Исмаил Измайлов
1984 Татар телендә / 1984 на татарском

Белешмә

Әсәрнең оригиналы – George Orwell, “Nineteen Eighty-Four” (1949).

Оригинал әсәр иҗтимагый милеккә күчкән (public domain) – Джордж Оруэлл үлгәннән соң 70 ел үтү сәбәпле, әсәргә авторлык хокуклары гамәлдән чыккан.

Тәрҗемәче – Измайлов Исмаил Марсель улы

Әлеге татарча тәрҗемә – авторның шәхси эше.

Барлык хокуклар татарча тәрҗемә авторына карый.

Искәрмә

Кадерле укучылар! Джордж Оруэллның “1984” китабын татарчага тәрҗемә итүе сөенечле, һәм сезнең алда грамматик, лексик, мәгънәви һәм пунктуацион хаталар өчен гафу үтенәсе килә, чөнки тәрҗемә 3–4 атна дәвамында бары тик минем белән генә барды (11 сыйныф укучысы), кайвакыт нейросетьларга тәрҗемәгә ярдәм итеп (татарча һәм/яки инглизчә белмәгән сүзләр), һәм тагын бер кат гафу үтенәмен, Новояз сүзләрен һәркайда дөресләп язмадым, шуңа күрә сезнең уңайлылык өчен Новоязның списокны өч төлдә бирәм:

Зур Абый – Big Brother – Большой Брат, Старший Брат

Ингсоц (Инглиз Социализмы) – Ingsoc

Партия – Party

Эчке Партия – Inner Party – Внутрення партия

Тышкы Партия – Outer Party – Внешняя Партия

Фикер Полициясе – Thought Police – Полиция Мыслей

Уйҗинаять – Thoughtcrime – Мыслепреступлние

Яңател – Newspeak – Новояз (новый язык)

Икефикер / Икефиклек – Doublethink – Двоемыслие

Хакыйкать Министрлыгы (Минихак) – Ministry of Truth (Minitrue)

Тынычлык Министрлыгы (Минитын)– Ministry of Peace (Minipax)

Мәхәббәт Министрлыгы (Минимәх) – Ministry of Love (Miniluv)

Күңел Министрлыгы / Байлык Министрлыгы (Минибай) – Ministry of Plenty (Miniplenty)

Телэкран – Telescreen

Проллар (Пролетариатлар) – Proles (Proletarians)

Океания, Евразия, Көнчыгышазия – Outer World, Oceania, Eurasia, Eastasia

Ике Минут Нәфрәт – Two Minutes Hate

Нәфрәт атнасы – Hate Week

Яртыш (ярты кеше) – Unperson – недочеловек, почти человек

Бертуганлык, Берлек, Кардәшлек – The Brotherhood – братство

Эммануил Голдштейн – Emmanuel Goldstein

Җиңү Аракы, Җиңү Тәмәке, Җиңү Йорты – Victory Gin, Victory Cigarettes, Victory Mansions

Җенси Каршы Яшьләр Берлеге – Junior Anti-Sex League -

Сөйләпязгыч – Speakwrite – словопис

Хәтер тишеге – Memory hole – дыра в памяти

Уй көндәлеге – Thought Journal – дневник мыслей

Караңгы Булмаган Урын – The Place Where There Is No Darkness

101-нче бүлмә – Room 101

Җиңаятьтуктату – crimestop – стопнезакон, обезвред

Эшләгән эшем сезгә ошар дип ышанам!

1 өлеш

Бүлек 1

Бөртекләп салкын апрель иртәсе иде, сәгатьләр унөчене сугалар иде. Винстон Смит, яман җилдән качарга тырышып, ияген күкрәгенә терәде дә, Җиңү Сараеның пыяла ишегеннән тиз генә узып китте, ләкин аның белән бергә тузан бөтерелеп керүен туктата алмады.

Ишекалды пешкән кәбестә һәм иске палас исенә тулган иде. Бүлмәнең бер очында, йорт өчен артык зур булган төсле плакат элеп куелган иде. Анда кырык биш яшьләр тирәсендәге ир-атның зур, метрдан да киң йөз сурәте ясалган: кара мыеклы, кырыс, ләкин нык чибәр йөз. Винстон баскыч ягына юнәлде. Лифтны куллануның мәгънәсе юк иде – ул сирәк эшли, хәзер исә көндез электричество бөтенләй өзелгән. Бу – Нәфрәт Атнасына әзерлек кысасында энергия саклау чарасы иде. Фатир җиденче катта урнашкан, Винстон исә, утыз тугыз яшьле ир һәм уң аягында варикоз җәрәхәте булган кеше буларак, әкрен генә менде, ара-тирә туктап ял итте. Һәр катта, лифт шахтасы каршысында, шул ук зур йөзле плакат күзәтеп тора иде. Ул шундый итеп ясалган иде ки, син хәрәкәт иткәндә дә күзләр сине ияреп бара кебек. Түбәндәге язуда: ЗУР АБЫЙ СИНЕ КҮЗӘТӘ – диелгән иде.

Фатир эчендә җимеш тавышлы бер тавыш чүк чуен җитештерү белән бәйле саннарны укый иде. Тавыш уң як стенаның өслегендәге, сүлпән көзге кебек күренгән тимер тактадан килә иде. Винстон тумблерны борды – тавыш бераз басылды, ләкин сүзләр һаман аерылып тора иде. Бу җайланма – телеэкран дип атала – тавышны киметергә мөмкин иде, тик аны тулысынча сүндерү мөмкин түгел. Ул тәрәзә янына килеп басты: кечкенә, ябык гәүдәсе зәңгәр комбинезон астында тагын да нечкәреп күренә иде – бу партия әгъзаларының формасы. Аның чәче бик ачык төстә, йөзе табигый кызгылт, ә тиресе тупас сабын, тупас пычак һәм әле генә үткән кышның салкыныннан яргаланган иде.

Тышта, хәтта ябык тәрәзә аша да, дөнья салкын күренә иде. Урамда җил тузанны һәм ертылган кәгазь кисәкләрен бөтереп биетә, ә кояш балкып торса да, зәңгәр күк усал төс белән сугарылган кебек иде – ләкин дөньяда төс юк, бары тик һәр почмакта ябыштырылган плакатлар гына күзгә чалына. Кара мыеклы йөз һәр югары почмактан аска карап тора иде. Бер плакат туры каршыдагы йорт фасадында эленгән иде: ЗУР АБЫЙ СИНЕ КҮЗӘТӘ – дип язылган, һәм кара күзләр Винстонның күзләренә төбәлгән кебек күренә. Түбәнрәк, урам дәрәҗәсендә, почмагыннан ертылган бер плакат җилдә тыпырдап тибенә, кайчак ябылып, кайчак ачылып “ИНГСОЦ” сүзен күрсәтеп ала иде. Еракта, түбәләр арасыннан бер вертолёт зырылдап төшеп, мизгелгә гөбәләктәй эленеп торды да, кискен борылыш ясап, очып китте. Бу – полиция патруле иде, кешеләрнең тәрәзәләренә күз сала. Әмма патрульләр әһәмиятсез – Фикер Җиңаятьчеләре, ягъни Фикерполиция, – менә кемнәр мөһим.

Винстонның артыннан телеэкран тавышы һаман да чуен җитештерү һәм Тугызынчы Өчъеллык Планын артыгы белән үтәү турында сөйләп тора иде. Телеэкран бер үк вакытта тавыш кабул итә дә, тапшыра да иде. Винстон пышылдаудан көчлерәк аваз чыгарса, аны шунда ук ишетәчәкләр; өстәвенә, ул тимер такта күзәтү кыры эчендә булганда, аны күрәләр дә, ишетәләр дә иде. Һәр мизгелдә сине күзәтәләрме, юкмы – белеп булмый. Фикерполиция һәрбер чыбыкка кайчан һәм ничек тоташа – бу бары тик фараз гына. Бәлки, алар һәркемне һәрвакыт күзәтәләрдер дә. Әмма теләсә кайчан сине тоташтыра алулары шиксез иде. Шуңа күрә яшәргә – һәм чыннан да яшәргә – гадәткә әйләнгән инстинкт белән, һәр тавышың тыңлана, ә яктылык булганда һәр хәрәкәтең күзәтелә дигән уй белән яши идең.

Винстон телеэкранга аркасын куеп торды. Бу – куркынычсызрак, ләкин ул яхшы белә: хәтта арка да күп нәрсә сөйли ала. Бер чакрым ераклыкта Хакыйкать Министрлыгы, аның эш урыны, пычрак шәһәр өстендә зур, ак манара булып калкып тора иде. “Менә ул,” – дип уйлады ул, күңеленә бераз җирәнү катыш хис белән, – “бу – Лондон, Эйрстрак Бернең башкаласы, Океаниянең иң зур провинцияләренең өченчесе.” Ул балачактан берәр истәлек эзләргә тырышты – Лондон элек тә шундый булдымы икән? Һәрвакыт шулай тузган унтугызынчы гасыр йортлары, агач баганалар белән терәтелгән стена, кәгазь белән ябыштырылган тәрәзәләр, тимер белән ямалган түбәләр, кыйшайган коймалар булдымы икән? Ә тузанлы һавада бомба белән җимерелгән урыннар, коры тузан арасында үскән тал үләне, пычрак такта өйләрдән торган яңа колонияләр?.. Тик файда юк – хәтер чатларында бернинди сурәт калмаган: бары тик ачык утлы мизгелләр, җепсез фонга каршы, мәгънәсез сурәтләр генә иде.

Хакыйкать Министрлыгы – яңателдә Минихак – күзгә күренгән башка барлык корылмалардан аерылып тора иде. Ул ялтырап торган ак бетоннан ясалган, пирамидаль зур бина, кат-кабат күтәрелеп, өч йөз метр биеклеккә сузылган. Винстон торган урында ук ак диварга матур хәрефләр белән партиянең өч шигаре язылган иде:

СУГЫШ – ТЫНЫЧЛЫК

ИРЕК – КОЛЛЫК

НАДАНЛЫК – КӨЧ

Хакыйкать министрлыгы, диләр иде, җир өстендә өч мең бүлмәдән, ә аның астында шулкадәр үк тармаклардан тора. Лондон буенча шулай ук өч башка бина бар иде – тышкы күренеше һәм зурлыгы белән аңа охшаш. Алар шулкадәр биек һәм зур булдылар ки, Җиңү йортларының түбәсеннән берьюлы барлык дүртесен дә күрергә мөмкин иде. Алар дәүләт хакимиятенең бөтен аппараты бүлештерелгән дүрт министрлыкның йортлары иде. Хакыйкать министрлыгы – хәбәрләр, күңел ачу, белем һәм нәфис сәнгать эшләре белән шөгыльләнә иде. Солых министрлыгы – сугыш белән. Мәхәббәт министрлыгы – закон һәм тәртип саклау белән. Байлык министрлыгы – икътисади эшләр белән. Аларның исемнәре яңа телдә болай яңгырый: Минихак, Минитын, Минихак һәм Минибай.

Мәхәббәт министрлыгы – чыннан да иң куркынычы иде. Анда бөтенләй тәрәзәләр юк иде. Уинстон Мәхәббәт министрлыгында беркайчан да булмаган, хәтта аның янына ярты чакрымнан да якынрак килгәне юк иде. Анда бары тик рәсми эш белән генә кереп була иде, һәм аңа җитү өчен чыбыклы киртәләр, корыч ишекләр һәм яшерен пулемёт нокталары аша үтәргә кирәк иде. Министрлыкка илтүче урамнар буйлап кара киемле, горилла йөзле сакчылар йөриләр иде – аларның кулларында тезелмәле дубинкалар бар иде.

Уинстон кинәт борылды. Ул йөзенә тыныч оптимизм чалымы салды – телээкран алдында шундый кыяфәт күрсәтү киңәш ителә иде. Ул бүлмә аша кечкенә ашханәгә керде. Министрлыктан мондый вакытта китүе аркасында ул ашханәдәге төшке ашын югалткан иде, ә кухняда иртәгәге иртәнге ашка сакланган кара икмәк кисәгеннән башка бернәрсә дә юк иде. Ул киштәдән ак ярлыклы, үтә күренмәле сыеклык тутырылган шешәне алды – анда «Җиңү аракы» дип язылган иде. Ул чиркандыргыч, майлы ис чыгара иде – кытай дөге аракысы сыман. Уинстон үзен җыеп алды, чәй чынаягы чаклы итеп стаканга койды да, дару эчкәндәй, бер йотымда эчеп куйды.

Шунда ук аның йөзе кызарып чыкты, күзләреннән яшьләр бәреп чыкты. Бу сыеклык азот кислотасыдай яна иде, өстәвенә, аны йотканда баш артына резин таяк белән суккан кебек хис туа иде. Әмма мизгел үткәч, эчендәге яндыру басылды һәм дөнья яктыра башлады. Ул сыдырылган каптаннан бер «Җиңү сигареты» алды, әмма аны туры тотканда тәмәке төтене идәнгә коелды. Икенчесе белән ул уңышлырак булды. Ул кире бүлмәгә әйләнеп керде дә, телээкран сул ягында торган кечкенә өстәл янына утырды. Өстәл тартмасыннан каләм сабы, кара савыты һәм кызыл сырлы, мәрмәр тышлы, калын дәфтәр чыгарды.

Бу бүлмәдәге телээкран гадәттәгечә түгел иде. Гадәттә, аны бүлмәне тулысынча күзәтерлек итеп, каршы стенага куялар, ә монда ул тәрәзәгә каршы озын диварда иде. Телээкран янында сай гына кыеклы урын бар иде – Уинстон шунда утырды. Бу урын, фатирлар төзелгәч, китап киштәсе өчен уйланган булса кирәк. Ул урынга кереп, арткарак чигенеп утырсаң, телээкран сине күрә алмый иде. Тавыш ишетелсә дә, күренү мөмкин түгел. Бүлмәнең шушы гадәти булмаган төзелеше хәзер ул ниятләгән эшне кылырга илһам биргән иде.

Бу эшкә аны шулай ук тарткан нәрсә – ул тартмадан чыгарган китап иде. Бу китап гадәттән тыш матур иде. Аның шома, аксыл, бераз саргайган кәгазе соңгы кырык елда инде җитештерелмәгән төрдән иде. Әмма Уинстон китапның моңарчы да күпкә картрак булуын сизә иде. Ул аны шәһәрнең хәерчеләр яшәгән бер почмагындагы иске әйберләр кибетенең пычрак тәрәзәсендә күргән иде (нинди урам булганын хәзер хәтерләми), һәм аны күрү белән үк бу китапка ия булу теләге белән янып чыкты. Партия әгъзаларына гадәти кибетләргә керү тыелган иде («ирекле базарда сату итү» дип йөртелә иде бу), әмма бу кагыйдәне катгый үтәүче юк иде – чөнки шнур, пычаклар, кырыну пәке кебек әйберләрне башкача табып булмый иде. Уинстон урамны ике якка карап чыкты да, тиз генә эчкә кереп китте һәм китапны ике доллар илле центка сатып алды. Ул вакытта аның моңа нинди дә булса махсус сәбәбе юк иде – бары тик тартылып алды да, аны портфеленә яшереп өйгә алып кайтты. Бер генә сүз дә язылмаган килеш тә ул китап аны хыянәтче кебек хис иттерә иде.

Ул хәзер көндәлек ачарга җыена иде. Бу гамәл үзе үк «җиңаять» саналмаса да (хәзер инде бернинди законнар юк иде), ләкин әгәр беленсә – үлем җәзасы йә булмаса егерме биш ел мәҗбүри хезмәт лагере котылгысыз булыр иде. Уинстон каләм сабына энә такты һәм аны авызына каптырып майыннан чистартты. Бу каләм – иске заманда калган инструмент, култамгалар өчен дә сирәк кулланыла иде, әмма ул аны яшерен рәвештә һәм зур кыенлык белән тапты. Сәбәбе гади иде: бу матур ак кәгазьгә чын энә белән язу кирәк, ә кара каләм белән сызу ямьсез булыр кебек тоела иде.

Чынлыкта, Уинстон кул белән язарга өйрәнмәгән иде. Кыска гына язмалардан башка бөтен документлар хәзер сөйләп языла иде – бу эш өчен сөйләпязгыч дигән җайланма кулланалар. Ә хәзерге очракта аннан файдалану, әлбәттә, мөмкин түгел иде. Ул каләмне карага манып алды, тик бер мизгел икеләнеп торды. Эчендә ниндидер калтыравык узды – кәгазьгә беренче сызык төшерү үзе үк кире чигенү юлын ябу иде. Ул зур булмаган, ямьсез хәрефләр белән язды:

“1984 елның 4 апреле.”

Ул артка таба янтайды. Бөтенләй көчсезлек тойгысы аны басты. Башта ук ул елны төгәл белми иде. 1984 ел тирәсе булырга тиеш, чөнки үзенең яшен утыз тугыз дип фаразлый, ә туган елы 1944 яки 1945 булырга тиеш дип саный иде. Әмма хәзерге заманда бер генә елны да төгәл әйтеп булмый – бары якынча гына.

Шулчак уй туды: кем өчен ул бу көндәлекне яза? Киләчәк өченме? Әле тумаган кешеләр өченме? Күзе биттәге шөбһәле датага төште, һәм шунда ук аңында икефиклек дигән яңател сүзе яңгырады. Беренче тапкыр ул үз кылган эшенең чын мәгънәсен аңлады. Киләчәк белән ничек аралашырга мөмкин соң? Бу бит үзе үк мөмкин түгел нәрсә. Әгәр киләчәк хәзерге кебек булса – ул аны тыңламаячак; әгәр башка булса – Уинстонның хәле аңа бөтенләй мәгънәсез тоелачак.

