Венера Петрова
Харах баайыыта

Revolution

«Держи свои мысли при себе,

свое золото – на теле и никому не

говори, куда идешь»

Күн тура-тура ардах да ардах. Халлаан хаһаарымабыт соруйан гынар дуу, хайдах дуу? Бу саарбах барыны-барытын атахтаата. Били былыр өктөөпкө хайаан өрөбөлүүссүйэлээбиттэрэ буолла? Манныкка сууланан баран сытыахха эрэ сөп.

– Нуу-наа! Мачааккаран туһа суох, – киһибит баарын биллэрэн бааҕыныыр.

Окураат балаҕан ыйын маҥнайгы күнүттэн үөрэнэҕит диэбиттэрин иһин дойдутугар бара да сорумматаҕа. Оттон быраактыкаттан харчы төлөөн быыһаммыта. Билигин ити таах сытар. Улаханы устудьуон буолбут уолларыгар дьоно чымадаан көмпүүтэр ылан биэрбиттэрэ. Эчикийэ эчэйиэ диэн матассыыкыл да, саа да биэрбэтэх бэйэлэрэ, өйүнэн аһаатын диэн өйдөөх тэрили аллааҕымсыйан атыыластахтара. Киһилэрэ хата чымадаанынаан хаартылаан имитэр. Ардахтаан дьиэҕэ хаайтарда ини. Кини обургу онно-манна тиксибитэ эрэ баар буолуо этэ. Дьоно байымсыйан куорат киинигэр аҕай дьиэ уларсан биэрбиттэрэ. Урууларын кытта кыттыһан олоруохтаах. Халдьаайылары кытары… Билиҥҥитэ кини соҕотох. Дьукаахтара сарсын-өйүүн кэлэллэрэ буолуо. Олорбуппут сыччах дии охсуҥ. Хайдахтаах да харабыл, илэ мэнээк милииссийэ, хас хардыыгын ааҕа маныыр, уоран устар кистэлэҥ тэриллэр да буолуохтаахтан быыһыыллара саарбах. Буолуон сөптөөх диэххэ баара да, халдьаайылары билэрим оҕото сыттаҕа.

Таһырдьа тардар да тардар. Хаампатах да ыраатта. Куоста уол кууркаланан-буоталанан таска дьэ таҕыста. Быраспыак быыла хаптайан тупсубут да, күнэ суохха эҥин өҥө өлбөөдүйбүккэ дылы. Уолбут кэтэнэр-мананар, букатын сэрэх иһэр. Күнүстэри ким күүһүмсүйүө диэтэҕэй. Быһа хаптаҥнаан мэктиэтигэр кыччаабыкка дылы. Ок-каа! Киһибит орто тарбаҕа уһулу ойон таҕыста. Кими сэнээн кэбилэннэҕэй? Сити эмиэ. Кыра да кэмҥэ сүгүн сылдьыбат оҕо дии, дьэ. Эркини элэктиир киэбэ дуу? Эркиммитин сэмээр үөрэтэбит. Бай, онтубут хамныыр харахтаах эбит дии! Иккис дьиэ эмиэ оннуктаах. Уоран устар сэптэрин хараҕа ааһан иһээччилэри «сэкии» гынан эрдэҕэ. Кэтээн да диэн… Тирээн да турдахтарына тугу эрэ гыммыппыт баар буолуо. Милииссийэ үөһэ милииссийэ, итиннэ-манна тоһуур үөһэ тоһуур. УР урут түспэтэҕинэ ППС быардыа. Ол үрдүнэн буруйу оҥоруу түөрт уон бырыһыанынан үрдээбит дэһэллэр. Эрэйэ суох, биирдии бэйэбитигэр биирдии милииссийэни түҥэттиннэр ээ. Онтон да мүччү көтөр инибит. Куоста эҥин курдуктар куота көтө сылдьыахтара, эдэрдэринэн эркиннэнэн элбэҕи оҥоруохтара.

