?ннэрин-ыйдарын курдук к?р?лл?р, ха?ан да м???-буойа ??рэппэтэхтэр. Айталинка ?сс? Андрейтан биир уратыта диэн ырыа ыллыыр идэлээх. Билигин оскуола?а ырыа куру?уогар дьарыктанар, улуус киинигэр киирэн ыллаан, бу ?с сыл и?игэр добуочча элбэх сити?иилээх, на?араадалаах. Б?г?н эмиэ эрчиллэ диэн эбиэт кэнниттэн оскуолатыгар ыстанна.

Ийэлэрэ ?лэтигэр сылдьан истибитин санаан о?онньоругар: «Болот Сааска сотору Мииринэйдиир ??? дии, били уба?аларбыт этин кининэн ыытыахха баар этэ, ?сс? бэйэ? барсан сыанатын ки?илии бы?аарсары? буоллар, добуочча барыстаныа этибит, ол ки?ини ки?и улаханнык эрэммэт», – диэтэ уонна кыыhын кэнниттэн батыhан та?ыста.

Кэтирииинэлээх Сэргиэй ?с уба?алаахтарын атыылыы сатаабыттара ыраатта. ?сс? да элбэх сылгылаах, дэриэбинэ биир сэниэлээх ыалыгар киирсэр дьон. Сэргиэй ??р?н Миисэ диэн ки?и Маппый ?т???р сытан а?атар, к?р?р. Ол ??р?ттэн сыл аайы ?с уба?аны ыла тураллар. Былырыын куоракка олорор убайдара атыыла?ан эргиммитэ, быйыл ол сатаммата. Инньэ гынан бэйэлэрэ атыылыыр буоллулар. Болот Сааска диэн ааттыыр ки?илэрэ «Камазтаах», саас аайы уба?а, с???? этин, отону Мииринэйгэ илдьэн туттарар, дьонтон эмиэ хомуйан илдьэ барааччы. Туттарыллыахтаах эт харчыта ханна барара былааннаммыта эмиэ ыраатта. А?а ки?и Сэргиэй кытай тыраахтыра ылыан ба?арар, ийэ ки?и Кэтириинэ кыы?ыгар «на вырос» сыаналаах шуба уонна ?сс? персональнай компьютерга ба?арар этэ. «Бириэмэтигэр к?р?лл??» диэн этистэллэр да, тыл-тылларыгар киирсибэтэхтэрэ, умнуллан хаалбыта. Билигин ол эт харчыта кэллэ?инэ аймал?аннара эмиэ хат тириэ.

Андрей онно кы?аныа?ын кытыннарбаттар да, ха?ан эрэ цифровой фотоаппарат диэн эппиттээ?э да, бол?омто?о ылбатахтара. Саатар биир к?н сынньаталлара ба?алаах, синэ биир диэн а?атыгар эттэ: «Мин б?г?н ойуурга тахса сылдьыам, ыраатарым буолуо, киэ?э с????лэри бэйэ? баайталыыры? дуу?». Тэлэбии?эргэ аралдьыйа олорор а?ата: «С?п, с?п, ханна да бар», – диэбитин ?йд??б?т? да бы?ыылаах. Уол ??рб?ччэ холус-илис туттан та?ырдьа ойон тахсаат хайы?ардата турда.

«Ок-сиэ! К?р??й ол, били мин иилбит к?л???эм хаамырата ыйанан турар дуо? Ити мас дэлби улааппыт, ки?и билбэт дойдута буолбут дии. Оттон соторутаа?ыта эрэ ойон тахсан иилэр курдук этим, хаты? барахсан т?ргэнник улаатар эбит, бу дьиктитин! Оо, ол кэмнэри санатар кэтэх ойуурум барахсан тураахтыыр эбиккин. Манна ха?ан эрэ э?эбин кытта арагаайка тыыраа?ын к?рд?? с??рэккэлии сылдьыбытым, ити с???? ыллыгынан, бука, кыра, мара дала?ата сытара буолуо, оо дьэ, итиннэ сатаан уйуммакка охтон т?сп?ттээ?им… Билигин Тары? Маарга тиийиэхтээхпин, с????лэр уулуур ойбонноругар. Онтон курдары Алы?ардаа?ынан Маппый ?т???р Миисэ?э тиийэ сылдьыбыт ки?и дуу? Суол, ыллык баара буолуо дуо? Хайдах гыммыт ки?и… Т?нн?рб?р Т??кэни таарыйан ту?ах иитиэм этэ, оччо?уна хара?арыыта дьиэбин син булуу?укпун. Ээ, дьэ, бэрт, Миисэ?э ыстаннарыахха…».

Уол о?ото, эр бэрдэ туут хайы?арынан са?а суолу анньан алаа?ы курдаран ойуурга астара турда. Кы?ы??ы хаарынан б?р?лл?б?т сы?ыы бастакы сааскы к?н уотугар сыламныы сытара, т?г?р?чч? алмаас хоруо?каларын ыспыт курдук к?л?м?рдээн, ч?мч??к таа?ын т?к?н?пп?т кэриэтэ килбэчийэн к?ст?р?! Уонна туох ?ч?гэй к?ст??н? к?рд??хх?н?й, тыйыс тымныылаах Сахабыт сирин кэрэтэ бу кылгас т?гэннэргэ таптал иэйиитин с?рэххэ са?ан саха ки?итин оло?ун киэргэттэ?э, ?лэтин, кы?ал?атын аралдьытта?а. Андрей, санаабытын курдук, Тары? Маар сы?ыытын курдарылаан, халы? сис ойуурунан Алы?ардаах диэки хайысхаланна. Са?а Дьыл эрэ кэнниттэн от тиэнэ сылдьыбыттар бы?ыылаах, хаар баттаабыт суола сытар. Манан син айаннатарга чэпчэки, уол ?сс? т?ргэтээтэ.

Саха ки?итэ бириэмэни билиммэт диэн с?пк? этэллэр, уол чаас и?игэр Маппый ?т???н булбутун ?йд??б?кк? да хаалла. «То?о т?ргэнэй…» – дии-дии хайы?арын устан ??тээн эркинигэр ?й?нн?рд?, хаарын-кырыатын тэбэнэн ??тээн и?игэр киирдэ.

Хара?а, барбах к?н уота т?нн?г?нэн сыдьаайан сырдатар хара?ата эбит. Миисэ наара оронугар сытан кинигэ аа?ар, ки?и кэллэ диэн со?уйбата да?аны. Уол:

– Хайа, туох кэпсээннээххин, Миисэ?

– Ээ, суох, туох кэлиэй, эйиэхэ буолла?а…

– Б????лэктэн кэллим, ити Алы?ардаах у?уор Т??кэн диэн сир баара дии, а?алахтардаах, айаан курдук сир. Онно ту?ах ииппит ки?и дии санаатым. Куобах онно баара дуу?

– Ата?ыттан баайа сыппыт суох. Орохтоох буолла?ына баар ини, сатана. Ыраа?а бэрт буолбатах дуо, Т??кэн?

– Ол и?ин сиэлэр ат уларсаары гыммытым, Чолбону.

– Ыл ээ, бэйэ? атын дии.

– Дьэ, с?п, табахтыы т??эн барыллыа…

Уол олоро т??эн, табах тарта, о?ох иннигэр ы?ылла сытар ха?ыат тоорохойдорун ылан аахта?а буолла. Ити олорон Миисэни саныыр ээ, эмиэ биир улахан са?ата суох ки?и. Ол эрэн холуочуйуо эрэ кэрэх, туох ?йг? к?т?н т?сп?т?н са?аран айа?а хам барааччыта суох.

Миисэ – сахалартан биир мындыр ки?и. Кини толкуйугар тэ?нэспит, араа?а, суох буолуо. Арай куорат кытыытынаа?ы улуустан кэлбит эрэ буолан, улаханнык сиилии барбатахтара, онно маннык чочуонай дьоннор олороллоро буолуо диэн, бадаhа, эти?э барбатахтара буолуо. Ити Миисэ бэйэтин туспа остуоруйата.

Эдэр эрдэ?инэ Андрей э?этин кытта балык туттарар артыалга ?лэлии сылдьыбыттара. Сэрии тулаайа?а буолан, ыалтан ыалга олорор ки?и этэ, э?этэ ону ?йд??н манна илдьэ кэлбиттээ?э. Э?этэ бэйэтин уолун курдук к?р?н ?рд?к ??рэххэ ??рэттэрбитэ, «толкуйдаах уол» диэн ол са?анаа?ы салайар аппараат уорганнарыгар киллэрэ сатаабыта. Кэмэ атын этэ, Миисэ биир баартыйа салайан, ыйан-кэрдэн олорорун с?б?лээбэт, партком чилиэттэрэ кэлэн т??? да агытаассыйа ыыппыттарын и?ин, Миисэ комсомуол буолбата?а. Ол и?ин кыра дьыала?а уорбалаан хаайыыга ыытан ?й?н-санаатын хаайбыттара. Уларыта тутуу са?ана босхолонон син биир бу алаа?ы булбута. Ол кэннэ ойохтоно сатаабыта, кинилиин ?с сыл олордо эрэ суох, ч??чэтэ арахсан атын эр ки?иэхэ куоппута. То?о эрэ о?оломмотохторо, ба?ар, ол и?ин дьахтар ара?ыста?а. Паай ?ллэстии сылларыгар Миисэ туохха да тии?эрэ суох этэ, ол и?ин э?этигэр сыбанан дьиэ ?лэ?итэ буолбута. Кэлин, э?этэ олохтон туораабытын кэннэ тыа?а тахсан сылгы к?р?р, а?ылыгын, сэбиргэлин Сэргиэй хааччыйа олорор, эбии кыра биэнсийэ дуомнаах да, Миисэ онно кы?аммат, кини а?ылыгын ?кс?н бэйэтэ булунар. Сайы??ы ?тт?гэр от охсо сылдьарын к?р?? этигит, со?отох бэйэтэ биир к???э биир кээ?иилээх от сирин охсубуттаа?а. Со?ото?ун мунньар, кээ?эр. Былырыын алта оту туруорбута, ?сс? Сэргиэйгэ кэлэн б?тэ?ик к?ннэргэ к?м? буолбута. Дьэ дьикти ?лэ?ит уонна мындыр ки?и. Сэлиэнньэбит кылабаата Миисэни, ?рд?к ??рэхтээх ки?ини, ?рд?к сололоох ?лэ?э ы?ыра сатаабыта, биирэ аккаас биэрдэ?э. Ити биири этэр – дьи? саха дьоно харчыга хара?арбаттар, баайга харбыаласпаттар.

Уол табахтаан б?ттэ, са?ыл бэргэ?этин ?р? анньынан тахсан истэ?инэ, Миисэ кэнниттэн: «Кэлэн и?э??ин к??л аттыгар турар к?р??ттэн сылгыларга отто биэрээр, ол диэки чугас сылдьаллар», – диэтэ. Андрей та?ырдьа тахсан атын к?л?йдэ уонна барбах д?б?р??нэтэн бара турда.

К?н у?аан киэ?э алта?а диэри та?ырдьа син биир сырдык, ча?ылхай к?н кыыма са?ахтан хаарынан сууламмыт мас т?б?л?р?н кытарта. Сэргиэй ойо?о Кэтириинэ дьиэтигэр кэллэ, эмиэ куукуна?а а?ылык астаан барда. Ыт и?итигэр хаалбыт а?ылыгы Б?т?ск? та?ааран биэрдилэр, моойторугуттан с??рэн босхо ыыттылар. Ыт то?о эрэ а?аабакка, босхо барбыт б?р? курдук ойуур диэки ыстанна. Сэргиэй: «Таах ыыттым ээ…» – дии-дии ы?ыра сатаата да, т?нн?бэтэ.

Б?т?с хайы?ар суолун баты?ан Маппый ?т???н була о?уста, ха?аайынын сытын с?тэрэн дуу, «син биир манна кэлиэхтээх» диэбиттии дуу, аан аттыгар маныы, кэтэ?э сытта. Уол ?р буолбата, ма?хайар хонуу т?гэ?эр кытарар кы?ыл бэргэ?этэ ойуур быы?ыттан тахсан к?ст?р буолла. Тиийэн кэллэ: «Хайа-а! Б?т?с ха?ан кэлэ о?усту?? Оо, дьэ, акаарылар босхо ыыта охсубуттара баар ээ, кэл, Б?т?с, чу-чу, мэ – а?ылык баар», – ыт ?йд??х буолан дуу, тугу эрэ сэрэйэн, соруйан чуга?аан туттаран биэрбэтэ. Барыан ба?арбатын биллэрдэ. Андрей тута сатаата, кыаллыбата?ын и?ин ??тээнигэр киирдэ.

Мантан инньэ ?с хонук аа?а о?уста, уол т?р?пп?ттэрин буруйдуур сылтах булан дьиэтигэр барбакка сырытта. Оруобуна ?р?б?ллэр т?бэстилэр, онон хотон к?р?р ки?и баар, уол сынньана т?стэ?инэ туохтаах ???н?й. Б?г?н бараары о?остон, сарсыарда ту?ахтарын к?р?н кэллэ. Эбиэккэ тиийэн кэлбитигэр сибиэ?эй тыраахтар суола сытар, а?ата Сэргиэй кэлэ сылдьыбыт бы?ыылаах.

??тээ??э астыммыт сирэйдээх бэ?иэлэй Миисэ олорор. Биллэн турар, Сэргиэй арыгы угуттаан барбыт, билигин эмиэ сэттэ этээстээх сэ?эммит, а?ыс халлааннаах араллааммыт са?аланна?а ити. Андрей тугу да билбэтэх-к?рб?т?х курдук туттан та?а?ын сыбыдахтанна.

– Хайа, ноо! Куобах б???т?н кыдыйбыккын дуу? Т??? и?нибит? – тиис быы?ыттан ыыра тардан Миисэ ыйытыахтаа?ын са?арда.

– Ээ, дьэ, икки ба?ас баар, – Андрей добуочча ??рб?тт?? эттэ.

– Ол т??? ту?ахтан иккини эрэ ыллы??

– Иккини эрэ диэмэ, ?сс? Байанайбыт баччаны бэрсибитэ ба?ыыба, – дуоспуруннаахтык, оруннаахтык эттэ.

– Ээх, чэ, бу ки?и туох ааттаах байанайымсыйда, онноо?ор буолуох сахалар с??счэнэн куоба?ы кыргаллар да, Байанайга махтаммыттара суох дии, – Миисэ, истибэтэ?ин истибит курдук ?р? кыынньа т?стэ.

– Ол саха – саха буолбатах. Дьи?нээх саха ки?итэ айыл?алыын тэ??э алты?а сылдьан Байанайтан с?пт???? к?рд??хтээх, онтон а?ара барда?ына, Байанайтан эрэ буолбакка, араас иччилэртэн атаа?станыа?а. Байанай бэйэтэ эмиэ дьикти иччи ээ, холобур, кини ыллыыр-??к??л??р булчуттары а?ара сэ?ээрэр, дьахтар айма?ы к?рд???нэ, хара?а иирэн булт бэрсэрин ту?унан умнан кэби?эр. Ол и?ин дьахтар барсар т?гэннээх да буолла?ына, кини хара?ын албынныыр курдук, эр ки?и та?а?ын кэтиэхтээх уонна сытын-сымарын с?тэрээри айыл?а ханнык эмэ сыттаах, холобур, харыйа угун сиэбигэр укта сылдьыахтаах. Аны туран, Байанай албынныылларын олох с?б?лээбэт, холобур, ол дьахтар били «наадатыгар» с??рэр эбит буолла?ына, уонна ону к?р?н дьахтар буоларын биллэ?инэ, ынырыктык ???ргэнэр, булт бэрсибэтэ?иттэн ордон ата?астыан с?п.

– Бу да ки?и, ол Байанай эйиэхэ оннук диэн кэпсээтэ дуо?

– Суох, булт уопута. ?сс? биири этиэм этэ. Холобур, кустуу сылдьан атын омук ырыатын ыллыыр ?ч?гэй. Кус атын сиртэн кэлэн ол ырыаны ыллыы сатыыр, истибитин кэпсии сатыыр. Байанай ол ырыаны ки?иттэн и?иттэ?инэ, астынар, булдун бэрсэр. Аны сынньала? кэмигэр булчуттар эти?эллэрин, ки?иргээн куотала?алларын с?б?л??р. Кимиэхэ Байанай элбэх булду бэрсибит буолар да, ол булчукка хос дьол тосхойор. Аны туран, сынньала??а дьахтар ту?унан кэпсэтэр сыы?а. Оччо?о Байанай ситэри истиэн ба?аран, бу дьоннор элбэхтик сынньаналларын ба?арар, ол и?ин эрэйдиир. Хата, бултаан б?тэн баран кэпсэтэр ?ч?гэй. Холобур, бараары туран: «Оо, дьиэбин-уоппун, ойохтоох ороммун а?ынным да а?ынным», – диэтэххэ, баран и?эр булчукка бэйэтэ булду сиэтэн а?алыан с?п. Ити дьиктигэ эрэн, Байанай иччи майгыта оннук.

– ?й??-санаа? барыта ити эрэ ту?унан буолан, дьону кытта сатаан кэпсэппэт эбиккин дии. Мээнэ дьо??о итинник кэпсии сылдьыма, бу ки?и «сарайа хамсаабыт» диэхтэрэ, – Миисэ ?гэ?ин курдук сы?аа?ын дабатта уонна тойоттор кэриэтэ туора-маара к?рб?хт??т?, табах уматынна.

– Оттон олоххо баар кырдьыгы ырытан, о?орон та?аарбыт толкуйум буолла?а. Бэйэм санаабын этэр буоллахпына, то?о «сарай хамсыахтаа?ый»?

– Эн ?йд??хтээх эти?. Ханнык ба?арар ки?и бэйэтин толкуйунан са?ара сырытта?ына, олох диир устуукабыт, уопсастыба дэнэр дьоннордоох олох тус-туспа барарыгар тиийэр дии. Эн Байанай – маннык-оннук дии сырыттаххына, атыттары? Аан Алахчын Хотун маннык-оннук диэхтэрэ дии. Оччо?уна уопсастыба?а хайды?ыы ??ск??р, дьон бэйэ-бэйэлэрин ?йд?сп?т буолуохтара, б?тэ?ик у?угар ол иччилэри умнан туран, бэйэ-бэйэбитин сиэ?эбит, ?л?рс?б?т. Билигин да эйигиннээ?эр ордук толкуйдаах дьон биир кыра Саха сиригэр бэйэ-бэйэлэрин ?йд?сп?тт?р, ким эрэ этэрэ с?р?-с?п, онтон атын онноо?ор с?пк? этэр. Ол и?ин арахсыы ??ск??р. Сомо?оло?уу – биир к??стээх идеологияны эрэйэр. Ол эрэ тула т?мсэр буоллахха, саха дьоно биир ки?и курдук хамсаан, култуурабытын ?р? к?т???р кыахтаах. Демократия ?йэтэ диибит, ким ханнык ба?арар санаалаах буолуохтаах диибит. Ол эрэн демократия – би?иги курдук ыраах-ыраах олорор, бэйэлэрин к????нэн ?р???нэр кыаhа суох омукка ?л??-кэхтии т?р??тэ. Арай урут-уруккуттан менталитеппытыгар бэйэ-бэйэни хары?ыйсар, ку?а?ан кэм?э к?м? буолар майгы баара эбитэ буоллар, демократия саха ?й?н-санаатын сиэ суо?а этэ.

– Демократия, менталитет, сомо?оло?уу диигин. Ити саха ки?итигэр ту?ата суох. Эн – бэйэ? алааскын харыстыыр, бэйэ? ?т?хх?н таптыыр буоллаххына, дьи?нээх саха ки?итэ?ин. Уопсастыбата да суох, алаа?ы? и?игэр дьоллоохтук олоруоххун с?п буоллаhа, саамай с?р?нэ, эн онтон ыраатыма ээ.

– Оруобуна уон сэттис ?йэ сахатын курдук толкуйдуугун! Билигин с??рбэ биирис ?йэ дии, саха ки?итин ?й?-санаата сайынна, ол эрэн олохпун оннутугар турар. То?отун этэбин дуо? Би?иги ?т?кт??, ылыныы бы?ыытынан сайынныбыт. ?йд??х дьоммут ??рэнэ сылдьан ар?ааны таптаан кэби?эллэр, атын цивилизация сор?ото буолан, ол сайдыыны т?стээри, т?р??б?т алаастарын умналлар, бэйэ? да ?йд??р??й, ханнык ки?и оло?ун о?остоору т?тт?р? т?нн???эй? Манна аччыктыы, манна таах олоро, манна ки?и бы?ыытынан т??ээри, суох буола эрэ кэлэллэр. Онтон анараа – сайдыылаах сиргэ, кинитэ суох сатамматтар, кини онно улуу ки?и.

– Оччо?уна эн то?о т?нн?б?кк?н?й?

– Мин да ол кэмнээ?и тутан олорор идеологияны с?б?лээбэтэ?им. Ол кэм?э мин курдук сирэйдээх ки?и хара?а эрэ к???? ту?анан онно олорор кыахтаа?ым…

– Хара?а к??с диэн тугу эттэххиний?

– Албыннаа?ын, т??к?ннээ?ин, бэрт буолуу, суоба?ы умнуу…

– Оттон билигин албыннаабаттара буолуо диигин дуо? Билигин оскуола ааныттан сымыйа олох са?аланар. Учууталлар «??рэхтээх эрэ буолу?» дии-дии биир кэлим эксээмэннэргэ бэйэлэрин ?йд?р?нэн о?олорго суоттаан, о?орон биэрэллэр. ??рэниэн да ба?арбат о?ону к????нэн куоракка ыыталлар, онно баран о?о буортуйар, сымыйаччы буолар. Сымыйалаан ??рэ?ин б?тэрэр, сымыйалаан ?лэлиир. Уонна ол ?лэ би?иги Сахабыт сирин сайыннарар ??? диигин, ол аата сайдыыбыт да?аны сымыйа буолла?а! Ол кэриэтэ к?н?т?к алаа?ым, ?т???м иччитигэр с?г?р?йэн олорон олохпун о?остуом турда?а. Мин саха эр бэрдэ ки?итэбин, мин сэлиэнньэм тайаан сытар сирдэрин биэс тарбах курдук билэбин, мин бэйэм дьиэ туттан ?т?х булунар кыахтаахпын, мин бэйэм айгыраабыт айыл?абын харыстыыр кыахтаахпын!