Бераз вакыт ул кәгазьгә аптырап карап утырды. Телээкранда хәрби марш тавышлары яңгырады. Гаҗәп, ләкин ул үз-үзен белдерү сәләтен генә түгел, хәтта нәрсә әйтергә теләгәнен дә оныткан иде. Атналар буе ул нәкъ менә шушы мизгелгә әзерләнгән, һәм беркайчан да башка нәрсә – кыюлыктан башка – кирәк булмас дип уйлаган иде. Язу, ул уйлаганча, җиңел эш булырга тиеш иде. Башындагы өзлексез сөйләшүне кәгазьгә күчерү генә кала. Әмма хәзер, нәкъ менә шул мизгелдә, эчтәге тавыш та тынды. Өстәвенә, аның варикоз ярасы кычыта башлады, ә аны кашырга ярамый – югыйсә кызарып, шешеп чыга. Секундлар үтә тора, ә ул битендәге аклык, аягындагы кычыту, музыка тавышы һәм джиннән башына менгән томаннан башка берни дә тоймый иде.

Кинәт ул куркып кына яза башлады – үзе дә нәрсә язганын аңлап бетермичә. Аның вак, балачактагыча язу почеркы бит буйлап өскә-түбән сикереп йөрде, баш хәрефләрен, нокталарын югалта барды:

“1984 елның 4 апреле.”

Кичә кинотеатрда булдым. Барысы да сугыш фильмнары. Бик яхшысы – Урта диңгездә качаклар тулы корабка бомба ташлау күренеше. Тамашачылар көлешә – зур, калын гәүдәле бер ир суга чумып йөзәргә тырыша, артыннан вертолет куып килә. Башта ул диңгездә дельфин кебек сикереп йөри, аннары прицел аша күренә, аннан соң тәнендә тишекләр пәйда була, һәм аның тирәсендәге су кызарып чыга – ул кинәт су астына китә, һәм бөтен зал көлүдән яңгырый. Шуннан соң коткару көймәсе күренде – балалар тулы, өстендә вертолет әйләнә. Алгы өлештә урта яшьләрдәге хатын утыра – мөгаен, яһүдә хатыныдыр – кулында өч яшьләр тирәсендәге малай. Малай куркудан кычкыра, башын анасының күкрәгенә яшерә, ә хатын үзе дә зәңгәрләнеп беткән, әмма барыбер аны кочаклап юата, гәүдәсе белән каплый, әйтерсең лә үз куллары белән баласын пулялардан саклый ала. Шул чакта вертолет араларына егерме килолык бомба ташлый – көчле яктылык, шартлау, көймәне очкыннарга аера. Аннан соң камерага бала кулының һавага күтәрелүе эләгә, ул өскә-өскә оча, ә камералы вертолет аны күзәтә. Партия урыннарында утырганнар кул чаба, ә пролетарлар арасыннан бер хатын кычкырып җибәрә: “Моны балалар алдында күрсәтергә ярамый! Ярамый бит!” – ди, тик аны полиция күтәреп чыгарып җибәрә. Аңа, мөгаен, берни дә булмагандыр. Пролларның фикере беркемгә дә әһәмиятле түгел. Бу алар өчен гадәти хәл – типик пролет реакциясе…

Винстон язудан туктады, өлешчә кул кысып авырту сәбәпле. Ул ни өчен шушы чүп-чар агымын кәгазьгә агызганын аңламый иде. Әмма кызык хәл булды: яза торгач, бөтенләй башка бер хәтер кисәге башында ачыкланды, хәтта аны язып куярга көч табардай булды. Ул хәзер аңлады: бүген көндәлекне башлап җибәрү нәкъ шул башка вакыйга аркасында иде.

Бу иртә булды, министрлыкта, әгәр дә мондый томанлы хәлне “булды” дип әйтеп була икән.

Сәгать унбергә якын иде, һәм Винстон эшләгән Язмалар бүлегендә, кешеләр кубикларыннан урындыкларны чыгарып, зур телеэкран каршысына зал уртасына тезеп куялар иде, Ике минутлы нәфрәткә әзерлек өчен.

Винстон урта рәтләрнең берсенә утырганда, аның күргән, әмма сөйләшмәгән ике кеше көтелмәгәнчә бүлмәгә керде. Берсе кыз иде, ул еш коридорларда очрашкан, исемен белми иде, әмма белә: ул Фантастика бүлегендә эшли. Мөгаен, кайчак майлы куллы һәм ачкыч тотып йөргәнен күргәне бар, күрәсең, роман язу машиналарының берсендә техник эше бар. Ул якынча егерме җиде яшьлек, чәчләре калын, йөзе битлекле, хәрәкәтләре спритик, спортчан. Яшерен кызыл тасма – Яшьләр Җен-Анти Секс Лигасы билгесе, комбинезоны астына берничә кат уралган, билне формалаштырып. Винстон аны беренче күрүдән үк яратмаган иде. Сәбәбе – хоккей мәйданнары, салкын ванналар, җәмәгать йөреше, чиста уйлау атмосферасы. Ул яртысыннан күбрәк хатыннарны яратмый иде, бигрәк тә яшь һәм матурларын. Һәрвакыт хатыннар, һәм бигрәк тә яшьләр, партиянең иң каты яклаучылары, лозунгларны йотучылар, ирекле күзәтүчеләр була. Ләкин бу кыз аңа иң куркыныч кебек тоелды. Бер тапкыр коридорда узганда, ул кинәт читтән карап, Винстонга карап, бер мизгелгә караңгылык белән курку тутырды. Аның хәтеренә хәтта уй керде: бәлки ул Телефикерләр агентыдыр. Дөрес, моның ихтималы бик түбән иде. Шулай да ул үзен аерым бер курку һәм дошманлык хисе белән тоя иде, кыз янында булганда.

Икенче кеше – О’Брайен исемле ир, Эчке Партия әгъзасы, бик мөһим һәм ерак вазифасы бар, Винстонның аның турында нәкъ билгеле фикере юк. Уртача вакытлы тынлык халык арасында туды, Эчке Партия әгъзасының кара комбинезоны күренгәч. О’Брайен зур, корсаклы, калын муенлы, юмарт, кырыс йөзле ир. Куркыныч күренешенә карамастан, аның күңелле манеры бар иде. Ул күзлекләрен яңадан тозагына куярга гадәтле – бу кешене юмарт һәм цивилизованный итеп күрсәтә иде. Әгәр кемдер XVIII гасыр графын искә алса, хуш исле савыт тәкъдим иткән кебек. Винстон О’Брайенны унлап тапкыр гына күргән. Ул аңа тартылган иде, һәм сәбәбе бары тик О’Брайенның элегант манерасы белән көрәшче тәненең контрастында гына түгел. Шулай ук яшерен ышану – яки өмет – бар иде: О’Брайенның сәяси орфодоксиясе идеаль түгел. Аның йөзендә моны чыннан да сизгәннәр. Шулай ук, бәлки, бу йөздә генә акыл күренде. Әмма һәрхәлдә ул кеше, телеэкраннан качып сөйләшә алсаң, аңа сүз әйтергә мөмкин иде. Винстон моны тикшерергә беркайчан да омтылмаган – мөмкинлек тә юк иде. Бу вакытта О’Брайен кул сәгатенә карады, унбергә якын иде, һәм Ике минутлы нәфрәт тәмамланганчы Язмалар бүлегендә калырга карар кылды. Ул Винстон янында рәттә урын алды, берничә урын еракта. Винстонның янында эшләүче кыз – чәчләре сары иде. Кара чәчле кыз шунда артта утыра иде.

Кинәт, бүлмә ахырында зур телеэкраннан монстр машинасы тавышы кебек яман, кырт тавыш чыкты. Бу тавыш тешләрне кысып, муендагы чәчне күтәрде. Нәфрәт башланды.

Гадәттәгечә, экранда Халык дошманы Эммануэль Голдштейнның йөзү күренде. Тамашачылар арасында сыңылдау ишетелде. Кечкенә сары чәчле кыз курку һәм нәфрәт белән чык кычкырды. Голдштейн – партиянең элекке җитәкчеләренең берсе, соңыннан каршы-революция эшләренә катнашкан, үлемгә хөкем ителгән һәм серле рәвештә юкка чыккан. Ике минутлык нәфрәт программалары көннән-көн төрле иде, әмма Голдштейн һәрвакыт төп фигура булып калды. Ул төп хыянәтче, партия чисталыгын иң беренче тапкыр бозучы. Партиягә каршы барлык җенҗинаятьләр, сатышлыклар, еремлекләр – турыдан-туры аның тәгълиматы нәтиҗәсе. Ул кайдадыр яшеренеп, заговор кора иде: бәлки диңгез аръягында, чит ил эшмәкәрләре саклавында, бәлки – дип еш кына сөйләнде – Океания эчендә яшерен урында.

Винстонның диафрагмасы кысып китте. Ул Голдштейнның йөзенә караганда һәрвакыт авыр тойгылар катнашмасын кичерә иде. Бу ябык яһүд йөз, зур ак чәч ореолы һәм кечкенә сакал белән – акыллы йөз, әмма ничектер үзеннән-үзе җирәнгеч, озын нечкә борын очында күзлек эленгән, картларча аңгыралык чалымы бар иде. Бу йөз сарык йөзенә охшаган, тавышы да сарык тавышына тартым иде. Голдштейн Партия доктриналарына гадәти агулы һөҗүм ясый иде – шулкадәр арттырып, бозып, һәр баланың да ялганлыгын күрерлек, әмма шул ук вакытта башкаларны, үзеңнән азрак тыныч акыллыларны, ышандырырлык дәрәҗәдә ышандыручы иде. Ул Зур Абыйны сүгә, Партия диктатурасын гаепли, Евразия белән кичекмәстән тынычлык төзүне таләп итә, сүз иреге, матбугат иреге, җыелыш иреге, фикер иреген яклый, революция сатылган дип, һистерик рәвештә кычкыра иде – һәм боларның барысы да Партия ораторларының гадәти стиле белән шаярып әйтелгән күп иҗекле тиз сөйләмдә яңгырый, хәтта анда Яңасүз сүзләре дә бар иде – гади Партия әгъзасы көндәлек тормышта кулланырдан күбрәк.

Шул ук вакытта, Голдштейнның ялган сүзләре астында нәрсә яшеренгәнен беркем шикләнмәсен өчен, телеэкранда аның артыннан Евразия гаскәре өзлексез колонналар булып атлый иде – йөзгә-йөз охшаш, хис-фикерсез Азия йөзе белән ирләр өскә йөзеп чыга да югала, һәм алар урынына шундый ук икенчеләр барлыкка килә. Солдат итекләренең авыр, тигез атлау тавышы Голдштейнның сарык тавышына охшаш кычкыруына фон булып тора иде.

Нәфрәт башланганнан соң утыз секунд узмаган иде әле, ә инде бүлмәдәге кешеләрнең яртысыннан үксеп чыккан ярсу авазлар ишетелде. Экрандагы үзеннән канәгать сарык йөзле кеше, аның артыннан килгән Евразия армиясенең куркыныч көче – болар барысы да түзеп булмаслык иде. Голдштейнны күрү яки хәтта уйлау үзе үк курку һәм ачу уята иде. Ул Евразиядән дә, Көнчыгыш Азиядән дә даими нәфрәт объекты булды, чөнки Океания аларның берсе белән сугышканда, икенчесе белән гадәттә тынычлыкта иде. Әмма иң гаҗәбе шул иде: Голдштейнны бөтен кеше җирәнсә дә, аның йогынтысы һич кенә дә кимеми иде. Һәрвакыт яңадан-яңа корбаннар, аны тыңларга әзерләр бар иде. Көн дәвамында уйполиция аның күрсәтмәләре буенча эш итүче шпионнар һәм диверсантларны фаш итә иде. Ул дәүләтне җимерүгә багышланган яшерен оешма – Братлык дип йөртелгән астыртын челтәр җитәкчесе дип саналган. Шулай ук Голдштейн язган, барлык еретик фикерләрне үз эченә алган, яшерен рәвештә кулдан-кулга йөргән куркыныч китап турында да пышылдап сөйлиләр иде. Аңа исем бирелмәгән, аны гади генә итеп – китап дип атыйлар иде. Әмма мондый нәрсәләр турында бары тик томанлы имеш-мимешләр аша гына беләләр иде. Братлык та, китап та – гади Партия әгъзасы телгә алмаслык темалар иде.

Нәфрәтнең икенче минуты җиткәч, ул котырыш дәрәҗәсенә җитте. Кешеләр урыннарында сикерә, кычкыра, экраннан яңгыраган тилерткеч сарык тавышын басарга тырыша иде. Сары чәчле хатынның йөзе алланып чыкты, авызы суда тын алган балык кебек ачылып-ябыла иде. О’Брайенның авыр йөзе дә кызарып чыкты. Ул урындыкта туры утырган, күкрәге дулкын бәрелүенә каршы торган кебек кабарып һәм дерелдәп тора иде. Винстон артыннан утырган кара чәчле кыз кычкыра башлады: «Дуңгыз! Дуңгыз! Дуңгыз!» – һәм кинәт ул авыр Яңасүз сүзлеге алып, экранга атты. Китап Голдштейнның борын очына бәрелеп кире сикерде, тавыш исә туктамады.

Ачык бер мизгелдә Винстон үзе дә башкалар белән бергә кычкырып, урындыкның аягы төбен аягы белән типкәләвен аңлап алды. Ике минутлык Нәфрәтнең иң куркыныч ягы – кеше уйнаган кебек кыланырга мәҗбүр түгел, киресенчә, бөтенләй аннан читтә калу мөмкин түгел иде. Утыз секунд эчендә һәркем инде чын күңелдән кушылып китә. Курку һәм үч алу шашкынлыгы, үтерү, газаплау, чырайларны вату теләге кешеләрнең тәннәре буйлап электр ток кебек үтә, һәм хәтта ирексездән һәркемне кыргыйга әйләндерә иде. Әмма бу ачуның үзе – конкрет түгел, аны теләсә кайсы максатка юнәлтеп була иде. Бер мизгелдә Винстонның нәфрәте Голдштейнга түгел, киресенчә, Зур Абыйга, Партиягә һәм Уйполициягә каршы юнәлгән иде; шул мизгелләрдә ул экрандагы ялгыз, мыскыл ителгән еретикка – ялган дөньяда хакыйкать сакчысына – йөрәге белән тартыла иде. Әмма икенче секундта ук ул инде үз тирәсендәге кешеләр белән бергә, һәм Голдштейн турында әйтелгәннәрнең барысы да дөрес кебек тоела иде. Шул мизгелләрдә Зур Абыйга булган яшерен нәфрәт мәхәббәткә әйләнә, Зур Абый үзе җиңелмәс, куркусыз сакчы, Азия ордаларына каршы тау булып баскан кебек күренә, ә Голдштейн, үзенең ялгызлыгы, көчсезлеге һәм хәтта барлыгына шик булуына карамастан, цивилизацияне юк итәргә сәләтле кара тылсымчы булып тоела иде.

Кайчакларда хәтта нәфрәтне бер якка яисә икенче якка үз теләгең белән күчерү дә мөмкин иде. Кинәт, төш куркынычыннан уянгандагыча кискен көч белән, Винстон үз нәфрәтен экрандагы йөздән артында утырган кара чәчле кызга күчерә алды. Күз алдына ачык, кыргый күренешләр килде. Ул кызны резина таяк белән үлемчә кыйный. Аны ялангач килеш баганага бәйләп, Изге Себастьян кебек уклар белән аткылай. Ул аны көчли дә, шул мизгелдә тамагын кисә. Һәм шул мизгелдә Винстон ни өчен аны шулай нәфрәт итүен дә яхшырак аңлады. Ул аны нәфрәт итә иде – чөнки ул яшь, чибәр һәм салкын күңелле иде; чөнки ул аны үз кочагына алырга тели иде, ләкин беркайчан да ала алмаячак; чөнки аның нәфис билен, кочакка ал дип чакырып торган кебек күренгән билен, нәфрәтле кызыл билбау – сафлык билгесе – урап тора иде.

Нәфрәт үзенең чик ноктасына җитте. Голдштейн тавышы чын сарыкның майлаган тавышына әверелде, һәм бер мизгелгә аның йөзен сарык йөзенә алыштырдылар. Аннары сарык йөз эреп юк булды, аның урынына Евразия солдаты пәйда булды – куркыныч, зур, автоматтан ата-ата экран өстенә ташланган кебек иде ул, алгы рәтләрдә утырганнар хәтта артка таба тартыштылар. Әмма шул ук мизгелдә, барысының да җиңел сулап куюына сәбәп булып, дошман сурәте эреп юкка чыкты да, экранда Зур Абый пәйда булды – кара чәчле, кара мыеклы, көч һәм серле тынычлык белән тулы. Аның йөзе шулкадәр зур иде – бөтен экранны диярлек каплап тора иде. Аның нәрсә сөйләгәне ишетелмәде. Бу сугыш вакытында әйтелә торган кыска дәртләндерү сүзләре иде – аңлашылмый торган, әмма үзе үк ышаныч бирүче сүзләр. Аннан соң Зур Абый йөзенең шәүләсе сүнде, һәм экранда Партиянең өч шигаре калкып чыкты:

СУГЫШ – ТЫНЫЧЛЫК

ИРЕК – КОЛЛЫК

НӘДАНЛЫК – КӨЧ

Ләкин Зур Абый йөзенең шәүләсе әле берничә секунд буе экранда сакланды – әйтерсең лә ул һәркемнең күзенә шулкадәр тирән уелган иде, хәтта сүнгәч тә югалмады. Сары чәчле кечкенә хатын алдагы урын өстенә иелде, кулларын экранга сузып, калтыранып, «Минем коткаручым!» дип пышылдады һәм битен учларына каплап елап җибәрде. Аның догада булуы күренеп тора иде.

Шул мизгелдә бөтен зал халык авыр, ритмик хор белән кычкыра башлады:

«Би-би! … Би-би!»

– кабат-кабат, акрын, озын тынлык белән, тәүге «би» белән икенче арасындагы паузада – басымлы, гөрелдәүле, ниндидер кыргый аваз булып яңгырады ул, һәм аның артында яланаякларның дөбердәве, барабаннарның бәрелүе ишетелгәндәй иде. Алар моны якынча утыз секунд буе кабатладылар. Бу аваз көчле хисләр вакытында еш яңгырый торган бертөрле догалы җыр кебек иде – Зур Абый зирәклегенә һәм бөеклегенә мактау гөнаһы да, һәм шул ук вакытта үз-үзеңне гипнозга кертү, аңны ритм аша томалау акты да иде.