Киһибит бакаа милииссийэттэн куттаммат. Киниттэн ылаллара суох – Куоста куоракка саҥа сүрэхтэнэн эрэр. Устудьуон да буола илик. Иннэ-кэннэ биллибэт кэмнэргэ иһийэн баран ити сылдьар. Иҥэ-бата сатаан кинигэ аахтаҕа буолар. Кинигэбит да баар – өрөбөлүүссүйэ туһунан. Үөмэн кэлбит саҥа үйэбит улам оруолугар киирэн уруккуну үтэйэн, үтүөтүн үргүтэн букатын кэлбиттии буулаата. Харчынан хамныыр сайдыы саарыстыбатыгар туох өрөбөлүүссүйэтэ өтөн киириэй. Ити тыл кылаассыка кыладабыайыгар ууруллубута ыраатта. Куостабыт сылдьан эрэ Кубанан иирдэ, улуу Че мэтириэтин ханна эрэ куоппуйалатан ылан оронун үрдүгэр ыйаата. Оҕобут Эмиэрикэнэн ыалдьар бэйэтэ тоҕо эмискэ хомуньууһумсуйан турдаҕай? Кондолиза Райс түүлүгэр кытта киирэрэ. Онто акыйаан нөҥүө баарын ырааҕыргатара. Оттон Че Гевара букатын да ыраах буоллаҕа. Былыр үйэҕэ өлбүт дьоруойу баран… Эҥин араас кинигэ үөдүйэн дьон өйүн ытыйан да эрэллэр. Ити кэриэтин кэм хонтуруолланар тэлэбииһэринэн эрэ саатаабыта буоллар. Онто манна күннэри-түүннэри тигинэччи үлэлиир.

Иҥэ-бата сатаан пааркаҕа дьаарбайда, итиннэ хатааһылаан, манна оонньоон аралдьыйда. Биир хойуоста-хойуоста хачыаллатар устуукаҕа хатаастабын диэн ыт буола сыста. Биһиги киһибититтэн куосумас айанньыта тахсыа суох. ХоруоӨка харахпыт уһулу ойон тахсыбатаҕар махтал.

– Аа! Бүтүүҥ! – иирбит сэби туох тохтотуо баарай.

– Ыы-аа-уу! – быһа ыһыытаан бүтүн паарканы аймаатаҕа үһү.

«Хип-хоп» тохтоотун кытары атахха биллэрдэ. Олох диэн олустаахай буолан көһүннэ. Аны манна босхо да хачыаллатабыт диэтэллэр киирэн бэрт. Оттон харчыта аччаатар аччаан киһибит бэйэтэ кытары чумуотуйан иһэр курдук. Астанан аһыыр диэни билбэт. Наар бэлэми мэҥиэстэр. Онто сыаната диибин диэн. Мантан инньэ кубаҕай Куостабыт букатын да куура хатар ини. Быстардаҕына хайдах буолар? Мэ диэх мэлигир. Халлаантан ыһыгыннарымына хармаанньыттыы барыах муҥа дуу? Харчы Халдьаайыттан эрэ кэлиэн сөп. Уларсык дьиэтэ даарам төлөпүөннээх да, бэйэтэ эрийэр кыаҕа суох. Дьоно субу-субу субуоннуур бэйэлэрэ мэлийдилэр. Күһүҥҥү түбүк бүк баттаатаҕа. Халдьаайыга, устудьуон буолаары уһуктана сылдьар Куоста дойдутугар, баччаларга да үчүгэй. Ахтыбыт санааҕа, ардахтаахха даҕаны антах аһара бэрт диэххэ айылаах.

Үчүгэйдик да утуйа сыппыта. Тугу эрэ түһээбитэ быһыылааҕа. Түүллээҕигэ куруук даҕаны түҥ-таҥ, тиэрэ-маары. Ону барытын бит гынан бигээн көрө сырыттахпытына олох олороруҥ да остуоруйа буолар.

– Нокоо, ыл тур! Быраактыкаланабыт диэн эрэриҥ дии, – ийэтэ иһиллээбит курдук чуумпуну кыйдаатаҕа ити.

Чуумпутааҕар буолуоҕу сүгүн көрбөт. Дьиэ иһинээҕилэрин барыларын да устуруойдатар кыахтаах. Быраактыка диэн таах, туптаа буоллаҕа. Өссө үөрэниэ турдаҕа. «Ыдьа! Ити баар!» – эрдэ туран уоран кустуу барыам диэн тэриммитэ эбээт.