– Чэ-чэ, эйигин кытта эти?эн да, ?йд?т? да сатыыр ту?ата суох бы?ыылаах. Билигин эдэр буола??ын дьиикэй с?рэ?и? атыннык салайар, то? мэйиигинэн дьи? оло?у хараххар к?р?н билбэккин. Толкуйдаан к?рд?хх?, эн ол сымыйаччы о?олортон туох уратылааххыный? Ба?ар, эн эмиэ сымыйаччы буолуо?, аа? Ол и?ин этэбин, т??? да «сымыйа» диэбити? и?ин, бары курдук сымыйанан ??рэххэ киир, сымыйанан б?тэр уонна сымыйанан харчыта ?л?р. Оччо?уна биирдэ уопсастыба дуоспуруннаах ки?итэ буола?ын, эн тылгын истиэхтэрэ, эн этэр санаа?ын ылыныахтара. Ол кэнниттэн, баhар, бэйэ? с?рэххинэн салайтаран алааскар т?н?н, дьиэтэ тутун, маста олорт уонна уол о?ото т?р?т. Оччо?уна уопсастыба «бу ки?и сыы?а гынар» диэн сиилиэ суо?а. ?йд??, ха?ан ба?арар уопсастыба ки?и оло?ор улахан оруолу оонньуур, онон уопсастыбаны утарыма, эн т?тт?р?т?н уопсастыба?а киирэн кини санаатын уларыт.

– ??рэххэ киир диэн а?ам этэрин хатылыыгын, кэлэ сылдьан инньэ диэтэ диэриий? – Андрей ??рэххэ киирии ту?унан кэпсэтии барда да, куотуна сатыыр идэлээх, онто да суох дьоно биир сылы бы?а эрбээтилэр, сылаттылар.

– А?а? эттэ эрэ, ийэ? эттэ эрэ, ??рэххэ киирэри? син биир наадалаах…

– Ээ, бар! – Андрей кыы?ырда да, та?нан-саптан барардыы о?о?унна.

Ол сылдьан бэйэтэ бэйэтигэр ботугуруур: «Онно бар, маннык гын… сылаттыгыт дии! Мин ки?ибин ээ, бэйэм билиэхтээхпин…». Икки куоба?ын, ??тээн муннугуттан харааран хаалбыт куулга суулаан укта, кыа?ыы быанан баайан, саннытыгар и?иннэрэ баайда. Миисэ: «Нокоо, Чолбо??ун сэлиэнньэ?э илдьэ киирэр ???г?н, а?а? инньэ диэн барда. Б?г?н киэ?э тиийдэххинэ сатанар, а?а? сарсын Мииринэйдиибин диир, онон ыксаа!».

Уол ??тээн аанын ыараханнык быра?ан тахсан барда. Миисэ остуол анныгар кистээн олорбут бытыылкатын хостоото, курууска?а толору куттан тыл к?т?хт?: «Дьэ, уолбут Андрей ??рэххэ киирии?ик, ?нд?р?й о?онньор ??рдэ?э эрэ буолуо… Чэ, ол ту?угар!» – ап-а?ыы утах Миисэ курта?ар хонор сирин булла, оттон ??тээнэ Андрей кэнниттэн кы?ы??ы айыл?а сор?ото курдук к?ст?н хаалан турда…

Андрей аны толкуйа Миисэ эппитин тула буолла. Чахчы, ??рэннэххэ эрэ эн эппиккин ?йд??х тустаахтар, хайдах ыллы? да, «маннык ба?арабын» диэххиний? Суох буолла?а. Куорат дьаабы, хайыаххыный, хас биирдии хара?а муннуктан албын-т??кэй саба ойон тахсан бы?ыта сии сатыыр. К?рд?хх? эрэ куорат, эрэстэрээн ча?ылхай уоттара угуйар курдуктар, циркэ т?л?нн??х сырдыга ы?ырар курдуктар. Ис и?игэр киирдэххэ, хас хамсаныы аайы дьон оло?ун тосту уларытар билии-к?р??, салгынтан о?о?уллар сымыйа. Ким эрэ с?пт??хт?к олоробун диэн ал?а?ы о?орор, ким эрэ байар санааттан до?отторун та?нарар, ким эрэ кими эмит таптаан олох укулаатын туора-таары тутар. Бил, дьэ, куорат тыынар тыына онтон турар. Онон утуйа сытан ???с хараххын а?ан сыта?ын, куттанар с?рэ?и эрчийэ??ин утары барар к??с була?ын, суобаскын с?тэрэн сымыйалыы ??рэнэ?ин… Уонна дьэ – тулуй, тулуй, тулуй! Арай мин тулуйдахпына? Баран ??рэнэр т?гэннээх буоллахпына, куорат сокуонун ылынан тарбах быы?ынан сылдьыам, кыайан-хотон т?нн??м буолла?а.

Сэргиэй Мииринэйгэ барбыта иккис хонуга. Айталинка куораттыыр буолбут, кини ылла?ар ансаамбылын куоракка буолар к?рэххэ ы?ырбыттар, ол сылдьан ба?алаах циркэлэригэр сылдьаллар ???. Андрей хотонун к?р?р. Са?а т?р??б?т ньирэйэ ата?ар туран мэник а?ай буолбут, кыахтаммыт. «Миигин а?аан-сиэн, та?нан олороору гына?ын дуо? Ыл, ??рэнэ бар!» – диэбиттии к?р?тэлиир, т?б?т?н туора быра?ан, к?к?ртэн от ылан ыстаахтыыр. Андрей со?уйбучча: «Онноо?ор э?иги ??рэнэ бар диигит дуо, к?р эрэ маны!» – дии саныыр.

Хотонуттан киирэн истэ?инэ, ту?ахха ата?ын ?л?рб?т Б?т???: «Гав, гав! ?рд?к ??рэхтээх бэтэринээр буолаар, миигин кэлэн эмтиэ? буо…» – диэн часкыйар, улуйар. «Бырастыы гын, Б?т?с, мин бэтэринээр буолбаппын, ??рэнэр да буоллахпына, историк буолуом…» – диэт, куоппуттуу дьиэтигэр киирдэ.

Киэ?элик Сэргиэй айаннаан кэлбитэ, дьиэ?э харчытын туппутунан ойон киирбитэ – ??р??-к?т?? онно баар этэ. А?аан-сиэн б?тэн баран, харчыларын ханна матайдыылларын ырытан, эмиэ эти?эн барбыттара. Андрей хо?уттан тахсан, дьонун кытта кэпсэтэр санаалаах кириэ?илэ?э кэлэн олордо: «Мин куоракка ??рэнэ барыахпын ба?ардым, ?рд?к ??рэххэ», – диэтэ. Эти?э олорбут дьон тохтоон, уоллара хайдах-хайдах буоларый диэбиттии со?уйан омос к?р? олордулар.

– Ханнык ??рэххэ диигин, истибэтибит? – диэн а?ата са?а аллайда.

– Араа?а, историческай факультекка киирэрим дуу, э?иги этэр ??рэххит син биир техническэй ?тт?гэр буолуохтаах, ол и?ин бэйэм ба?абынан историк буолуохпун ба?ардым.

– Историк буолан тугу гына?ын, таам, ??рэххин б?тэрдэххинэ ?лэ? суох буолуо дии.

–Мин эбэ?ээт ол ??рэхпинэн ?лэ?э киирэбин диэн буолбатах, тугу ба?арар гыныахпын с?п буолла?а.

– Оо, дьэ, о?обут ?йд?мм?т эбиккин, маладьыас, оччо?уна сарсы??ыттан эксээмэн туттарар курдук эрчиллэн бара?ын, хотон к?р?р ки?ини туораттан да булуохпут. Буолбат дуо, Сэргиэй?

– Хотонун к?р?р ини, солото толору дии, ама эрчиллиэ суо?а дуо…



Сэттэ сыл ааспытын кэннэ Сэргиэйдээх сэлиэнньэ?э баар баайдарын б?т?нн?? атыылаан куоракка к?сп?ттэрэ. Миисэ Чолбонноох Б?т??? илдьэ атын сэлиэнньэ?э к?сп?тэ, дьиэ туттан, кэргэн булунан син бэркэ олорор сурахтаа?а.

Андрей… Андрей хайдах буолуохтаа?ын, бы?ата, аа?ааччым, эн, бэйэ? сэрэйбити? буолуо…




Бала?аннаах балыксыттара




Сорулуку – оттуур сирбит. О?о саа?ым ча?ылхай кэрэ кэмнэрэ бу ходу?а?а ааспыттара диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Сорулуку – мэлдьи да ахтабын ээ.

Б?г?н э?иэхэ биир т?бэлтэни кыратык тупсаран да, к???рэтэри к???рэтэн да кэпсиэм дуу, ол о?о саа?ым оттуур кэмнэриттэн бы?а тардан…



Биирдэ со?отох бэйэм саамай кыралара аатыран отуу кыра тойоно буола сырыттахпына, Сунтаартан к?т??т быраата диэн сиикэй тиэстэ курдук ?п-?р?? сирэйдээх уол отто?о кэллэ. ?йэтигэр оттооботох уол, мин саастыы эбит. ?ч?гэйэ диэн, миигиттин хата биир к?н?нэн кыра, инньэ гынан, уопуттаах улахан отчут буолан та?ыстым.

Иккиэн барытыгар бииргэ сылдьар буоллубут. Элбээммит оттуурбут т?ргэтээтэ, сынньанар кэмнэрбит у?аатылар. Дьоммут соло булан илим ?тэллэр, атын ходу?аларга баран сэлэ?эн кэлэллэр.

Арай биирдэ киэ?ээ??и к??с оллоо??о бу?а турда?ына «Уазик” кэлэн тохтоото. Биир бэйэм билбэт ки?им, дьонум билэллэр, остуол тула олорон улахан дьон сиэринэн тугу эрэ кэпсэтэллэр. Би?иги бэйэбит ким ох саата, арагаайката кыахтаа?ын бэрэбиэркэлии сылдьабыт. Кэлбит «Уазигы» к?рб?пп?т – кэннигэр би?иги са?а кыргыттар былаат б???т? буолан олороллор эбит. Уолбут хаана оонньоото буолуо, баран то?суйан к?р?-к?р? кэннигэр са?абыт. Ньургун (к?т??т быраата) улаханнык кыбыстыбат буолан тыл быра?ыста. Дьоннорун кытта от кээси?э тахсан и?эллэр эбит. ?с-т??рт к?н буолаллар ???.



Кыргыттары к?р?н кычылыкыламмыппытын улахан дьон сэрэйбиттэрэ, би?иги тоокколо?орбут да бэрт буо: "Кимнээхтэрий, ханна бардылар, ол сирдэрэ т??? ыраа?ый?" – диэбит курдук.

Сарсы??ы к?н киэ?этигэр и?э-бата сатыырбытын и?ин, "хаартылыахха, лотолуохха" диэн хаайарбытын да и?ин буолуо: "Чэ-чэ, ол Бала?аннаахха баран кэли?! Илим уларсыах буолтара, ону ылан к??ллэригэр илимнэ ?т??", – диэбиттэрэ. Ньургун олох барабыт да сабаас буола т?стэ. Ол эрээри кини сири-дойдуну билбэт буолла?а, мин да?аны Бала?аннаах диэн сирдэригэр ?ктэммэтэх ки?ибин, Сорулукуттан ыраах тэлэ?ийбитим диэн ?рэх ба?ыгар биир суолунан баран эргиллэн кэлбиттээхпин.

Дьоммут бы?аараллар: "Бу суолунан баран истэххинэ, у?а ?тт?гэр буруопул (профиль) к?ст???э, онон ки?и сылдьыбыт ыллыктаах, суолунан эргийэ-урбайа сатаабакка онон бы?а т????. Биир оттоммот ходу?а кэлиэ?э, уулаах. Ону тумна?ыт, салгыы дьэ сырыы суола к?ст??, ону батан бардаххытына, Бала?аннаа?ы булуоххут", – диэтилэр.

Улаханнара мин буолан оттомуран истэбин да, ыксал-тиэтэл Ньургун ыксатан, с?г?н-са?ын ?йд??б?кк? хааллым.



Ити курдук ох саабытын, арагаайкабытын тутан айаннаатыбыт. Санаабытыгар, ол кыргыттар харахпытыгар к?ст?лл?р. Ньургун ааттарын билэр этэ ээ, мин бу кэлин умнубуппун. "Волейболлуохпут, с?т??л??хп?т", – кини санаата барыта ол. Мин ньамахтан сиргэнэр буолан: "Оо, ?ч?гэй к??л буоллун эрэ", – диэн илиммин хайдах т??эрэрбин толкуйдуу и?эбин.

Сотору кэлиэхтээх буруопуллара кэлбэт да кэлбэт. Онтон дьэ Ньургун ?йд??н к?рд? – тала?ынан ??нэн хаалбыт биир ньуур солоо?уну. Ыллык баар курдук, ол эрэн сылгы ??рэ эрэ сылдьыбыт, ки?и тэлбит ыллыга эрэ, биллибэт.

Мин куттана санаатарбын да, Ньургун бэйэтигэр эрэлэ миигин кытта к???ттэ – бардыбыт. Эмиэ "сотору кэлиэхтээх" оттоммот ходу?а тиийэн кэлэн быстыбат.

Арай дьэ а?а?ас айаан тахсан кэлбитигэр ??рд?б?т ахан. Дьэ манан тумуннахха суол баар буолуохтаах диэн эргийэн к?рд?б?т да, туох да суола-ии?э суох. Саатар барыта талах дойду, инньэ гынан кэлбит суолбутун да с?тэрэн кэбистибит. К?мм?т?н к?р?н компастанабыт. Ки?им т?нн??н ба?арбат, суол баар буолуохтаах диэн ойуур и?игэр киирэ сатыыр.

Эргийэ сылдьан урут са?ааннаммыт дэлээнэни бэлиэтии к?рд?м. Онон суол баар буолуохтаах диэммит, дэлээнэ?э тиийэн суол омоонун баты?ан истибит. Мин санаабар, муннубут, аргы?ым олох да приключения курдук санаан ??рб?тэ-к?пп?тэ с?рдээх.

Ити курдук айаннаан биир улахан ходу?а?а тиийэн кэллибит. Т??рт б?тэй эргиччи к?р??лээх. Киэ? сир. Ойуур ба?ыгар ?сс? дэриэбинэ к?ст?р курдук. Абаа?ылаах т?бэлтэлэргэ муммут ки?и дэриэбинэни к?р?р?н элбэхтэ истэммин, онно барыахпын ба?арбаппын. Ки?и кы?ыйыах, ?сс? дьиэлэрэ уоттаах.

Бу сырыыга иккиэн у?уохпут илибирээтэ. Ама, бэйэбит дэриэбинэбитигэр тиийэн кэллибит да? Ханан? Хайдах? Уонна дэриэбинэбэр маннык са?аланар кытыылара суох да этилэр… Куттана-куттана чуга?аан истибит.

Ки?им кутталы ?сс? к??ркэтэр: "Арай абаа?ылар дэриэбинэлэрэ буоллун? К?р?-к?р? к?рб?т??? буолан аа?а туруохпут", – диир. Балачча чуга?аабыппытын кэннэ ыттар ?рсэллэрэ ой дуорааннаата. Ол кэннэ син уоскуйдубут. Ол эрээри син биир с???б?т, хайдах тай?а ортотугар дэриэбинэ баар буолан хаалла диэн. К?р??н? туораан, ол "дэриэбинэ" курдук к?рб?т ?т?хп?т?гэр киирдибит. Ыттар ?рсэн с?рдээхтэр. Биир б?л?р??с турар, ?с дуу, т??рт дуу дьиэ турар эбит. Сайылык курдук. "?уу" дэстибит.

Биир уоттаах дьиэ?э киирэн кэпсэттибит. Олох да Дьиэлээх диэн оттуур ходу?а?а кэлэ сылдьар эбиппит, добуочча ыраах ??? Сорулукуттан, "дьэ хаамыы б???т?н хаампыккыт дии" диэн отчут ки?и к?лэр. Мин кыбыстыы б???т?, сирдьит дуомабын дии, Сунтаартан кэлбит о?ону бэйэм сирбэр муннара сатыы сылдьабын…

Бу отчуттан эмиэ сирдэттибит. Илим т??эрэр эрэ, кыргыттары к?рс?р эрэ, ол интэриэс ончу с?ттэ, хайдах эмит гынан бэйэбит отуубутун булбут ки?и диэн (к?н са?ахха чуга?аабыт этэ). Арыый ?йд?т?рд?к сирдээтэ: "Ити суолунан тахсан тыраахтыр суолунан бара тура?ыт, Тары?наахха тахсыаххыт", – диэтэ. Тары?наа?ы мин билэбин, саас кустуу сылдьан тилэччи эргийбит сирим.



То?о эбитэ буолла, ки?ибит а?аардас сирдээбэтэ, эбии куттаата: "Сэрэнэ сылдьаары? эрэ, бу соторутаа?ыта манна кырдьа?ас суолун к?рб?пп?т. Б?р? да элбэхтик кэлэн аа?ар", – диэтэ.

Би?иги харахпыт быччайда. Ордук Ньургун уолуйда. Хоно хаала сатаата. Мин син кырдьа?ас, б?р? ту?унан элбэхтэ кэпсииллэрин истибит буолан, соччо улаха??а уурбатым. Холобур, э?эни к?р?стэххэ, куттанан куотуо суохтааххын, утары тонолуччу к?р??хтээх ???г?н. Э?э да, б?р? да уоттан куттаналлар, онон аттыгар баарын сэрэйдэххинэ факелланар ту?унан диэбит курдук.

Ити курдук т?н?нн?б?т. Тыраахтыр суолунан барарбыт туох эрэ эрэлин са?ар. Халлаан бору?уран ойуур быы?ыгар ону-маны куттанарбытын к?р?рб?т элбээтэ. Туох да са?ата-и?этэ суох хаам да хаам.

Хонууга кэллибит, Тары?наах буолбата?ын биллим, тыраахтыр суола салгыы барар. Арай ол хонууга улахан булгунньах турар, суолтан тэйиччи. Ол булгунньах ?рд?гэр ки?и у?уо?а бадалыйан к?ст?р. Са?ата-и?этэ суох хаамсан истэхпитинэ, Ньургун куттаммыт ба?айы куола?ынан сибигинэйэн са?арда: "К?р??й…".

Дьэ дуо, ?йд??н к?рб?т?м, булгунньах кэннигэр сиикээн баар буолан туманнырбыт, дьэ ол туманыттан улахан ба?айы т?б?л??х дьахтар хап-хара харахтарынан к?р?н турар эбээт! Харахтара тонолуччу к?р?лл?р? ордук ки?и хара?ар быра?ыллар. "Уо-аай!" – диэбитинэн, му?ур тэстэринэн с??рд?б?т ээ. Тары?наа?ы начаас буллубут.

Мантан инньэ мин суолу билэбин, сирдээн инники с??рэн и?эбин. Хоруулары, ойуурдары тумнан би?иги отуубут турар бэс чагдатыгар тиийдибит. Тыын ыла таарыйа тохтоон уоскуйдубут. Халлаан биллэ хара?арбыт. Дьэ онтон хаамсан и?эн мин ыйытабын:

– Эн эмиэ к?рд?? даа?

– К?р?н, саллыы улахан этэ, би?иги диэки с??рэн кэлбитэ дии.

– Суох, тонолуччу к?р?н баран турар этэ буолбат дуо.

– С??рэр этэ дии, тыа?а кытта "дьинг-дьинг" гына тыа?ыыра.

– Эс, туман быы?ыттан к?р?н турар этэ.

– Суох, ки?и у?уо?ун кэнниттэн с??рэн тахсыбыта уонна би?игини к?р?н баран, би?иэхэ с??рб?тэ.

Ити курдук эти?эн ким да иннин биэрбэтэ. Б?тэр у?угар мин эрэ улахан т?б?л??х дьахтары к?рб?пп?н, кини буолла?ына, кытарбыт харахтардаах дьиикэй кырдьа?а?ы к?рб?т буолан тахсыбыта. Ким тугу к?рб?т?н соннук бэйэбит ыккардыбытыгар хаалларбыппыт. Дьоммутугар кэпсээбэтэхпит.

Дьоммут муна сылдьыбыппыт билэн к?лэн эрэ кэбиспиттэрэ.

Кэлин Дьиэлээх диэн сирдэригэр элбэхтэ сырыттым эрээри, бу Дьиэлээх уонна Тары?наах ыккардыгар булгунньахтаах хонуу суох эбит.

Оччотугар би?иги иккиэн а?ара куттанаммыт массовай глюкка ылларбыппыт буолуо дуо ама?




Былыргыттан быра?аай




Икки о?охпун ыраастаан, чох быра?ан операторскайбар т?тт?р? киирэн астына табахтаан б?тт?м. Дьэ, онтон буруо куурдубут айа?ын инчэтээри куруускабар уу куттан эрдэхпинэ, чох киллэрэр аан а?ыллан дьон бодолоро тымныы салгын туманын быы?ыгар к???нн?лэр. Ситэри айахпар тиэрдибэккэ эрэ, о?ох уотун кыыма бы?а сиэбит ?т?л?кп?н кэппитинэн утары та?ыстым.

Начаалыстыба эбит. Бэйэм маастарбын уонна электрикпын кытта илии тутустум, олор ?лэ ????гэр сылдьар дьон “туох сонун” да дэспэккэ курдары дизельнэй хоско аастылар. Онтон бу чороччу туттан турар, хонно?ор паапка тутуурдаах, миигиттэн эдэрчи да диэххэ с?п эдэр ки?и мин айахпыттан ас тахсарын кэтэ?эн турар курдук. Инструктаж. Филиалтан кэлбит са?а ки?и бы?ыылаах, сабыс-са?а ?лэбит та?а?а ?т??г?н да тутуута с?тэ илик. Ки?ибин т?б?б?нэн кы?найан сирдээн операторскайга киирдибит.

Чох ньиксик сыта и?эн хаалбыт операторскайбыт хо?угар уолбут одьукулуона хонтуора ки?итэ буоларын бигэргэтэр. Олоробун дуу, олорбоппун дуу диэбиттии сытан сис к?нн?р?р наарабытын тутан-хабан к?р?р, уонна чэ, ки?и этитиитэ суох син олордо, паапкатыттан сурунаал хостоон тугу эрэ дьо?умсуйан туран суруйар.

– Туохпут инструкта?ай? – кэмниэ-кэнэ?эс, билбэт дьону кытта кэпсэтэ ??рэммит ки?и, бу са?а инструкторы кэпсэтиигэ тардаары ыйытан к?рд?м.