Винстонның эчендә салкынлык таралды. «Ике минутлык нәфрәт» вакытында ул башкалар белән бергә күмәк тилерүгә каршы тора алмый иде, ләкин менә шушы «Би-би! … Би-би!» дип мыгырдаган җыр аны һәрвакыт коточкыч куркыныч белән тетрәтә иде. Әлбәттә, ул башкалар кебек кушылып кычкырды – башкача мөмкин түгел иде. Үз хисләреңне яшерү, йөзеңне контрольдә тоту, башкалар кебек кылану – бу табигый инстинкт иде. Әмма бер-ике секундлык арада аның күз карашы, бәлки, эчке халәтен фаш итәрлек булып күренгәндер. Һәм нәкъ менә шул мизгелдә мөһим бер нәрсә булды – әгәр, әлбәттә, ул чыннан да булган булса.

Бер мизгелгә ул О’Брайенның карашын тотты. О’Брайен торып баскан иде. Ул күзлеген салып, гадәти хәрәкәте белән яңадан борын очына куймакчы булды. Әмма нәкъ шул мизгелдә аларның карашлары очрашты, һәм шул берничә секунд эчендә Винстон белде – әйе, белде! – О’Брайен дә нәкъ үзе кебек уйлый иде. Алар арасында шиксез хәбәр узды. Әйтерсең лә аларның акыллары ачылып, уйлар күзләре аша бер-берсенә агып керде. «Мин синең белән,» – дип әйткәндәй булды О’Брайен. – «Мин синең нәрсә тоюыңны төгәл беләм. Синең нәфрәтләреңне, җирәнүеңне беләм. Ләкин курыкма, мин синең якта!» Ә аннары акыл чаткысы юкка чыкты, һәм О’Брайенның йөзе башкаларныкы кебек үк серсез һәм салкын булды.

Шуның белән барысы да бетте, һәм Винстон инде бу хәл чыннан да булганмы икән дип шикләнә башлады. Мондый очракларның дәвамы булмый иде. Алар бары тик Винстон күңелендә өметне – йә булмаса, ышанычны – саклыйлар иде: бәлки, Партия дошманнары арасында ул гына түгелдер. Бәлки, җир астындагы зур серле оешмалар турындагы имеш-мимешләр дөрестер – бәлки, Бертуганлык чынлап та бардыр! Хәтта бетмәс-төкәнмәс кулга алуларга, тануларга һәм үлем җәзаларына карамастан, Бертуганлыкның миф кына булмавына ышанып булмый иде. Кайчак ул ышана иде, кайчак – юк. Дәлил юк иде, бары тик ниндидер мизгелле ымнар гына: очраклы рәвештә ишетелгән сөйләшү өзекләре, бәдрәф диварындагы нәзек сызыклар – хәтта бервакыт ике таныш түгел кеше очрашканда кулның кечкенә генә хәрәкәте, әйтерсең лә танышу билгесе иде. Боларның барысы да фараз гына иде; бәлки, ул барысын да үзенең хыялында тудыргандыр. Ул яңадан үз бүлмәсенә кайтты һәм башка О’Брайенга карамады. Алар арасындагы шул мизгеллек бәйләнешне дәвам итү уе башына да килмәде. Бу эш белән шөгыльләнү үзе үк фаҗигале куркыныч булыр иде. Бер яки ике секунд дәвамында алар ике мәгънәле караш белән алыштылар – һәм шунда ук барысы да бетте. Әмма хәтта шушы хәл дә, кешенең тоташ ялгызлык эчендә яшәгән дөньясында, онытылмаслык вакыйга иде.

Винстон уянды һәм турырак утырды. Эчендә нәрсәдер күтәрелде, ул көтмәгәндә көрсенеп куйды. Җин ашказаныннан өскә күтәрелә иде.

Карашы яңадан биткә юнәлде. Ул аңлады – ул уйланып утырганда кул үзе-үзеннән хәрәкәтләнеп язган икән. Һәм бу элеккеге кыса-кыса, уңайсыз язудан бөтенләй башка иде. Каләм йомшак кәгазь өстеннән җиңел шуып үтте, зур, төз, ачык хәрефләр белән язылган иде:

ЮК БУЛСЫН ЗУР АБЫЙ

ЮК БУЛСЫН ЗУР АБЫЙ

ЮК БУЛСЫН ЗУР АБЫЙ

ЮК БУЛСЫН ЗУР АБЫЙ

ЮК БУЛСЫН ЗУР АБЫЙ

Кабат-кабат, яңадан-яңадан язып, ул ярты битне тутырды.

Аның күңелендә кинәт курку чаткысы кабынды. Бу ахмаклык иде – чөнки бу сүзләрне язу үзе үк көндәлекне ачудан артык куркыныч түгел иде. Әмма бер мизгелгә ул бу бозылган битләрне ертып атарга һәм бөтен эшне ташларга теләде.

Ләкин ул моны эшләмәде, чөнки моның файдасыз икәнен белә иде. Ул ЮК БУЛСЫН ЗУР АБЫЙ дип язса да, язмаса да, берни дә үзгәрмәс иде. Ул көндәлеген дәвам итсә дә, итмәсә дә – барыбер нәтиҗә бер булачак. Уй-Полициясе барыбер аны тотачак иде. Ул инде кылган – хәтта каләмне кулына алмаса да – барлык башка җинаятьләрне үз эченә алган төп җинаятьне кылган иде. Аны Уйҗинаять дип йөртәләр иде. Уйҗинаятьне мәңге яшереп булмый. Кешене берникадәр вакыт – хәтта еллар буе – эзләүдән качып котылу мөмкин, ләкин барыбер беркөн килеп сине табачаклар иде.

Һәрвакыт төнлә – кулга алулар һәрвакыт төнлә була. Йокыдан кинәт уяту, яныңдагы каты кулның җилкәңне селкетүе, күзләреңә бәреп торган якты ут, караңгы йөзләрнең түгәрәге… Күпчелек очракта хөкем дә, кулга алу турындагы хәбәр дә булмый иде. Кешеләр югала – һәрвакыт төнлә. Исемең реестрлардан юк ителә, син кылган һәр эш турындагы язмалар бетерелә, синең элекке яшәвең инкарь ителә һәм онытыла. Сине юк итәләр, бетерәләр – гадәттә моны парлыйлар (испаривают) дип әйтәләр иде.

Бер мизгелгә аны истерия басты. Ул ашыгыч, начар хәрефләр белән яза башлады:

“алар мине атарлар миңа барыбер алар мине муенга атарлар миңа барыбер юк булсын зур абый алар һәрвакыт муенга атарлар миңа барыбер юк булсын зур абый -”

Ул урындыкка терәлеп утырды, үзе өчен бераз оялды һәм каләмен өстәлгә куйды. Шул ук мизгелдә ул куркып сискәнеп китте – ишек шакыдылар.

Бу инде ул! Ул тынып калды, тычкан кебек утырды, бәлки, кем булса да бер генә тапкыр шакып китәр дә, китәр дигән өмет белән. Әмма юк, шаку яңадан кабатланды. Иң куркынычы – көтү булыр иде. Йөрәге барабан кебек типте, ләкин йөзе, озак еллар күнеккән гадәт белән, мөгаен, һаман да хәрәкәтсез калгандыр. Ул авыр гәүдәсен күтәрде дә ишеккә таба атлады.

Бүлек 2

Винстон ишек тоткасына кулын сузганда, өстәл өстендә көндәлеген ачык килеш калдырганын күрде. Аның өстендә зур хәрефләр белән “ЮК БУЛСЫН ЗУР АБЫЙ" дип язылган иде – хәтта бүлмә буйлап укып булырлык дәрәҗәдә зур. Бу – акылга сыймаслык дәрәҗәдә ахмаклык иде. Ләкин ул аңлады: хәтта паника халәтендә дә ул каләм мае кипмәгән вакытта китапны ябарга теләмәгән, чөнки аклы кәгазьне пычратудан курыккан.

Ул тирән итеп сулыш алды да ишекне ачты. Шунда ук җылы җиңеллек дулкыны аны урап алды. Тышта төссез, изелгән кыяфәтле хатын тора иде – чәче сүтелгән, йөзе сырлы.

– Ах, иптәш, – диде ул моңсу, сыкрап чыккан тавыш белән, – синең өйгә кергәнеңне ишеттем кебек. Безнең кухня раковинасы тыгылды да… карап китә алмассыңмы?

Бу күршесе булган Парсонс ханым иде. ("Ханым" сүзе партия тарафыннан хупланмый иде – һәркемгә "иптәш" дип дәшәргә тиешләр, – әмма кайбер хатын-кызларга шулай дип әйтү табигый тоела иде.) Аңа утызлар тирәсе булса да, ул күпкә өлкәнрәк күренә иде. Йөзендәге җыерчыкларда хәтта тузан да бар кебек иде. Винстон аның артыннан коридор буйлап иярде. Мондый "өй остасы" эшләре инде көндәлек борчуга әйләнгән иде. Җиңү йортлары 1930 еллар тирәсендә төзелгән иске биналар иде, һәм алар инде таркала башлаган. Потолок һәм стеналардан гипс өзлексез коела, һәр каты салкында торбалар ярыла, түбә кар яуганда су ага, ә җылыту системасы, экономия йөзеннән, ярты көчкә генә эшли иде, яисә бөтенләй сүндерелгән була. Ремонтлар исә, үзең булдыра алмаган очракта, ерактагы комитетлар рөхсәтеннән башка ясалмый, ә алар хәтта бер тәрәзә пыяласын алыштыруны да ике елга кичектерә ала иде.

– Әлбәттә, Том өйдә булмагач кына, – диде Парсонс ханым, икеләнеп.

Парсонсларның фатиры Винстонныкына караганда зуррак иде, әмма башка төрле пычраклык белән тулы. Барысы да изелеп, тапталып беткән, әйтерсең, монда зур җәнлек бәреп кереп чыккан. Идәндә спорт кирәк-яраклары аунап ята иде – хоккей таяклары, бокс перчаткалары, шартлаган футбол тубы, әйләндереп куелган тирле шортлар. Өстәл өстендә пычрак савыт-саба һәм ертылган дәфтәрләр өеме иде. Стеналарда Яшьләр Лигасы һәм Шпионнар эмблемалары белән кызыл байраклар, шулай ук зур Зур Абый постеры эленгән. Һәр фатирга хас булган пешкән кәбестә исе монда да бар иде, әмма аны кемдер булмаган кешенең тире исе басып тора кебек иде – моны беренче сулыштан ук сизеп була, ләкин аңлатып булмый. Башка бүлмәдә кемдер тарак һәм туалет кәгазе ярдәмендә телеэкраннан яңгыраган хәрби музыка ритмына кушылырга тырыша иде.

– Балалар, – диде Парсонс ханым, ишек ягына ярым-куркып карап. – Бүген алар урамга чыкмады. Һәм, әлбәттә…

Ул һәрвакыт җөмләсен уртасында өзә иде. Кухня раковинасы өске кырыена кадәр яшелсу пычрак су белән тулган, һәм аннан кәбестә исеннән дә яманрак ис килә иде. Винстон тезләнде дә торбаның борылыш урынын карады. Ул кул белән эшләргә яратмый иде, һәм иелү дә аңа авыр, чөнки ул һәрвакыт йөткерергә мәҗбүр итә. Парсонс ханым исә ярдәмсез карап тора иде.

– Әлбәттә, Том өйдә булса, ул бер мизгелдә үк төзәтә иде, – диде ул. – Мондый эшләрне ул ярата. Томның куллары бик шәп.

Парсонс Винстонның хезмәттәше иде, Хакыйкать министрлыгында эшли. Ул тыгыз, ләкин әз акыллы, имбецилия дәртләре белән тулы бер кеше – шундый камил шиксез, вәфадәр хезмәтчәннәрдән, һәм шул кешеләргә, хәтта Фикернаятьчеләрдән дә күбрәк, Партия тотрыклылыгы таяна иде. Өч меңгә җитмәгәндә ул теләп түгел, мәҗбүри рәвештә Яшьләр Лигасыннан чыгарылган иде, һәм Яшьләр Лигасына күчә төшкәч тә ул “Шпионлар” сафында законлы яшеннән бер ел артык калган. Министрлыкта аның акыл кирәк булмаган бер түбән хезмәт урыны бар иде, ләкин бер үк вакытта ул Спорт комитетында һәм җәмәгать походлары, спонтан демонстрацияләр, экономия кампанияләре һәм гадәттәге ирекле эшчәнлекне оештыручы башка барлык комитетларда да алгы сафта иде. Ул тәмәке тартып алганда тыныч горурлык белән әйтер иде, соңгы дүрт елда һәр кичне Җәмәгать Үзәгендә булдым дип. Аның артында һәркайда тышкы яктан көчле тир исе һәм тормышның тыгызлыгы турында аңсыз дәлил булып калган исе йөри иде, һәм ул киткәч тә ул ис арттан калыр иде.

– Ачкыч бармы? – диде Винстон, борылыш җөйне селкетеп карап.

– Ачкыч? – диде Парсонс ханым, кинәт куәте алынган кебек. – Мин белмим, куркадым… бәлки балаларның…?

Тавтологик аяк басулары һәм тарак тавышы, балаларның кереп батырылуы булды. Парсонс ханым ачкычны китерде. Винстон суны агызды да, торба тоткарлаган кеше симергән чәч комачауын әрләнеп алып ташлады. Ул бар көче белән кулларын салкын суда юып алды да икенче бүлмәгә кире керде.

– Кулларыңны күтәр! – дип кычкырды бер бәреп торган тавыш.

Өстәл артында тугыз яшьлек матур, нык итеп күренгән малай кинәт пәйда булды да, уенчык автомат пистолет белән янап тора иде, ә аның кечкенә сеңелкеше, якынча ике яшькә яшьрәк, агач кисәген күтәреп шул ук хәрәкәтне эшләде. Икесе дә Спайлар формасы – зәңгәр шорты, соры күлмәк, кызыл муенъяулык – кигәннәр иде. Винстон кулларын башы өстенә күтәрде, әмма күңелендә тоташ борчу булды: малайның холкы шулкадәр явыз ки, бу бөтенләй уйнак уен кебек түгел иде.

– Син сатлык! – дип кычкырды малай. – Син фикернаятьче! Син Евразия шпонысы! Мин сине атармын, парга әйләндерермен, тоз шахталарына җибәрермен!

Кинәт алар икесе дә ачык-ачык аның тирәсендә сикереп, «Сатлык!» һәм «Фикернаятьче!» дип кычкырып йөрделәр, кечкенә кыз бар хәрәкәтләрен абыйсыннан ияреп кабатлады. Бу ниндидер куркыныч бер уен иде, тиен баласының кычкыртып уйнавы түгел – тиздән кеше ашарга әзер үрдәк балалары кебек куркыныч тузганлык хисе бар иде. Малай күзләрендә исәпләп чыгарылган явызлык бар иде: Винстонны бәрергә яки кысып яшерү теләге ачык күренә, һәм ул моны эшләү өчен җитәрлек зур дип үзен санады. Винстон уйлады – шундый ук чын пистолет булмавы яхшы булды.

Парсонс ханымның күзләре борчылып Винстонга, аннан балаларга, яңадан Винстонга карап йөрде. Бүлмәдәге яктылыкта ул чынлап та аның йөз сырларында тузан ятуын күреп алды.

– Алар бик тавышланалар, – диде ул. – Бүген асу карарга бара алмагач, шуңа борчылалар. Мин аларны алып барырга вакытым юк, ә Том эштән вакытында кайтмый.

– Ни өчен безгә асуны карарга ярамый?! – дип акырды малай.

– Асуларны карарга! Асуларны карарга! – дип кабатлады кечкенә кыз, әйләнеп сикереп йөреп.

Винстон исенә төшерде – бүген кич паркта Евразиядән тотылган сугыш җинаятьчеләрен асарга тиешләр иде. Бу ай саен бер тапкыр була торган һәм халык ярата торган күренеш иде. Балалар һәрвакыт аларны алып баруларын үтенәләр иде. Ул Парсонс ханым белән саубуллашып ишеккә юнәлде. Ләкин ул коридор буйлап алты адым да ясамады, муены артына ниндидер әрнеткеч авыр әйбер килеп бәрелде. Ул кызган тимер чыбык тидергән кебек булды. Винстон борылды – Парсонс ханым улының җиңен тартып ишектән эчкә кертә иде, ә малай кесәсенә праща салып куйды.

– Голдштейн! – дип акырды малай, ишек ябылганда. Әмма Винстонны иң нык тетрәндергәне хатынның төсе качкан, ярдәмсез курку тулы йөзе иде.

Фатирына кире кергәч, Винстон тиз генә телеэкран каршысын үтеп китте дә өстәл янына утырды, әле һаман муенын уып. Телеэкрадан музыка туктаган иде. Аның урынына тупас, кыска тавышлы хәрби диктор Исландия белән Фарер утраулары арасында яңа йөзмә ныгытма якорь салуы турында хәрби доклад укый иде.

Бу хатынның балалары белән ничек куркыныч тормыш кичерүен ул уйлады. Тагын бер-ике ел үтсә, алар инде һәр көнне, һәр сәгать анасының фикер сафлыгына күз-колак булырлар. Хәзерге балаларның күпчелеге куркыныч иде. Иң начары – шпионлар кебек оешмалар аша аларны махсус рәвештә контрольсез кыргыйларга әйләндерәләр иде, әмма бу аларда Партия тәртибенә каршы чыгу теләге тудырмый иде. Киресенчә, алар Партиягә һәм аңа бәйле бар нәрсәгә гашыйк иделәр. Җырлар, демонстрацияләр, байраклар, походлар, күнегүләр, лозунглар, Зур Абыйга табыну – болар барысы алар өчен бөек уен кебек иде. Аларның бөтен ярсуы тышка юнәлгән – дәүләт дошманнарына, чит илләргә, сатлыкҗаннарга, саботажчыларга, фикернаятьчеләргә каршы иде. Хәзер утыз яшьтән өлкән кешеләрнең үз балалары алдында курку хисе кичерүе гадәти хәлгә әйләнгән иде. Моңа сәбәп тә бар иде: атнага бер тапкыр диярлек “The Times” газетасында «балалар каһарманы» дигән баш астында берничә җөмлә чыга иде – янәсе, кечкенә тыңлаучы кемнеңдер шикле сүзен ишеткән дә, Фикерполициягә ата-анасын тапшырган.