Туолук ийэтин хараҕын далыттан хайдах халбарыйыан, аҕатын саатын оронун анныттан хайдах ороон илдьэ тахсыан саныы сатыы сытта.

– Туолукка, нойоон! Хайдах баҕайыный ити ээ? Чэ, баҕар, хортуоска хостоон эбимэ даҕаны. Үүрэн үлэлэтэр үйэ буолбатах аны, – Аанча уолуттан ордон аны былааһы үөҕэргэ тиийээри гынна.

Күн тура-тура мөхсөргө дылылар да, өтөрүнэн өнүйүө суохтар. Уруккута эбитэ буоллар, үлэлээбит дьон быһыытынан син ылардаах саҕа сананыа этилэр. Уонна оччолорго айах иннигэр мөхсүү диэн суоҕа. Оччолорго, былыр эрэ диирбитигэр тиийэбит. Аанча билигин кэлэн хомуньууһумсуйуо дуо, ити көннөрү мөҕүттэр, санаа иһигэр силбиэтэннэҕэ буолар. Харчы суоҕа хабарҕаҕа турдаҕын аайы уолун, эрин үрдүгэр түһэр.

– Күн көдьүүһэ суох үөрэнэн эбэрэ баҕалаах. Үкчү аҕатын курдук көлөөк буоллаҕа. Үөрэҕэ суоххунан саптынан үйэҥ тухары дэриэбинэҕэ саах тэбэ сылдьыам дии саныыгын дуо? Ойох булуннаххына баһыыба ини. Мин олорон хааллым да ыал аатыттан ааһабыт. Чэ, тур, хамнаа!

Саҥарарын быыһыгар барыны-барытын гынар. Оттон Туолук туран аһыыра баҕалаах. Көлөөк дэммит аҕатын онно оҥос. Эмиэ ханна эрэ холтууралыы бардаҕа. Һп туһугар үлэлиир үһүө, биирин үксүн арыгылаан кэбиһэн алдьанар.

– Били киһи мүччү туттаран барда. Киһилии киһи эбитэ буоллар син хайа эмит тэрилтэҕэ сыстан хамнас дуомун аахсыа этэ, – Аанча эрин ахтыбатаҕына сатаммат курдук.

Ол киһитэ тэрилтэ-тэрилтэни уларыта сатаан баран холтуура хотуннаммыта ыраатта. Көлөөк аатырар да син хамныы сатыыр эбит ээ. Дьахтар бэлэмигэр сытааччы билигин үгүс. Манна ол өссө оннук маассабай буолбатах. Арай, ити Халдьаайыга хамнас аахсааччыны хам-түм көрөҕүн диэччилэр. Аанча төрүт таала. Дойдулаах дойдулаах курдук, эриттэн үрдүктүк туттар. Аппанаас буоллаҕына халдьаайы. Дьахтара онон куруук сирэй-харах анньар:

– Халдьаайылар мантан ордук буолуоххут дуо.

Халдьаайылар икки таалалар икки даарам ыаллыы нэһилиэктэр да былыр-былыргыттан сатаспаттар. Сирдэрин былдьаһаллара суох, суолга тоһуйсаллара суох. Бу дьоммут ити өссө хайдах сөпсөһөн холбоспуттара буолла? Халдьаайылар боруомнаахтар, таалалар айан суоллаахтар. Хатыҥнаахтыыр буоллуҥ да Тааланы таарыйан ааһаргар тиийэҕин. Талыы-талба таалаларбыт дии-дии тараҥнаһар кыргыттардаах, харса суох халдьаайыларбыт дии-дии хаамсыбыт уолаттардаах икки нэһилиэк иллэһиэн кэриэтин били ыраах Куба Эмиэрикэҕэ холбоһор ини. Арай, Туолук икки саар ыккардынан сылдьар курдук. Ийэтинэн эмиэ да таала, аҕатынан халдьаайы курдук. Бэйэтэ буоллаҕына Хатыҥнаахтааҕы төрүүр дьиэҕэ күн сирин көрдөҕө. Ол иһин даҕаны табаарыстара таалалар, кыыһа Халдьаайыга баар. Бу сайын үс күннээх ыһыахха билсэн тураллар. Көстөкүүнэбэ Биэрэ диэн. Дьоно бааһынайдар. Булкаас хааннаах буолбатахтар, сүөһү ииттэн бааһынайдыыр дьон. Туолук кыыһын кытары киэһэ ахсын кэпсэтэр. Төлөпүөнү сололообокко ол айдаана. Илэ көрсүө эбиттэр да, кыыһа Таалаҕа таарыйара, Туолук Халдьаайылыыра сатаммат курдук. Күн тура-тура уолбут Биэрэ да Биэрэ үлүгэрэ, тугу биэриэн баран…