– Ээ, ТБ уонна ППБ… – уол тугу эрэ суруйар да суруйар. – Ааты? ким диэний?

Ааппын толору ааттаабыппар ки?им билэр ки?итин аатын истибит курдук умса туттан суруйа олорон хара?а сирэйбэр хатана т?стэ. Боччумурбут уо?а ??рэн мичийбиттии ньалбайда, хара?а уоттанан ылла. Мин эмиэ билэр ки?им буолаарай диэн, а?ыйах с?к??ндэ ?й-мэй буолан ?йд?? сатыы турдум. Оло?ум устата элбэх ки?ини к?рд?м ини, к?рб?т?м ини, бу курдук эдэр уолу харахтаан к?рб?т?х курдукпун. К?рб?т да буоллахпына, “эн-мин” дэ?эн кэпсэппэтэх инибит, билбэт эбиппин.

Куруускабар турбут уубун и?эн сирилэтэн баран туох айылаа?ын суруйарый диэн сурунаалы кы?астаспытым – буочарбыт с?рдээх м?лт?х, оскуола о?отун киэнэ. Син элбэх буочары аахпыт, ырыппыт ки?и бы?ыытынан, бу буочарынан боростуой, норуодунай к???стээх ки?и суруйарын билэбин. Биллэн турар, криминалист да идэлэммэтэрбин, бы?аара ??рэнэн хаалбыппын.

Уолум дьэ, туох баарын бичийэн б?тэн “илиигин баттаа” диэн сурунаалын уунна. Бэйэтэ пепельница буолбут кофе баанкатын к?р?н табах уматынна.

– Мишканы билэ?ин дуо? – уолбут кууркатын сэгэтэн элэккэй санаата киирэн дьэ кэпсэтэргэ сананна бы?ыылаах.

– Элбэх Мишканы билэбиин… – бэйэм испэр “бу” диэн ?с эрэ Мишканы билэбин, олортон биирдэстэрэ да буолбатах, ба?ар бырааттара, аймахтара… – Ол?

– Миркин Мишканы? – уол ха?аа??ы эрэ до?ор буола сылдьыбыт ки?ибин санатар курдук туттар, мин ?йб?р “Миркин” диэн олус туспатык, ха?ан да и?иллибэтэхтик киирдэ.

Миркин…

– Уу… дьэ, куорат буолла?ына умнубутум да буолуо, ха?ан сырыттым этэй онно… Эн ол кинини туоххунуй? – туох эмэ сибээс-ситим булаары ки?ибин туо?ула?абын.

– Мин Мэ?э Ха?аластан кэлбитим. Миркин Мишка эйигин а?ара бэркэ билэр этэ дии, элбэ?и кэпсээбитэ…

Дьэ ?йд??т?м ити саната сатыыр ки?итин – колледж уопсайыгар олоро сырыттахпына биир “зайчиктыыр” уол баар этэ. Ол эрээри мин кинилиин илии туту?ан да ааспата?ым, миигин хантан билэн оннук айылаах мин туспунан туора дьо??о кэпсиэр диэри ахтар ба?айытай? Кини сырсар кыы?а миэхэ сурук ?л?гэрин суруйарын билэбин, эрээри ол кыыс ту?а ту?унан буолуохтаах этэ…

Мин куоракка колледжка ??рэнэ сылдьан ??рэхпин ситэри б?тэрбэккэ бырахпытым. Ол эрээри онно ??рэммит биир толору сылым, иккис ситэтэ суох сыл соро?о ?ч?гэй ?йд?б?ллэри мин олохпор хааллартаабыта. Эдэр саас, таптал, чэпчэки ?йд??х-санаалаах олох диэ! Астык да этэ чахчы… Бу баар курдук к?ст?лл?р эрээри, ол кэнниттэн оло?ум хаста-хаста тосту уларыйда, тарбахха баттанар сыл ааста эрээри, ха?ан эрэ онно, оло?ум бастакы хардыыларыгар, т?гэ?эр баар курдук к?ст?лл?р.

Уруккуну санаппыт уолу син биир ?йд??б?т?м, то?о кини миигин билэр курдук туттан, саната сатыы олороруй?

– Ээ, Миркин Мишка диэ… Билэр эбиппин. Колледжка ??рэнэ сылдьан алты?ан ааспыттаахпын. Эн кинини туо?у? буоларый? Ханна барда, тугу гынар? – дьи?инэн миэхэ ол ки?и оло?ун сонуна ту?ата да суох буоллар, интэриэс тардар ба?аттан сахалыы сиэринэн ыйыттым.

– Мин Мишка быраатабын. Ийэбит ?л?н хаалбытыгар б?тэ?ик оскуола сылларын киниэхэ олорон б?тэрбитим. Са?а?ым Зойка миэхэ…

Аа! Потапова Зоя… Дьэ дьэ, ол и?ин да?аны… Били уопсайбытыгар олорбут сырсан му?нанар кыы?ын син биир эрийсэн кэргэн ылбыт эбит дии. Миэхэ Зоя чахчы суруйар да этэ, хо?оонунан. Ол сахтарга мин уопсайбытыгар тахсар ха?ыат эрэдээктэрэ буолан хо?ооннорун ырылыччы ха?ыакка та?ааран и?эрим. Бэрдимсик, хорсун буолан симик кыы?ы бол?омто?о уурбат этим, ?рд?ктэн ?рд?ккэ тала?а сатыыр ки?и. Иэдээн, билигин кэлэн кэмсинэбин, кыы?ы эрэйдээбиппиттэн.

Бу уол кэпсээбитин а?аар кулгаахпынан та?аара олордум. Бэйэм санаабар хойуостан… “Мэлдьи да ахтан-санаан тахсаллара”, – диэн истэ?инэ маастары кытта электрик киирэн кэллилэр.

– Бардыбыт дуо? – маастар табахтаан б?пп?т уолу ы?ырар.

– Сир-дойду кыара?ас диэн маны этэллэр эбит.

– Тугу?

– Онтон бу ончу истэн билэр ки?им эбит буолбаат, тахсан испит тамада?ыт бэрдэ… – уол мин киэ?ник биллэ сылдьыбыппын билэрин ??рэ и?иттим эрээри, ол эмиэ атын остуоруйа, атын оло?ум хаттыга?а.

– Мантыка? билигин да?аны манна “звезда”… – маастар этэрин кулгаа?ым та?ынан и?иттим.

Кини мэлдьи итинник, ки?ини ки?ниир кэриэтэ этэриттэн и?им да бу?ар. “Звезда” диэн ити мунньахтарга ?лэ хайысхатын бы?аарсарга саамай куолу?уттара буоларбын этэр. Мап-ма?ан ырбаахылаах буоллубут да, тугу са?арарбыт к???л диэбиттии кэпсии сатыылларын таастаах ууга т??эрэммин начаалыстыбаны эрэйдиирим. Би?иги, хочуолунай ?лэ?иттэрэ, курдары толорор эбээ?инэспитин кинилэр ол сымыйа тириинэн ти?иллибит кириэ?илэ?э олорон хантан билиэхтэрэй. Дьэ “хара ?лэ” эрэ диэн ?рд?ттэн дьа?амсыйалларын утаран, чахчыны була сатаан куолулуурум. Маастарбын да ?йд??б?н, кини эмиэ би?иги курдук ки?и, бэйэтин эрэ эбээ?инэ?ин толоро сатаахтыыр.

Т??? да “начаалыстыбаны утары”, оппозиционер буолан к???ннэрбин, миигин билэр, “биллэ-к?ст? сылдьыбыт” диирэ миэхэ “очко” буолла. Одьукулуонун сыта да миэхэ барсымахта?ыы?ык.

– Тугу к?рд?г?т? – диэн мин маастарга аахайбакка эрэ электриктэн курдары ыйытан и?э истээх теманы уларытан кэбистим.

– Дизельнэйгэ са?а автомат туруохтаах, кабель кээмэйдээтибит.

Тахсан бардылар.

Мэ?эйдээннэр. Таах да?аны о?охторум са?а оттулуннулар, тураллар ини, бээ, ол оло?ум кэрчигин саныы таарыйа табахтыахха…



Иккис сылыгар этии киллэрбиттэригэр, дьон эппитин хоту диэххэ с?б? дуу, Мииринэйдээ?и техникум?а к???н хаалбытым. Эдэр буолан уларыйа сылдьар дьон-сэргэ, тулалыыр эйгэ миэхэ туох эрэ к?ннээ?и т?б?к буоларын курдуга. Са?аттан са?а. Бэйэм да туохтан да и?нэн турбат иннин хоту айаннатан и?эр хорсун ыччат буолла?ым. Миэхэ биир изюминка баара – са?аран, ситэритин хо?улуу хо?уйан баран кэлээр диэбит ки?илэрэ этим. Онуоха иитиспит э?эм оруола улахан. Кини ма?а?ыы??а атыыланар таба?ы с?б?лээбэт этэ. Мэлдьитин хайытыллар халандаар кумаа?ытыгар табах мохуоркатын кутан, эрийэ тутан, силинэн ситимнээн тардар идэлээ?э. Дьэ мин ити дьарыгын с?б?лээн, кыра эрдэхпиттэн таба?ын о?орон биэрэрим. Туох кистэлэ?э кэлиэй, о?о ки?и уопут о?орор ба?ата киирэн э?эм таба?ар куобах саа?ын, туу?у-саахары, чэй быыбайкатын булкуйан, чэ буолар-буолбат симиэ?и о?орон та?аарарым. “Хайда?ый?” – диэн ыйыттахпына ардыгар "па" диирэ, ардыгар билбэккэ да хаалара. Ити дьарыкпын э?эм хо?угар киирэн дьарыктана олорор кэммэр э?эм оло?холуур, тойуктуур идэлээ?э. Араа?а, бэйэтин оло?ун туойара буолуо, бу диэн билигин кэлэн ?йд??б?пп?н эрээри, дьэ биир с?р?н герой, "Микиитэ Бэргэн" диэн этэ дуу, м?чч?ргэннээх сырыыларын кэпсиир эбит этэ. Хойут ?йд??т?хп?нэ, э?эм ?с кэргэннэнэ, сири-дойдуну тэлэ?ийэ кэрийэн олоро сылдьыбыт о?онньор, бэйэтин оло?ун ту?унан оло?холообут да буолла?ына к???лэ. Чэ, ол историялар сюжеттарын ончу умнан кэбиспиппин, арай кырдьа?ас ки?и сытыы тыллара мин ?йб?р хатанан, саа?ыланан, инникитин бэйэм санаабын толору этэрбэр элбэхтик к?м?л?сп?ттэрэ.

Оскуоланы б?тэрэр б?тэ?ик сылларбар уол о?ото, сытыы тылынан бы?а сытыйбыт ки?и, тыл ??рэ?эр киириэхтээ?им биллэрэ. Саха тылын уруогун с?г?н-са?ын ыыттарбакка, билэрим бэрдиттэн диэххэ дуу, буруйдаах о?о муннукка турарын курдук, доска ыйаммыт истиэнэтин муннугар устуулбун а?алан олорунан кэби?эрим. Сахам тылын учуутала киэ? к???стээх ки?и эбит. Уруок тас ?тт?нэн сайыннараары кинигэ б???т?н аахтара сатыыра да, акаарыбар, барытын билэбин диэбиттии дьиэбэр а?алан киэр илгэн и?эрим. Б?тэ?ик сылга оскуолам миэхэ эрэлэ улахан этэ: актыбыыс бэрдэ, сытыы-хотуу, киирбит-тахсыбыт уол о?ото бэйэтэ талбыт ??рэ?ин хайаан да б?тэриэ?э диэн. Мин онно астына с?б?лэ?эрим, ?сс? ки?иргээн, ?сс? киэбири?нээн, мин са?а оттойбут ки?и суо?ун кэриэтэ.

Куорат миигин к??тэрэ. Куорат – толору дьолунан тосхойбут, а?аар кырыытыттан араас аралдьыйар кииннэрдээх, хара?а муннуктарынан ханыыла?а арахсыбыт то?уурдардаах киэ? дойду. Сыалым – хайаан да филологическай факультекка, саха тылын суруналыыстыкатыгар туттарсыахтаахпын. Би?иги са?ана БКЭ диэн эксээмэннэри са?а эксперименниир кэмнэрэ. Ол и?ин эбитэ дуу, саха тылын эксээмэнэ суох курдуга, бу эппит факультеппар бэйэтигэр туттарыахтаах бы?ыылаа?ым. Эбиитин омук тылын. Саатар би?иги оскуолабытыгар учууталбыт "бонжур" диир этэ, куораттаа?ы приемнай комиссия "гуд морнинг" диэн к?рс?б?тэ.

Дьэ ?йд??? уонна ол са?анаа?ы бала?ыанньабын: суос-со?отох куоракка кэлбит, киирбит-тахсыбыт уол о?ото, хас киэ?э аайы "Оржанкаттан" са?алаан до?отторун кытта к??лэй тэбэр ки?и, икки нэдиэлэ и?игэр икки араас эксээмэ??э бэлэмнэнэн туттара охсуохтаа?а. Саха тылын сапсыйан кэбиспитим: "Ээ, билэр инибин, туттарыам. Биэскэ", – диэннээхпин, дьоммор инньэ диэн биллэрэбин. Оттон омук тыла… Приемнай комиссия?а баран этэбин: «Мин "бонжур" дииргэ ??рэммит ки?ибин, хайдах "хай юдо юду" диэхпиний?» – диэн б?пп?р??ктэ?эн турабын. Приемнай хамыы?ыйа?а устудьуон кыргыттар олороллор, миигин а?ыннылар диэххэ дуу эбэтэр ньо?ойум бэрдигэр бэринэн дуу, начаалынньыктарыгар диэххэ, бу диэн ким диэн дуо?унастаах ки?итин билбэппин, киллэрэн биэрбиттэрэ. Мин барытын эттим-тыынным. Ол ки?им истэн олорбохтуу т?стэ уонна маннык тыллаах буолла: "Дьэ, уол бэрдэ эбиккин. Би?иги ??рэхпитигэр уолаттар а?ыйахтар. Икки илиибин уунан туран эйигин киллэриэ эбиппин да, эксээмэн аата эксээмэн. Ирдэбиллэри толоруох тустаахпыт. Чэ, ба?ар английскай тылы иккигэ да туттар – ол эрэн эрчилин, ??рэт, мин онно харахпын бы?а симиэм, с?р?нэ эн саха? тылын ба?ылыы тут. Портфолио?ын ха?ыаттартан вырезкаларынан толорон, хомуйталаан а?ал, оччо?о собеседование н???? киллэриэхпит", – диэтэ. Мин ??р??м бэрдиттэн тулабын барытын ы?ыта-то?ута тутуох курдукпун.

Били сапсыйан кэби?эр сахам тылын эксээмэнэ тиийэн кэллэ. Киирэн олорон, бэриллибит торуму аа?ан баран дэлби кэлэйдим: мин оскуола?а саха тылын ??рэппит буоллахпына, бу ханнык т??р тылын би?иги ырыта олоробутуй диэх айылаах. ?йд??б?т тылларым эчи элбэхтэриттэн да сал?ан, садаанньабын с?г?н-са?ын толорботум. Толордум эрээри, астымматым, с?пк? эрэ, сыы?а эрэ, биир улахан да улахан, с?д? улахан токур ыйытыы!

Онтон кэлэйэн английскайбар да бэлэмнэммэтим. Сырыттыым. Куорат сайы??ы к?ст??тэ эчи ?ч?гэйиин, ки?и к??лэй тэбэ сылдьыах курдук. Эксээмэн тирээн кэлбитигэр сурукка бочулларын ?рд?нэн-аннынан толордо?о буолбутум, тылынан этэргэ: "Ай доноткноу", – дииртэн уратыны билбэппин.

Т?м?ктэр та?ыстылар. Ээ, мин ки?иргиир ба?а санаабар, былыр ?йэ ??рэхпин б?тэрэн Саха сирин ха?ыаттарыттан биирдэстэригэр ?лэлии киирээри сылдьар курдукпун. Талабын-хайыыбын: "Ээ, суох, ол ха?ыат политиканы эрэ эрдэн тахсар, онно киирбэппин", – диибин. Хантаан, абитуриент ?л?гэрэ ?м??р?сп?т к?р?д??рдэригэр быыс булан истиэнэ?э ыйаммыт испии?эги к?р?н айа?ым эрэ аллайбыта. Са?ата-и?этэ суох тахсан баран хаалбытым. Бэйэбин буруйдуом дуо, биилээх биитин харыстанар, "??рэх миэстэлэрэ атыыламмыттар" диэн уоскутунабын.

Дойдубар т?нн??хп?н саарыыбын. Хайа, били биэскэ эксээмэнин туттарыахтаах уоллара, ба?атын хоту ханнык ба?арар ??рэ?и б?тэриэх буолбут ки?илэрэ эмэ?э?э тэбиллэн тиийэн кэлиэ дуо? Дьоммор "биллэ илик" диэн биллэрэбин уонна быыс-арыт булан атын ??рэхтэри к?рд??ргэ сыал-сорук туруоруммутум. Хос-хос эксээмэнэ суох, БКЭ т?м?г?нэн эрэ киирэр ??рэх идэлэрин. БКЭ миэнэ ?ч?гэй.

Онуоха тылынан-???нэн хойуу уол о?отугар киэ?ээ??и "Оржанка" к?м?л?сп?тэ. Хас биирдии алтыспыт ыччаппыттан ыйытала?ан, ким ханна туттарсарын, киирбитин, т??? куонкурустаа?ын чопчула?арым. Ол гынан саамай боростуой дии санаабыппар, политехническай дэнэрэ этэ дуу, колледжка, бэйэтэ общагалаах, а?атар-хоннорор эрэ диэн сылта?ынан механик-суоппар идэтигэр киирбитим. Хо?ум арендата эрдэ б?тэн, биир са?а до?орбор хор?ойбутум, бии?ирэ сыспытым. Ол курдук уопсайга киириэхпэр диэри к?ннээ?и а?ылык булуна-булуна сэбирдэхтии тэлэбириир к?ннэри таах барыыр курдугум.

Уопсай… ?с этээстээх эргэрбит таас дьиэ. Эргэ дьиэ буолан эбитэ дуу, т?нн?ктэрэ быыкаайыктар. Алын куурус устудьуона аатыран алын этээскэ, бастакыга олохтоотулар. Онно, к?р?д??рб?т?гэр, кыра саала дуома баарыгар тэлэбии?эр эрэ турар. Иккис этээскэ теннис, ???с этээскэ ол са?анаа?ы дьо?уннаах компьютер кабинета тураллара. Биллэн турар, хас биирдии этээскэ к?р??чч?лэрдээх, онон атаанна?ыы да тахсыталыыра. Чэ, ити хааллын. Ол оннугар бастакы этээскэ комендант хо?о уонна воспитательскай кабинет тураллара, онон уопсайбыт мунньа?а, к?рс????лэр барыта манна тэриллэллэрэ. Бу санаатахха, уопсайбытыгар ?кс?н бастакы куурус о?олорун но?оруускалыыр эбиттэр, ?рд?к? куурустар ордук ??рэхтэригэр охтоллоро уонна туора ?лэлээх буолан дуу, уопсай оло?уттан тэйбит, кы?аллыбат курдуктара. Биирдиилээн актыбыыс баарын баар этэ.

Бастакы уопсай с?бэ мунньа?а – старостаны, уопсай актыыбын талыы. Мин, тылы ба?ылыы-к???л?? туппут ки?и, ма?най утаа редколлегияны тутаа инибин диэн бигэ эрэллээхпин, билсибит ??лэннээхтэрбин "миигин ба?атыйар" диэ?, ту?ата тирээтэ?инэ куоластаары? диэн агитационнай хампаанньабын ыыппытым быданнаабыт.

Ол эрээри редколлегия редакторынан ???с куурус кыы?а, кэлин "Ачыкы" диэн ааттаммыт модьу-та?а Шура буолбута. Шура кыра у?уохтаа?а эрээри кэтит саннылаа?а, ки?и мээнэ киирэн биэрэн былдьаныах айылаах кыы?а этэ. Ол гынан баран кэпсээн дуу, наадалаа?ын дуу этэн киирэн барда?ына, утуктуу бы?ыытыйан, сы?аа?ырдаабыппын да билбэккэ хаалабын – оннук намыыннык, интонацията суохтук, ки?ини интэриэ?иргэппэттии са?арара. Киниэхэ ?с ки?ини – би?игини сы?ыарбыттара. Биллэн турар, устудьуоннарынан к??йдэриллибит мин, ханнык эрэ Зоя – са?ата-и?этэ суох, тостуох бэтэрээтинэн ырыган кыыс, уонна "гот" со?устук та?нар, туттар-хаптар ?л??скэ – худуо?унньукпут. Мин бу редколлегиябытыгар тутатына "Хотуншабыт" у?а илиитигэр кубулуйбутум. Шура т??? да ки?и утуктуох курдук са?ардар, а?ара бэркэ бы?аарар этэ, тугу о?оруохтаахпын чуолкай этэрэ. "Онон б?ттэ" диэн т?м?кт??р, ачыкытын к?нн?р?нэр уонна тиэрэ хайы?ан баран хаама турара.

Оскуола сахтарга барытын бэйэтэ иилээн-са?алаан сылдьыбыт уол ону ончу с?б?лээбэтэ?им. Бастакы эрэ ха?ыат тахсыытыгар бары эйэ-дэмнээхтик ?лэлээбиппит. Ол эрэн ха?ыаппыт Хотунша эппитин хоту о?о?уллан уу нукаай тыынынан, нэ?иилэ эрэ аа?ыахха с?пт????. Ха?ыаппыт тахсыбытын кэннэ баспытааталбытыгар тиийэн отчуоттуубут: хайдах ?лэ барда, тугу сырдаттыбыт, туох итэ?эстэр баалларын бэлиэтиибит. Баспытааталбыт Розалия Санна (Александровнаны кылгатан) биир к?рд??х-нардаах, бэ?иэлэй дьахтар этэ. Тута: «Ха?ыат ?ч?гэйин ?ч?гэй эрээри, партком ха?ыатын курдук, аныгыскыга к?р?-к?л??н? эбэргит буоллар, эдэр ыччат маны аа?ыа суо?а», – диэбитэ. Мин Санна эппитигэр ончу с?б?лэ?эн: "Ити барыта Хотуншабыт дии – к?л??лээх буолла да, аморальнай, непристойнай аатырар…". Санна иннигэр Хотуншабытын кыайан-хотон к?т?р ?ст????нэн аа?ыллыбытым булгуччу, кырыылаах хара?ынан к?рб?тэ эрэ баар, ачыкыта хара?ын улаатыннаран с?р ыарахан к?р????н.