Праща пулясының сызлавы бетте. Ул каләмен кире кулына алды, көндәлеккә тагын нәрсәдер язаргамы дип уйланды. Кинәт ул О’Брайенны искә төшерде.

Еллар элек – ничә ел үткән инде? Җиде, мөгаен, – ул беркатлам караңгылыкта йөрүен төштә күргән иде. Ә кемдер янәшәдә, караңгылыктан, тыныч кына әйткән: «Без караңгы булмаган урында очрашырбыз». Бу боерык түгел, ә гади бер белдерү кебек яңгыраган иде. Ул туктамыйча алга барган. Төш вакытында бу сүзләрнең аңа бернинди тәэсире булмаган, әмма соңрак алар мәгънә ала башлаганнар. Ул хәзер хәтерләми иде – беренче тапкыр О’Брайенны күргәнче булдымы бу, әллә соңракмы. Әмма ул тавышның О’Брайен тавышы икәнен ул бервакыт аңлаган. Ул караңгылыктан Винстонга нәкъ менә О’Брайен эндәшкән иде.

Винстон беркайчан да төгәл белә алмады – хәтта бүген иртәнге караштан соң да – О’Брайен дусмы, дошманмы икәнен. Әмма моның әһәмияте дә әллә ни юк иде. Алар арасында аңлашу җепләре бар иде, мәхәббәттән дә, сәяси якынлыктан да тирәнрәк бер бәйләнеш. «Без караңгы булмаган урында очрашырбыз», – дигән иде ул. Винстон бу сүзләрнең мәгънәсен белми иде, ләкин ниндидер юл белән алар, һичшиксез, чынга ашачагына ышана иде.

Телеэкрадан тавыш тынды. Тромпет авазы яңгырады – ачык, матур. Аннан соң каты, кырыс тавыш дәвам итте:

– Игътибар! Игътибар итегез! Малабар фронтыннан яңа хәбәр килде. Көньяк Һиндстандагы көчләребез бөек җиңү яулады. Бу хәрәкәт сугышны тәмамлауга якын китерә дип әйтергә хокукым бар. Менә яңалыкның тексты…

«Яман хәбәр килә», – дип уйлады Винстон. Һәм чыннан да, Евразия гаскәренең тулы юк ителүен кыргый тасвирлау артыннан шушы хәбәр яңгырады: киләсе атнадан башлап шоколад нормасы утыз граммнан егермегә кими.

Винстон тагын бер тапкыр бүртенеп куйды. Җин тәэсире бетеп, бушлык калды. Телеэкран, бәлки җиңү хөрмәтенә, бәлки шоколад югалуын каплау өчен, кинәт «Океания, синең өчен!» көенә күчте. Бу вакытта торып, хөрмәт белән тыңларга тиеш иде, ләкин Винстонның урыныннан аны күрү мөмкин түгел иде.

«Океания, синең өчен!» көе җиңел музыка белән алышынды. Винстон тәрәзә янына килде, арты белән телеэкранга борылып. Көн әле дә салкын һәм ачык иде. Еракта ниндидер ракета бомбасы шартлады, тавышы калтырап, урамнар аша яңгырады. Атнага егерме-утызлап шундый бомба хәзер Лондонга төшә иде.

Урамда җил ертылган плакатны җилфердәтеп, кире-кабат борып куйды – анда Ингсоц сүзе пәйда була да, югала иде. Ингсоц. Ингсоцның изге принциплары. Яңасүз, икефиклек, үткәне үзгәрүчәнлек. Ул үзен диңгез төбендәге кара урманнарда адашкандай хис итте, үзе дә бер коточкыч җан иясе булган дөньяда. Ул ялгыз иде. Үткән юк, киләчәк күз алдына китереп булмый. Хәзерге вакытта аның ягында бер генә кеше дә барлыгына нинди дә булса дәлил бармы? Һәм Партия хакимиятенең мәңге дәвам итмәячәген ничек белергә?

Шул мизгелдә аның хәтерендә янә Хакыйкать министрлыгының ак диварындагы өч лозунг яңгырады:

СУГЫШ – УЛ ТЫНЫЧЛЫК

ИРЕК – УЛ КОЛЛЫК

НАДАНЛЫК – УЛ КӨЧ

Ул кесәсеннән егерме биш сентлык акча чыгарды. Анда да, нечкә генә хәрефләр белән, шул ук лозунглар язылган иде, ә икенче ягыннан – Зур Абыйның башы. Акчада да күзләр сине күзәтеп тора иде. Акчаларда, маркаларда, китап тышларында, байракларда, плакатларда, тәмәке төргәкләрендә – һәркайда. Һәрвакыт күзләр сине күзәтеп тора, ә тавыш сине чорнап ала. Йоклаганда да, уянганда да, эшләгәндә дә, ашаганда да, өйдә дә, тышта да, мунчада да, ятакта да – котылу юк. Үзеңнеке булган бердәнбер нәрсә – баш миеңдәге берничә куб сантиметр иде.

Кояш күчә төшкән иде, һәм хәзер инде Хакыйкать министрлыгының меңләгән тәрәзәләре яктыртылмыйча, караңгы тишекләр кебек күренә иде. Аның йөрәге шул зур пирамида сыман бинаны күреп дерт итте. Ул артык көчле иде – аны яулап алу мөмкин түгел. Бер мең ракета бомбасы да аны җимерә алмас иде. Ул тагын уйлады: көндәлекне кем өчен яза соң ул? Киләчәк өченме, үткән өченме – әллә бөтенләй булмаган чор өченме? Аның алдында үлем түгел, юк ителү ята иде. Көндәлек көлгә әйләнәчәк, ә ул – парга. Аның язганнарын бары тик Фикерполиция генә укыячак, һәм алар аннары аны бөтенләй юк итәрләр – дөньядан да, хәтердән дә. Киләчәккә ничек дәшмәк кирәк, әгәр синең эзең дә, хәтта кәгазь кисәгендәге бер таныксыз сүз дә исән калмас икән?

Телеэкран ун дүрт тапкыр сукты. Аңа ун минуттан китәргә кирәк иде. Ул эш урынында ун дүрт утызга кайтырга тиеш иде.

Ни кызык, бу сугу тавышы аны ниндидер көч белән рухландырды. Ул ялгыз рух иде, аны беркем дә ишетмәячәк, әмма ул әйткәндә – ниндидер серле рәвештә дәвамлылык өзелми иде. Ишетелү түгел, ә акылында калып кешелек мирасын саклау мөһим иде. Ул өстәл янына кире килде, каләмен сыеклыкка манып, язды:

Киләчәккә яки үткәнгә, фикер ирекле булган чорга, кешеләр бер-берсеннән аерылып яшәмәгән, ялгыз булмаган вакытка – хакыйкать бар, һәм кылынган гамәл кире алынып булмый торган чорга: Бертөрлелек чорыннан, ялгызлык чорыннан, Зур Абый чорыннан, икефиклек чорыннан – сәлам!

Ул инде үлгән кеше иде, дип уйлады Винстон. Аңа шулай тоелды – бары тик хәзер, үз фикерләрен формалаштыра башлагач кына, ул чигенмәслек адым ясады. Һәр гамәлнең нәтиҗәсе үзе белән бергә килә. Ул язды:

Фикерҗинаять үлемгә китерми: фикерҗинаять – үлем үзе.

Үзенең инде үлек икәнен аңлагач, ул мөмкин кадәр озаграк исән калуның мөһимлеген аңлады. Аның уң кулының ике бармагына каралы сыеклык сеңгән иде. Мондый вак деталь – фаш итү өчен җитә иде. Министрлыктагы бер тырыш тыңлаучы (мөгаен, хатын-кыз: бәлки теге кечкенә сары чәчле хатын, яки Әдәбият бүлегендәге кара чәчле кыз) төшке ял вакытында ул ни өчен яза, ни өчен иске каләм куллана, нәрсә яза – дип уйларга мөмкин, һәм кирәкле урынга ишарә итәргә дә. Ул ванна бүлмәсенә керде һәм тирене ком кебек уып торган куе көрән сабын белән каралы эзләрне юып бетерде.

Ул көндәлеген тартмага салып куйды. Аны яшерү файдасыз иде, әмма, ким дигәндә, аның урыныннан кузгалмаганмы икәнен тикшереп булыр иде. Бит читенә салынган чәч бөртеге артык ачык булыр иде. Ул бармагы очы белән аксыл тузан бөртеген алды да, аны тышлык почмагына салды – китапны күчерсәләр, ул һичшиксез коелып төшәр иде.

Бүлек 3

Винстон әнисе турында төш күрә иде.

Аныңча, әнисе югалган чакта үзе ун-унбер яшьләр тирәсендә булгандыр. Әнисе озын буйлы, күркәм гәүдәле, тыныч холыклы хатын иде, хәрәкәтләре салмак, чәчләре калын һәм ачык төстә. Әтисен Винстон томанлырак кына хәтерли иде – кара чәчле, ябык, һәрвакыт кара, пөхтә киемдә (аңа бигрәк тә әтисенең итек табаннарының бик юка булуы хәтердә калган), күзлек кигән кеше. Алар икесе дә, күрәсең, илле еллардагы беренче зур чистартуларның берсендә юкка чыкканнар.

Шул мизгелдә төшендә аның әнисе каядыр аның астында, тирәндә утыра иде, кочагында яшь сеңлесе бар. Сеңлесе турында Винстон бөтенләй хәтерләмәде диярлек – бары кечкенә, көчсез, дәшмәгән сабый итеп кенә, зур, күзәтүчән күзләре белән хәтерендә калган. Алар икесе дә аңа югарыга карыйлар иде. Алар җир астында, мәсәлән, кое төбендә яки тирән кабер эчендә утыралар иде, ләкин бу урын үзе дә аска таба хәрәкәтләнә иде. Алар батып баручы корабның салонында, ә Винстон аларга өстән, караңгылана барган су аша карый. Салонында әле һава бар, алар әле бер-берсен күрә ала, ләкин шул ук вакытта алар аска, яшелсу су эченә төшәләр иде, һәм тагын бер мизгелдән алар мәңгегә югалачаклар. Ә ул өстә – яктылыкта, һавада, ә алар исә үлемгә суырылып төшәләр иде. Алар анда шуның өчен, чөнки ул монда. Ул моны белә иде, алар да белә, һәм ул бу аңлаешны аларның йөзләрендә күрә иде. Йөзләрендә шелтә дә, үпкә дә юк иде, бары тик бер белү генә: алар үләргә тиеш, ул исән калсын өчен, һәм бу – дөнья тәртибе.

Нәрсә булганын ул хәтерләми иде, әмма төшендә белә иде: әнисе белән сеңлесенең гомере аның өчен корбан ителгән. Бу төшләрнең берсе иде – хыял дөньясының үз кагыйдәләрен саклап та, акыл дөньясын дәвам иткән төш, уянгач та кыйммәтен югалтмаган фикерләр алып килгән төш. Винстонны кинәт пораз иткән нәрсә – әнисенең үлеме, утыз ел элек булган хәл, бүгенге дөньяда мөмкин булмаганча фаҗигале һәм моңсу булуы иде. Ул аңлады: фаҗига элеккеге чорга гына хас, ул чакта әле шәхси тормыш, мәхәббәт, дуслык бар иде; гаилә әгъзалары бер-берсенә сәбәп сорамыйча тугры калалар иде. Әнисенең хәтере Винстонның йөрәген әрнетте, чөнки ул аны яратып үлгән иде, ә ул әле бала-чагасы белән үзсүзле булган, әнисенә җавап мәхәббәт бирмәгән. Һәм, ничектер, ул аның өчен үзен корбан иткән. Мондый хәл хәзер мөмкин түгел иде: бүген курку, нәфрәт, газап бар, ләкин хиснең мәһабәтлеге юк, тирән кайгылар юк. Боларның барысын да ул әнисе белән сеңлесенең зур күзләрендә күрде – алар аңа яшел су аша карыйлар, йөзләрчә сажень аста, һәм һаман да төшәләр иде.

Кинәт ул үзен җәйге кичтә, яшел, йомшак үлән өстендә тапты. Кояшның янтайган нурлары җирне алтын төсенә буяган иде. Бу күренеш Винстонга шулкадәр таныш иде ки, ул аны төштә генә күрәме, әллә чынлапмы – анысы турында һичбер вакытта төгәл әйтә алмый иде. Уянган чагында ул бу урынны “Алтын Ил” дип йөртә иде. Борынгы, куян чокылган болын, аның аркылы боргаланып бер сукмак үтә, монда-монда җир күсе өемнәре. Басу читендәге тузган куаклыкта каеннарның ботаклары җилдә бик аз гына селкенәләр иде, яфраклары хатын-кыз чәче кебек массалы һәм йомшак. Каядыр якында, күзгә күренми генә, чиста, акрын агучы елга бар иде, аның төбендә таллар күләгәсендә вак балыклар йөзә.

Кара чәчле кыз басу аша аңа таба килә иде. Ул бер хәрәкәт белән генә киемнәрен салып, җиргә ташлады. Аның тәне ак һәм шома иде, ләкин Винстонда теләк уятмады – ул хәтта аңа карамады диярлек. Аны әсир иткән нәрсә – шул хәрәкәт, шул җиңел, горур кием ташлау иде. Бу хәрәкәт бөтен бер мәдәниятне, фикер системасын юк итте сыман, әйтерсең, Зур Абый, Партия һәм Фикерполиция барысы да шул кул селтәве белән юкка чыгарга мөмкин. Бу да элекке заманнарның хәрәкәте иде. Винстон уянганда, авызыннан “Шекспир” сүзе чыкты.

Телеэкраннан ярып чыга торган сызгыру тавышы яңгырады – ул кырык секунд дәвам итте. Вакыт – 07:15, эшкә бара торганнар өчен тору вакыты. Винстон караватыннан сикереп төште – чөнки Тышкы Партия әгъзалары елга 3000 кием купоны гына ала, ә пижама костюмы 600 тора иде – һәм урындыктагы майланган майканы һәм шортны эләктерде. Өч минуттан “Физзарядка” башланачак иде. Шул мизгелдә аны гадәттәге каты ютәл тота, бу аның һәр иртәдәге азаплы гадәте иде. Ул шулкадәр каты ютәлләде ки, сулышы бөтенләй чыкты, һәм яңадан сулыш алу өчен аркасына ятып, тирән итеп һава суырырга туры килде. Тамырлары бүртеп чыкты, ә варикоз ярасы кычыта башлады.

– Утыз-кырык төркеме! – дип кычкырды үткен хатын тавышы. – Утыз-кырык! Үз урыннарыгызга басыгыз, иптәшләр!

Телеэкранда ябык, ләкин мускуллы, кыска туника һәм гимнастеркада яшь хатын пәйда булды.

– Кулларны бөгү һәм сузу! – диде ул кырыс итеп. – Минем белән бер ритмда! Бер, ике, өч, дүрт! Бер, ике, өч, дүрт! Әйдәгез, иптәшләр, күбрәк рух салыгыз! Бер, ике, өч, дүрт! Бер, ике, өч, дүрт!

Ютәлнең газабы беткән булса да, төштәге хис Винстонның күңелендә әле саклана иде. Хәрәкәтләренең ритмы аны яңадан шул халәткә кайтарды. Ул кулларын автомат рәвештә селкетә, йөзендә исә мәҗбүри елмаю бар иде – чөнки “Физзарядка” вакытында шулай булырга тиеш. Ул балачагы томанында акыл белән артка кайтырга тырышты. Бу гаять авыр иде. Илленче еллардан соң барысы да югалып калган. Язма чыганаклар булмагач, хәтер дә томалана. Вакыйгаларны хәтерлисең, ләкин аларның рухын тоя алмыйсың; кайбер чорлар бөтенләй буш кала. Ул чакта бөтен нәрсә башкача булган. Ил исемнәре дә, карталардагы формалары да башка иде. Мәсәлән, хәзерге “Беренче номерлы очып китү-утырту полосасы” ул чакта “Англия” яки “Британия” дип атала иде.

Винстон үз иле сугышта булмаган вакытны хәтерләми иде, ләкин балачагында тыныч чор булганын чамалый, чөнки хәтерендә бер авиация һөҗүме бар иде – ул бөтен кешене гаҗәпләндергән хәл. Бәлки, бу атом бомбасы Колчестер өстенә төшкән вакыт булгандыр. Һөҗүмнең үзен түгел, әтисенең аны кулыннан тотып, түбән, түбән, түбән – җир астына алып төшүен хәтерли иде. Тимер баскычлар астында тавыш чыгарып чыңлый, ул арыганчы борыла иде. Әнисе арттан килә, кулында бәләкәй сеңлесе бар – яки бәлки ул вакытта сеңлесе әле тумаган булгандыр, бары кочагында юрган гынадыр. Ахырда алар метро станциясенә килеп чыкканнар.

Таш идәндә һәм тимер караватларда кеше тулы иде. Әнисе, әтисе һәм ул үзләре өчен урын таптылар. Якында бер карт ир белән хатын утыра иде. Ир – кара костюмда, башында кара бүрек, чәче ап-ак, йөзе кызыл, күзләре яшьле һәм зәңгәр. Ул исеннән “җин” ис килә иде, әйтерсең, тир урынына аракы сулый. Ләкин ул хәмер исерегеннән түгел, ә чын кайгыдан елый иде. Винстон бала акылы белән аңлады: ниндидер коточкыч, кичереп булмаслык хәл булган. Һәм ул, бәлки, нәрсә икәнен дә белә иде – картның яраткан кешесе, бәлки оныгы, үлгән булгандыр. Карт бертуктаусыз кабатлады:

– Аларга ышанырга ярамаган иде, – диде ул. – Мин әйткән идем, Ма, әйттем бит, ышанырга ярамый аларга. Мин баштан ук әйткән идем.