– Утуйа сытаҕын дуу, наа? Кустуу барыах аҕай буолбутуҥ дии, -ыала, кылааһынньыга Айтаал айдаарбытынан киирдэҕэ үһү.

– Оттон эн да…

– Кус суох, таах хааман кэллим, – уол отчуоттуу охсорунан маладьыас.

Киһибит сол тура илик. Ол ыккардыгар өссө биир өрүөл өрө

көрбүтүнэн киирэр. Өлүөчүк бүгүн хайаан эрдэлээтэҕэй?

– Наа! Хайа муҥун утуйаҕын дыа? – сытааччыны сүгүн да сытыарыа суохтар.

– Чэ ээх, биирдэ эрдэлээбиккин дии, бэрди, – Туолук туруох курдук турулус-эрилис көрүтэлиир, тыын ыла-ыла тыыллаҥныыр. – Быраактыкаҕа баран иһэҕит дуо?

– Бу да киһи, быраактыкалаах ээ өссө, – Өлүөчүк күллэҕэ буолар.

Кыра бэйэтин өссө кыччата сатаан ньыкыччы туттар идэлээх. Санныттан тута үүнэн тахсыбыт төбөтүгэр туох бэйэлээҕи саһыаран сылдьарын ким билиэ баарай. Дьиикэйгэ итинтиҥ тиллээччи, ол өттүгэр дьиктиттэн дьиктини төрөтөн иһээччи.

– Дыа, дьыала баар, тур, – сол ыккардыгар өһөс уоһугар уруһуйданан испит мичээрин мэҥиэстэн кэбиспит.

– Хара сарсыардаттан хабарҕалаама эрэ киһини, – Туолук тук курдук туруоҕунааҕар. – Туох буолла?

– Хараҥачай сарсыарда халдьаайылардыын хапсыһа хааман эрэбиит! – алларастыыра киирбит Айтаал атаһыгар өссө өҥнөр.

– Ноо! Инньэ диэххитин маарыҥҥыттан, – Туолук турара диэн «бээт сиэк».

Охсуһуу туһунан истээт ойон тураллар, хапсыһыы диэни истээт хаһыытаһа түһэллэр эҥин халдьаайылар, таалалар. Оҕолору баран диэххит, оонньуулларын оннугар охсуһан саатыыллар диэххит. Туолук оҕо, куоракка быйыл үөрэххэ киирбит убайа Һааска улахан оҕо, Туолуктаах аҕалара Аппанаас баҕас оҕо үһү дуо? Истэҕинэ эрэ сутуруктааҕын саныыр аҕалара били үөҕүллэр үөрэхтэммэтэҕин төрүөтэ да биллэр. Охсуһан, кэмигэр бүтүн Саха сирин аймаабыт дьыалаҕа эриллэн үөрэҕиттэн уһуллубута. Ол саҕана уол оҕо уһуктааҕа эбитэ буолуо. Билигин Аанчаттан атаҕастаммытын аанньа… Ким кими атаҕастыыра өссө биллибэт. Эр киһи аата эр киһи. Сорох-сороҕор «бөө» диэтэ да бүтүүкэтэ.