Мин Хотуншаны туоратарга к??эллибитим. Карьера о?остоо?уна диэн баар, ки?и ?рд?ктэн ?рд?ккэ дабайыахтаа?а. Онуоха утуйан хаалбыт Шура – туормас уонна мэ?эй.

Иккис ха?ыаппыт улахан айдааннаахтык тахсыбыта. Мин соруйан Хотуншабытын кыы?ырдарым, бэйэтиттэн та?аара сатыырым. Кытара-кытара куотар эрэ аакка барара. "Онон б?ттэ!" – диэн нап-намыыннык ха?ыытыыр уонна эргиллэ биэрэр да хаама турар. Элбэхтэ эрэйдээбиппэр Санна?а ы?ырдылар. Ха?ыаппыт та?ыллан б?тэн са?а бэччээттэнэ турар, ???с этээскэ. Санна хо?угар киирбитим, ньаккыраччы ытаан хара?ын тулата кытарбыт Шура буруйдаах о?о курдук б?к т??эн умса туттан олороро. Салла санаабытым. Суох, м???ллэрбиттэн толлубаппын. Ки?ини дуу?атын кылын таарыйыар диэри кытаанахтык с??п?пп?ттэн саллыбытым. Дьи?эр, кыы?ы ытатыахпын ба?арбата?ым. Былаан бы?ыытынан мин сатабылбар ба?ыйтаран, мин харизмабар бэринэн Хотунша бэйэтэ: "Эрэдээктэр буолар эн дьыл?а? эбит", – диэхтээ?э. Суох, оннук сатамматах. Хас ки?и санаатын таайыамый, Шура бу ытаан сы?сырыйыар диэри кы?ал?аламмытыттан кыракый хараастыы баара…

Санна?а миигин ??хпэтэх да, ??сэргээбэтэх да этэ: "Атын кы?ал?аттан кы?айтаран редколлегия ?лэтигэр с?б?лэспэппин, аккаастанабын", – диэбит этэ. Онуоха Санна миигиттэн ыйытар:

– Шура са?а ?ч?гэй эрэдээктэр суох буолбаат?

– М?ы… – диэн аат эрэ харата с?б?лэстэ?э буолабын.

– Бу уол эрэдээктэр эбээ?инэ?игэр толору эппиэттэ?эр… – диэн ботугуруур, онтон ?сс? к??скэ к???ллэн, ынчыктаан ылар.

– Шура, оннук айылаах туох тус кы?ал?аланны?? То?о с?б?л??р ?лэ?ин быра?а сатааты?? Сатаспаккыт дуу, хайыы ?л?гэр дуу? – Санна мин диэки к?р?тэлиир.

– Санна! – диэн бы?а т??эбин. – Шура, уоскуйа т?ст?н??й, ба?ар, санаатын уларытыа дии…

Сымыйанан Шураны к?м?скээтэ?э буолан дь???лэммиппиттэн Шура ?сс? оргуйан туран кэлбитэ:

– Суох, мин санаам биир! Уурайабын, онон б?ттэ! – диэтэ да, остуолга уурбут ачыкытын хаба тардан ылан, эргиллээт да тахса турда.

Мин к?л??хчэ сирэйбин туттубуппар Санна: "То?о к?лэ?ин? Кыыс кими эрэ таптаабыт дуу, хайаабыт дуу, ал?аска эйигин буолаарай?" – диэн бэлиэтээн эппитигэр, "эчи суо-ох!" диэн хоруйдаабыппын ?йд??б?кк? да хааллым. Чахчы, то?о ол ту?унан санаабакка сылдьыбыппыный? ?йб?р Хотунша к?ст?н кэлбитэ уонна биир уол, эмис, эбиитин ачыкылаах кыыс тапталга билинэрэ к?ст?р. Онуоха уол хоруйдуур: "Суох, оттон мин эйигин таптаабаппын дии…". Онуоха Хотунша бу билигин а?ай курдук ыгылыйа кытаран баран, ытаан то?о барар. Буолуон да с?п. Вариант. Оччо?о мин ууттан ыраас тахсабын, мин ки?нээн уураппыт курдук к?ст?бэт эбиппин…

Киэ?элик Хотуншабыт, ол к?нтэн ыла Хотунша буолан б?пп?тэ, "Ачыкы" диэн аата хос к??рэйэн тахсыбыта. Воот, Хотуншабыт мин хо?ум ааныгар кэлэн то?суйа турара. Илиитигэр паапка кыбыныылаах, биллэ уоскуйбут, уруккутун курдук утуктаабыт сирэйин холбообут. Миэхэ утары ууммута уонна дьэ бэрт киитэрэйдик: "Эрэдээктэр буолбуккунан э?эрдэ!" – диэтэ. Махтал. Эргиллэн баран истэ?инэ ыа?ах о?остубут ыйытыыбын син биир ыйытарга сананным. "То?о… То?о эрэдээктэрдээн б?тт???". Шура нап-намыыннык эргиллэ биэрдэ, ???рб?т хара?ынан ки?ини курдары к?р?н кэбистэ уонна: "Бу сылга сиэмэхтэр а?ара элбээбиттэр…" – диэтэ.

Т??н? бы?а санаа?а ылларбытым. С?пк? о?ордум дуо? Сиэмэхпин дуо? Санаабар, ?л?н баран Арай ааныгар кэлэн турабын уонна онно турар аанньаллар миигин сууттууллар: "Бу ки?и сиэмэх… бу ки?и – абаа?ы! Киэр буол! Эн умса тимириэхтээххин, то?о ???э дабайан астынан ахан аа?аары тура?ын?".

Хата ха?ыаппыт сатаммыта. Уопсай оло?о у?уктубута. Хайдах эрэ бары т?мс??лээх буола т?сп?пп?т. Биирин ?кс?н та?ырдьа тымныылар са?аламмыттарынан сибээстээн устудьуон ?ксэ уопсайтан тахсыбатыттан ини. Тэрээ?ин ?рд?гэр тэрээ?иннэр са?аламмыттара, ха?ыаппыт толору баран, аны ыстатыйалары сыымайдыырбыт. Эбии к?р-к?л?? рубрикатын уонна билси?ии колонкатын арыйтарбытым. Анонимнай сурук ?л?гэрэ ти?иллэрэ. К?н, нэдиэлэ ааста?ын аайытын с?пк? о?орбуппун итэ?эйэн испитим.

Арай ??рэхпэр быстар м?лт?х этим. М?лт?х да диэн, ончу кы?аллыбат, ээл-дээл сы?ыанна?арым. Таах да?аны оннук устудьуоннар элбэхтэрэ, кы?ыны сылаас уопсайга кыстаары ??рэххэ киирбиттэр. Олор быыстарыгар мин. Тыл ??рэ?эр киирсиэхтээх уол техника?а тугу бы?аарсыахпыный, оскуола?а сылдьан "Восход" мата?ыыкылы эрэ ы?ар-та?ар ки?и. Преподавателлар сэрэйэллэрэ, бу уол ту?ата суох диэн. Ол эрээри актыбыыс аатыран, завуч уонна организатор курдук к??стээх ара?аччылардаахпын, ол и?ин да миигин кыайбат-хоппот эбиттэр.

??рэх кэмигэр таах сылдьыбата?ым, "ботаннары" кытта до?ордо?уубун са?алаабытым. Биир оннук вундеркинд уол, миигин кытта бииргэ ??рэнэр нуучча уола Хлопонин Олег т?бэспитэ. Мииринэйтэн т?р?ттээх да буоллар, уопсайга олорбот этэ, бы?ата, куоракка дьоннордоо?о. У?ун, ырыган бэйэтэ, элбэх нуучча мустубут сиригэр с?тэрэн кэби?иэххэ с?пт??х бары нууччаларга барсар сирэйдээ?э. Т??? да ки?и ымсыыра к?р?р кы?ыл к?м?с цепочкалаа?ын и?ин, бу уол "ботан" аатыран олус кыбыстынньа?а, чу?куга уонна о?олортон туора к?й?н сылдьара. Ол эрэн, кини да эдэр уол эдэрэ ?т?н кыргыттары кытта билси?иэн, кэпсэтиэн-ипсэтиэн ба?арара. Мин ону иилэ хабан ылан бэйэм сыалбар ту?аммытым. "Миэхэ до?ор буол, мэлдьи аттыбар сырыт", – диэбитим. Ол оннугар мин ыарыр?атар предметтэрбэр кини к?м?л????хтээ?э. Санаабар, ол уолу элбэххэ ??рэппитим. Бастакытынан, уонна саамай с?р?нэ – харса суох сы?ыанна?арга. Миэхэ махтала му?ура суо?а, уонна кэпсээммин бы?а т??эн этиэм дуу, ол ??рэхпин быра?ыахпар диэри к?м?л?сп?тэ.

??рэх чаа?а тупсан барбыта, ха?ыат киэркэйэн испитэ, иллэ? кэм элбээбитэ: киэ?э аайы утуйаары сытан аны ?сс? тугу ситиспит ки?ии диэн толкуйдаан тахсарым. Фантазиябар группам старостата буолан к?ст?б?н, уопсайым лидерэ буолан киэбири?ниибин, ?рд?к стипендия, тэрээ?интэн тэрээ?ин, кыра?ыабай кыргыттар, кулууптан кулуупка ??к??лээн тиэриллэ?ниибин…

Арба кыргыттар. Кыра?ыабай кыргыттар бааллара, бэлиэтии к?р?р?м да, бастаан аахайбат этим, бала?ыанньабын о?остуохпун наада эбээт. То?о эрэ ?рд?к былаастаах буоллахпына биирдэ саамай-саамай кыра?ыабай кыыс миэхэ тиксиэхтээ?э. Оннук халымардык таптал ту?унан ?йд?б?ллээхпин.

Арай Инессаны с?б?л??р?м. С?б?лээн кэпсэтэрим, исти?ник сы?ыанна?а сатыырым. Инесса мин эрэдээктэрдии киирбитим кэнниттэн редколлегиябытыгар сы?ыарыллыбыта. Хоту улуустан сылдьара, орто у?уохтаах, арыый да эттээх-сииннээх кыыс этэ. Бастаан омос к?рд?хх?, атын кыргыттартан уратыта суо?а, кинини майгыта-сигилитэ киэргэтэрэ: мэлдьи ??рэ-к?т? сылдьар, ол ??рэр-к?т?р ыарыытынан кэпсэтэр дьонун барыларын сутуйара, дьээбэлээх-хооболоох да?аны, ханнык ба?арар б?л?хх? киирдэ?инэ, кини са?ата-и?этэ ол б?л??? сомо?олуур курдуга. Ким с?б?л?? суо?ай, оннук норуодунай кыы?ы? Кини мин аттыбар сырытта?ына, дьикти к??стээх курдук туттарым. Бэйэтэ Табыллыы-Куо. Ол и?ин да барыта сатанан истэ?э.

Ханнык ба?арар кыыс ис дуу?ата – кистэлэ?нээх. С?р?нэ туох кистэммитий диэн ыйытар сыы?а, с?р?нэ туох эрэ ?р?? кистэниэхтээх. Инесса кистэлэ?э – кими да илии тайанарыттан бэттэх чуга?аппата. Биричиинэтин истибэтэрбин-билбэтэрбин да?аны, биирдэ дьээбэ?э куу?ан ылан уураан к?р??хп?н ба?арбытым. "Лас" тыа?ыыр ла?кынас тыа?ынан к?р??х бэтэрээ ?тт?гэр кыы?ым ыты?а иэдэспин а?ыппыта. Уонна дьэ к?лэн ла?ыгыраата: "Дьээбэлэнни? дии, дьээбэлэнним диэриий…" – дии-дии иэрийэ-иэрийэ к?ллэ ээ. Мин эмиэ "то?о т?ргэнэй…" диэн со?уйбутум бэрдиттэн к?лэ-к?лэ кэтэхпин тарбанна?ым. Ол кэннэ с?б?лэ?э суох уураан бэрт. Иэдэ?им к?н? бы?а кытаран сылдьыбыта. С?б?лэ?ин ылаары минньигэс тылынан угуттуурум да, киинэ?э эбэтэр ханнык эмит тэрээ?и??э ы?ыра сатыырым да, хайатыгар да ончу с?б?лэспэтэ?э. "Туох эрэ дии саныахтара…" – куотунар тыла ол. Хата миэхэ кыыс к?рд??н, с?бэлээн, билси?иннэрэ сатаан бэйэтэ туспа му?у-эрэйи к?р?р?. Дьикти кыыс Инесса, то?о миигин чуга?аппата?ын айбыт та?ара бэйэтэ биллэ?э…

Хата биир кыыс миэхэ хо?ооннору суруйара, английскайдыы "Z" буукубанан илии баттаан ыыппыт буолара. Бастаан то?о миэхэ ыытарын аахайбат этим, кы?аллыбакка ха?ыаппыт уус-уран айымньы бала?атыгар анньан и?эрим. Таптал ту?унан на?аа да иэйэн-куойан туран бэркэ да суруйара ээ ол кыыс. Кэнникинэн сэрэйэн барбытым, бу кыыс, араа?а, миэхэ суруйар бы?ыылаах диэн. Суругу анал дьаа?ыкка укпат этэ, худуо?унньукпут ?л??скэ "эйиэхэ ыыттылар" диэн тус бэйэбэр биэрэрэ. Ол и?ин биир ?т?? к?н ?л??скэни ыган-хаайан туран туо?уласпытым да, барты?ааннаа?ар кытаанах "гот" буолан биэрбитэ: "Эппэппин, эрэннэрбитим, инникитин да этиэм суо?а. Бэйэ? тула?ын ?йд??н к?р??й, таба тайан, сэрэй…" – диэбитэ.

Оо, ол "З" буукуба "Зинесса" диэн аакка кубулуйуо?ун на?аа да ба?арбытым ээ! Итэ?эйбэккэ Инесса паспорын туох эрэ диэн балыйсан, уларсан к?рб?ттээ?им. Инесса Инессатынан. Оччо?уна мин тулалыыр эйгэбэр нуучча кыы?а Зина уонна чугастыы Зоя эрэ бааллара. Зина хайдах да сахалыы суруйбат. ?йд??р?н ?йд??р диэбиттэрэ. Зоя аны туран то?о миэхэ суруйуой? Кы?алынна?ына тылынан эппэт ??? дуо? Хаста да иккиэйэх хоско хаалан ха?ыат кы?ал?атын бы?аарсааччыбыт. Чугасы?ан, элбиих-элбэ?и а?а?астык кэпсэти?эн до?ордоспуппут ырааппыта дии. Этэргэ дылы, абырыыр-к?м?л???р балтыкааным. Зоя би?икки Б?л?? э?ээриттэн сылдьар буоламмыт чахчы бэйэбитин то?о эрэ тыл а?аарыттан ?йд???рб?т, ха?ыаппытын о?орорбутугар ол на?аа да к?м?л???р?. Ол эрэн, Зоя курдук кыыс миэхэ хо?ооннору анаабат, хо?оону да сатаан хо?уйбат ини.

Кэлин, ?сс? биир Зоя баарын билбитим да, то?о кини миигин билэрдии суруйуо?ай диэн саарбахтаабытым. Онон оннук, итинник илии баттаа?ыннаах ким ба?арар суруйуон с?п, ба?ар "Ачыкы" да буолуон с?п диэн, аахайбат аакка барбытым. Ти?игин быспакка хо?ооннор тиийэн кэлэ тураллара. Ардыгар кыланан да ыларым, оннук итэ?этиилээхтик, ки?ини а?ыннарардыы суруйара. "Ачыкы" да буолла?ына, ол кыыс сордоо?у куу?ан ыламмын, "ытамньыйыма, сэгэттэйиэм…" диэх айылаа?ым. Ол эрээри, тирээн кэллэ?инэ, илэ бэйэтин к?рд?хп?нэ, ол хо?ооннор т?б?б?ттэн тахсан хаалаллара.

К?н-нэдиэлэ аа?ан испитэ. Эппитим курдук, бэйэбэр с?р?-с?п ?лэни, ??рэ?и булунан иллэ? кэмим дэлэй этэ. Розалия Санна иллэ? кэмнээхпин бэлиэтии к?р?н биирдэ тыл бырахпыта, сыбаайба?а барса сылдьа?ын дуо диэн. Харчы кырыымчык кэмнэригэр баспытааталбыт тамадалаан эбии харчы булунар эбит этэ. Бэ?иэлэй, бэрт эйэ?эс са?алаах-и?элээх, дьээбэлээх да дьахтар чахчы да?аны тамадалыан эрэ с?пт????. Мин, тылбынан-?сп?нэн кини кэнниттэн саппай уопсан и?эр ки?и, дьэ ол сыбаайбаларыгар баран бэтиэхэттэн бэтиэхэни, к?р?-нары ?рд?ттэн тутаммыт сыбаайбалары ?сс? киэргэппиппит. Кэлин ?сс? Зоялаах Инесса кытты?ан, олох да биир творческай хамаанда?а кубулуйбуппут. Мин Хлопонины да, ?л??скэни да угуйа сатыырым, кыбыстан т?б?л?р?н бы?а илгистэллэрэ, со?отох уол буоларбыттан толло саныырым. Эмиэ да миэхэ ымсыырар этилэр, "кыра?ыабай эйгэни" кытта алты?арым и?ин.

Арай биир сыбаайба?а сырыттыбыт. Мин улууспуттан ыалдьыттардаахтар. Билэр дьонум ?г?стэр, ол и?ин да кыбыста бы?ыытыйдым эрээри, тамадаалаа?ын а?ара бэркэ ааста. Би?иги Санналыын остуолунан диэбит кэриэтэ ?ллэстэрбит. ?ск?т?н Санна бастакы остуолга ыалдьыттары, олбохторуттан “хо?уннаран” диэбиккэ дылы, бэ?иэлэйдэтэр турукка киллэрэн бэлэмниир курдуга, оччо?о би?иги дьэ иккис остуолга оонньуу араа?ын оонньотон, ыллаан-туойан ыалдьыттарбытын к??-дьаа ыыталыырбыт.

Иккис остуол кэнниттэн быы?ык сынньала? кэмигэр биир билэр ки?им миэхэ чуга?аабыта. А?ам до?оро этэ, хам-т?м дьоммор баар эрдэхпинэ ыалдьыттыы кэлээччи. ?йд??рб?нэн, ?сс? туох эрэ тойоно бы?ыылаа?а. Бастаан утаа сэрэхэчэйбитэ бы?ыылаа?а, и?эн-то?он туо?уласпыта, дьэ онтон “билэр к??л?н балыга” аатыраммын бу курдук кэпсээннээх буолбута: “Дьэ, нохоо, бэркэ тамадалыыр эбиккин. Эдэр уол бачча ?ч?гэйдик дьону к???л?? дии санаабата?ым”, – диэбитэ. Мин: “Туох баарынан, туох баарынан…” – диэн ?р?? да махтаналларыгар ??рэммит ки?и кы?аллыбатым. Ки?им арахпата, туо?ула?ара элбээтэ, ити тамадаалаан т???н? ыларбын, т??? элбэх сыбаайбалары кэрийэрбин барытын ыйытта. Мин холкутук хоруйдаан и?эбин. ??? сыанатын истэн баран бы?ыылаах: “Оо, дьэ, кыра да харчыны ?сс? хас да буолан ?ллэстээхтиир эбиккит. Со?отох бэйэ? барарга санаммата?ы? дуо? Бэйэ? ботуччу да харчыланыа? этэ, уонна мин к?рд?м, со?отох да тэрийиэх, салайыах кыахтааххын…” – диэбитэ. Мин дуоспуруннанан туран: “К?р??хп?т”, – диэн эттим. Ол эрээри ити барыта сыбаайба с?пс?лгэнигэр умнулла бы?ыытыйбыта.

Кэлин санаан кэлбитим, чахчы да?аны, арай бэйэм туспа бардахпына? Санна да арыт-ардыгар би?игини илдьэ барааччыта суох дии. Араа?а, ?г??р? харчыны т?л??р буоллахтарына, би?игиттэн к???н?н туораталыыра дуу диэх быстах санаалар Санна ту?унан ?т?? ?йд?б?лб?н бы?ыта кэбийэллэрэ. Бэйэтэ да?аны, ки?и ыйыталаста?ына: “Билбэтэ?и? ордук, ону-маны ыйытала?ыма”, – диэн баспытааталын хаанын киллэрэн хоруйтан куотара киниэхэ эрэлбин симэлиппитэ. Мин эрэммэт дьоммуттан тэскилиир идэлээхпин. Саатар а?ам до?оро эппит тыллара туспа ?й-санаа ситимэ буолан мин дуу?абар былыр ?йэ и?эн, бу?арыллан, фантазиянан тупсарыллан бу т?л? к?т??х курдуктара.

Туохтан са?алыахпын билбэт этим. Санна хайдах тамадалыырын чинчийэрим, ордук итэ?эстэригэр тохтоон, ымпыгын-чымпыгын бы?аара сатыырым. Со?отох буоллахпына кыайыа суохпун диэн билинэрим. Санна дьахтар буолан элбэх ту?анар тэриэбэлээх курдуга, мин эр ки?и буоламмын, ол “тэриэбэлэрин” кыайан ту?аммаппын.

К??стээх ??рэтээ?ин са?аламмыта. Кэнсиэртэри кэрийэрим, киинэлэри к?р?р?м, кинигэ да аа?а сатыырым. Сахабыт сиригэр эр ки?и тамадаалыыра, б?д??ссэйдиирэ бэрт сэдэх к?ст?? эбит дьэ, ол и?ин да миигин сонур?аабыттара буолуо диэн ?йг? о?устараммын, эбии бэйэм талааммын сайыннарарга к??эллибитим. Ыллыырга, чабыр?ахтыырга ??рэнэ сатаабытым. Чэ, бы?ата эттэххэ, тугу дьарыктаммата?ым баарай, култуура?а сы?ыаннаа?ы барытын толоро сатыырым.

Санна?а т??? да эрэммэтэрбин, онтукабын биллэрбэккэ сылдьаммын кинилиин сыбаайбаларга сылдьы?арым. Ол эрээри бэйэм са?а оонньууларбын киллэртиир буолбутум. Сыбаайба ыалдьыттарыгар ол сонун к?ст?? интэриэ?инэй этэ, онтон Санна?а биллэн турар, суох. “Кэпсэппит былааммытын туту?уохтаахпыт…” – диирэ. Ол эрээри кэлин ити са?а киллэриилэрбин хай?ыы са?арара. Бука, сэрэйбитэ буолуо, бу уол ??рэннэр ??рэнэн бэйэтэ туспа баран эрэр диэн.