Ләкин Винстон хәзер инде ул “алар” кем икәнен хәтерләми иде.

Шул вакыттан башлап сугыш өзлексез дәвам итте, ләкин һәрвакыт бер үк түгел иде. Берничә ай хәтта Лондонда урам бәрелешләре дә булган. Ләкин кем кем белән сугышканын белү мөмкин түгел иде, чөнки язма яки телдән бернинди дә теркәлү калмый. Хәзер, мәсәлән, 1984 елда (әгәр чынлап та 1984 булса), Океания Евразия белән сугышта һәм Остазия белән союзда иде. Һәм беркайчан да өч дәүләтнең төрле юлда булуы әйтелми иде. Винстон белә иде – нибары дүрт ел элек Океания Остазия белән сугышкан, ә Евразия белән дус булган. Ләкин рәсми рәвештә мондый үзгәреш беркайчан да булмаган дип саналган. Океания Евразия белән сугышта – димәк, ул һәрвакыт Евразия белән сугышта булган.

Иң куркынычсы – Партия үткәнгә кул суза һәм әйтә ала: “Бу булмады.” Бу үлемнән дә куркынычрак иде. Партия әйтә: “Океания беркайчан да Евразия белән союзда булмаган.” Ә Винстон белә – булган. Ләкин ул белү кайда яши? Аның аңында гына, ә ул да тиздән юк ителәчәк. Әгәр бөтен кеше ялганны хакыйкать дип кабул итә икән – ул вакытта ялган тарихка әйләнә дә хакыйкать була. “Кем үткәнне контрольли – киләчәкне контрольли; кем бүгенне контрольли – үткәнне контрольли.” Ләкин үткән беркайчан да үзгәртелмәгән сыман иде. Хәзер дөрес булган нәрсә – мәңге дөрес булып кала. Бу бик гади иде. Кирәк нәрсә – үз хәтереңне даими җиңү генә. Моңа “чынбарлык контроле” диләр, яңателдә – “икефиклек”.

– Ял итәргә! – дип кычкырды инструктор хатын.

Винстон кулларын төшерде, тирән итеп сулыш алды. Аның акылы икефиклек лабиринтына кереп китте. Белеп тә белмәү, дөреслекне аңлап та ялган сөйләү, ике капма-каршы фикерне бер үк вакытта тоту һәм икесенә дә ышану, логиканы логикага каршы куллану, әхлакка каршы чыгып та аны яклау, кирәкне оныту һәм кирәк вакытта яңадан хәтергә төшерү – һәм шул ук вакытта бу процессның үзен дә шул ук процесс аша үткәрү. Менә шул – икеле фикерләүнең иң югары дәрәҗәсе иде. “Икефиклек” сүзен аңлауның үзендә үк икефиклек кирәк иде.

Инструктор аларны яңадан игътибарга чакырды. – Хәзер кемебез аяк бармакларына кадәр иелә ала икән, карыйк! – диде ул дәрт белән. – Билдән иелегез, иптәшләр! Бер-ике! Бер-ике!

Винстон бу күнегүне нәфрәт итте – авырту аяк табаныннан арт ягына кадәр үтте һәм еш кына ютәлгә китерә иде. Уйларындагы җылы халәт югалды. Ул уйлады: үткән вакыт үзгәртелеп кенә калмаган – юк ителгән. Чөнки хәтердән тыш теркәлмәгән фактларны ничек исбат итмәк кирәк? Ул беренче тапкыр Зур Абый турында кайчан ишеткәнен хәтерләргә тырышты – бәлки, алтмышынчы еллардадыр. Ләкин Партия тарихында Зур Абый Революциянең беренче көннәреннән үк лидер итеп сурәтләнә. Аның батырлыклары вакыт белән артка күчерелә-күчерелә, хәтта капиталистларның цилиндр бүрекләр кигән, ат җигелгән арбаларда йөргән чорынача барып җитә. Бу легенданың кайсы өлеше дөрес, кайсысы уйлап табылган – билгесез. Ул хәтта Партиянең үзе кайчан барлыкка килгәнен дә белми иде. “Ингсоц” сүзен 1960 елга кадәр ишетмәгән булуы ихтимал, ләкин борынгы телдә – “инглиз социализмы” дип – элек тә булгандыр. Барысы да томанга әйләнде. Кайчакта ялганны ачык күреп була иде: мәсәлән, Партия очкычларны уйлап тапкан дип язган, ләкин Винстон очкычларны балачактан хәтерли иде. Әмма исбат итеп булмый иде – бернинди дәлил юк. Бер тапкыр гына ул тарихи фактның ялган булуын рәсми документ белән дәлилли алды. Һәм шул вакытта —

«Смит!» – кычкырды телеэкрандагы чәнчүле тавыш. «6079 Смит В.! Әйе, син! Тагын да түбәнрәк бөгел! Син моны яхшырак эшли аласың. Син бөтенләй тырышмыйсың. Тагын да түбәнрәк! Менә шулай, иптәш. Хәзер иркен торыгыз, бөтен строй, һәм карагыз миңа».

Кинәт Винстонның бөтен тәне кайнар тир белән капланды. Аның йөзе бөтенләй аңлаешсыз калды. Беркайчан да аптырау күрсәтмә! Беркайчан да ачулану күрсәтмә! Күз карашыңдагы бер генә чагылыш та сине сата ала. Ул карап торды, укытучы хатын кулларын башы өстенә күтәрде һәм – нәфис дип әйтеп булмаса да, гаҗәеп төгәллек һәм җитезлек белән – бөгелде дә бармакларының беренче буынын тәпиләр астына кыстырды.

«Менә, иптәшләр! Мин сезнең дә шулай эшләгәнегезне күрергә телим. Тагын карагыз миңа. Миңа утыз тугыз яшь, һәм минем дүрт балам бар. Хәзер карагыз». Ул янә бөгелде. «Күрәсезме, минем тезләр бөгелмәгән. Теләсәгез, сезнең дә кулыгыздан килә», – диде ул, тураеп. «Кемгә дә булса кырык биш яшьтән ким булса, ул үз тәпиләренә кагыла ала. Без барыбыз да фронт сызыгында сугышу бәхетенә ия түгел, ләкин, һич югында, без сәламәт булырга тиеш. Малабар фронтындагы безнең егетләрне искә төшерегез! Һәм йөзүче ныгытмалардагы диңгезчеләрне! Алар нәрсәләргә түзәргә мәҗбүр икәнен уйлагыз гына. Хәзер тагын сынап карагыз. Менә шулай, иптәш, хәзер күпкә яхшырак», – диде ул дәртләндереп, һәм Винстон, көчле селтәнү белән, тезләрен бөгмичә тәпиләренә кагылырга иреште – соңгы тапкыр моны ул күп еллар элек эшләгән иде.

Бүлек 4

Көн эшенә керешкәндә, телеэкран якын булуына да комачауламый торган, тирән һәм аңсыз сулыш чыгарган Винстон яңателны үзенә тартып алды, аның авызлыгындагы тузанны үртте һәм күзлекләрен киде. Аннары ул өстәленең уң ягындагы пневматик торбадан инде чәп-чәп итеп төшеп килгән дүрт кечкенә кәгазь цилиндрын сүтеп, бергә кыстырды.

Кубикул диварларында өч тишек бар иде. яңателның уң ягында – язма хәбәрләр өчен кечкенә пневматик торба, сул ягында – газеталар өчен зуррак торба; ягындагы диварда, Винстонның кулы җиңел генә җитә торган урында, чыбыклы решётка белән сакланган зур озынча тишек тора иде. Бу – чүп кәгазен ташлау өчен ясалган урын. Мондый тишекләр бинаның меңнәрчә, хәтта ун меңнәрчә урыннарында очрый иде, һәр бүлмәдә дә, һәр коридор читендә дә кыска араларда урнашкан. Нәрсә булса да – документны юк итәргә кирәклеге билгеле булса, яки урамда кәгазь боҗра күренсә, иң якын хәтер тишегенең капкачын күтәреп шуны аскыга җибәрү – автоматик гамәл иде; шуннан ул җылы һава агымында бина куышлыкларында кайдадыр яшеренгән зур мичләргә ташлана иде.

Винстон сүтеп алган дүрт кәгазь кисәген карап чыкты. Һәркайсында бары бер-ике юл гына имеш-имеш кыскартылган жаргон – чын Яңател түгел, ләкин күпчелек Яңател сүзләреннән торган телдә – министрлык эчендә файдаланыла торган язма булган. Алар мондый итеп язылган иде:

17.3.84 тапкыр Африкадагы чыгышлар турындагы хәбәрләрдә төгәлсезлекләр төзәтелде

бер тапкыр 19.12.83 агымдагы проблеманы тикшерү өчен 4 квартал өчен 3 елга фаразларда 83 хата язу

14.2.84 тапкыр миниплентида шоколад турындагы цитаталарда төгәлсезлекләр төзәтелгән

3.12.83 тапкыр хәбәр иткәнчә, икенче көнгә заказ башка кулланучыларга сылтамалар тулысынча яңадан язылганга гамәлдән чыгарылган.

Җиңел генә бер канәгатьләнү хисе тойган Винстон дүртенче хәбәрне читкә куйды. Ул катлаулы һәм җаваплы эш иде, шуңа соңыннан тотынса яхшырак булыр. Калган өчесе рутин мәсьәләләр иде, әмма икенчесе санлы исемлекләрне аралап чыгу белән вакыт алырга мөмкин иде.

Винстон телеэкранда « кире номерлар » номеры урнаштырып, тиешле The Times саннарын сорады; алар пневматик торбадан берничә минут үтүгә шыпыртылып чыкты. Аңа килгән хәбәрләр берәр сәбәп белән үзгәртелү яки – рәсми телдә әйтсәк – « төзәтү » ителү кирәк дип саналган мәкаләләр яки хәбәр кисәкләренә кагылган иде. Мәсәлән, 17 марттагы “The Times”тан күренгәнчә, Зур Абый үткән көндә ясаган чыгышында Көньяк Һинд фронты тыныч калачак дип фаразлаган, ләкин тиздән Евразия һөҗүме Төньяк Африкада башланыр дип әйткән булган. Чынлыкта исә Евразия Югары Командование һөҗүмне Көньяк Һиндстанда башлап, Төньяк Африканы калдырып киткән. Шуңа күрә Зур Абыйның шул чыгышындагы бер абзацны яңадан язып, аның чынлыкта булганны алдан фараз иткән кебек күрсәтү кирәк булды. Яки тагын шундыйрак: 19 декабрьдәге “The Times” 1983 елның 4нче кварталы – ул шулай ук Тугыз еллык планның 6нчы кварталы – өчен төрле куллану әйберләре чыгышы турында рәсми фаразларны бастырган булган; бүгенге сан аларның барысының да коточкыч ялгыш булуын күрсәткән чын чыгышны бирә иде. Винстонның эше – оригиналь саннарны соңгы саннар белән килештереп « төзәтү» итү.

Өченче хәбәр берничә минут эчендә төзәтелерлек бик гади хата турында иде. Бераз гына элек – февральдә – Байлык Министрлыгы «1984 елда шоколад нормасын киметмәячәкбез» дип «категорик вәгъдә» биргән булган. Винстон белгәнчә, чынлыкта шоколад рационы әлеге атнаның ахырында утыз граммнан егермегә киметеләчәк иде. Кирәк булганы – баштагы вәгъдә урынына апрельдә, мөгаен, норманы киметү кирәк булыр дигән кисәтү куярга гына иде.

Винстон һәр хәбәрне эшкәрткәч, яңателда язылган төзәтмәләрен тиешле “The Times” кисәгенә кыстырып, пневматик торбага этәрде. Аннары, мөмкин кадәр автоматик хәрәкәт белән, оригинал хәбәрне һәм үзенең язмаларын туп-туп итеп сындырып, хәтер тишегенә ташлап җибәрде – алар ут тарафыннан күмелергә тиеш иде.

Пневматик торбалар нинди күренеп булмаган лабиринтка илтә – анда нәрсә булуы турында ул детальләп белмәде, тик гомумән төшенчә бар иде. Берәр “The Times” санында кирәкле бөтен төзәтмәләр җыелып, тәртипкә китерелгәч, ул сан яңадан бастырылыр, оригинал нөсхә юк ителер, ә төзәтелгән нөсха архив файлларга куелыр иде. Бу даими үзгәртү процесы газеталар гына түгел, китапларны, журналларны, брошюрларны, плакатларны, хәбәр листовкаларын, фильмнарны, саундтрекларны, карикатураларны, фотоларны – гамәлдәге яки идеологик әһәмияте булырга мөмкин һәртөрле әдәбиятны-яңа документларны да колачлый иде. Көн саен, минут саен үткән заман яңартылып барылды. Шул рәвешле Партия тарафыннан ясалган һәр фараз документаль дәлилләрдә дөрес итеп күрсәтелергә мөмкин булды; кирәк вакытта шушы мөхиткә каршы килгән берәр яңалык яки фикер дә теркәлгән килеш калырга тиеш түгел иде. Бөтен тарих – бер палимпсест кебек: кире сөртелә дә, кирәк кадәр – яңадан язылып барыла. Эш башкарылганнан соң, берәр ялганлык күрсәтеп була торган хәл булмас иде. Документация Департаментның иң зур бүлеге – Винстон эшләгәннән әллә ни зуррак – бары тик искергән һәм юк ителергә тиешле китаплар, газеталар һәм башка документлар нөсхәләрен эзләү һәм җыю белән шөгыльләнүче кешеләрдән торды. Сәяси багланыштагы үзгәрешләр яки Зур Абый тарафыннан әйтелгән ялгыш фаразлар аркасында дистә мәртәбә яңадан язылган бер “The Times” саны да файлына оригиналь датасы белән сакланып торырга мөмкин иде, һәм аны кире каккан башка нөсхә булмас иде. Китаплар да кайтартылып яңадан-яңадан язылып, һәрвакыт үзгәртү ясалганын бернинди хәбәрсез яңадан бастырылып чыгарыла иде. Винстонга килә торган язма күрсәтмәләр дә – аларны эшкәртеп бетергәч ул шунда ук ташлый торган – берәр ясалма гамәл үткәрүне турыдан-туры әйтеп яки ишарәләп тә күрсәтмәде: һәрвакыт сүз хаталар, басма ялгышлары, мискьютацияләр турында барды, һәм аларны төзәтү кирәк дип язылды.

Ләкин чынлыкта, дип уйлады ул, Байлык Министрлыгы саннарын яңадан тәртипкә китергәндә, бу хәтта фальсификация дә түгел. Бу – бер берсенә каршы килә торган мәгънәсезлекнең бер кочак урынына икенчесен салып кую гына. Эш белән шөгыльләнгән материалның күбесе чын дөнья белән бернинди бәйләнешкә дә ия түгел иде, хәтта туры яла кебек бәйләнеш тә юк. Статистика – беренче язылышта да, төзәткәннән соң да шулкадәр фантазиядән гыйбарәт. Күп вакыт синнән аларны башыңнан чыгарырга таләп ителә иде. Мисал өчен, Байлык Министрлыгы прогнозы бу кварталда аяк киемнәре чыгарылышын 145 миллион пар дип билгеләгән булган. Чын чыгарылыш – 62 миллион дип күрсәтелгән. Ләкин Винстон прогнозны яңадан язып, шушы санны 57 миллионга төшереп куйды, стандартча квота өстенлек белән үтәлгән дигән дәгъваларга урын калдырып. Әйткәндәй, 62 миллион да, 57 миллион да, 145 миллион да чыннан да күп кенә мәсьәләләр өчен бертөрле – берсе дә хаклыкка якын түгел. Бәлки бөтенләй аяк киеме дә җитештерелмәгәндер. Иң ихтимал – күпме җитештерелгәнен беркем дә белми һәм беркем дә моңа кызыксынмый. Беленгәне – һәр квартал кәгазьдә бөек-борынлы санаки аяк киемнәре җитештерелә, ә бәлки Океания халкының яртысы ярымаякта йөри. Һәм шундый хәл һәрбер факт төренә – зурмы, кечкенәме – каралган. Барысы да көләчлең дөньяга әйләнә: ахыр чиктә хәтта елның датасы да шикле булырга мөмкин.

Винстон зал аша карады. Арткы турыда тоташ кубикулда, тагы бер кеше – төгәл кыяфәтле, кара йөзле Тиллотсон исемле кеше – тын гына эшләп утыра иде; аның тезендә катланган газетасы һәм яңателның авызына бик якын ачуында сүзләре бар иде. Ул үзенең сөйләгәнен сөйләпязгыч һәм телеэкран арасында яшереп калырга тырышкан кебек күренә иде. Ул борылып карады, һәм күзлекләре Винстон ягына дошманча бер якты елмаю ташлады.

Винстон Тиллотсонны диярлек белми иде һәм аның нәрсә белән шөгыльләнүен дә күз алдына китерми. Документация Департаменты хезмәткәрләре үз эшләре турында сөйләшергә яратмыйлар иде. Озын, тәрәзәсез залда, ике рәт кубикуллар арасында, кәгазь шавы һәм яңателләргә пышылдап сөйләшү тавышлары арасында, Винстон көн дә күреп йөргән, әмма исемнәрен дә белмәгән дистәләрчә кеше эшли иде – аларны ул коридорларда ашыгып үтеп барганда яки Ике минут нәфрәт вакытында кулларын болгый-болгый кычкырып торганда гына күрә иде. Аның күрше кубикулында сары чәчле кечкенә хатын көн артыннан көн газета битләреннән парлыганнар ителгән кешеләрнең исемнәрен табып, аларны юк итү белән шөгыльләнә иде. Бу эш үзенә ярашлы тоела иде, чөнки ике ел элек үзенең ире дә парланган булган. Ә тагын берничә кубикул аша, Амплефорт исемле, йомшак, хыялый, файдасыз кеше, колаклары чәч белән капланган һәм рифмалар белән метрларны уйнатып эш итү осталыгына ия, үзгәртеп язылган шигырьләр – « соңгы текстлар» дип аталган – иҗат итү белән мәшгуль иде. Болар идеологик яктан зыянлы дип табылган әсәрләр иде, ләкин кайбер сәбәпләр белән алар антологияләрдә сакланырга тиеш булган.