Кылааһынньыктар түмсэллэрэ диэн түргэн. Быраактыка быраһаай. Оонньоон кинилэр кустуу барбыттар үһү. Кусчуттарбыт эбириэс саалаахтар, эҥин атын тэриллээхтэр. Арай, Туолук саа курдук саалаах да, онто эргэ. Аҕатын киэнэ. Аҕатыгар да ким эрэ биэрдэ ини. Атамааннара Айтаал атаҕын ыраах-ыраах уурталыыр, ситтэрбэккэ эрэйдэтэлиир. Атыла киэҥэ диибин диэн, бэйэтэ сири мээрэйдиир маска дылы. Манна кэлэн мадьаҕара мэһэйдээбэт эбит. Быһыччы көрөн хайа эрэ хаһаах дуу, киргиис дуу артыыһыгар майгыннаан ылар. Били, басымаачтары оонньуур артыыска. Саҥаран сыыйдаҕына, «чыырк» гынан силлээтэҕинэ, сүрдээх баҕайытык көрөн кэбистэҕинэ туох «жестскай» уолай диэн салла саныыгын. АйтаалыӨ ис-иһигэр киирдэххэ иэйинньэҥин, үлэҕэ-хамнаска сыстаҕаһын эдьиийдэрэ-балыстара эрэ билэн эрдэхтэрэ. Киһиҥ икки эдьиийдээх, икки балтылаах, ол өттүнэн баҕас баай ахан. Кыыс аймах быыһыгар кыбыллан сылдьар диэтэххэ букатын уоллуҥу. Өлүөчүк баһа букатын босхо барыахтыы хаамтаҕын аайы хамныыр, хайа диэки иҥнэҥниир да ол диэки хоҥкуйар. Батыһан эрэ иһэбин дэммэт, баардаах аҕайдык туттар. Кыратын көрүмэҥ – итинтиҥ баппат батаҥа. Биһиги Туолукпут эмиэ киһи мыыныах кырата бэрт ээ. Киэптээҥҥин киирэн биэриэххин сөп. Итинтиҥ илиитэ-атаҕа босхо барда да бэйэтэ Джеки Чан. Уоллуҥу Аанчаны ситэри уол гыммыт курдук. Ийэтэ ийэтинэн. Иккиэн мэйиигэр өтөн киириэхтии өтөрү көрөллөр, иккиэн түргэн-түргэнник үктэтэлээн иҥнэҥнээн хаамаллар. Бэл, субу кылыһахтаан барыахтыы чаҕаарардыын биирдэр. Убайа Һааска чыҥха атын. Аппанаастыҥы. Аанчалыы эттэххэ, аппаала соҕустар да, кииристэхтэринэ кинилэр киирсэллэр, тутустахтарына кинилэр тутуһаллар. Ол иһин оросбуорка кинилэрэ суох ааспат. Туолуктаах Һааската суох. Аппанааһы Аанчатын кытары да оросбуоркалаһара сөп гынар. Уол Аанча биир күн дьахтар курдук дьаһалымсыйар, нөҥүө күнүгэр күлүгээн курдук күргүйдүүр эрэ. Өссө күүһүмсүйэр даҕаны. Һааскаҥ тобуктатан төннөр уол оҕото буоллаҕа. Таала уола куоракка хатыҥнаахтары хамнатан эрдэҕэ. Сиэлискэй Һаасканы быйыл уон биирис буолуохтаах бу уолаттар суохтаабаттар. Саҥа һааскалар, өссө һаллыы һааскалар тахсан иһиэхтэрэ. Быйыл кинилэр сыллара. Оҕо эрдэҕинээҕилэрин бу бүтэһик сылын туһанан хааллахтарына сатанар. Ол да иһин ойуурунан быһалаан истэхтэрэ. Оту-маһы сирэйдэнэн оонньуу баран истэхтэрэ диэтэххит дуу, оҕолорбут охсуһа, сэниэлэммиччэ сэриилэһэ баран иһэр быһыылара ити. Ханна эрэ халдьаайылар халыҥ аармыйалара хаһыыларын хаһаанан тоһуйан турдахтара. Уон биирис буолуохтаах уолаттар улам эбиллэн этэрээт тэҥэ элбээтилэр. Бытааһах курдук бытарыһа сытыйан диэбит быарданыыһы. Эбириэстэрэ «чогуо устуойут». Онтуларын улахан эрэйинэн оҥостубуттара. Бу эрбээһинэ, аалааһына – биир күнү быһа тиниктэспиттэрэ. Син сатаабыттар – сааны сүгэ сылдьыахтааҕар эбириэскин кыбынныҥ да элэс гынаҕын. Туолук саатын эмиэ быһа баттыа эбит да – киниэнэ буолбатах. Аҕатын баар-суох баайа ээ. Һааска баарына сааланара да ахсыылааҕа. Убай эйиэхэ устуупкалаан бэрт. Урутунан кини. Ордубута, ол-бута эрэ Туолукка тиксэрэ.