Колледжпыт би?иэнэ улахан. Элбэх устудьуон ??рэнэр. Олортон кыра а?аардара эрэ уопсайга олороллор. Ол да ?рд?нэн уопсайга олорор устудьуоннары ?кс?лэрин билэттээбэккин. Ол элбэх устудьуонтан син биир ким эмит да бу сыбаайбалаары таптал таайтарыылаах сы?ыаныгар сылдьар кэмнэрэ. Оттон сорох устудьуоннар бэйэлэрэ да буолбаталлар, балтылара-бырааттара, эдьиийдэрэ-убайдара уруу киэ?этин тэрийиэхтэрин с?пт????.

Мин, онноо?ор бу колледжка киирдэ киирээт агитационнай ?лэни ыыппыт ки?и, сыбаайбалары иилээн-са?алаан тэрийэрим ту?унан билэр-билбэт ыччакка барыларыгар ??рэ-к?т?, рекламалыыр тэ?э кэпсии сылдьабын. Ол эрээри Саннаттан саллан, ха?ыатым ?лэ?иттэригэр, уопсайым актыыбыгар биллэрбэппин. Онуоха, уочараттаах ха?ыат та?ыллар кэмигэр, Зоя биир т?гэни иилэ хабан ылан, тугу истибитин эппитэ: “Бэйэ? туспа тамадалыы барыаххын ба?ара?ын дуо? Оттон би?иги? Санна?”.

Зояны илиититтэн сиэтэн ылан подсобка?а киллэрбитим уонна: “Тсс… Са?ара сылдьыма эрэ!” – диэтим. Зоя кутталыттан да ини: “С?п”, – эрэ диэн хаалла. Тахсан истэхпинэ: “Миигин илдьэ сылдьыый…” – диэн ботугуруур кэриэтэ са?а аллайда. Мин ?йд??б?т?м – кини да харчылаах сири баты?ыан ба?арда?а. Миэхэ хамаанда наадата чуолкай, ылы-чып бэйэм кини туох оруолу ылыа?ын толкуйдаабакка эрэ т?нн?н кэлэн: “Мантан инньэ оччо?о мин хамаандабар баар буола?ын. Кимиэхэ да кэпсээбэккин, эппэккин, ол эн би?икки кистэлэ?мит…” – диэн итэ?эйимтиэ кыы?ы олус интригалаан кэбиспитим. «С?п-с?п, клянусь своей матерью”, – диэннээх ээ ?сс?.

Нэдиэлэ ааста бы?ыылаа?а, ол кэнниттэн, биир кууру?унньугум уол к?рд????лээх тиийэн кэлбитэ. Убайа уол, тыа?а, куорат аттынаа?ы улууска, уруу киэ?этин тэрийиэхтээх эбит да, уйунар харчылара кырата бэрт буолан, ?ч?гэй тамаданы булбатахтар ???, онон миигин, са?а са?алааччы ки?и сыаната кыра буолаарай диэн, ыйытта. Мин ??р??н? кытта этиллибит суума?а с?б?лэстим. ?сс? бара-кэлэ бэйэлэрэ массыына булан биэриэх буолан ??рт?лэр. Зояны саныы биэрэн, “иккиэбит” диэтим. Ээ, ?сс? ?ч?гэй дэстилэр. Инньэ гынан, кэлэр нэдиэлэ бээтинсэтигэр эбиэттэн тэринэн тиийиэхтээхпит этэ.

Зоя?а эппиппэр, бастаан тута с?б?лэ?эн баран, уйатыгар уу киирбит курдук, баран хаалла?ына, тугу-тугу куоттарыа?ын ыры?алыыра. Санаатыгар, ??рэ?ин, уопсайын барытын та?нарар курдук кэпсэнэрэ. Мин эппитим: “Ханнык ба?арар бы?аарыныы ылынарга ки?и хорсуннуруохтаах. Эн куттанар, ыйаа?ынныыр буоллаххына, ба?аалыста хаал ээ, бэйэм да баран кэлиэм…” – диэбиппэр, ып-ырыган кыыс ?сс? ырыахча ыгылыйа т??эн баран “ончу барсабын!” диэбитэ.

Били кимиэхэ да кэпсиэ суохтаа?ын бигэргэтээри миэхэ элиэтиирэ элбээбитэ. Онноо?ор та?нар та?а?ын кэлэн ыйытар, ону мин бэйэ? бил ээ диибин да: “Мин сыбаайба?а барарбар хайдах та?а?ы кэтэрбин Инесса с?бэлээн-амалаан биэрээччи дии, билигин хайдах киниэхэ этиэмий”, – диир. Хайыахпыный, конспирацияны туту?ан, т??ртэ-биэстэ та?а?ын уларытта-уларытта к?рд?р?р?н тулуйан-тэ?ийэн олороохтоото?ум ???.

Бээтинсэ к?н тирээн тиийэн кэлбитэ. Хомунуу-тэринии. Бу санаатахха, чахчы да Зоя би?икки ыккардыбытыгар “туох эрэ баарын” курдук иккиэн ыксаан-бохсоон, паараларбытыттан босхолонон, уопсайбытыгар тэ??э кэриэтэ с??рэн киирэн, та?ас уларыттан куотардыы ыстаннахпыт ???.

Бастакы бэйэбит ыыппыт сыбаайбабыт диэтэххэ, син бэркэ ааспыта. Уонна, бары биир нэ?илиэк олохтоохторо буоланнар дуу, куораттан кэлбит тамада ааттанаммыт дуу, би?игитини олус к?рс??т?к, и?ирэхтик к?рс?б?ттэрэ.

Б?тэрин диэки, биллэн турар, тамада эрэ, ким эрэ, бары ?йд?р?ттэн к?т?н хаалбыт дьон, айдаан-куйдаан, ??р??-к?т?? к?м?т? суох к???л?ттэн тардыллыбыта. Би?иги к?л?ккэ к???мм?т, барар эрэ кэммитин кэтэ?эрбит. Эдэр ыаллар т?р?пп?ттэрэ би?игини а?аардас хамнаспытын эрэ биэрэн ыыппатахтара, устудьуон о?о куруук аччык дии-дии ас-??л б???т?н к?т?х му?унан суулаан биэрбиттэрэ.

Дьэ ситигирдик бастакы холонуубут ааспыта. Уопсайбытыгар ким да билбэтэ?э, билбит да буоллахтарына, кэпсэлгэ тар?анан Санна кулгаа?ар тиийбэтэх бы?ыылаа?а.

???с этэ дуу, т?рд?с дуу тэрээ?иммит кэнниттэн, биир к?н эмискэччи Санна?а барарга бирикээстээтилэр. Мин ха?ыат ту?ата ини диэн туохха да кы?аллыбакка с??рэн тиийдим. Кабинетыгар Зоя олороро. Инесса эмиэ баар буолуохтаа?а да, то?о эрэ суох этэ. ?л??скэ мэлдьи суох. Санна эмиэ баспытааталын хаана киирэн то?уйдук кумаа?ы хасы?а олороро:

– Бэ?э?ээ вахтертан ??с?? киирдэ, туох да к???лэ суох ханна эрэ барбыт ???г?т дии?

– Бэ?э?ээ?

– Иккиэн суоххут…

Мин туох диэн куотунуохпун толкуйдуу олордум, “билэр до?орум сыбаайбатыгар буор босхо тамадалаан кэллибит” диирим дуу, онно саатар эмиэ то?о Зояны кытты?ыннарды? диэ?э дии, туох диэбит ки?ии, вариантан варианы сыымайдыы олордохпуна:

– Чиэ?инэ этэбит?

Оо, Зоя, ки?ини т??эн биэримэ даа…

– Би?иги дьоммутугар баран билси?эн кэллибит, – диэт ойон туран миэхэ кэлэн санныбар с?р?нн?.

Онно Розалия Санна сирэйин к?р?? этигит, истиэ суо?ун истибит курдук хара?ын тиэрэ к?р?н кэбистэ, айа?ын атыа?ынан атта, онтукайын илиитинэн эрэ саптарга к??элиннэ.

– Ол и?ин да?аныы! Дьэ бэрт дии! ?сс? мин “эс, ама бу иккиэн хайдах тапсан сылдьалларый диибин ээ”, чахчы оннук эбит дуу, эчитин истиэххэ ?ч?гэйиин! Туох диэхпиний, оттон, аныгыскыга миэхэ эбэтэр вахтерга сэрэтэн баран хойутуур буолуоххутун, би?иги икки холбоспут с?рэ?и араараары тугун бопсуохпутуй…

Мин да айахпын атыа эбиппин, Зоя хайдах уонна то?о т?ргэнник итинник толкуйдаан са?ара охсубута эбитэ буолла? Таах да?аны кыыстаах уол туспа сылдьан хойутууллара, бииргэ кэлэллэрэ-бараллара онуоха эрэ тиэрдиэн с?пт????. Ол эрээри, сыы?атык сымыйалаабыппыт. Сымыйалыы сорунан баран арыый атыннык, бэйэбитин албыннаппакка сылдьыахха баара…

Ити к?н Зояны кытта улахан кэпсэтии барбыта. Чэ, ол мин кыы?а суо?ум и?ин, Зояны биир ханнык эрэ уол сырсар ??? диэн истибиттээхпин, та?ыттан ??рэнэр уол, уопсайга зайчиктаан киирэ-киирэ хо?ун ааныгар маныыра, уонна то?о дьэ миэхэ сыыттанны? диэн ыйыпппытым. Зоя: “?сс? ?ч?гэй дии, айыкка, солуута суох ки?ини эрэйдиэхтэрэ суо?а, уоллаахпын биллэхтэринэ, эрийсибэттэр ини”, – диэннээх. Онуоха: “Оттон мин? Арай биир эмэ кыы?ы с?б?л?? к?рд?м? Бу уол кыыстаах диэн тэйиччинэн сылдьыахтара дии…”.

Кэпсэтиибит т?м?гэр син с?б?лэспиппит. Оонньуу-к?р курдук сылдьыахха да?аны. Саас да?аны чуга?аабыта. Ол аата сотору ??рэнэн б?т??хтээхпит. А?ыйах нэдиэлэ би?иги кыыстаах уол курдук к?ст??хтээх этибит, онтон сайын сатаспакка аатыран арахсыбыппыт эрэ баар буолуохтаа?а.

Дьэ ол эрэн, ити хорсун бы?аарыныы, уонна ол иннигэр ??скээбит сымыйа мин олохпун тиэрэ туппут курдуга, оло?ум хара кэрчигэр к?сп?т?м…

Бастакытынан, тапталынан угуттанар, астына аа?ар хо?ооннорум тиийэн кэлбэт буолбуттара. Мэктиэтигэр, суохтаабыт курдугум. ?л??скэттэн ыйыппыппын, ки?им ба?ын бы?а илгистэр, “дьолун булбута” диир. Онно бастакытын кэлэйэ санаабытым, ба?ар, ханнык эрэ кыра?аабысса кыыс суруйара буолуо дии, Зоялыын контракт т??эрсэн кэби?эн, со?отох сылдьар бала?ыанньам суо?уттан санаар?аан ылбытым.

Икки?инэн, Инесса. Са?а билсэр сахпытыгар т???т? кинини сырсаммын эрэйи к?рб?пп?н?й, т???т? сыллыы-ууруу сатаабыппыный, ол тухары кини хара?ын халта?ата да хамсаабат этэ. С???р?м диэн, ол курдук кими да чуга?аппата?а, ?р?? со?отох эрээри, норуот кыы?а буолан, со?отохсуйар диэни билбэт бы?ыылаа?а, мэлдьи хампаанньа?а, мэлдьи ??рэ-к?т? тугу эмэ да дьарыгыра сылдьарын к?р???н.

До?орго кубулуйбут кыыс, ити уларыйыылар тахсыбыттарын кэннэ эмиэ уларыйа т?сп?тэ. Мин с???н эрэ кэбиспитим уонна Зоялыын туоралаан харчы ?л?р?рб?т?н сэрэйэр дуу диэн кэпсэтиэхпиттэн толлорум. Син биир ха?ан эмэ да кэпсэтиэххэ наада этэ. То?о тосту уларыйбытын, то?о до?ордуу сы?ыана с?тэн, к?т?р ?ст????р кубулуйбуппун ыйытала?аары, ха?ыат та?аарыытыгар диэн сылтахтанан со?отохтуу к?рс?б?т?м:

– Инессаа, мин эйигин билбэт буолан эрэбин, туох буоллу??

– Суох, туох буолуохпунуй? – ыйытыыга ыйытыынан хоруйдуур ки?и ыйытыыттан халыйа сатыырын бэлиэтиир.

– Эт эрэ чэ, к?н??лээти? дуо? Ити Зоя ал?аска са?аран… – диэн истэхпинэ бы?а т?стэ:

– Мин эн тус олоххор ончу кы?аммаппын, – кэпсэтии уонна б?пп?т?н?? туора тэлэн истэ.

– Эн са?а тус олохпор кы?аллар ки?и суо?а дии?! Машалар, надялар, шуралар… тикси?иннэртии сатыыргын умунну? дуо? – диэбиппэр эргиллэн кэллэ, сирэйэ ?сс? кыырыктыйбыт:

– Миигиттэн эрэ тэйдин диэн. Уонна да?аны, то?о ?ст?йб?пп?н этэбин дуо?! Баар-суох дь??гэбин албынныы сылдьаргын и?ин! Эн курдук с????гэ албыннатан, Зоя барахсан сымыйанан дьоллоно сылдьар. Эн сиэхсиккин ки?и барыта билэр, бэйэ? эрэ иннигин билинэ?ин, дьону барытын абаа?ы к?р???н! ?т?? санаабар, ба?ар, к?н??р?й, толкуйданаарай диэбитим, “горбатого только могила исправит!”.

Ити этэ-тыына турар кэмигэр ?йб?р биир эрэ санаа: “К?н??лээн кэбилэнэ турар”, – диэн буулаабыта. Эмиэ охсор буолла?ына о?устун диэн баран ыбылы куу?ан ылбытым. Оннук уоскуйуор диэри, са?арарын-??хсэрин аахсыбакка тутан турбутум. Б?тэр у?угар: “Хайдах итинник бы?ыыланыахха с?б?й… То?о ку?а?ан майгылааххыный… Эйиэхэ туох итэ?эс баар буолан с?тэрбити к?рд??рд?? т??ннэри-к?н?стэри иирээки курдук тулалыыр дьо??ун му?нуугун…”.

?сс? да элбэ?и ботугуруо?ун бэйэм барбытым. Суох, Инессаны а?аардас с?б?л?? к?рб?т эбиппин. Таптыыбын, хайыы сах дуу… Бэйэбинээ?эр ордук таптыыбын. Оо! То?о мин ку?а?ан адьынаттаах иитиллэн, улаатан тахсыбыппыный, то?о толкуйум эрэ барыта бэйэм ту?ата сылдьар идэлээхпиний? С?пк? этэр Инесса, кини курдук кэрэ кыыс аттыгар мин баар буоларым сатаммат. Оттон Зоя, Зоя бэйэтэ билэр, би?иги иккиэн кистэлэ?нэнэн оонньуу сылдьабыт. Инесса?а этиэхпин, туох ту?а тахсыа?ай, син биир ?йд?? суо?а, син биир мин ку?а?аммыттан эрэ тахсыбыт бы?аарыныы диэ?э…

?р бэйэбэр б?гэн сылдьыбытым. Элбэх санаалар, у?ун-киэ? анаарыылар мин т?б?б?н буулаабыттара. С?р?нэ – мин ку?а?ан ки?ибин, бэйэмсэхпин, с?пк? да Аскалон Павлов ыллыыр – у?улуччу ?ч?гэй ки?и диэн ха?ан да суох. Мин к?н??м дуо? Суох. Саныыр санаам ньымата сылларга и?эриллэн, хайдах да?аны тосту уларыйар кыа?ым суох бы?ыыта. Хайдах баарынан эрэ диирбэр тиийэбин. Бэйэбэр с?пт???? оло?ум суолугар тобулуур инибин. Мин ку?а?ан ?р?ттэрдээх да буолуубунуй, бу орто дойду сирин кырса миигин уйарын тухары олоруо?ум турда?а.

Бы?ылааннар Инессанан т?м?ктэммэтэхтэрэ. Этэргэ дылы, кистэлэ?мит ыраас мууска тахсыбыта. Ким эппитэ биллибэт, Санна би?иги Зоялыын туспа тамадалаан иирэ сылдьарбытын истибит этэ.

Дьи?эр, о?о санаабытыгар ку?а?аны о?орон эрэбит диэбиттии кистии-саба с??рэккэлээбит эбиппит. Санна ончу ол тамадаалаан харчы ?л?р?рб?т?гэр кы?аллыбата?а. Хата, “маладьыастар”, кини ??рэ?ин иилэ хабан ылан, бэйэбит оттомурбут тамада?ыт буолан эрэрбититтэн ??рэрин эрэ эппитэ. Кини кыы?ырара, санаар?ыыра, киниттэн са?ан, кистээн, албынныы-албынныы туора к?й? сылдьарбытыттан этэ. Барытын эрдэттэн билэрэ эбитэ буоллар, би?иги ?сс? элбэ?и сити?иэхпитин, ?сс? элбэххэ ??рэниэхпитин ту?унан эппитэ-тыыммыта.

Зоя би?икки туох диэхпитий, са?ата суох, умса туттан муоста уру?уйун одуулуу турдахпыт. Арай Зоя эрэ ытыы сыспыта. Бастаан утаа ынчыктаа?ына суох “бырастыы гын” диэбит буолла?ына, б?тэ?игэр сы?сырыйа-сы?сырыйа, долгуйбут куола?ынан “бы-рас-тыы” диэни уо?уттан толугураппыта. Ол туран эмиэ бэйэбин кэ?этинэбин: “Акаары уол, таах сибиэ Зояны кытты?ыннаран. Билигин кини Саннаттан туора к?р?ллэн, албыннаабыт аатыран, бэйэтэ бэйэтин сэнэнэн с?г?н сылдьыа суо?а. Дь??гэтэ Инесса да ?йд??рэ биллибэт…”.

Мин бырастыы гын диэбэтэ?им. ?сс? утары эти?иэх курдугум, “би?игини кытты?ыннарбакка хаалларан бэйэ? тамадалыы барар эти? дии!” диэммин. То?о онно ньо?ойдо?он тугу да са?арбакка турбуппун айбыт та?ара билэр. ??рэхпит б?т??р диэри икки эрэ ха?ыат тахсара хаалбыта, онон бэрт эйэ-дэмнээхтик ?лэлэ?эн б?тэриэххэ диэн, Санна б?тэ?ик у?угар эйэлэ?эрдии эппитэ. Зоя Санна кабинетыгар хаалбыта. Мин, босхоломмут ки?и, тахсан барда?ым. Дьахталлар хайыахтарай, уоскутуна хааллахтара. “Сыы?атын билиммэт, сирэйэ кытаран да к?рб?т” диэтэхтэрэ. Диэтиннэр.

Т??? да тула ?тт?б?ттэн бары сиилиир харахтарынан к?р? сылдьар курдуктарын и?ин бэйэбэр эрэлбин ы?ыктыбата?ым. Ха?ыаппытыгар ээл-дээл сы?ыанна?ан ?лэлиирбит. Бастакы кэмнэргэ ха?ыат тахсарын а?ара ?йд??б?н ээ, бары интэриэстээх ыччат остуол тула олорон ону-маны куолулууу-куолулуу илиискэ ол-бу уларытыы киллэрэрбитин. Билигин Зоялаах Инесса бэйэлэрэ да буолбатах, киминэн эбит да ха?ыат матырыйаалларын хоспор а?алан туумбабар хаалларбыт буолаллар. Т?тт?р?т?н, мин эмиэ кинилэри кытты?аннарбакка, ?л??скэ?э тиийэммин: “Бу ха?ыаты маннык та?ыахха”, – диэн бы?ааран биэрэбин.

Ки?и бэйэтин эрэлин к????рдэригэр туох эрэ а?ылыга наада. Туораттан к?м?. Дьон барыта сиилиир кэриэтэ к?р? сырытта?ына, эрэли? уостан и?эр курдук. Мин санаам т?сп?т?н кимиэхэ да биллэрбэт ба?аттан уруккум курдук харса суох са?арар-и?эрэр курдугум да, бы?ата, син биир уларыйбыт этим. Ким да миэхэ, уруккум курдук “ок, уол бэрдэ булан сатаабыккын”, “маладьыас!”, “бэркэ о?орбуккун” диир ки?и суо?а элбэх к?ч?мэ?эйдэри ??скэтэрэ.

Б?тэ?ик хорсун бы?аарыныым – хо?оонунан суруйбут кыыска хоруйдаабытым. Хоруйдуом дуо, туох баар кы?ал?абын чэпчэтэ таарыйа диэбиттии, чэ-чэ, чиэ?инэйдик эттэххэ, ытамньыйар санааларбын ?ллэстэрдии сурук суруйан бэлэмнээбитим.

?л??скэни ?р хаайан, ха?ан да хоруйдаабатах бэйэм, бастакытын уонна б?тэ?игин бу чуор со?отох суругу суруйбуппун, кини т??? да дьоллоох буолан миигин умнубутун и?ин, биэрэн кулу диэн к?рд?сп?т?м. Ки?им да миигиттэн т??? да сылайдар, б?тэ?иктээхтик диэн с?б?лэспитэ.

Хоруй сурук оннук т?нн?бэтэ?э. Сити курдук бастакы куурус дуома б?пп?тэ, барыта сир саарбах, ?д?к-бадык сы?ыанна?ыылар. Хата ??рэхпэр нуучча уола Олег т??эн биэрбэтэ?э. Кэлин кинилиин онно-манна баран-кэлэн, ордук чугастыы бодоруспуппут. Санаабар, сахалартан тэйэн эрэр курдугум, ол са?а та?нарыы суох.

Т?р?пп?ттэрим т??? да мин атын ??рэххэ ??рэнэ сылдьарбын сэрэйдэллэр, субуоннаатахтарын аайы: “Бэркэ ??рэнэ сылдьабын… кэпсиир соло суох… б?тт?б?т чэ…” – диэн куотунан и?эрим. Сайын дойдубар т?нн??хп?н ба?арбата?ым. Куоракка, били бии?ирэ сыспыт куораттаа?ы до?орбор к????хп?н Олег Мииринэйгэ ы?ырбыта, бииргэ баран ?лэлээн кэлиэх диэн тыл бырахпыта.