Ә бу зал, илледән артык эшче белән, Документация Департаментның зур структурасында бары бер кечкенә бүлек кенә, зур организмның бер күзәнәге иде. Өстә, аста, читтә – тагын бихисап эшчеләр төркемнәре, аңлатып булмаслык күп төрле эшләрдә мәшгуль иде. Анда зур басма цехлар бар иде, суб-редакторлар, типография белгечләре һәм фотоларны ялганлау өчен җиһазланган студияләр белән тулы. Бар иде телепрограмма бүлеге, инженерлар, режиссерлар һәм тавышны имитацияләү осталыгы буенча сайланган артистлар белән. Бар иде искәрмә ясау хезмәткәрләре армиясе – аларның эше китаплар һәм журналлар исемлеген төзүдән генә гыйбарәт иде. Бар иде документларның төзәтелгән вариантлары саклана торган зур архивлар, һәм оригиналлар юк ителә торган яшерен мичләр. Һәм кайдадыр, билгесез урында, бу барлык эшне координацияләп, кайсы үткән кисәге сакланырга, кайсысы юк ителергә тиеш икәнен хәл итүче акыл ияләре дә бар иде.

Документация Департаменты үзе дә, ахыр чиктә, дөреслек министрлыгының бер тармагы гына иде. Аның төп вазифасы үткәнне яңадан төзү түгел, ә Океания гражданнарына газета, фильм, дәреслек, телеэкран программалары, пьесалар, романнар – гомумән, һәртөрле мәгълүмат, белем һәм күңел ачу чаралары белән тәэмин итү иде: статуядан алып лозунгка кадәр, лирик шигырьдән алып биология трактатына кадәр, балалар орфография китабыннан алып Яңател сүзлегенә кадәр. Министрлык Партиянең күптөрле ихтыяҗларын гына түгел, пролетариат өчен шул ук эшләрнең «гади» версиясен дә кабат үтәргә тиеш иде. Пролетар әдәбияты, музыкасы, театры һәм күңел ачуы белән шөгыльләнүче аерым бүлекләр чылбыры бар иде. Анда спорт, җинаять һәм йолдызнамәдән башка берни булмаган арзан газеталар, биш центлык хисле романчыклар, җенси эчтәлек белән тулы фильмнар һәм махсус «версификатор» дип аталган җайланмада механик рәвештә иҗат ителгән җырлар чыгарыла иде. Хәтта Җенсек (порно бүләге) дигән Яңател исемле бер бүлек тә бар иде – анда иң түбән дәрәҗәле порнография ясала һәм ул ябылган төргәкләрдә җибәрелә, андый материалны, аларда эшләүчеләрдән башка, Партия әгъзаларының берсе дә күрә алмый иде.

Винстон эшләгән арада пневматик торбадан тагын өч хәбәр төшеп чыкты, ләкин алар гади мәсьәләләр иде, һәм ул аларны Ике минут нәфрәт башланганчы эшкәртеп бетерде. Нәфрәт тәмамлангач, ул кубикулына кире кайтты, киштәдән Яңател сүзлеген алды, яңателны читкә этәрде, күзлекләрен сөртте һәм иртәнге төп эшенә кереште.

Винстон өчен тормыштагы иң зур рәхәт – үз эше иде. Аның күпчелеге рутин, ләкин кайбер катлаулы, нечкә, төгәллек таләп иткән бурычлар аны үзенә тулысынча йота ала иде, әйтерсең лә катлаулы математик мәсьәләгә чумгансың. Мондый «плагиат» эшләре бары синең Ингсоц принципларын белүеңә һәм Партия нәрсә әйтергә тели икәнен тою сәләтеңә генә таяна иде. Винстон мондый эштә осталык күрсәтте. Ул хәтта кайчак “The Times” газетасының төп мәкаләләрен төзәтү бурычын да алган иде – алар тулысынча Яңател телендә язылган. Ул алдан читкә куйган хәбәрне ачып укыды. Анда болай язылган иде:

3.12.83 тапкыр бер көнгә заказ турында гадәттәгедән ике тапкыр күбрәк хәбәр итә, кулланучылар алдан гаризалар бирүне тулысынча яңадан язалар

Искетел (гадәти инглиз теле) теленә тәрҗемә итсәк, бу болай яңгырар иде:

“The Times” газетасының 3 декабрь 1983 ел санындагы Зур Абыйның көн приказы турында хәбәр бик начар язылган һәм булмаган кешеләргә сылтамалар бар. Аны тулысынча яңадан яз һәм югары инстанциягә тапшыр.”

Винстон гаепле мәкаләне укып чыкты. Күренгәнчә, Зур Абыйның көн приказы нигездә ИДАКӨО дигән бер оешманың эшен мактауга багышланган булган. Әлеге оешма йөзүчеләргә сигаретлар һәм башка җиһазлар китергән. Эчке партия әгъзасы, Комрад Визерс, аерым искә алынган һәм « Икенче Дәрәҗә "Артык Казанышлар Өчен" Ордены » бүләге белән бүләкләнгән булган.

Өч айдан соң ИДАКӨО кинәттән, аңлатмасыз рәвештә, таратылган. Визерс һәм аның иптәшләре хәзер дискредитацияләнгән дип фаразларга була иде, әмма матбугатта яки телеэкранда бу турыда бер сүз дә булмаган. Бу гадәти хәл иде: сәяси җинаятьчеләргә ачык мәхкәмә кору сирәк күренеш. Йөзләрчә кешене җәлеп иткән, үз гаебен тану белән тәмамланган һәм үлем белән беткән зур чистартулар елга бер-ике мәртәбә генә була иде. Күпчелек очракта исә Партия ачуын китергән кешеләр гади генә юкка чыга, һәм алар турында башка беркайчан да ишетелми. Аларга ни булганын беркем дә белми иде. Винстон шәхсән таныш булган, әти-әнисен санамаганда, кимендә утыз кеше шулай юкка чыккан иде.

Винстон кәгазь кыскыч белән борынын сыпырды. Каршы кубикулда Тиллотсон әле дә сөйләпязгыч өстенә бөгелеп утыра иде. Ул башын күтәрде – тагын дошманча күзлек очкыны. Винстон уйлады: бәлки ул да шул ук эш белән шөгыльләнәдер. Бу мөмкин иде. Мондый катлаулы эш бер кешегә генә ышанып тапшырылмый, әмма аны комитетка бирү дә ясалма гамәлне ачык күрсәтү булыр иде. Ихтимал, дистәгә якын кеше хәзер Зур Абый нәрсә әйткәнен яңадан язадыр. Ә аннары Өчке Партияның бер «мозг остасы» шуларның берсен сайлап алыр, аны яңадан төзәтер һәм архивка рәсми хаклык итеп кертер иде.

Винстон Визерсның ни өчен хурлыкка төшкәнен белмәде. Бәлки коррупция өчен, бәлки эшсезлек өчен. Бәлки Зур Абый артык популяр ярдәмчесеннән котылырга теләгәндер. Ә бәлки – иң ихтималы шулдыр – барысы да гадәти чистартулар механикасының бер өлеше булгандыр. « судьялар шәхес түгел» дигән сүзләр генә аның инде үлгәнен аңлатты. Кешеләр тоткарланган вакытта бу һәрвакыт үлем дигән сүз түгел иде: кайчак аларны бер-ике ел иректә калдырып, соңрак гына юк итәләр иде. Сирәк очракларда инде күптән үлгән дип саналган кеше мәхкәмәдә пәйда була һәм башка йөзләрчә кешене гаепләп, икенче тапкыр – мәңгелеккә юкка чыга иде. Ләкин Визерс инде яртыш (ярты кеше) иде – ул юк, ул булмаган. Винстон фикерләде: Зур Абыйның чыгышын гади генә кирегә бору җитмәс иде. Аның бөтенләй башка темага әйләндерелүе яхшырак булыр.

Ул чыгышны гадәти рәвештә хыянәтчеләр һәм уйҗинаятьларны гаепләүгә әйләндерергә мөмкин иде, ләкин бу артык ачык күренер иде. Фронтта җиңү яки Өченче өчьеллык планындагы уңыш турында ялган хәбәр язу – артык катлаулы булыр иде. Кирәкле нәрсә – саф фантазия. Һәм кинәт аның башында, әйтерсең әзер килеш, бер образ пәйда булды: батырлык белән һәлак булган Комрад Оглив. Вакыт-вакыт Зур Абый үзенең көн приказларын гадәти партия әгъзаларына багышлый иде – аларның гомерен үрнәк итеп күрсәтеп. Бүген ул Комрад Оглив турында сөйләргә тиеш. Әлбәттә, андый кеше юк, ләкин берничә юл текст һәм ике ялган фото аны бар итәр иде.

Винстон бер мизгел уйланып торды, яңателны үзенә тартты һәм Зур Абыйның таныш стилендә диктовкаларга кереште – хәрби һәм педантик, һәм даими рәвештә сораулар биреп үзе җавап кайтару рәвешендә (“Бу факт безгә нәрсә өйрәтә, иптәшләр? Бу факт безгә Ингсоцның төп принципларының берсен күрсәтә…” һ.б.) язылган стильдә – аны кабатлау җиңел иде.

Комрад Оглив өч яшендә барабан, пистолет һәм вертолёт макетыннан башка уенчыкларны кире каккан. Алты яшендә – бер ел алдан – ул Шпионнар сафларына кергән; тугыз яшендә инде отряд җитәкчесе булган. Унбер яшендә ул үзенең абыйсын Фикер полицияга хәбәр иткән, чөнки аның сөйләве «җинаятьчел тенденция» күрсәткән. Унҗиде яшендә ул Яшүсмерләр антисексуаль лигасы район оештыручысы булган. Унтугызында ул Тынычлык министрлыгы тарафыннан кабул ителгән граната конструкциясе ясаган, һәм беренче сынауда ук 31 Евразия әсирен юк иткән. Иртәнге егерме өч яшендә ул һәлак булган. Дошман истребительләре тарафыннан куылган хәлдә, мөһим документлар белән вертолётта очканда, ул үзенең гәүдәсен пулемёт белән авырайтып, Инд океанына ташланган – Зур Абый сүзләре белән әйтсәк, “мондый үлемгә көнләшми мөмкин түгел иде”. Зур Абый аның сафлыгы һәм тормышының Ингсоц принципларына тугрылыгы турында берничә җылы сүз өстәде. Ул эчмәгән, тартмаган, көн саен сәгатьлек физзарядкадан башка күңел ачу белмәгән, һәм гаилә һәм өйләнешү бурычка тулы бирелгәнлек белән сыешмый дип уйлап, целибат анты биргән. Аның сөйләшү темасы – бары Ингсоц принциплары, ә тормыш максаты – Евразия дошманын җиңү һәм уйҗинаятьларны, шпионнарны һәм хыянәтчеләрне юк итү булган.

Винстон Комрад Огливага « "Артык казанышлар өчен" ордены » бүләге бирергәме, юкмы дип уйланып торды, ләкин ахырда баш тартты – артык күп кәгазь эше таләп итәр иде.

Ул янә каршы кубикулдагы көндәше ягына карады. Ниндидер эчке сиземләү белән ул Тиллотсон да шул ук эш белән шөгыльләнә дип аңлады. Кемнең варианты кабул ителәсен белү мөмкин түгел иде, ләкин Винстон үзенең эшенең җиңәчәгенә тирән инанган. Бер сәгать элек уйлап чыгарылган Комрад Оглив хәзер чынбарлык иде. Ул моны кызык дип тапты: үлеләрне уйлап чыгару мөмкин, ә исәннәрне – юк. Комрад Оглив, хәзерге заманда беркайчан да булмаган, үткәндә инде яши иде, һәм ялган онытылгач, ул Карл Великий яки Юлий Цезарь кебек үк «чын» булып калачак иде.

Бүлек 5

Винстон ашханәгә керде – түбән түшәмле, җир астында тирән урнашкан бу урын тулы һәм шау-гөр килеп тора иде. Аш өчен чират әкрен генә алга күчте. Прилавок артыындагы решёткадан пар күтәрелә иде – аш исе металллы-әчкелтем, Җиңү аракы исе белән буташкан. Залның икенче ягында кечкенә генә бар бар иде – стенада тишек кенә, анда ун центка зур порция джин алырга мөмкин иде.

– Менә сине эзли идем, – диде Винстон артыннан таныш тавыш.

Винстон борылды. Бу Тикшеренү Департаментта эшләүче иптәше Саймон иде. Дөресен әйткәндә, «иптәш» сүзе монда артык туры килми. Хәзер дуслар булмый, бары комрадлар кына бар; ләкин кайбер комрадлар башкаларга караганда күңеллерәк. Саймон – филолог, Яңател белгече иде. Ул Яңател Сүзлекнең унберенче басмасын әзерләүче зур белгечләр төркеме әгъзасы иде. Кечкенә буйлы, кара чәчле, зур һәм чыгып торган күзле бер кеше иде ул; аның күзләре һәрвакыт сине үтәли карый кебек тоела иде – шул ук вакытта һәм сагышлы, һәм мыскыллы.

– Синең кырыну пычакларың юкмы әле? – диде ул.

– Берәү дә юк! – диде Винстон, гаепле кебек ашыгыч тавыш белән. – Бар җирдә эзләдем – алар юк инде хәзер.

Һәркем аннан пәке очы сорый иде. Ә Винстонда, чынлыкта, әле кулланылмаган икесе бар иде – ул аларны саклап тотты. Күп айлар дәвамында бу товар юк иде. Партия кибетләрендә һәрчак ниндидер кирәкле әйбер җитми: бервакыт төймә, бервакыт йон, бервакыт бау. Хәзер исә – кырыну пычаклары. Аларны бары тик яшерен «ирекле базар» аша гына табып була иде.

– Мин шул ук пычак белән инде алты атна кырынам, – дип ялганлады Винстон.

Чират янә бер ахмак ясады. Алар туктагач, Винстон яңадан Саймонга борылды. Икесенә дә прилавок яныннан майлы тимер табак бирелде.

– Кичә тоткыннарны астыралар иде, күрдеңме? – диде Саймон.

– Мин эштә идем, – диде Винстон битараф тавыш белән. – Кинодан күрәчәкмен, мөгаен.

– Ничек кенә булмасын, начар алмаш, – диде Саймон.

Аның мыскыллы күзләре Винстонның йөзен өйрәнде. Бу күзләр әйткән кебек иде: «Мин сине беләм. Мин синең эчеңне күрәм. Ни өчен бармаганыңны яхшы аңлыйм». Интеллектуаль яктан Саймон үтергеч дәрәҗәдә православие иде. Ул вертолет рейдларыннан, Уйҗинаятьларның мәхкәмәдә тану күрсәтмәләреннән һәм Мәхәббәт Министрлыгы үтерүләрдән ләззәтләнеп сөйләшә иде. Аның белән сөйләшү – бу темалардан читләшү һәм аның белгечлеге булган Яңател турында сүз кузгату иде.

Винстон зур кара күзләреннән качарга теләп башын читкә борды.

– Эш яхшы иде, – диде Саймон искә төшереп. – Аякларын бәйләгәндә күңелсезрәк. Мин яратам аларның тибенеп торуларын күрергә. Ә иң мөһиме – ахырда телләре чыгып, зәңгәрләнеп каткан чак. Бу деталь миңа бик ошый.

– Киләсе! – дип кычкырды алъяпкычлы прол.

Винстон һәм Саймон табакларын решётка астына куйдылар. Аларга тиз генә стандарт төшке ризык салдылар: тимер савытта соры-алсу аш, икмәк кисәге, сыр кубигы, сөтсез Җиңү кәһвәсе кружкасы һәм бер сахарин таблеткасы.

– Әнә теге телеэкран астындагы өстәлгә утырыйк, – диде Саймон. – Юлда джин да алыйк.

Джин аларга тоткычсыз фарфор кружкаларда бирелде. Алар залны ерып үттеләр һәм тимер өстәлгә табакларын куйдылар. Өстәл почмагында кемдер аш түгеп калдырган – ул укшуга охшаган пычрак сыеклык иде.

Винстон кружкасын алды, бер мизгел икеләнеп торды да, майлы тәмле сыеклыкны бер йотуда эчеп куйды. Күз яшьләре чыгып, аларны сөрткәч, кинәт ачлык тоя башлады. Ул ашны ашый башлады – соры масса арасында розоватты кубиклар бар иде, мөгаен, иттән ясалган бер катнашмадыр. Икесенең дә сөйләшәсе килмәде – савытлары бушаганчы дәшмәделәр.

Винстон сул ягындагы өстәл артында кемдер тиз һәм өзлексез сөйләшә иде – тавышы үрдәк какылдавына охшаган иде, һәм ул залдагы тавышлар арасын ярып үтә иде.

– Сүзлек ничек бара? – диде Винстон, тавышын күтәреп.

– Әкрен, – диде Саймон. – Мин хәзер сыйфатлар белән эшлим. Кызык!

Яңател турында сүз чыккач, ул җанланып китте. Табагын читкә этәрде, бер кулына икмәк, икенчесенә сыр алып, Винстонга таба иелде.

– Унберенче басма – ахыргы басма, – диде ул. – Телне соңгы формасына китерәбез – башка тел калмаячак. Без тәмамлагач, синең кебекләр барысын яңадан өйрәнергә тиеш булачак. Син, мөгаен, безнең төп эш – яңа сүзләр уйлап табу дип уйлыйсыңдыр. Түгел! Без сүзләрне юк итәбез – унлап, йөзләп көненә! Без телне сөяккә кадәр чистартабыз. Унберенче басмада 2050 елга кадәр искерәчәк бер генә сүз дә булмаячак.