Таалалар таах олоруохтааҕар хаалбыт халдьаайылары «мачыы», «дабыы» гына, дайбыы баран иһэллэр. Сэргиэхпит иһин сэтэ бэрт, сэрэтиэхпит иһин сэһэн иннин сэгэтэн көрөр кыах суох.

Хаарыан уол хаадьы буолан эрдэҕэ. Хамсааһын тахсыан харчы суох. Дьэ, кэҥээһин. Аччыктыах кэриэтин…

– Манна баар эбиккин дуу? – Куоста биир билэр киһитин көрүстэҕэ үһү.

Дьол хараҕа суох, акаарылар аччыктаабаттар. Хаһааҥҥыта эрэ Халдьаайы уола аччык Куоста хараҕар атын аҕайдык көһүннэ. Бытархай диэн мыыммата, быыһыа-абырыа диэн быһа эрэннэ. Баара-суоҕа баҕа санаатын эрэл гынан эрдийээри гыммыт эбит.

«Голяк» да «таскаа» – тылларын баһа итинник. Күнэ да күлүгүрэн, кэмэ да кэмиэдьирэн – күлүөх-үөрүөх санаа кэлбэт. Самыырынан салыннартаан баран халлааннара халлабын диэн тымныытынан тыыталаата, тыалынан тыынна-хайаата. Ырдьаччы тоҥноллор да алҕаска булсуспут уолаттар хаамаллар буоллаҕа дии. Харчылана түстэххэ эрэ куорат үчүгэйэ киирэр. Хайа, уонна сарсын онтубут төрөөбүт күнэ дии. Уолаттарбыт онно күннээн көрөллөр ини. Үөр хомуна охсуохха эрэ наада. Кэккэлэһэ сырыттаххына эрэ кэһэтиллибэккин. Таарыйа кэһэтэ да түһүөххэ син. Тус-туспа сылдьан тулаайахсыйбыттарын аанньа түмсэ түстүлэр да сүҥкэн күүскэ кубулуйаллар. Хаһан эрэ сарсын буолар? Ол туһугар бүгүҥҥүнү тулуйуохха наада. Куоста куччуоҕунан куччуур. Киһитэ арай кыһаллыбат.

– Куттаныма, дыа, булан сылдьыахпыт.

Куоратымсыйбыт диэх курдук, хотуулаах баҕайытык туттар. Кыратын кыра да кыыла киирдэҕинэ итинтиҥ иһэ-истээх буолуо. Харчы суоҕа харгыс үһүө – һыбаайдыыр диэн баарын кэннэ. Кыанар оҕоҕо баҕас ол үлэ үһүө – уорар буоллаҕай. Били устар сэптэр уҥан эрдиннэр, ааһар дьон силэллэн истиннэр. Чыпчылыйыахпыт эрэ кэрэх – уолаттарбыт ханнык эмэ да буоллар харчылана, эбиитин суотабайдана түстүлэр. Суотабай Куостаҕа тигистэ. Бииригэр оннуктаах. Харчыларын сонно тэбээтилэр – ас дуома, пиибэ ылан тута мэлиттилэр. Күлүгүрүөх курдук халлааннара сырдаабыкка, сылыйбыкка дылы буолла. Дьэ эрэ, дьэ эрэ! Ким баарый биһиги кэннэ?!

Биир болуоссаттан биир болуоссакка диэри тараахтаатылар. Кинилэргэ сылтах эрэ наада. Саха түбэстэҕинэ:

– Хантан сылдьаҕыный, ыччат?! – диэн киирэн биэрэ сатаатылар.