Бу б?г?н бараары сырыттахпына “Ачыкыны” к?рс? биэрдим. Шураны. Шура син уларыйбыт курдуга, утуйан хаалбыт са?арар манерата быдан уларыйан, арыый до?у?уоллатан диэбиккэ дылы, интонациялаахтык са?арара. Мин эмиэ бэйэмсэх, б?т?н аан дойдуну абаа?ы к?рб?т ки?и “эмиэ ???ээри кэллэ дуу” дии санаабытым, сурук ыыттылар диэн тиксэрээччинэн кэлбит эбит. Мин хомуна-тэринэ сылдьар буолан арыйан да к?рб?т?м, уонна да, буолбут б?пп?т?н кэннэ диэн кы?аммата?ым. Шура ки?илии кэпсэтэ сатаабыта, солом суох, “быра?аай” да диэбэтэ?им, тугу да са?арбакка туора хаампытым.

К?т??р? аэропорка олорон сурукпун санаан, аа?арга соруннум.

“Эн суруккун туппутум. Бастаан туох диэн хоруйдуохпун билбэт этим, син биир да эн мин буоларбын биллэххинэ, с??рэн кэлэн ки?ини ?сс? к??скэ долгутан, ууга уокка т??эриэ? дуу. Миигин билэ сатаабыккар ??рб?т?м да?аны.

Чэ, ол хааллын. Эн суруккар эрэнэр ки?им букатын суох буолла диэбиккин. Ити сымыйа. Эн бэйэ? дьон эрэлиттэн та?ысты?. Албыны-т??кэйи ?р? тутту?. Мин эйигин итинник эрэ буолуо дии санаабата?ым. Онно эбии ?сс? миигин булкуйа??ын.

Сэрэйди? ини, мин Зоябын. Эйигин бастакы мунньах к?н?ттэн с?б?л?? к?рб?т?м. Ол эрээри эн курдук уол миигинньик кыы?ы хантан к?р??й диэн т??ннэри сыттыкпын эрэ илитэр курдугум.

Эйиэхэ анаан суруйбут хо?ооннорбун, к?л??-элэк гыммыт курдук ха?ыакка та?ааран и?эргиттэн ончу кы?ыйарым, кыы?ырарым да, о?олор сэргии аа?алларын и?ин аахайбат буолан барбытым. Эйигин бэйэтин ?йд??р?й, ?йд?н??р?й диэн да син биир хо?уйан ыыта турарым.

Мин эйигин таптыыбын. Таптыыр этим. Билигин эн эмискэччи Мииринэйгэ бардым диэн туран кэлбиккин. Бара?ын буолла?а. Санна бырастыы дииргин к??тэр этэ. Инесса да уоскуйан, эйигин а?ыныахча кэпсиирэ. Улахан сыы?аны о?оро иликкинэ ки?илии Санналыын уонна Инессалыын эйэлэс. Онноо?ор Шура былыргыны былыт саппыта диэн кы?аллыбат.

Оттон мин… Мин салгыы ??рэнэр санаам суох. Э?иил ??рэнэ да кэллэххинэ, мин суох буолуо?ум. То?отун эппэппин, билэ сатаама.

Быра?аай…”.

Бу суругу аа?а олорон харахпыттан уу тахсыбытын бэйэм да билбэккэ хаалбытым.

Оо, Зоя! Хайдах сэрэйбэтэхпиний, хайдах ?йд??б?т?хп?н?й? Билигин кэлэн ааспыт ааста, с?пп?т с?ттэ. Зояны санаан кэллим ээ, бу олорон, чахчы да?аны мэлдьи кини аттыбар баар буола сылдьыбыт эбит дии, бу ха?ыат о?орорбутугар аттыбар олоро сатыыра, тамадалыыр кэммитигэр, онтон иккиэйэх кистэлэ?нэнэн, кини с?рэ?эр таптал т?л?н уотун умаппыппыт… Ча?ылыччы умайар хара-харахтара, ыгыылаах-долгутуулаах исти? кэрэ са?ата, арыычча да уларыйа бы?ыытыйар кыбыстыбыт хамсаныылара – Зоя мэлдьи итинник дь???ннээх, к?р??нээх дуу диирим, мин эрэ аттыбар тосту уларыйаахтыыр эбит дии.

Оо, арай… арай эрдэ сэрэйбитим буоллар, таптыам этэ дуо, эйигин? Хо?оонноргунан умсугуйа-умсугуйа, астына аа?ан, онноо?ор Шураны куу?ан ыламмын “ытамньыйыма, сэгэттэйиэм…” диэхпин ба?арарым. Арай эрдэ билбитим буоллар, дьи?нээх кыыстаах уол курдук сылдьыа этибит дуо?

Дьэ билбэтим, эмиэ т?б?б?н туолуо суох фантазиялар кыайаллар… Ки?и оло?ун хос т?н?ннэрбэт. Ки?и оло?о – уус-уран айымньы буолбатах. Миигин таптыыр эбит диэн ол аэропорка олороммун, барытын быра?ан кэби?эн баран, уопсайбар с??рэн тиийбэтэ?им. Зояны булан “бырастыы гынарыгар” хоолдьуктаах бэйэм хо?куйан туран к?рд?сп?т???м.

Мииринэйгэ тиийбитим. Онно атын олох са?аламмыта: са?а до?оттор, са?а эйгэ, са?а хорсун бы?аарыныылар. Ол эмиэ бэйэтэ туспа номох. А?ыйах ый и?игэр уопсайга кыстаабыт кэмнэрбин умнарга дылы этим, ол и?ин иккис сылын т?нн?н кэлэн, ?р ??рэммэтэ?им, Мииринэйгэ к???рг? тиэтэйбитим.

Ол т?м?гэ – бу хочуолунайга баара-суо?а хачыгаар идэтин ба?ылаан ?лэлии-хамсыы сырытта?ым. Тылым-???м сытыыта туохха да ту?алаабата, бэйэм да иитиим били??и олоххо с?п т?бэспэтин курдук. Сатамматаххына ончу сатаммат эбиккин.

Холобур, Мииринэйгэ да ?р т?птээн ??рэммэтэ?им. Бастакы ?лэбэр эмиэ. ?кс?н биир биричиинэнэн – дьону кытта сатаспаппыттан. Билигин, биир боростуой ?лэ?э да ?р ?лэлиэ суох курдукпун – сатаспакка эмиэ уурайбытым баар буолуо ээ… Инесса с?пк? да мин кэскилбин бы?аарбыт – “горбатого только могила исправит”…




Бассаап




Биичэ убайын ?лэлиир ма?а?ыыныгар кыралаан харчы ?л?р????ттэн устудьуоннуур оло?о биллэ тубуста. Кини убайын биир эмит к?н охранатыгар солбуйан ылар. Тугу гыныа баарай, кинигэ аа?ардаах, сурунардаах буолла?ына, экран иннигэр видеокамера устарын маныы-маныы ??рэ?ин толорор.

Хата ол оннугар били "Джинса"-?а с?б?л?? к?рб?т стрич ыстаанын ылынна, иккитэ быыс булан 3D киинэ?э сырытта, кэм устудьуон до?отторун кытта хаалсыбакка кафеларынан кэрийэр кыахтанна.

Аны билигин барыта ситиэ?ин т?л?пп??нэ "мас". Онтон санаата т?спэт, ?г?с ??лээннээхтэрэ мас т?л?пп??ннээхтэр, ким да ону сиилээбэт. Ол эрээри ити ?ч?гэй андроид т?л?пп??ннээхтэр барыны бары билбит буолаллара, интернети хасы?аллара хайыыллара, ??рэххэ а?ара ту?алаах тэрил бы?ыылаах. Аны кыргыттар уолаттары кытта билсэр, уолаттар кыргыттары кытта эрийсэр эбиттэр, туох эрэ батсаап диэн программанан. "Бассаапка суруйбуттара дии…" диэтэхтэринэ Биичэ мас т?л?пп??н?н санаан кэлэн санаата т??эр. Убайы хайытала?ан т??рт-биэс к?н солбуйдахха, били "Телмарка" сылдьан с?б?л?? к?рб?т т?л?пп??н?н ылыныа ээ! «Галакси» диэн этэ. Иннигэр-кэннигэр камералаах, биир камерата вспышкалаах, онто 8 мегапиксель хаачыстыбалаах (мегапиксель диэн тугун билбэтэр да?аны, мас т?л?пп??н камерата 1,2 мегапикселлаах, ол аата 8 диэн ?сс? ончу ?ч?гэй диэн саба?алаабыта), 5,25 дюймнаах экраннаах, чэ, ол сыыппараны улаханнык ?йг? тутар наадата суох, Николай Валуев ыты?ын са?а диэтэххэ ?йд?н?р, уонна бары-бары функциялара, программалара барыта баар т?л?пп??н. Аны туран сыаналаа?ынан кууру?угар баар о?олорун т?л?пп??ннэриттэн барыларыттан ордоро буолуо.

Суох, э?иги ?ч?гэмсийээри, барыларыттан ордон ки?иргии т??ээри ити т?л?пп????э ымсыырбыта буолуо диэмэ?, Биичэ уруккуттан материалист буолбатах. ?с хо?оон этэринии, кэччэгэй иккитэ т?л??р, онон чэпчэкини ылан сотору-сотору т?л?пп??н? уларытыахтаа?ар биирдэ сыаналаа?ы ылан баран болдьо?о б?т??р диэри сылдьыллыахтаах. Бииргэ ??рэнэр до?оро кыра сыана?а туттуллубуту атыылыы сатаабыта да, уол тута аккаастаммыта, хас илиигэ сылдьыбыта биллибэт, ?сс? ку?а?ан дьыала?а эриллибит буолла?ына к???лэ, ол и?ин да Биичэ курдары ма?а?ыынтан атыыла?ар ордугун билэр. Икки сыллаа?ыта, бэйэтэ нэ?илиэгэр баар эрдэ?инэ, а?ата ки?и куоракка кэлэ сылдьан харчытын хары?ыйан табаарыс кытайдартан чэпчэки сыана?а бензопила ылан турардаах. Чэпчэкитэ, тута-хаба сылдьыахха ?ч?гэй ч?к? тэрил этэ. ??рэ-к?т? саа?ыары са?аанныы тахсыбыттара ээ. Кумаа?ыга суруллубутун курдук инструкциятын барытын толорон ?лэлэппиттэрэ. Бырылаан тыа?а кыратыын, сэбиэскэй "Дружба" буолуо дуо, эстэрэ да д?г?м. Бастакы ма?ын арыы бы?а?а арыынан ньал?арыйарын курдук батары киирбитэ, икки?игэр кыратык буксуйбута, ?с???гэр кэлэн ончу да аккаас биэрбитэ. Сытыылаан-нарылаан эмиэ ?стэ батары т?ст?лэр, ол кэннэ аны эстибэт буолла, э?э сатаан стартерын ибили тардыалаан харыардан кэбиспиттэрэ. Б?ттэхпит ол. Муннуларын анныларыгар ботугуруу-ботугуруу сэбиэскэй "Дружбаларыгар" т?нн?б?ттэрэ. Онтукаларын т??? да с?б?лээбэтэллэр, хаппырыыстаан к?рд?н эрэ, а?ыйах м?н??тэ и?игэр б?т?н бэйэтин ы?а охсон хос та?аллар этэ.

Ол и?ин да Биичэ чэпчэки сыаналаах тэрил эрэйи к?рд?р?р?н билэн, "Телмарка" баар сыаналаах «Галаксины» ылбыта. "Мас" т?л?пп??н?н "уонна ба?ас ту?ата суоххун" диэн киэр илгибэтэ?э, та?ара сэрэ?и с?б?л??р, ба?ар, бу ?ч?гэй т?л?пп??нэ аккаас биэрэр т?гэнигэр ту?алыа диэн ууруммута. Сэбиэскэй "Дружбатын" курдук.

Бастаан утаа ылбыт кэмигэр хап-хара бриллиант тэ?э кылабачыйар хара ??н??х т?л?пп??н?н хара?ын харатын курдук харыстаабыта. Харыстыыра эрэ, уонна эбии хайдах хасы?ыан билбэт да этэ. До?отторугар к?рд?р????ттэн ыла, кинини кыралаан ??рэтэн барбыттара. Т???т?н ?ч?гэй да т?л?пп??н?н и?ин уу кы?ыл о?о курдук ?й?-санаата кураанах буолар эбит бу тэриллэрэ, ол и?ин программаттан программа киллэртэрэн сайыннаран и?иэхтээх эбиккин. Биичэ, уу кы?ыл о?о улаатта?ына бастаан оонньуурун курдук, оонньуу ?л?гэрин киллэртэрэн оонньуунан ?л???йб?тэ. ??рэ?эр да м?лт?? сыспыта. Кэбис эбит диэн, ол дьыалатын бырахпыта. Ийэтэ эмиэ Бразилия сериалларынан "ыалдьа" сылдьыбытын а?ара бэркэ билэр, ол и?ин кэлин дьиэлэригэр тэлэбии?эри тымныы хоско к???р?н, биирдэ эмэтэ сонун к?р?р буолбуттара.

Бассаабы т??? да бастаан киллэртэрдэр, хайдах туттуо?ун билбэт буолан кы?аллыбакка сылдьыбыта. Онтон суруктан сурук билэр дьонуттан киирэн барбытыгар утаппыт ууну омурдубуттуу улугура умса т?сп?тэ. Дьоно аах дойдутуттан хаартыска ыыталлара к?р??ххэ астыгын, бэйэтэ сылдьар курдук сананара, нэ?илиэгин группатыгар киирэн, дойдутун сонунун – к?ннээ?и ыа?а?ын барытын билэ олороро. Аны группалары кэрийии са?аламмыта. Группаттан группа?а киирэн, билэр-билбэт дьонун кытта кэпсэтэн, уолбут дьэ к?н?н-ыйын онно барыыр этэ. Бултуурун с?б?л??р бэйэтэ "Байанай" группата, т?бэлтэлэри сэргиир бэйэтэ "Хара?а хос" группата, эппитим курдук, нэ?илиэгин киэнэ, аймахтара, кылаа?ынньыктара, устудьуон до?отторо бары тус-туспа группа?а ?м??р??эннэр к?н аайы кэпсэтэллэрэ элбэ?ин. Уолбут аттыгар олорор до?отторун кытта кыайан да айах аллайан кэпсэтэр кыа?а суох туруктаммыта, соло булла да т?л?пп??н?гэр б?к т??эн ыйытыктарга, тойдорго-майдарга хоруйдаары суруйан тахсара.

Бассаапка да сы?ыан ??ск??р эбит. "Хара?а хос" группатыгар биир "Oksi" диэн ааттаах, суруйарыттан сэрэйдэххэ, кыыс, уолбут санаатын табардыы хоруйда?ара, биир эмит кэпсэтии тиэмэтигэр с?пс?сп?т кинилэр эрэ буолар курдуктара. Ый курдук ол Окси диэн кыыстыын биир группа?а олохсуйан олорон, кыра кыралаан кэпсэтэн, билси?эн барбыттара. Билси?иэхтэрэ дуо, ис киирбэх, били ?йэлэрин тухары бэйэ-бэйэлэрин билэр до?ордуулар курдук суруйсаллара. Онтон, эрэбилгэ киирбит диэн буолуо, Окси Биичэни атын группа?а ы?ырбыта. "Дьиктилэр-дьиибэлэр" диэн. Окси бэйэтэ администратор буолан сир ?рд?гэр баар интэриэ?инэй т?бэлтэлэри мунньан-хомуйан ыыталыыра. Уолбут хас биирдии Окси ыыппыт кэпсээнигэр "смайлик" туруоран и?эрэ, анаалыыстыыра, кириитикэлиирэ, бы?аарсаллара. Группа?а баар 98 ки?и Оксилаах Биичэ к?н аайы тугу ырыты?алларын аа?ар эрэ курдуктара:

Окси: – Били куоска ноутбукка бэчээттээбит диэн на?аа дии…

Биичэ: – Онтон ал?аска ноутбукка ?рд?гэр с??р?ккэлээбитэ сурук буолан тахсан хаалла?а дии.

Атын н??мэр: – Тугу этэ?итий?

Окси: – Ээ, суох, Витёкка эттим…

Атын н??мэр: – Ону личкала?ар кыаххыт суох дуо?

Биичэ: – ?йд??б?т буоллаххына, кытты?ыма ээ, Окси, та?ааран кэбис эрэ, т?бэлтэни да аахпакка эрэ…

Окси удалил (а) Атын н??мэр.

Кэлин, бэйэлэрин сыы?аларын ?йд??н, к?ннээ?и ыа?ахтарын, ким тугу сиэбитин, хайдах туруктаа?ын, тугу гыныахтаахтарын ордубут 97 группа дьоно бары билэ олорботторун курдук а?аардас бэйэлэрэ суруйсар буолбуттара. Ол тухары уол да, кыыс да ?тт?ттэн улаханнык чугасы?ар, билси?эр санаалара суо?а. Уолбут да симик, сэмэй буолан, кыыс к?ннээ?и стату?ун эрэ маныыра, аны туран Окси бэйэтин хаартыскатын туруорда?ына да?аны, хаартыскатын Пикассо уру?уйун курдук о?орон, бэйэлээх бэйэтин ки?и билбэт курдук о?орон кэби?эрэ. Уолбут да кыбыстан, сирэйин оннугар "Байанай" группаттан хачайдаан ылбыт аарыма кырдьа?ас хартыынатын сыбаабыта.

Арай биирдэ Биичэ, хорсун санааламмычча, бу курдук кэпсэппитэ:

Биичэ: – Эйигин кытта кэпсэппитим ыраатта дии.

Окси: – Нуу…

Биичэ: – Илэ бэйэ?инэн к?р??хп?н ба?арар эбиппин.

Окси: – Мм…

Биичэ: – К?рс?б?т дуо?

Окси: – Ха?ан эмит…

Биичэ: – То?о?

Окси: – Туохха ыксааты??

Биичэ: – Ээ, суох… оччо?о хаартыска?ын ыытыый…

Окси: – Кэлин.

Биичэ: – То?о?

Окси: – Ону к?р?н тугу гыныаххын ба?ара?ын? "Страшная такая" буоллахпына, кэпсэппэппин диигин дуо?

Биичэ – Эс, суох! Билбэтим, ал?аска ыйыттым. Эйигин, хара?а суох д?лэй бэйэ?ин а?аардас ?йд???рб?т?н да и?ин с?б?л?? к?р??м этэ.

Окси: – А?аа… Хара?а суох буолан баран бу бассааптыы олоробун.

Биичэ: – Оонньоон эттим. Оччо?уна инникитин к?рс?р эрэл баар дуо?

Окси: – Майгыгыттан к?р??хп?т…

Чэ, ити курдук биир к?н Биичэ сы?ыанын чуга?ата сатаабыта да, салгыы бэйэтэ туох эмит диэтэ?инэ сы?ыаны ордук буортулуом диэн ити тиэмэ?э чуга?аабата?а.

К?н-ый аа?ан испитэ, б?ппэт бассаап кэпсэлэ "Т?лк?" арамааны куо?арбыта… Сессия б?тэн, кы?ы??ы сынньала? са?аланан, устудьуон до?оттор дойдуларыгар тэскилиир к?ннэрэ тирээбиттэрэ. Биичэ эмиэ кыната кууран, такси сакаастаабыта.

?л?? болдьохтоох диэбиккэ дылы, Окси эмиэ, т??? да атын улуустан сырыттар, суоллара биир федеральнай трасса эбит, Биичэ сакаастаабыт такситыгар т?бэ?э биэрэн айанныыр чиэскэ тиксибит.

Биичэ массыына?а киирэн, кэнники сидиэнньэ?э, кимиэхэ да киирэр-тахсар дьо??о мэ?эйдээбэккэ ырыа истэ-истэ бассааптаары т?гэ?ин булан олоруммута. Массыына туоллар туолан испитэ. Окси, дьи?нээх аата Ксения, ?кс??нньэ, б?тэ?ик киирбитэ. Хомойуох и?ин, сидиэнньэтэ та?нары олорон айанныыра эрэ ордон хаалбыт. Онто суох у?ун айаны с?г?н тулуйбат кыыс, та?нары айаннаата?ына, били айа?ынан тахсара ?сс? ?т?н кэлээччи. Инники миэстэлэргэ саастаах дьахталлар олороллоро, кинилэрдиин миэстэ атаста?ыан саараабыта. Арай, а?ыллардаах т?нн?к аттыгар, т?гэх муннук сидиэнньэ?э биир уол наушнигынан кулгаа?ын б??лэнэн т?л?пп??н? ха?а олорор. Дьахталларынан к?рд???н уолу ы?ыртарбыта:

– Ба?аалыста, миэстэбитин атаста?абыт дуо, мин та?нары айаннаатахпына ку?а?ан буолабын, – диэтэ ?кс??нньэ.

– То?о? Мин бастакы булан олоруммутум дии, – диэтэ Бииктэр.

– Эдэр уолгун дии, бу саастаах ч??чэлэр эмиэ та?нары айанныылларын с?б?лээбэттэрэ буолуо, – ?кс??нньэ ?сс? да к?рд???р.

– Иннигинэн тобуктаан олор ээ, мин миэстэбиттэн туораабаппын, – Бииктэр билэр, бу кыы?ы маа?ыын такси суоппара чугас улууска т????хтээх диэбитэ, кылгас айаны тулуйа т???? буолла?а диэн аахайбат.

– На?аа ынырыккын дии! – ?кс??нньэ хараа?ынна, ама да буолтун и?ин, били??и ?йэ?э джентельменнэр с?пп?ттэрэ с?р?н.

Кэпсэтиилэригэр саастаах дьахталлар кыттыстылар, дьэ эдэр уол эрээри, кыыс айма?ы хары?ыйыах ба?айыта диэн уолу хото олордулар. Уол онно эрэ кы?аллыбат, наушнигын т?тт?р? иилинэн, ырыа музыкатыгар д?й?н бассааптыы олордо.

Биичэ: – Би?иги хо?нон эрэбиит…

Окси: – Мин эмиэ. Са?а олордум. Ку?а?ан да таксии!

Биичэ: – Би?иэнэ эмиэ. Олорбутум чаас буолла, куораты кэрийэн пассажирдары хомуйа сырыттахпыт ???!

Окси: – Ха?ан эрэ дьиэбэр тиийэбин.