Ул икмәгеннән зур кисәк өзде, ашыкмый йотты һәм, күзләре янып, дәвам итте:

– Сүзләрне юк итү – матур эш. Зур югалтулар, әлбәттә, фигыльләрдә һәм сыйфатларда, ләкин күп кенә исемнәр дә артык. Без синонимнарны гына түгел, антонимнарны да юкка чыгарабыз. Мәсәлән, «яхшы» сүзе бар икән, «начар» ни өчен кирәк? « Тагынданачар» – шул ук мәгънәне бирә, хәтта төгәлрәк. Ә «яхшы»ның көчлерәк формалары – «бик яхшы», «искиткеч» кебек сүзләр дә кирәкми. Аларны « Тагындаяхшы» яки « Икегәтапкыряхшы» алыштыра ала. Хәзер үк без бу формаларны кулланабыз, ләкин Яңателнең ахыргы версиясендә башкасы калмаячак. Ахыр чиктә яхшылык һәм явызлык төшенчәләре алты сүз белән генә чагылыш табачак – чынлыкта, бер сүз белән. Күрәсеңме моның матурлыгын, Винстон? Әлбәттә, бу ЗА (Зур Абый) идеясе иде, – дип өстәде ул канәгать елмаеп.

Винстонның йөзендә Зур Абый исеме ишеткәч ясалма дәрт кабынды. Ләкин Саймон шунда ук аның чын энтузиазм җитмәвен сизде.

– Син Яңателне чынлап аңламыйсың, Винстон, – диде ул моңсу тавыш белән. – Син аны язганда да Искетел кысаларында уйлыйсың. Мин синең “The Times”тагы язмаларыңны укыдым – ярыйсы, ләкин алар тәрҗемә генә. Син Искетелне яратасың – аның томанлы мәгънәләре, өстәмә төсмерләре белән. Ә без сүзләрне юк итүнең матурлыгын күрәбез. Беләсеңме, Яңател – дөньяда сүзлек запасы ел саен кимеп торган бердәнбер тел.

Винстон, әлбәттә, моны белә иде. Ул тыныч кына елмайды, җавап бирергә базмады. Саймон кара икмәгеннән тагын бер кисәк өзеп, кыска итеп чәйнәде дә, дәвам итте:

– Күрмисеңмени, Яңателнең төп максаты – фикер диапазонын кысу. Ахыр чиктә без Фикерҗинаятьны мөмкин түгел итәрбез, чөнки аны белдерү өчен сүзләр калмаячак. Һәр төшенчә бер генә сүз белән белдереләчәк, мәгънәсе каты билгеләнгән һәм барлык өстәмә мәгънәләре юк ителгән булачак. Без хәзер, унберенче басмада, моңа бик якын. Ләкин процесс без үлгәннән соң да дәвам итәчәк. Ел саен – сүзләр азрак, аң кыскара. Хәзер дә инде Фикерҗинаять өчен сәбәп юк: бары тик үз-үзеңне тәртипкә салу һәм чынбарлыкны контрольдә тоту мәсьәләсе. Әмма ахырда моңа да ихтыяҗ калмаячак. Тел камил булганда Революция тәмамланачак. Яңател – ул Ингсоц, һәм Ингсоц – ул Яңател, – диде ул мистик ләззәт белән. – Беләсеңме, Винстон, 2050 елга бер генә кеше дә мондый сөйләшүне аңлый алмаячак.

«Тик…» – дип башлады Винстон икеләнеп, ләкин туктап калды.

Аның тел очында «Тик прольләрдән башка» дигән сүз иде, ләкин ул вакытында тыелды – бу уйның православие булмавына шикләнде. Әмма Саймонның нәрсә әйтергә теләгәнен шунда ук аңлады.

– Прольләр – кешеләр түгел, – диде ул битараф кына. – 2050 елга кадәр, бәлки иртәрәк тә, Искетел турында бөтен реаль белем юкка чыгачак. Үткәннең бөтен әдәбияты юк ителәчәк. Шосер, Шекспир, Милтон, Байрон – бары Яңател версиясендә генә калачаклар, һәм алар элеккеге мәгънәләренә каршы килгән текстларга әйләнәчәкләр. Хәтта Партия әдәбияты да үзгәрәчәк. Хәтта лозунглар да. «Ирек – коллык» кебек лозунг ничек була ала, әгәр «ирек» төшенчәсе бөтенләй юк ителгән булса? Уйлауның бөтен мохите үзгәрәчәк. Чынлыкта, хәзер аңлаган мәгънәдә «фикер» дигән нәрсә бөтенләй булмаячак. Православие – ул уйламау дигән сүз. Уйларга мохтаҗ булмау. Православие – ул аңсызлык.

Кайчандыр бу Саймонны парлыйлар, дип уйлады Винстон кинәт тирән ышаныч белән. Ул артык акыллы, артык ачык күрә, артык туры сөйли. Партия мондый кешеләрне яратмый. Бер көн ул юк булачак. Бу аның йөзенә язылган.

Винстон икмәген һәм сырын ашап бетерде. Ул утыргычында аз гына борылып, кәһвә кружкасын алды. Аның сул ягындагы өстәл артында каты тавышлы бер ир туктаусыз сөйләшүен дәвам итә иде. Аның янында утырган яшь хатын, мөгаен, секретаре булса кирәк, тыңлый иде һәм һәр сүзенә дәртләнеп ризалаша кебек тоела иде. Винстон вакыт-вакыт аның нечкә тавыш белән: «Сез шулкадәр хаклы, мин тулысынча килешәм» – дигән сүзләрен эләктереп ала иде. Әмма теге ир бер мизгелгә дә туктамый иде, хәтта кыз сүз кушкан чакта да.

Винстон аны йөздән белә иде – Матур әдәбият бүлекта мөһим бер вазифа били. Өч яшьләрдәге, калын муенлы, зур авызлы, хәрәкәтчән йөзле кеше. Ул башын аз гына артка ташлаган иде, шуңа күрә күзлек пыяласы яктыны эләктерә, һәм күз урынында ике буш диск күренә. Әмма иң куркынычы – аның авызыннан агылган тавышлар арасыннан бер генә аерым сүзне дә аңлап булмый иде. Бер тапкыр гына Винстон аның: «Голдштейнизмны тулысынча һәм ахыргача бетерү» – дигән фразасын эләктереп алды. Ул аны бер сулышта, типография шрифт кебек бер кисәк итеп ыргытты. Калганы – тавыш кына иде, кря-кря-кря. Һәм шул ук вакытта, әйткән сүзләрен аңлап булмаса да, аның мәгънәсе турында шик юк иде: ул Голдштейны сүгеп, уйҗинаятьларга һәм саботажчыларга каршы кырысрак чаралар таләп итә ала, йә Евразия армиясенең вәхшилекләрен фаш итә, йә Зур Абыйны мактый, йә Малабар фронтындагы батырларны. Әмма моның барыбер аермасы юк. Нәрсә генә әйтмәсен – һәр сүзе чиста православие, чиста Ингсоц иде.

Күзсез йөзгә карап, иреннәренең тиз хәрәкәтен күзәткәндә, Винстонга бу чын кеше түгел, ә курчак кебек тоелды. Сөйләгән – аның мие түгел, ә тамагы иде. Авызыннан чыккан тавышлар сүзләрдән торса да, бу чын сөйләшү түгел иде: бу аңсызлыктагы тавыш, үрдәк какылдавына охшаган тавыш иде.

Саймон бер мизгелгә тынды һәм кашыгы сабы белән ашлы табактагы тапларны сыза башлады. Теге өстәлдән тавыш һаман яңгырый, залдагы шау арасында да аерылып ишетелә иде.

– Яңателдә бер сүз бар, – диде Саймон, – беләсеңме икән: үрдәктеле – үрдәк кебек какылдау. Бу сүзнең ике капма-каршы мәгънәсе бар: дошманга карата әйтелсә – сүгенү, ә дустың турында әйтелсә – мактау.

Саймонны, һичшиксез, парлыячаклар, дип уйлады Винстон яңадан. Бу уй аны моңсу итте, чөнки ул белә иде – Саймон аны җен күрә, һәм кирәк булса, аны Уйҗинаять итеп Фикер полициягә сатудан тартынмас иде. Саймонда ниндидер нәзакәт җитми, саклык юк, хәтта «коткаручы наданлык» та юк. Аны православие дип әйтеп булмый: ул Ингсоц принципларына ышана, Зур Абыйны данлый, җиңүләр өчен куана, хыянәтчеләрне чын ихласлык белән ярата алмаган, ә фанатизм белән нәфрәт итә иде. Әмма барыбер аннан ниндидер хәвеф исе килә иде. Ул кайвакыт артык туры әйтә, артык күп укыган, һәм еш кына "Каштан агачы"кафега йөри – рәссамнар һәм музыкантларның урыны. Бу урынга йөрү тыелмаган булса да, аннан «явызлык рухы» аңкый иде. Партиянең иске, «чистартылган» җитәкчеләре элек анда җыелышкан булган. Хәтта Голдштейн үзе дә, диләр, кайчандыр анда күренгән.

Саймонның язмышы аңлашылып тора иде. Һәм шул ук вакытта Винстон белә иде: әгәр Саймон бер мизгелгә генә булса да аның эчке уйларын сизсә – аны шунда ук сатар иде. Моның белән теләсә кем шулай эшләр иде, ләкин Саймон – иң беренче булып. Зур тырышлык җитми, Православие – аңсызлык.

Саймон башын күтәрде.

– Әнә Парсон килә, – диде ул.

Тавышындагы төсмер: «менә теге ахмак килә» кебек яңгырады.

Парсон – Винстон белән Җиңү Йортлары күрше яшәүче иде. Ул зал аша юл ярып килә иде – урта буйлы, тыгыз тәнле, бака сыман йөзле, сары чәчле ир. Утыз биш яшьтә инде муенында һәм билендә май катламнары барлыкка килгән, ләкин хәрәкәтләре һаман малайча җиңел иде. Ул зурга үскән балага охшый, һәм аңа караганда син үз-үзеңне ирексездән Шпионнар формасындагы бала итеп күз алдына китерәсең: зәңгәр шорты, соры күлмәге һәм кызыл галстугы белән. Парсон һәр мөмкинлектә шортына кире кайта – уртак поход булсынмы, спорт чарамы.

Ул шат тавыш белән:

– Сәлам, сәлам! – диде дә өстәл янына килеп утырды. Аннан тир исе бәреп тора иде, розоватты йөзе тирдән ялтырый иде. Парсонның тир чыгару сәләте гаҗәеп көчле иде: Иҗтимагый үзәктә кемнәр өстәл-тенис уйнаганын һәрчак ул тоткан ракетка сабының дымыннан аңлап була иде.

Саймон кулында озын сүзләр баганасы язылган кәгазь тотып тора иде, ул аны кара карандаш белән өйрәнә иде.

– Кара әле, төшке вакытта да эшләп утыра, – диде Парсон, Винстонны төртеп. – Менә тырышлык! Нәрсә анда синдә, дустым? Миңа артык акыллы эш кебек. Винстон, дустым, мин сине шуның өчен эзлим – син миңа бер алмаш бирмәдең.

– Кайсы алмаш ул? – диде Винстон, кулын кесәсенә тыгып. Хезмәт хакының якынча дүрттән бере шушы «ихтыяри» җыемнарга китә, алар шулкадәр күп ки, барысын да исәпләп бару мөмкин түгел иде.

– Нәфрәтлек атна өчен. Беләсең бит – йорттан-йортка фонд. Мин безнең йорт буенча казначы. Без зур эш әзерлибез – флаглар, транспарантлар. Җиңү Йортлары урамда иң зур бизәлешле йорт булмаса – гаеп миндә булмас. Син миңа ике доллар вәгъдә иткән идең.

Винстон кесәсеннән сыдырылган ике пычрак купюра чыгарды һәм Парсонга бирде. Тегесе аларны кечкенә дәфтәренә, язу белмәгән кешегә хас төгәл хәрефләр белән теркәп куйды.

– Әйе, дустым, – диде ул, – ишеттем, минем бәләкәй җанварым сине кичә слинга белән атты, диләр. Аның өчен яхшы гына сүктем. Әгәр кабатласа – слингыны тартып алам, дидем.

– Ул, мөгаен, үтерелүне карарга бара алмаганга борчылгандыр, – диде Винстон тыныч кына.

«Ә, ярар, – диде Парсонс, – мин нәрсә дигәнне аңлата идем, күрсәтәләр бит, дөрес рух, әйеме? Шаян бәләкәй шайтаннар икесе дә, ләкин тырышлык диген! Аларның уйларында барысы да – Шпионнар һәм, әлбәттә, сугыш. Беләсеңме, узган шимбәдә минем кызым нәрсә эшләгән, аларның отряды Беркхемстед тирәсендә походта чакта? Ул тагын ике кызны иярткән дә, походтан качканнар, бөтен көнне бер таныш булмаган ирне күзәткәннәр. Ике сәгать буе урман аша аның артыннан барганнар, аннары Амершамга җиткәч, аны патрульләргә тапшырганнар».

«Нәрсәгә алар болай эшләгән?» – диде Винстон аптырап. Парсонс тантаналы рәвештә дәвам итте:

«Минем кыз аны дошман агент дип уйлаган – бәлки парашюттан төшерелгәндер, дим. Тик менә нәрсә, дустым, башта аны нәрсә шикләндергән, дип уйлыйсың? Ул аның аякларында сәер төрдәге итек күргән – андыйны элек беркемдә дә күрмәгән, ди. Димәк, ул чит ил кешесе булгандыр. Җиде яшьлек кыз өчен ярыйсы акыллы түгелме?»

«Ә теге ир белән нәрсә булган?» – дип сорады Винстон.

«Ә, анысын, әлбәттә, белмим. Ләкин гаҗәпләнмәс идем, әгәр…» – Парсонс мылтык тоткан кебек кыланды һәм авыз белән «бах!» дип шартлатты.

«Яхшы», – диде Сайм битараф кына, күзләрен кәгазеннән алмыйча.

«Безгә бит хәвефләнергә ярамый», – диде Винстон гадәт буенча.

«Әйе, сугыш бит бара», – диде Парсонс.

Бу сүзне раслаган кебек, алар башы өстендәге телескриннан фанфара яңгырады. Әмма бу юлы бу хәрби җиңү турында түгел, Муллык Министерствосыннан хәбәр иде.

«Комрадлар!» – дип яңгырады яшь тавыш. – «Игътибар, Комрадлар! Бездә данлы хәбәр! Без җитештерү өчен көрәштә җиңдек! Бөтен төр куллану товарларының чыгарылышы буенча нәтиҗәләр күрсәтә: тормыш дәрәҗәсе узган елга караганда кимендә 20 процентка күтәрелде! Бүген иртән бөтен Океания буйлап эшчеләр фабрикалардан һәм офислардан чыгып, рәхмәтле йөрәкләре белән Зур Абыйга рәхмәт белдереп марш ясады. Безгә бәхетле яңа тормыш бүләк иткән өчен! Менә кайбер саннар. Ашамлыклар – »

« Безнең яңа, бәхетле тормышыбыз» дигән сүзтезмә берничә тапкыр кабатланды. Соңгы вакытта Муллык Министерствосы аны яратып куллана иде. Парсонс, фанфара тавышын ишетеп, иреннәрен ачып, изге сәгатьтәге кебек җитдиләнеп тыңлады. Ул саннарны аңламады, ләкин алар шатланырга сәбәп икәнен сизде. Ул кесәсеннән зур һәм пычрак, яртылаш янган тәмәке торбасын чыгарды. Атнасына 100 грамм тәмәке нормасы белән аны тулысынча тутырып булмый иде.

Винстон кулында Җиңү тәмәкесе тота иде, аны горизонталь рәвештә тотып – бу тәмәке җимерелмәсен өчен. Яңа норма иртәгә генә башлана, ә аның кулында дүрт кенә сигарет калган иде. Ул бөтен тавышлардан колагын томалап, телескриннан агылган сүз агымын тыңлый башлады. Хәтта Зур Абыйга рәхмәт белдерү демонстрацияләре турында да сөйләделәр, янәсе, шоколад нормасы 20 граммга күтәрелгән. Ә бит кичә генә аны 30 граммнан 20 гә киметү турында хәбәр иттеләр, дип уйлады Винстон.

Моны кешеләр йотып җибәрә аламы соң, барлыгы бер тәүлектән соң? Әйе, йоттылар. Парсонс – җәнлекнең тупас наданлыгы белән йотты. Ә тегесе, күзсез үрдәк-теле белән какылдаучы – фанатик дәрт белән, нәфрәтле ләззәт белән, кем генә «узган атнада 30 грамм иде» дип әйтсә дә, шуны фаш итәргә һәм парларга әзер булып. Саймон да йотты – катлаулырак рәвештә, икефиклек аша. Ә Винстон уйлады: Димәк, хәтер фәкать миндә генә калганмыни?

Телескриннан фантастик статистика агылды. Узган ел белән чагыштырганда: күбрәк ашамлык, кием, йорт, җиһаз, савыт, ягулык, кораб, вертолёт, китап, бала – бөтен нәрсә күбрәк, авыру, җинаять һәм акылсызлык кына кимрәк. Елдан-ел, минуттан-минут бар да югарыга оча.

Сайм кебек үк, Винстон да кашыгы белән өстәлдәге сыек шулпа өстендә рәсемнәр ясады. Ул тормышның физик чынбарлыгы турында ачулы уйга чумды. Һәрчак шундый булганмы ул? Аш шулай татымаганмы икән элек? Ул ашханәгә күз салды: түбән түшәмле, пычрак, халык тулы бүлмә; йөзләрчә тәннән калган пычрак эзләре; сыгылган металл өстәлләр һәм урындыклар, шундый тыгыз куелган ки, терсәкләр кагыла; бөгелгән кашыклар, чүкелгән поднослар, майланган ак кружкалар; һәр өслектә май, һәр ярыкта пычрак; һәм һавада – бозык джин, бозык кәһвә, тимер шулпа һәм юылмаган кием исе.

Эчеңдә, тәнеңдә һәрчак ниндидер протест бар – сине алдаганнар, синең хакың булган нәрсәне тартып алганнар кебек.