Нуучча сирэйдээҕи көрдөхтөрүнэ, туох диэхтэрин билиминэ «куух-хаах» бөҕөтүн түһэрэллэр.

Хайа муҥун халтай хадаардаһыахтарай, бэртэргэ бэрт көстөн, дайбаһан киирэн бардылар. Ол кэмҥэ ир суолларын ирдии сылдьыбыт милииссийэлэр дьэ кэлэн абыраатылар. Чуо биһиги дьоммутун тараччы тутан ыллахтара үһү.

Тараахтаан иһэр таалалар мунньан-тараан сүүрбэччэлэр. Үлэхтээх сирдэригэр тиийбиттэрэ – халдьаайылара уончалар эрэ. Биһиги дьоммут мыынан мырдыччы тутуннулар, кыра аайы диэн эбириэстэрин хостуу да барбатылар. Уончабыт эрэ диэн уолуйбакка анарааҥҥылар эркин курдук кэккэлээбиттэр. Биһиэттэрэ да сыаптыы туруна охсоллор. Өрөспүүбүлүкэҕэ тыын суолталаах суолу быһа соттохторо ол. Ити икки хос барыкааданы туох көҥү көтөн ааһыай. Күһүммүт үчүгэйэ киирэн күннэммитэ сүр. Суол биир өттүгэр арыы-арыы хатыҥнар ходуһаҕа оһуор анньа оонньууллар, нөҥүөтүгэр лиҥкир тииттэр лиһигирэһэ үүнэн туох да бэйэлээҕи аһарыа суохтуу суолга ынан киирбиттэр. Бачча үчүгэйгэ туохпут эмиэ барыкаадатай, бу бэйэлээх нуһараҥҥа туохпут эмиэ быракааһай диэх курдук. Эдэрдэрбит сол утарыта тураллар, бэйэ-бэйэлэрин үөрэтиһэн бүтэн эрэллэр. Биир ньыгыл кэккэттэн уол оҕотобун дэммит ойон тахсар:

– На… кэ-кэллигит даа?! – өссө кэлэҕэйдээбит буола-буола.

Ачыкытын быыһынан нэһиилэ көрө-көрө. Көрө сатаан дуу, айаҕын атыаҕынан аппыт өссө киһиҥ.

– Тугуй онно, б…, кэлиэхтэрэ суоҕа диэбиккит дуо?! – сүүрбэччэ дьонтон Айтаал ойон тахсан аччаччы тэбинэн кэбистэ.

– Дыа, эһиги таалалар о-оннук айылаах курутуой буоллугут да? – дьаллайбыппыт дьаһайталыах баҕайытык туттан барар.

– Эһиги халдьаайыларбыт эрэ диэн хаардыы хаамаары гынаҕыт дуо? Билигин үчүгэй аҕайдык кыргыталаан кэбиһээйэбит, – Айтаал төһө да аччайа сатаатар мадьаҕарын ханна гыныыһы.

– Нех… б…, эппиэттиигин дуо, тылларгар?! Эппиэттиигин дуо, аа?! – биирдэһэ кэлэҕэйдээбэт да буола ыга кыыһырбыт.

– Эппиэттээн наа!..

– Дөйүтэн кээс эрэ ити чумуону, – туораттан өрүөллэрэ Өлүөчүк хаһыытыыр.

– Билигин хата бэйэҕин дөйүтээйэбит, – халдьаайылартан ким эрэ хап гынан ылар.

– Кэлиий б… оччоҕо манна!

Бары бииргэ хаһыытаһа түһээт хапсыспытынан бараллар. Ким кими тэбиэлиирэ, охсоро биллииһи дуо – үлүбүөй дайбаһыы, иннигэр баары аҥаардастыы солооһун. Арай, алдьархайдаах Айтаалбытын, кэм да туох эрэ диэн ордоотоон эрдэҕинэ, били дьаллайбыт-аллайбыт атаспыт түҥнэри саайан түһэрдэ. Сонно таалалар таба түбэһиннэрэн дьаллайбыты сууллараллар да, тэбиэлээн тиҥиргэтэн бараллар. Халдьаайылар тобохторо өрө сүүрэн кэллилэр да, сүүрбэ дуу, уон дуу – баһыйтараллара биллэр. Ол да буоллар, охсуһа, үөхсэ сырыттылар.