Биичэ: – Миэхэ сотору сибээс с?т??, сибээскэ та?ыстахпына биллиэм, ?ч?гэйдик айаннаа, чыычаах!

Окси: – Эн эмиэ, поке…

?кс??нньэ?э сол да ким да туораан биэрбэтэ?э, ол и?ин суоппар, ардыгар ки?итэ элбээтэ?инэ, кэннигэр аа?ар проходка уурар олбохтоох сылдьар, онтукайын кэнниттэн хостоон, кыыска о?орон олордубута. Кэннигэр кэтэ?э суох да буоллар, ки?и син иннинэн олорон айанныыр олбо?о.

Аара суолга массыына тохтообутугар уолбут кыра наадатыгар тахсан киириэ?ин ба?арда. Ааныгар тиийиэ?ин били кыыс мэ?эйдээн олорор:

– Ба?аалыста, туоруоххут дуо?

– Суох ини, – диэтэ ?кс??нньэ, иэстэ?эр санаата киирэн.

– Мин тахсыахпын наада, ыксаатым.

– Мин булан олоруммут олбо?ум. То?о туораан биэриэхпиний?

– Ииктээри ыксаатым буолбат дуо?! – Бииктэр кыы?ырда.

– У?ун айа??а ыксыыр ки?и подгузниктаах сылдьыахтаах. Мин бу айахпынан тахсарын и?ин ку?а?ан бакыаттаахпын, – ?кс??нньэ к?л?? гынан б?тэр санаата суох.

– Туох ньа?ай кыыскыный?!– уолбут ончу ордоотоон туран кэллэ, кыы?ы са?а?ыттан хаба тардан ылан инники сидиэнньэ диэки илтэ, уонна бэрт ыксалынан та?ырдьа ойдо.

Ч??чэлэр да, ?кс??нньэ да ?р к?лсэ олордулар. Кэ?эттилэр.

Уол туох да са?ата суох кэннигэр барда. Санаатыгар, итинник кыы?ы ха?ан да к?рс?? суо?ун саанан, к?рс?р да к?н?гэр, аахайыа суо?ун тымтыктана олордо. Кыыс эмиэ соруйан уолу тобулута к?р?н ылбыта, к?рс?р к?ннээх буолуохпут диэбиттии, кэ?этиэ?им диэбиттии.

Сити курдук айаннаан кыыс дойдутугар кэлбитэ. Уол салгыы айаннаабыта. Оксилаах Биичэ бассаапка бэйэ-бэйэлэрин ахты?а-ахты?а суруйсаллара, ?кс??нньэлээх Бииктэр бу баар олохпутугар к?т?р ?ст??хт?р буолбуттара.

Оо, аныгы олох! Дьэ дьиктигин!




Гамма




Кинини бэрт эдэр эрдэхпинэ к?рс?б?т?м… Билигин ол к?рс???? улахан суолтаны оонньообот курдук, мин ?й?м-санаам эрэ будулуйбут туманын быы?ыгар туох эрэ астыгы, кэрэни, остуоруйалыы о?отук тапталы санатар. Гамма…

Дьикти ааттаах кыыс Гамма мин оло?ум биир кэрчигэр бэрт интэриэ?инэйдик киирэ сылдьыбыта… Оо, ол кэмнэри санаты?абыт да, чэ, тапталым тиийбэтэх иэйиитин и?ийэн олорон исти? дуу…

Эдэрбин. Хара?ым дьи?нээхтии, ки?илии а?ылла илик буолан, оло?ум тулата бэрт дьиибэтик, бэрт интэриэ?инэйдик, сир-дойду миэхэ эрэ анаан ??скээбитин курдук к?ст?р кэмнэрэ этэ. Бэйэм да кыа?ым-сэниэм толору, энергия б???т?, калейдоскоптуу оло?ум оргуйара – ??рэнэ охсорум, волейболлуу ыстанарым, библиотека?а кинигэ к?рд????н?гэр, итини аа?ан теннистии, до?орбор сылдьан ырыа устан, сериаллары ?рд?нэн-аннынан к?р?н, барыны-бары да гынар курдугум. Тугу гыммыппын бука ?йд??б?кк? да хааллыгыт, мин бэйэм да онуоха ?йд?б?л биэрбэккэ олохтон астынар эрэ курдук к?н была?ын тухары т?б?г?рэн тахсарым…

Арай биирдэ теннистии туран хара?ым биир аа?ан и?эр кыыска хатана т?сп?тэ. Теннис остуола к?р?д??ргэ турара, перерыв этэ, ки?и б???т? аа?ара да, то?о эрэ ол кыы?ы бэлиэтии к?рб?пп?ттэн бэйэм да с?хп?т?м. "Оонньоон ис эрэ!" – диэн са?а аралдьыппыкка дылы буолбута, мээчигим былыр ?йэ к?р?д??р муннугун булан б?к?н?йэ сылдьара.

То?о кинини эрэ бэлиэтии к?рб?пп?н?й, дьиибэ, кини мин да диэки к?рб?т??? ээ, ??рб?т бэйэтэ дь??гэтин кытта сиэтти?эн тугу эрэ бы?аарса и?эллэрэ. Кинини к?р?д??р са?аланыыта ?йд??н к?р??хп?ттэн хара?ым далыттан с?т??р диэри туохтан туймааран турбуппун бы?аара сатаабытым.

Кыра у?уохтаах, хаты?ыр, у?ун сы?аахтаах, сырдык эттээх-сииннээх, у?ун су?уохтаах… Ким эрэ, ханнык эрэ до?орум бэрт д?г?мн?к этэн кэбиспитэ ээ, бэйэм буолла?ына суох. "Таба муо?уттан о?о?уллубут ювелирнай о?о?ук курдук кыыс", – диэбитим мин. Эчи уранын, эчи синньигэ?ин, дь???нэ-бодото буолбатах, бэйэтэ туттара-хаптара чараа?ын-нарынын… Ханнык остуоруйа?а аахтым этэй, фарфоровай кыыс алдьанан хаалыам этэ диэн бэрт кутталынан ата?ын т?б?т?нэн эрэ хаамар, дьэ ол, ол кыыска тэ?нии к?рб?т?м, дьэ ол остуоруйаттан тиийэн кэлэн миэхэ к???ннэ?э диэбиттии санааммын билсэргэ соруммутум.

Буоларын курдук, чугас уолаттартан ыйытала?ан са?алыыбын: "Кимий ити?". Улахан бол?омто биэрбэккэлэр: "Гамма дии, былырыын ??рэнэ кэлбитэ". Ба?ар, мин харахпын аалар быылтан ыраастыыр эрэ курдук санаабыттара буолуо, ки?итэ мин хайдах чуга?ыахпын о?остунабын.

Гамма! Тугунан тыына?ын, тугу интэриэ?иргиигин, тугу с?б?л??г?н, уолтан туох дьайыытын к??тэ?ин? Соло булларбын эрэ кинини кэтииртэн-маныыртан бокуой булбаппын. Тугу гынарын к?нтэн к?н билэн и?эр курдукпун да, сол сылдьан ал?аска харах харахха к?рс?н ыллахпытына, дуу?абар уот умайан к??дь?йэн ылара, кытара-кытара куотар аакка барарым.

Хас к?н буолбута буолуой, мин харахпын киниэхэ уурбуппун сэрэйбит этэ. Сэрэйбэккэ, кэннин хайыста эрэ мин мэлдьи биитэр са?а со?ус, биитэр тиэрэ туттан турарым кэннэ…

Биирдэ оннук кэтээн кэриэтэ са?ан турдахпына илэ бэйэтинэн тиийэн кэлбитэ уонна: "К?р??й, ба?аалыста, миэхэ к?м?л????? дуо?" – диэн туох эрэ та?а?а?ын уопсайыгар диэри иттэрбитэ. Ол баран и?эн дьэ билсибиппит ээ. Арахсарбыт са?ана халлаа??а к?т??х ки?ини дуу, кыбыстан тимириэ?ин сир кытаана?ыттан и?нэн кыаллыбакка турар ки?иэхэ дуу бы?аарбыта: "Дьэ бэрт, мантан инньэ билсэр буолуохпут, туох эмит наада буолла?ына, эн да миэхэ биллээр, к?м?л????м турда?а…" – диэн бэрт аанньал этэрин кэриэтэ эппитин кулгаа?ым истэн хаалбыта.

Уонна ол кэнниттэн с?г?н-са?ын сылдьыа? дуо, с?рэ?им к??рчэх курдук ытыгынан ытыллыбыта, дагдалыы ?лл?б?тэ-?л???йб?тэ – к?н аайы, к???э хаста да?аны Гамманы эрэ к?рс?р, Гамманы эрэ кытта кэпсэтэр ба?аттан ону-маны сылтах була-була чуга?аата?ым ???. Бу санаатахха, на?аа да к?л??лээхпин эбит ээ, с?б?л?? к?р?р?м ол-бу арааска тиэрдэр да эбит. Гамма да к?лэрэ эрэ буолуо, тугу саныырбын, иэйиибин чиэ?инэйдик эппэккэ кини тула ?р? к??р?ллэ ону-маны са?арарбыттан…

До?ордоспуппут. До?ордо?уу диир буоллахха. Мэлдьи ??рэ-к?т? сылдьар, оло?у ыраас дьэ?кир ?тт?ттэн к?р?р, сыаналыыр кыы?ы на?аа да с?б?лээбитим. Кини аттыгар сырыттахха, тулалыыр эйгэм мэктиэтигэр сырдыыра, кустуктуу араас ???нэн оонньуура. Араас ?? уонна тыас гамматынан…

К?н аайы мин киниэхэ тиийэрим, к?мм?т онтон са?аланара. Би?иги иккиэн дорооболо?он баран, ??рэххэ ыстанарбыт. До?отторбут да бэлиэтии к?р?н барбыттара. "Бу дьон… туох эрэ, туох эрэ … баар!" диэтэхтэринэ, бииргэ да сылдьаммыт, тус-туспа да?аны: "Эс! До?ордууларбыт эрэ", – дэ?эрбит. Ол эрээри ки?итэ мин с?рэ?им кистэлэ?ин сымыйанан ырбайар м?сс??ммэр са?ыарарым. Ха?ан тапталбар билиниэхпин о?орон к?р?р?м. Бииргэ сылдьарбыт, к??лэйдиирбит ?сс? элбээбитэ, до?оттордорбут кыттыспыттара. Кимнээх эрэ би?игиннээ?эр т?ргэнник билси?эннэр, тапталларыгар билинэн дьолломмуттара, би?иги эрэ… Туох эрэ тиийбэт этэ. Эттэххэ сатанар.

??к?? киэ?этэ, бытаан музыка. Бары куотар кэриэтэ дьиги?итэн ??к??л?? сылдьыбыт дьон т??рт эркин тула тар?а?ыахча хаамтылар. Онтон иккилии, кыыстаах уол пааралар тахсан ??к??лээн барбыттара. Мин да туора туттан турар санаам суо?а, Гамманы тиийэн ы?ырдым. Кып-кыра у?уохтаах кыыс моойбуттан с?р?н?н, турар бэйэтэ санныбар сигэнэн ??к??лээбиппит. Ол да т?гэ??э к?лэрин-??рэрин мэлдьи илдьэ сылдьар кыыс, моойбуттан куу?ан ылан, ата?ын к?т???н баран хачыалланар, хайыыр, бы?ата бэрт дьээбэлээхтик ??к??л??рб?т. Мин хачыаллыан ба?арар кыы?ы сэрэниин-сэрэнэн куу?аммын эргичи?нээн барабын, мэйиибит эргийиэр диэри тохтообоппун. Дьэ онтон уоскуйан истэхпитинэ т?гэн тутаммын уураабыппыттан бэйэм да со?уйбутум. Бастаан Гамма "туохпутуй ити?" диэбиттии со?уйбут хара?ынан к?рб?тэ. Мин: "Эйигин ууруохпун ба?арабын", – диэн ботугураан эппитим. Гамма хос уо?а уунан, мичээрдиир хара?ынан к?р?н кэбиспитэ…

Бу аата "сылдьабыт" диэн сы?ыа??а киирбиппит. Астыгыан, бэйэ-бэйэни к?рс?р, бэйэ-бэйэни б??бэйдэ?эр, биир т?б?т????р икки т?б? ордугун дьэ бу курдук сы?ыа??а ордук к??скэ билэр эбиккин. Сири-дойдуну урут бэйэ?инэн кэрийэ сылдьа??ын тугу да бэлиэтии, ордугур?уу к?рб?т бэйэ?, сиэтти?э, кыыспынаан к??лэйдии сылдьан барытыгар и?нэн, барыта бэрт дьиибэтик, атыннык к?ст?нн?р со?уталлара. Оннук да эбит, кини к?р?р?н мин к?рб?т этим, мин к?р?рб?н кини аахайбатах буолара… Би?иги дьоллоох этибит.

Кэлин, би?игини биир ки?и курдук к?р?р буолбуттара. Ханна Гамма, онно мин. Эбэтэр миэхэ аадырыстаатахтарына, Гамма эмиэ онно сы?ыаннаах. Ол эрээри ??рэнэр дьон бы?ыытынан, эбэтэр мин акаарыбар, ыал буолан бур-бур буруо та?аарынар ту?унан толкуй да суо?а. Санаабар, мэлдьи бу курдук дьоллоохтук сылдьыахпыт буолуо, до?отторбут быыстарыгар, кинилэрдиин бииргэ…

Суох, би?иги дьолбутун ымсыырбыттара, би?иги дьолбутун алдьаппыттара, былдьаабыттара. Миигиттэн. Бэйэм буруйум онно да элбэ?э этэ диэн билигин кэлэн саныыбын, ол эрэн билигин да?аны иккиэммититтэн тутулуктаах этэ диэн бы?аарабын. До?орум баара. Андрей. Мэлдьи да ымсыырар курдуга, а?ара да силинэн силбиэтэммэтэр, "э?иги дьоллооххутун к?р?-к?р? ки?и астынар" диирэ хатыланааччы. Би?иги мэлдьи да туспа барбат эбиппит, оннук айылаах, этэргэ дылы, актыбыыс, общественник буоламмыт дуу, иллэ? кэммитин барытын до?отторбутун кытта бииргэ атаарарбыт. Киинэ буоллун киинэнэн, шашлыктыы, к?нн?р? да к??лэй тэбэ… Сырыы аайы сылла?ар-уура?ар уххаммыт да уоскуйбута, мин Гамманы до?оттордорбут быыстарыгар, бэйэтин да санааларын быыстарыгар да с?тэрэн эрэрбин сэрэйбитим. Мин этэрбин улаха??а уурбат буолбута, к??д?йд?? истэр курдуга, аахайбат этэ. "Туох буоллу?, Гамма?" – диэн хаайан тураммын хара?ын тобулуччу к?р?р?м да, Гамма буруйдаах о?о хара?а куотарын курдук туора-маара с??рэккэлиирэ, уонна "туох да буолбатым, эн дии, эн тугу кэбилэнэ?ин?" диирэ. Ис киирбэхтик, умсугутуулаахтык да уура?арбыт суох курдуга. Туораттан к?рд?хх?, мин туох да т?р??тэ суох к?н??л??р эрэ эбиппин, к?н??л??р санаабар, ордук сы?ыаммытын буортулуур курдугум.

Спартакиада этэ дуу, олимпиада этэ дуу, би?иги икки а?ыы арахсар кэммит тигинээн кэлбитэ. Син ?р буолбуппут, ый а?аарын кэри?э. К?рэхтэ?эрбит быы?ыгар сибээстэ?э сатыырым да, элбэх араас т?р??ттэртэн Гамманы кытта кыайан кэпсэппэт буолан тахсан и?иллэрэ. Букатын с?тэрдим, былдьаттым дии санаабытым. Ол эрээри, ким? Ким кинини иирдибитэ буолуой диэн толкуй ?йб?н с??йэрэ. Хайдах буолуохпун, тугу гыныахпын саныырым. Санаабар, дьоллоохтор очуостарыгар турар ки?ини ким эрэ кэнниттэн кэлэн тиэрэ анньан, с?р ?рд?ктэн ку? сиргэ илдьи т?сп?т курдукпун. Тулалыыр эйгэм биллэрдии боруорбута, хас биирдии к?л?ккэ ку?а?ан санаалар элэ?нэ?эллэрин курдук, ?р??т?н аттыбынан миигин сырса сылдьаллара.

Т?нн?р к?н?м тирээн кэлбитэ. Гамма билэрэ, хоско кэтэ?эн олороро. Сол да мэлдьи ??рэ-к?т? сылдьар мичээрин сирэйиттэн ы?ыктыбатах этэ, утах куттан баран, остуол н???? т?нн?г? одуула?ан олороро.

– Оо, сэгэттэйим кэтэ?эн олорор дуу? А?ынным дии, – сыбыс-сымыйанан тугу да билбэт, ??йбэт курдук туттан са?арбыппын билбэккэ да хааллым.

– Ээ, чэ, б?т эрэ, этэрдээхпин, – Гамма уо?уттан то?уй тыллар то?угураан т?ст?лэр.

– Этиий оттон… – ?сс? да кэлбит ??р??м уххана уоскуйа илик ки?и са?ата тахсар.

«И?ит», – диэтэ Гамма, уонна ?й-мэй буола сылдьарбын сэрэйэн, туран миэхэ тиийэн кэллэ, уолуктуур кэриэтэ тутан ылла, уонна:

– До?ор бы?ыытынан на?аа ?ч?гэй ки?игин, быраат да курдук чугас ки?игин диэтэхпинэ боруога суох. Ол эрээри ?йд??р??й, с?б?лээбэппин эйигин мин, эбит… Бастаан, ??рэниэм, сылдьыам, таптыам диэн дии санаабытым… Оннук кыайан сатаммата, атыны с?б?л?? к?рд?м… – чахчы, кы?ал?аттан кураанах харахтарынан к?р?-к?р? са?ара турарын сэрэйбитим.

Иэдэ?ин та?ыйар санаалар киирэн испиттэрэ да, саха ки?и сиэринэн т?ргэнник оргуйар итии хааным суох, туттунан тугу да этиэхпин билбэккэ турбутум. Ол эрээри эрдэттэн ?йб?р ыры?алыы сылдьыбыт ыйытыыбын: "Кимий?" – диэни эрэ быктарбытым. ?сс? салгыы тугу эрэ этиэ?ин, ситэри уоскутуо?ун бы?а бэрдэрбит курдук буолла да: "Чэ, ол бэйэм туспа… дьыалам. Билэ сатаама…" – диэбитинэн куотардыы тахсан барбыта.

Мин туран хаалбытым. Элбэ?и тугу толкуйдуом, санаар?ыам баарай, "Б?ттэхпит ити…" хоргутар хо?оон тылларын курдук хатылана-хатылана хараарбыт олохпун аалан барбыттара. Арыгы ?рд?гэр т????хп?н, эр ки?и бы?ыытынан ким буоларын биллэхпинэ сатанар диэн к??стээх санаа ыга тутар. К?н????т буоларбын онно биллим этэ бы?ыылаах. Т??? да сир уор?атыгар быра?ылыннарбын, миигин тиэрэ анньыбыт ки?ини кэ?этэн, т?н?ннэххэ табыллар диэбит курдук быстах санаа ?йб?н с??йэр.

Биир к?н аа?ар, иккис к?н аа?ар. Бокуонньук хаама сылдьарын курдук к?р?лл?р миигин, "тыыннаах хаалара дуу, тулу?ара дуу…" диэбит а?ыммыт харахтар быра?ыллан ыла-ыла ??рэхпит укулаатыгар са?аллар. Бэйэм са?аммын Гамманы к?р??хп?н ба?арбытым да, би?иги икки ыккардыбытыгар туох да иитэ-са?ата биллибэт уп-у?уун муоста тутуллубутун курдуга, ону туоруохпар диэри тулалыыр дьоммун барыларын туора анньыталыах айылаах. Суох, Гамманы к?р?р да, к?рс?р да кыа?ым суо?а. Миигин уоскутаары буолуо, до?ор буолар сиэринэн до?отторум к??лэйдии ы?ыраллара, киинэ?э, к?нн?р? ырыа истэ…

Арай Андрей: "Гамматтан кэллим, барыах, пивката и?иэх…" – диэбитигэр хама?аттык с?б?лэстим. Ол барнай стойка?а туран эттэ Андрей:

– Би?иги до?ордууларбыт буолбат дуо? Ол и?ин да буолуо, иккиэн биир кыы?ы с?б?л?? к?рд?хп?т. Эн да кимиэхэ да кэпсээбэт эти?, мин да кимиэхэ да эппэтэ?им. Оттон эн, миигиттэн сытыы-хотуу буола??ын, миигиттэн бы?а т??эн кинилиин билсиспити?, чуга?ыспыккыт, сылдьыбыккыт. Миэхэ ыарахан этэ. Ол эрээри, дьоллоох буоллаххытына, дьоллоох эрэ буолу? диэн харахпын бы?а симэрим… Онтон ыар санаабын ?р тута сылдьар кыа?ым суох буолан, баар тапталым тылын барытын холбоон, Гамма?а билинии суругун ыыппытым. Арай Гамма бэйэтэ хоруй суруйбута: "Тапталбын бы?аарына иликпин", – диэн… Эн да к?н????т?? хаана оонньоон, Гамманы дьоллуохтуо?ар буолуох эрэйдиир курдугу?, эрэйдиир эти?, мин харахпар оннук к?ст?р?, эн эрэ тапталгынан хайдах сылдьыаххытый, сатаммат диэммин Гамманы былдьаан ыларга соруммутум…

Сир уор?атыгар тимирдэн баран, аны тиийэн кэлэн сыппах бы?а?ынан с?рэхпин тиниктиирин тулуйумуна сутуругум к?т???ллэн тахсыбыта да са?аны хам баттыы Андрей диэки т?сп?тэ. Ч?к?чч? хомуллан сытынан кэбиспит Андрейга: "Дьоллоох буол!" – эрэ диэбитим. Тыл уонна тахсыбата?а. Санаабар, бырастыы гыммытым. Бэйэм эрэ умнуохпун наада этэ. Умуннум да бы?ыылаа?а…

Сыл-хонук аа?ан испитэ. Билигин да аа?а турар. Ол эрээри ол сылдьыбыт эдэр кэмнэри? быыл буолан суураллан куйаарга к?пп?т?хт?р? чуолкай, ?йб?р тутаммын, туох эрэ ыарахан хаппахтаах холбука?а угуллубутун курдук, кистии-саба санаталаан эрэ ыларым. До?отторум – бааллар. Кэм-кэм Андрейы да кытта, урукку ??лэннээхтэрбин да кытта сибээспин б?т?н бэйэтин быспакка билсэ турабыт. Ол тухары Андрейдаах Гамма олохторун и?иттэ?им дии, сатамматахтара, о?оломмут буолуохтаахтар да, сатаспаккалар арахсыбыт сурахтаахтара. Мин туора дьон сонунун курдук истэн эрэ кэбиспит курдугум да, урукку баа?ым онно хо?нон, то?о эрэ ис-испиттэн ??рб?т?м эрэ: "Арахсыбыттара ордук. Чугас до?оругар та?нарар са?а ку?а?ан суо?а буолуохтаах", – диирим. Ол онтон эмиэ бэйэбин кэрбинэрим: "Акаары, то?о инньэ дии саныыгын! Дьон оло?ор бэйэ? ороо?ор с?р ку?а?ан ки?и эбиппин буолбаат!". Сол да умна иликпин диэн кэрбэнэ-кэрбэнэ умна сатыыр аакка барарым.