Чыннан да, аның хәтерендә башка чорлар юк иде: һәрчак ашау җитми, оекбашлар тишек, җиһаз кәкре, бүлмәләр салкын, метрода халык өстенә утырган, йортлар җимерелгән, икмәк кара, чәй сирәк, кәһвә – пычрак, сигаретлар – җитми. Арзан һәм мул булган бердәнбер әйбер – синтетик Җиңү аракы.

Әгәр бу гадәти хәл булса, нишләп тәнем каршы чыга соң? – дип уйлады ул. Нишләп салкын су, черек сабын, сигаретның таркалуы, ашның сасы тәме түзеп булмаслык тоела? Әгәр бу гадилек булса, нигә күңел моны инкарь итә? Әллә кайдадыр хәтернең төп катламнарында башка чор – яхшырак чор – калганмы?

Ул янә ашханәгә күз салды. Барысы да ямьсез иде, һәм зәңгәр тулаем урынына бүтән кием кисәләр дә – ямьсез булып калырлар иде. Бүлмә ерак очында, ялгызы гына утырган, кечкенә, коңгырт, бөҗәксыман бер кеше кәһвә эчә иде, һәм аның кечкенә күзләре шикле караш белән тирә-якка карана.

Җиңел бит, – дип уйлады Винстон, – әгәр күзәтмәсәң, Партия идеалына туры килгән чибәр кешеләр чынлап бар дип ышанырга: озын буйлы көчле егетләр, тулы күкрәкле кызлар, кояшта янган, шат, ирекле…

Ә чынлыкта, ул караганда, Беренче номерлы очып китү-утырту полосасы халкының күпчелеге кечкенә, кара, ямьсез иде. Үзенә охшаган бөҗәксыман кыяфәтле кешеләр Министрлыкларда тулып ята: кыска аяклы, юан гәүдәле, майлы йөзле, кечкенә күзле, тиз хәрәкәтчән адәмнәр. Партия хакимлеге астында нәкъ менә шушы тип иң яхшы үсә иде.

Муллык Министерствосы хәбәрен фанфара белән тәмамлады, аннары тимер тавышлы музыка яңгырады. Парсонс, саннар агымыннан илһамланып, торбасын авызыннан алды.

– Муллык Министерствосы быел яхшы эшләгән, – диде ул башын кагып. – Әйе, Винстон, дустым, синдә очраклы рәвештә бритв бритва пәке юкмы соң?

– Юк, – диде Винстон. – Мин үзем дә шул ук пәк белән алты атнадан бирле кырынам.

– Ә, ярар, шулай гына сорадым, дустым.

– Гафу ит, – диде Винстон.

Күрше өстәлдәге үрдәк тавышы, Муллык Министерствосының игълан вакытында бер мизгелгә тынып торганнан соң, яңадан башланды – элеккечә каты, үзәк өзгеч. Ни сәбәптәндер, Винстонның күңеленә кинәт Миссис Парсонс килде – нечкә чәчле, йөз җыерчыкларында тузан җыелган хатын. Ике ел үтмәстән, бу балалар аны Фикер полиияга сатачаклар. Миссис Парсонсны парлыячаклар. Саймонны парлыячаклар. Винстонны парлыячаклар. ОБрайенны парлыячаклар. Ә менә Парсонс – юк. Үрдәк тавышлы күзсез бәндә дә юкка чыкмас. Министрлыкларның лабиринт коридорларында бөҗәк сыман тиз йөрүче кечкенә адәмнәр дә – алар да юкка чыкмас. Ә кара чәчле кыз, Матур әдәбият бүлегетагы – ул да юкка чыкмас. Винстонга ниндидер инстинктив рәвештә беленде: кем исән калачак, кем юкка чыгачак – ул моны сизә иде, тик ни өчен шулай икәнен аңлату кыен иде.

Шулчак аны уйларыннан кинәт, каты селкенү белән аерып алдылар. Күрше өстәлдәге кыз, өлешчә арты белән борылып, аңа карый иде. Ул иде – кара чәчле кыз. Карашы читтән, әмма сәер дәрәҗәдә үткен иде. Ул Винстонның күзен тоткан мизгелдә үк карашын читкә алды.

Винстонның аркасы буйлап салкын тир бәреп чыкты. Курку дулкыны аны бәреп узды. Бу халәт тиз үтте, әмма аның урынында ниндидер эчке тынычсызлык калды. Нигә ул аны күзәтә? Нигә ул һәрвакыт артыннан йөри? Винстон хәтерли алмады: ул кыз ашханәгә Винстон килгәнче үк утырганмы, әллә соңракмы? Әмма кичә, ике минутлык нәфрәт вакытында, ул Винстонның туры артында утырган иде – һәм моның өчен бернинди сәбәп тә юк кебек иде. Бәлки ул Винстонның кычкыру дәрәҗәсен тикшерергә теләгәндер.

Аның башына алдагы уй кире кайтты: мөгаен, ул Фикер полиция әгъзасы түгелдер, ләкин нәкъ менә шундый һөнәрсез «аматор шпионнар» иң куркыныч була. Ул кызның аны күпме күзәткәнен белмәде – бәлки биш минут, бәлки күбрәк. Һәм, бәлки, ул мимикасын контрольдә тота алмагандыр. Телескрин кырыенда яки кешеләр арасында уйларыңны иреккә җибәрү – бик куркыныч иде. Иң вак хәрәкәт – сине фаш итәргә мөмкин: нерв кысыла, йөздә курку шәүләсе, иреннәрең үз-үзенә пышылдый… Әгәр синең йөзеңдә «ярамаган» чалым барлыкка килсә – мәсәлән, җиңү хәбәрен ишеткәндә ышанмау кыяфәте – бу үзе үк җинаять иде. Моның өчен хәтта Яңател сүз дә булган – битҗинаять (йөз җинаять).

Кыз янә аңа аркасы белән борылды. Бәлки ул чынлап та күзәтмәгәндер, бәлки бу бары тик туры килү генә булгандыр. Винстонның сигареты сүнгән иде, ул аны өстәл читенә сак кына салды. Эш беткәч тәмәке төтенен тәмләп бетерер, әгәр тәмәке коелмаса. Бәлки күрше өстәлдәге кыз – Фикер полиция шпионыдыр, һәм Винстон өч көн эчендә Мәхәббәт Министерствосы подвалында булачактыр, әмма сигаретның очы әрәм ителергә тиеш түгел иде.

Сайм үзенең кәгазь тасмасын бөкләде һәм кесәсенә салып куйды. Парсонс янә сүз башлады.

«Мин сиңа сөйләгән идемме, дустым, – диде ул торбасыннан көлеп, – минем шул ике бәләкәй шайтаным бер хатынның итәген яндырган чак турында? Алар аны базарда күргәннәр, ул колбаса төргәндә B.B. плакаты белән төргән, имеш. Артыннан шыпырт кына килеп, шырпы белән тоташтырганнар! Хатын нык пешкән, дип ишеттем. Ә алар – шаян, әмма тырышлар бит! Хәзер Шпионнар балаларын нинди шәп итеп өйрәтәләр – минем заманда андый юк иде. Беләсеңме, аларга хәзер нәрсә бирәләр? «Калитка тыңлагычлар» – ишек тишегеннән тыңлау өчен! Минем кыз берсен өйгә алып кайткан, кич белән уенчык итеп утырткан, ишеккә куеп тыңлаган да, гадәти колак белән чагыштырганда ике тапкыр күбрәк ишеттем, ди. Әлбәттә, бу уенчык кына, ләкин аларга дөрес юнәлеш бирә, әйеме?»

Шулчак телескрин чыңлап сызгырды. Бу – эшкә кайту сигналы иде. Өчәү дә берьюлы торып басты һәм лифт янында башланган көрәшкә кушылды. Винстонның сигаретындагы тәмәке идәнгә коелды.

Бүлек 6

Винстон көндәлегенә язып утыра иде:

> Өч ел элек иде. Караңгы кич, зур тимер юл станцияләренең берсе янындагы тар урамда. Ул стенадан чыгып торган ишек янында басып тора иде, көч-хәл белән генә яктыртучы урам лампасы астында. Аның йөзе яшь иде, ләкин буяу катламнары калын итеп сөртелгән. Минем игътибарымны нәкъ менә шул буяу җәлеп итте – аклыгы, маска кебек, һәм аның кып-кызыл иреннәре. Партия хатыннары беркайчан да йөзләрен буямыйлар. Урамда бүтән кеше юк иде, һәм телескриннар да юк. Ул әйтте: “ике доллар”. Мин —

Бераз вакыт дәвам итү аның өчен артык авыр булды. Ул күзләрен йомды һәм бармаклары белән аларга басып куйды, шул кабатлана торган күренешне башыннан кысрыклап чыгарып ташларга тырышып. Аның күңелендә көчле теләк туды – бөтен тавышы белән пычрак сүзләр кычкырырга, йә башын стенага бәрергә, өстәлне бәреп аударырга, сыек кара савытын тәрәзәдән ыргытырга – хәтта авырттырса да, хәтта тавышлы булса да, хәтта җәрәхәтләнсә дә – бу хәтер газабын юк итәрдәй теләсә нәрсә эшләргә иде.

Синең иң начар дошманың – үз нерв системаң, дип уйлады ул. Эчтәге киеренкелек теләсә кайсы мизгелдә тышка, күзгә күренерлек билгегә әйләнергә мөмкин. Ул берничә атна элек урамда күргән бер ирне исенә төшерде: гадәти кыяфәтле, Партия әгъзасы, якынча утыз биш – кырык яшьләрдәге, озынча һәм ябык, кулында портфель. Алар бер-ике метр ераклыкта очрашканда, ирнең сул ягы кинәт спазм белән тартышып алды. Алар янәшә үткәндә бу янә кабатланды: фотоаппаратның объективы кебек тиз, бер генә мизгелгә. Әмма бу гадәттән килгән, даими тартылу иде. Ул чакта Винстон уйлаган иде: Мескен, бу тәмам хөкем ителгән инде. Һәм иң куркынычы шул иде – бу гамәл, бәлки, бөтенләй аңсыз рәвештә булгандыр. Иң куркыныч нәрсә – йоклаганда сөйләшү иде. Моңа каршы саклану юлы юк иде.

Ул тирән сулыш алды һәм дәвам итте:

> Мин аның белән ишек аша үттем, ишегалды аркылы түбән каттагы кухняга төштек. Стена буйлап карават бар иде, өстәлдә лампа – бик түбән янган хәлдә. Ул —

Винстонның теше кысыла, ул төкерергә теләде. Шул идән астындагы хатын белән бер үк вакытта, ул үзенең хатыны – Кэтринны искә төшерде. Винстон өйләнгән иде – дөресрәге, элек өйләнгән булган, ә хәзер, күрәсең, һаман да өйләнгән санала иде: Кэтрин үлгән түгел кебек. Ул тагын идән асты кухнясының кызу, томанлы исен тоя башлады – бөрчекләр, пычрак киемнәр һәм арзан хушбуй исе – ямьсез, әмма ниндидер дәрәҗәдә җәлеп итүче. Чөнки Партия хатыннары беркайчан да хушбуй кулланмый, һәм андыйны күз алдына да китереп булмый. Тик пролетарлар гына хушбуй куллана. Ул ис аның хәтерендә пычрану һәм зина төшенчәләре белән бәйләнгән иде.

Ул идән асты хатыны янына барган чак – соңгы ике елда беренче тайпылышы иде. Проституция белән бәйләнеш тыелган, әлбәттә, ләкин бу кагыйдәне кайчак җиңеп булырлык иде. Бу куркыныч, әмма үлемгә хөкем итәрлек түгел. Проститутка белән тотылу – биш ел мәҗбүри хезмәт лагеренда дигән сүз, әмма күбрәк түгел, әгәр башка җинаять юк икән. Әгәр сине тотмасалар – эш җиңел иде. Ярлы кварталларда андый хатыннар бихисап, хәтта кайберләрен бер шешә джин өчен дә сатып алырга мөмкин иде – пролетарлар эчә алмаган джин. Партия хәтта мондый хәлләргә күз йомган кебек иде – чөнки мондый "чыгыш юллар" кайвакыт кирәкле булып саналган. Гадәти азгынлык куркыныч саналмады – ул яшерен, шатлыксыз һәм түбән сыйныф хатыннары белән генә бәйле булганда.

Ә менә кичереп булмаслык җинаять – Партия әгъзалары арасындагы азгынлык иде. Һәрбер зур чистартуда гаепләнүчеләр моны таныйлар иде, ләкин Винстон бу чынлап була аламы икән дип уйлап куя иде – бу күз алдына да китереп булмаслык нәрсә иде.

Партиянең максаты ирләр һәм хатын-кызлар арасында үз контроленнән чыга ала торган мөнәсәбәтләрне тыю белән генә чикләнмәде. Аның чын, әйтелмәгән нияте – җенси мөнәсәбәттән бөтен шатлыкны юк итү иде. Дошман – мәхәббәт түгел, ә нәкъ эротизм иде – никах эчендә дә, тышында да.

Партия әгъзалары арасындагы һәр никах махсус билгеләнгән комитет тарафыннан расларга тиеш иде. Һәм – моны ачык итеп әйтмәсәләр дә – әгәр пар бер-берсенә җенси тартым күрсәтсә, рөхсәт һәрвакыт кире кагыла иде. Өйләнүнең бердәнбер максаты – Партия өчен хезмәт итүче балалар тудыру. Җенси мөнәсәбәт үзенә күрә бер җирәнгеч, вак-мел нәрсә итеп күрсәтелде – мәсәлән, клизма ясату кебек.

Бу турыда турыдан-туры сөйләмәсәләр дә, балачактан ук һәр Партия әгъзасына бу фикер сеңдерелә иде. Хәтта Яшь Анти-Секс Лигасы дигән оешмалар да бар иде – анда ике җенес өчен дә тулы безбрачие яклана. Барлык балалар да ясалма орлыкландыру (дип атала иде бу Яңателдә) юлы белән барлыкка килергә һәм дәүләт учреждениеләрендә үсәргә тиеш иде. Винстон аңлый иде – бу әлегә җитди кертелмәгән иде, әмма гомуми Партия идеологиясенә туры килә иде. Партия җенси инстинктны үтерергә тырыша иде, әгәр бу барып чыкмаса – аны бозарга һәм пычратырга. Ни өчен шулай икәнен Винстон төгәл белми иде, ләкин бу шулай булырга тиеш кебек тоела иде. Һәм хатын-кызлар арасында, ким дигәндә, Партия үз максатына шактый ирешкән иде.

Винстон Кэтрин турында тагын уйлады. Алар аерылышканга тугыз, ун – бәлки, инде унбер ел булгандыр. Ул аны сирәк искә төшерә иде. Кайвакыт көннәр буе хәтеренә дә килми иде, аның өйләнгән булуы. Алар бергә барлыгы егерме биш ай чамасы яшәгәннәр иде. Партия аерылышуны тыя, ләкин балалар булмаган очракта ир белән хатынга аерым яшәүне, киресенчә, хуплый иде.

Кэтрин озын буйлы, чәче ачык төстәге, туры гәүдәле, матур хәрәкәтле кыз иде. Аның йөзе үткен, борыны чуар, хәтта «олугъ» дип атарлык булган булыр иде – әгәр ул йөзнең артында бернинди эчтәлек юклыгын күрмәсәң. Ире аның белән яши башлагач ук аңлады – Кэтрин, мөгаен, аның танышлары арасында иң буш, иң юләр, иң өстән йөрүче акыл иясе иде. Аның башында Партия лозунгыннан башка бер генә уй да юк иде, һәм ул Партиядән ишеткән теләсә нинди ахмаклыкка ышанырга әзер иде. Винстон аны үз-үченчә «тере тавыштасма» дип атый иде.

Шулай да, бер генә нәрсә булмаса, ул аның белән яшәргә түзгән булыр иде – секс.

Винстон аңа кагылу белән ул калтырап китә һәм катарып кала иде. Аны кочаклау – агач манекенны кочаклауга тиң иде. Һәм иң гаҗәбе – ул аны кочаклаганда да Винстон аның бөтен көчен җыеп, үзен этеп чыгара кебек хис итә иде. Аның мускулларының катып калуы шул хисне тудыра иде. Ул ята иде – күзләре йомык, каршы да тормый, ярдәм дә итми, бары буйсына гына. Бу башта уңайсызлык тудырды, соңрак исә – чын җирәнү.

Шулай да, әгәр алар бергә яшәгәндә бу эштән бөтенләй баш тарту турында килешкән булсалар, Винстон түзгән булыр иде. Әмма гаҗәп хәл – нәкъ Кэтрин моңа каршы чыкты. «Без, мөмкин булса, бала табарга тиешбез», – диде ул. Шулай итеп, бу «вәзифә» атна саен, мөмкин булган саен кабатланып торды. Иртә белән ул хәтта исенә төшерә иде: кич моны эшләргә кирәк, онытмаска. Ул моңа ике исем кушкан иде: берсе – «бала ясау», икенчесе – «Партия алдындагы бурычыбыз». (Әйе, ул бу сүзләрне чынлап әйтә иде.)

Күп тә үтми, Винстон өчен бу кич – куркыныч көнгә әйләнде. Әмма бәхеткә, бала булмады, һәм ахыр чиктә ул да тырышудан туктарга ризалашты. Шуннан соң алар тиздән аерылыштылар.

Винстон тавышсыз гына көрсенде. Ул тагын каләмне кулына алды һәм язды:

«Ул караватына ятты һәм шунда ук – бернинди кереш сүзсез, күз алдына китерә алырлык иң тупас, иң җирәнгеч ысул белән – итәген күтәрде. Мин —»

Винстон үзен шунда күрде: тонык лампа яктысында басып тора, борын тишекләренә бөртекләр һәм арзан ислемай исе бәрелә, ә күңелендә – җиңелү һәм нәфрәт хисе, ул хәтта шул минутта да Кэтринның ап-ак тәне турындагы уй белән үрелеп бара иде – Партиянең гипноз көче белән мәңгелеккә каткан тән.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.