?лэбитинэн куоракка командировкалаатылар. Кэргэнэ суох буолан тэрилтэбит кэрийэрдээх дьыалатыгар ордук мин сылдьабын бы?ыылаах, уоннаа?ылар дьиэттэн-уоттан, ха?аайыстыбаттан тутуллар курдуктара. Т??? да куоракка дьоннордоо?ум и?ин, со?отох олорорго ??рэммит ки?и олус мэ?эйдэтэр буоламмын гостиницалары булааччыбын.

Дьыала бы?аарсыахтаах сирим та?ыгар гостиница а?ыллыбытын истэммин онно тиийдим. К?р?д??ргэ биир кыыс наушникка ырыа истэ-истэ муостаны сото сылдьар. Хааман и?эрим тухары ойо?о?уттан эрэ к?р?б?н, эмиэ к?лэ-??рэ мичээрдиирэ, ылла?ар кэриэтэ уо?ун хамсатара Гамманы санатта, эмиэ харахпын араарбакка чуга?аан истим. Балачча чуга?аабытым, тас дь???нэ халыс да халбырыйбатах, м?сс??нэ да т?р?т уларыйбатах Гамма чо?улуччу к?р?н кэбистэ. Эдэр саа?ым са?а сылдьыбыт иэйиилэрэ быгыахча буолан, кытара да сыстым бы?ыылаах, долгуйуубуттан.

– Дорообуо! Хас сыл, хас ?йэ! К?рс?бэтэхпит ырааппытыыын… – са?арар манерата биллэ куоратымсыйбыт эрээри сол да бэтиэхэлээх, к?р??дь??стээх са?атын и?иттим.

– Оо! Гамма… Хайа… – со?уйан хаалан тылбыттан матан турдум.

– Дьэ бу, Гаммабын. Билли? дии, хата. Эйигин ки?ини билбэт улахан тойон буолбут диэбиттэрэ, дьэ кэпсээ, ?лэ-хамнас, сонун-нуомас… – дьэ бу сибилигин к?р?д??р ортотугар суруналыыс курдук сананан, швабралаах эрэ да буоллар, к?н? да бы?а истэн туруох айылаах бэлэм мичийэн кэбистэ.

– Оттон… Барыта кэминэн… Кэпсээтэххэ б?г?н-сарсын б?ппэт буолла?а кэпсээним…

– Ээ, бээ да?аны, бассаап баар диэбиттэрэ ээ, т?л?пп??ннээ?и? буолаарай? Н??мэргин хаалларыый, ханна да сырыттаргын сибээстэ?иэхпит буолла?а, – диэбитэ аны Гамма, чахчы к?р?д??р ортото сэлэ?э турдахпытый, куоттара иликкэ н??мэрин ылан хаалыахха диэбиттии.

"Дьэ, мантан инньэ билсэр буолуохпут…" диэбит бастакы са?атын санаан кэлбитим. Эс, ама, хо?уттан билси?эн барыахпыт дуо? Туох буолан Гамма ки?инэн интэриэ?иргээти?? Эмиэ эдэр с?рэ?им ыйытыктара эмэнньийбит сааспын буулаабыттара.

Киэ?этин, ?лэ дьыалата, т?б?гэ эрдэ б?тэн, гостиница?а хааллан хаалыахпын саараан, тугу гыммыт ки?и дии сылдьан, Гамманы саныы биэрбитим. "Ханна эмэ да, остолобуойга бииргэ сэлэ?э таарыйа чэй и?иэх эрэ", – диэбитим. "Ээ бэрт, ??р??н? кытта", – диэтэ антах чуопчаарбыт куолас. "Суох! Уруккуну тугу да хостообоппут!" – диэн бэйэм дуу?абын бирикээстиибин да, ону истиэ баара дуо, с?рэ?им у?уктан нь??л?йэ тэбэр курдуга…

"Чэ, кэпсээ…" – диибин, ?с араас б?л??дэ ?л?гэрин иннибэр уурунан сиэх айылаах о?остон олорон. Урут мин билэр позитивнай к?р??лээх оптимист кыы?ым оптимист дьахтар эрэ буолбут – кини кэпсиирэ эчи ?ч?гэйин, онноо?ор ??рэ?ин ситэри ??рэммэтэ?э, о?онньорун кытта арахсыбыта, о?отун со?отох иитэрэ, буолар-буолбат ?с ?лэ?э с??рэ сылдьан ?лэлиирэ киниэхэ барыта ту?алаа?а оло?у сыаналыырын туо?улуура. "Киэ?э аайы, сылайдарбын да, э?иннэрбин да, уолбун с????ттэн сыллаан ыллахпына, толору дьоллоохтук сананабын…" – диирэ.

Миигинниин эрдэ?инэ, уура?а турда?ына, "мин са?а толору дьоллоох суох…" диирэ бу и?иллэргэ дылы гынна, уонна ол дии туран то?о Андрейга "тапталбын бы?аарына иликпин" диэн суруйбутай, албыннаабыта ээ миигин. Оттон билигин? Бэйэтин албыннанар дуо? "Сымыйалаама!" – диэн сирэйгэ анньар быдьар тылбынан хаста да са?арталыахпын ба?арбытым да, оттомурбут уохпар туттунан, с?б?лэ?эрдии ымманыйа-ымманыйа а?ылыкпын ыйыста олорбутум.

Кэпсэтэрбит миэхэ тиийдэ. Кэмниэ-кэнэ?эс. ?лэлии сылдьабын, кэргэннэнэ иликпин, бээ, тохтоорууй, т??рт уоммут да буола илик дии, ?сс? да сэнэхпин.

Кэпсиирим тухары ууллубут нарын харахтара таптыырдыы к?р?р курдуктара, аахайбат буола сатыырым да, магниттыы тардан ыла тураллара. "Урукку? курдуккун. Сол да бэйэ?иттэн ?рд?г? ойор эрэлгин ы?ыкта иликкин, сыал-сорук б???т?…" диэн кэбиспитигэр: "Суох, оттон, сити?эрбин син ситистим ини…" – диэн, эдэр кэмнэрбиттэн т?спэтийбит сиэринэн эппиэттэн куотунабын.

Бириэмэ да ыраатарыгар барбыта, остуол да а?ылыга б?пп?тэ, туохтан эрэ ыксаабыт санаабар, кэпсэтиибитин т?м?ктээн кэбиспиппит. "Ситэри сэлэспэтибит дии… Чэ ха?ан эмэ…" – диэн эмиэ эрэннэриини биллибэт куйаар кэрдии?игэр бырахпыппыт.

Куоракка с?г?н сылдьыам дуо, ?с с??с ты?ыынча ки?и бу куоракка батан олорор дииллэр да?аны, биир эрэ ки?и бу куоракка баар курдуга. Ханна да сырыттарбын, кинилиин чэйдээбит остолобуойум аана угуйара, с?рэ?им аттыгар сылдьар т?л?пп??н?м к??ттэнэрэ. Куоракка хонуох б?тэ?ик к?ммэр, аны бириэмэ т??? да ыгымын и?ин, бэйэм ис санаабыттан Гаммалыын чэйдиэхпин ба?арбытым. Кинитэ суох оло?у олорорго ??рэммитим диэрибин. То?о ону этиэхтээхпин с?рэ?им эрэ бэйэтэ билэр. Ба?ар, эдэр сылдьан сиргэ тэпсиллибитин иэстэ?иитэ буолуо. Кэпсэтиибит, ол эрээри, Андрейдан са?аламмыта…

– Оо, олохпун т?н?ннэрэрим буоллар! Бу курдук тойон кэргэнэ буолан олоруох эбиппин! – диэтэ Гамма бэрт чэпчэкитик санаатыгар к?лэн ылар.

– Буолуо. Ол эрээри с?рэх талбытын олох т?нн?рб?т эрэдээгэ… Син биир Андрейга барыа? эбитэ буолуо.

– То?о? Мин иккиэ??итин с?б?л??р этим. Эн куттаан, кыы?ыран, к?н??лээн тахсары? дии…

– Эс! Чэ, билбэтиим, – тапталым к????гэр, ба?ар, чахчы, тугу да бэлиэтии к?рб?т???м буолуо.

– Куттанар этим эйигиттэн. Элбэ?и эрэннэрэр, с??р??лээх-к?т??лээх ки?и кэннигэр к?л?к буолан хаалыам диэн куттанарым…

Эппит тыллара миигин ?р устуупарга олордубуттара. Т?тт?р?т?н, к?л?к буолан мин хаалан хаалбытым буолбатах дуо? Туох баар инники эрэлбин бы?а сотон, ба?а санааларбын киэр кыйдаан, ??рэхпин эрэ б?тэрэ охсубут ки?и диэн, б?тэрээт да дойдубар т?нн?бэттии ?лэлии к?рэммитим. Билигин да?аны таптал диэни умнан, олох сыалын ?лэ?э эрэ к?р?н олордо?ум бу дии.

– Чэ, билбэтиим, Гамма… Былыргыны былыт саппыта. Эйиэхэ этээри гыммытым ээ. Ба?ар, то?о кэргэнэ суох ба?айыный диэн ч??чэ сиэринэн ыры?алаан к?рб?т?? буолуо. Ону эн сатамматах тапталтан диэн бэйэ?ин буруйданыма, эмиэ да буоларын курдук уоскута сатаама. К?ст?р, к?ст?р – ки?ини а?ыммыттыы к?р???н. Эр ки?и бы?ыытынан ыырдаммыт ки?ибин, бэйэм талымас-элэмэс буолан бу маннык олохтоохпун, – сымыйалыахтаахпын дуу?ам тулуйар, эрээри, с?рэ?им тулуйумуна туура к?т?н тахсыах курдук. – Урут да бырастыы гыммытым, билигин да кы?аммаппын, би?иги туспа-туора дьон буолбуппут ыраатта буолбаат…

Гамма хара?а кытаран уута тахсыахча кыараабыта.

– Мин… ба?ар… барытын тулуйар аналым буолла?а… Бил, ол эрээри! Андрей арыгы истэ?ин аайы эйиэхэ к?н??лээн та?ыйара!

– Арахсыбыккыт да с?п эбит… Бырастыы гын, ?р сылларга илдьэ сылдьыбыт ыар санаабын эттим, эйиэхэ кыы?ырбаппын, толору дьоллоохпун диэбити? дии, салгыы дьоллоохтук олоруоххун ба?арабын!

– Дьоллонуохпун ба?арар буоллаххына, билсэ туруох… – туох эрэ киэ? куйаартан эрэл кыымын булан ылыам диэбиттии ыйытара.

– Суох, Гамма, билсимэ, н??мэрбин соттор. Оспут баа?ы кымаахтаама.

Иэс кэриэспин толордум эрээри, чэпчээбэтим. Т?тт?р?т?н ?сс? ытыах курдукпун. Чэ, ити б?г?н эрэ. С?рэх уоскуйуо, кэм-кэрдии ?т??рд??. Гамма да миигин умнар ини.

Гамма – эн ?йд?б?ннь?кк?н. Эн эдэр саа?ым нарын, исти? тапталын бэлиэтэ таба муо?унан о?о?уллубут статуэтката, остуоруйа фарфоровай куукулата буолан, мин олохпор миэстэ булан ууруллубуту?…




Дьол




Ити паром?а этэ. К???н. Туманнаах, сарсыардаа??ы чуумпу ?р?с нууралын долгута паром бастакы сырыытын Сунтаартан Устье?а туораан и?эрэ.

Устье кытылыгар тиксибитэ, трап т?сп?тэ. Н??мэрдэрэ ?д?к-бадык к?ст?р, кы?ыл эрэ уоттара унаарар массыыналар кыратык ха?ыытаан, чуумпутук орулаан ???ээ дабайа турдулар.

Биир ки?и Устье ?рд?ттэн т??эн, тума??а буруо эбэн табах уобуулаах паром?а киирэн туруммута. Туох да к?ст?бэт эрээри, кини ыраа?ы тобулу к?р?н турар курдуга. Бадараан буолбут хара бачыы?ката сарсыардаа?ы то? буору тобуйбата?а чахчы, ол аата кини бэйэтин к?р?ммэтэ?э ырааппыт, бада?а. Онто да суох бэйэтигэр барсыбат, клоун иилиниэн с?пт??х та?а?ын кэтэ сылдьара ону туо?улуура.

Чахчы, сатамматах к?ст??. Клоун, туман, паром. Ол эрээри кини клоун буолбатах этэ дии. Нэдиэлэ анараа ?тт?гэр кини Сунтаарга арыый ки?и курдук моссуоннанан олорбута .

Ира. Кини оло?о – таптыыр кыы?а Ира диэн талба талааннаах, мэлдьи ??рэ-к?т? сылдьар, ?ч?гэй эрэ ?р?ттэрдээх кэрэ а?аардартан биирдэстэрэ. Билигин ити ту?унан санаалар бу туман быы?ыгар былдьа?а куоттулар, с?тт?лэр. Эбиитин уол Ира ту?унан саныыр кыа?а суох. Бэ?э?ээ а?ай кини ки?ини ал?ас кырбаан кэби?эн, хайдах буолбут ки?и диэн улахан толкуйга т??э сылдьар. Ол ки?итэ балыы?а?а киирбитэ, сура?а, билигин ыарахан туруктаах сытар ???. Кини б?г?н ол ки?ини баран к?рс??н ба?арар. Уонна тугу гыммыт ки?и, Сунтаарга уонна тугу да гынарым суох. Ама, Ира?а бара сылдьыа диэтэххит дуу? Суох ини.

Ити курдук санаата хойуоста турда?ына Устьеттан чуумпутук и?иирэн иномарка массыына ойутан киирбитэ. Уол со?уйан эмискэччи туораатаа?а буолан ?р?скэ кэннинэн тиэрэ т??э сыста. Иномарка т?нн?г?н а?ан дьиикэй сирэйдээх дьиибэ уолаттар кинини одууласпыттара. Доргуйа тыа?ыы сылдьар ырыаларын кытта табах буруота оргуйан тахсыбыта. Кэнники ааны а?ан билэр ки?итэ, урукку биир кылаа?ынньыга Киэсик тахсан кэлбитэ. Куоканы к?р??т билбит бы?ыылаах, илиитин ?р? тутан айхаллыы к?рс?б?тэ. Куусту?а т??ээт, к?хс?лэрин тапсайсыспыттара.

Киэсик кэпсээнэ элбэх буолан биэрдэ. Били оскуола эрдэхтэриттэн эрийсибит Оксана диэн кыы?ын кытта холбо?он олорбуттара иккис сылыгар барбыт ???, онто иккис о?отун т?р??р? роддом?а киирбит, уонна бу бэ?э?ээ киэ?э уол о?ону т?р?пп?т. Бэрт буолбатах дуо? Бэрт эрэ диэнинэн му?урдаммат, дьол, дьол буолла?а. Оо, дьэ Киэсик, дьоллоох да ки?игин, оттон мин… Улаханы кэпсиэ?и ба?арыллыбат эрээри, бэ?э?ээ кыы?ырбычча биир билбэт ки?ибин охсуолаан кэби?эн балыы?а?а киллэрбиппин. Онтукабын кэпсэтээри бу тахсан истэ?им. Милииссийэ?э ??с?бэт ини, туох эмэ диэн аатта?ан к?р?лл??. Онтон, этэр буолла?ына эттин ээ. Билигин миэхэ ол улахан оруолу оонньообот буолла, хаайыыга да сытан тахсыллыа, туома, ханна да барар сир суох. Суолум ол эрэ буолахтаата?а.

«Бу да ки?и са?арар тылын то?о быдьарай? Ама, ки?ини о?уста?ы? аайы оннук ыраах сири була охсубаты? буолуо ээ, ?ч?гэй ?тт?н санаа. Баран, хата, ол, ?ч?гэйдик кэпсэт. Миигин дьоллоох диир буоллаххына, мин дьолбуттан бэрсиэхпин с?п. Ыл, у?а илиибин икки илиигинэн дорооболо?ордуу ыга тут. Оччо?уна мин дьолбуттан добуоччаны бэри?иннэриэ?и?. Хайа-а, бу то?о к?лл??? Оонньуута суох этэбин, олус ту?алыа?а. Мин эмиэ эн курдук икки сыл анараа ?тт?гэр «дьоло суохпун» диэн ытамньыйа сырыттахпына, биир дьоллоох ки?и мин эппитим курдук тылланан дорооболо?он ааспытын кэннэ Оксана миигин бэйэтэ сырсан барбыта. Ол дьол буолбатах дуо?».

Куока кырбаабыт ки?итин буолбакка Иратын саныы т?сп?тэ. Баай ыал кыы?а ама кинини сырса сылдьан таптаата?ай? Онтон салгыы, чахчы ити кэпсиир дьолун ылла?ына, ол дьолун хайдах бы?аарыа?ын ?йд??б?т?. Ол аата баай-талым олох, сура?ырыы-аатырыы эбэтэр таптал, дьиэ-уот тэриниитэ дуу? Ол кэм?э тиийдэ?инэ дьоллоохпун диэн кэннибин эргиллэн к?р??м дуо? Эбэтэр дьолу була илик аатыран ?сс? байаары, аатыраары ку?а?ан суолланан хааларым дуу? Киэсик тугу эрэ булкуйар. Чэ, буоллун, ба?ар, кини курдук икки сылынан дьоллоохпун диэн сананыам дии…

Куока добуочча элбэх с?к??ндэ туттунна, онтон бэлэм турар илиини икки ыты?ынан ыга кууста. Киэсик у?а илиитин биэс тарба?ыттан, сырдык ча?ылыйа сылдьар сырдык уот с??рээнэ Куока илиитин устун сы?арыйан т????гэр т??эн и?мит курдуга. Тыын былдьа?ар курдук ылынарыылаахтык ?р? тыыммыта. Сибиэ?эй салгын ты?атыгар киирэн, оруобуна хап-хара дьиэ?э улахан т?нн?г? аспыт курдук сырдыы т?сп?тэ, ыраа?ыра бы?ыытыйбыта. ?р? тыынарын с?б?лээн, до?орун кытта кэпсэтэ барбакка киэр хайы?ан, ?р?с диэки сирэйдэнэн туран халлаа??а к?т??х курдук туттан турбута.

Паром кинини ?р туруорбата?а, былыр ?йэ?э Сунтаар кытылын булан трабын т??эрбит этэ. Онноо?ор до?оро Киэсик массыынатыгар к?ст?бэккэ киирэн паромтан тахсан эрэллэрэ. Роддом икки балыы?а икки чугасы?аллар, аараа??а диэри барсыам дии санаабыта, к?рд?р?н туран куоттахтара ити. «Чэ, буоллун да?аны, ол оннугар дьоллоох буолла?ым», – дии-дии кы?ыйбыт санаатын хам баттыы табах уматтан тахсан бара турбута. Ол курдук туман кини таба?ын буруотун сырсан ойуурга киирэн суураллан хаалбыта, к?мм?т ча?ылыччы тыган Сунтаарга биир ?т?? к?????? к?н ??мм?тэ.

***

Куока былыр ?йэ?э дьиэтигэр кэлбит, хо?угар киирэн уп-улахан сиэркилэтин иннигэр олорон бэйэтин дуу?атын кытта кэпсэтэр.

Туораттан к?рд?хх?, туох иирээкитэй диэххит. Ол эрээри, бэйэ?ит да санаа?ыт буккуллар кэмигэр тугу гыныаххытын билбэккэ, син биир кыайан эппиэттээбэт боппуруоскутун бэйэ?итин к?р?нэр сиэркилэ?ититтэн ыйытыаххыт турда?а. Ону дуу?аны кытта кэпсэтии дэнэр. Ол эрэн б?г?н Куока?а хоруй суох. Кини хара?а а?ыллан кэлэн тугу да кэпсиэн ба?арбат, оннук айылаах уларыйыы сирэй-харах да ?тт?гэр бэлиэтэммэт.

Куока устуулун эргитэн остуолун диэки хайыста, остуол ?рд?гэр турар фоторамка?а баар Ира хаартыскатын ылан одуулуу, к?р?, имэрийэ олордо.

Кини убайын баты?ан Сунтаарга ?лэлии киирбитэ. Убайын хотуна, аатырбыт-сура?ырбыт «Никитична – железная леди» диир ч??чэлэрэ, Куоканы к?р?н ?ч?гэй кулут буолсу диэн ?лэ?э ылбыта. Чахчы, Куока ча?ар курдук ?лэлээбитэ. ?лэтэ ?т?? т?м?ктээ?ин и?ин Куоканы ?лэ ?рд?к дуо?уна?ыгар чуга?атан испитэ. Никитична биир устудьуон кыыстаах этэ. Ол кыы?а практикатыгар кэлбитигэр Москуба?а командировка?а Куокалыын иккиэннэрин эрэ ыыппыта. Бэйэлэрин и?игэр Ирина Августиновна, Николай Степанович дэ?э сылдьар дьон Москуба?а тиийэн, эн-мин дэси?эн, Ира, Ируля, Коля-Куокус буолсан хаалбыттара. Биллэр дьыала – романтика. Ханнык эрэ дуогабарда?ыахтаах ки?илэрэ кэлиэхтээ?ин кэтэ?эн ?с к?н таах Москубаны кэрийбиттэрэ. Ону дьоллоох кэмнэр этэ диэ?и, чахчы оннук этэ, харчы баар буолла?ына, дьол илэ бэйэтинэн кэлэрэ, оттон таптал, хомойуох и?ин, эмиэ.




Конец ознакомительного фрагмента.


Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=72798656) на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.