Били чуумпубут үрэллибитин аанньа, туох эрэ туора тыас Халдьаайы диэкиттэн иһиллэр. Таалалар тыалга балыйан онно эрэ наадыйбаттар. Дьэ кэһэтиэхпит диэн эрдэхтэринэ, уонча матассыыкылынан, өссө биир массыынанан бүтүн сэрии киһитэ астаран кэлэр. Халдьаайылар биирдэ элбээтэхтэрэ үһү. Онно эбиитин хайа эрэ акаары дуу, бөтүөхтээбит бөтүрүйүөт дуу:

– За Родинуу-уу! – диэн хабарҕатын муҥунан хаһыытаатаҕа үһү.

Халдьаайы туһугар хаан тохтуох муҥа дуу, Таала иннигэр таал хайдыахтааҕа дуу – охсуһуохха эрэ диэн охсуһууга баҕас итинник тылласпат баҕайыта. Таалалары тала сылдьан табыгыраталлар, халдьаайылар да таптаран хаһыытаһаллар. Халы-мааргы хапсыһыы хаһан да бүтүө суох этэ. Эбии-сабыы гынан илдьэ кэлбит эбириэстэрэ эһиннэ дуу, кустуубут дэтээри сүгэн кэлбит саалара тыаһаата дуу – эмискэ тыастан эргэнэ хара тыаны кыйа көтө сылдьыбыт элиэ кыыл көмпүүтэр хартыыҥкатыныы тохтоон хаалбыт тулаҕа туочука буолан хатан хаалла. Хартыыҥка хаһан хамныар диэри халбарыс гынан биэриминэ.

Манна хартыыҥка хатан бэрт – тула хамсааһын, ханна да хайааһын.

– З…, ханна илдьэллэрий ити, ээ? – Куостабыт суохтарына суоһурҕанаары гыннаҕа.

– ГОМ-ҥа ини, таайдахха, – тутулла үөрүйэх уола бэргэһэтин аннынан хараҕа барбах эрэ кылайар.

– Б…, бөхтөр… – үөхсэн уонна субурут да субурут.

Биирдэһэ да хаалсыбат. Аан дойдуга милииссийэлэр эрэ куһаҕаттарын курдук этэн таһаардылар. Ыраас оҕолор хайыахтарай. Куоста баҕас бу үйэҕэ милииссийэлиин атааннаспыта суоҕа. Көннөрү, инистиин быһыытынан үөҕэр ини.

ГОМ-нара диэҥҥэ начаас тигинэтэн тиийэн кэллилэр. Тимир ааны аһардылар, иккис этээс диэки илтилэр. Бэркэ араатардыах дьону араартаан кэбистилэр. Доппуруос аҥаардаах опуруос саҕаланнаҕа ол. Сырыы бөҕөнү сылдьыбыт эрэттэр биһиги молохочуостарбытын сиэн топпоттор ини. БөдөӨнөрө эрэ бэйэлэрин киэнэ. Уулуссаны тараахтыыр бытархай милииссийэлэрдээҕэр атын күтүрдэр, адьас адьырҕалар манна ордууланаллар эбит.

– Дьиэлэрин хайа ыккардыгар өрөмүөннэтэ охсубуттарай, – Куоста куомуннааҕа хоско киирэн иһэн өссө саҥалаах.

Куоста бэрээдэктээх дьону үһү хоту үлүбүөй үөҕэр да, кинилэр бэрээдэчинэйдэригэр бэркэ диэн эрэнэ саныыр. Киһиҥ өссө айбакааттанаары аччыһырар. Анарааҥҥылар ону истиэх дьон үһү дуо, үрдүгэр үҥкүүлээри үтүрүһэ сырыттылар. Бээ, хастарый-хастарый, хайалара манна хамаандалыырый? Барыларыттан эдэрдэрэ суруксуттуурга эрэ дылы. Күөл курдугунан көрбүт уһун нуучча уола. Кыламана мааны, хааһа бирэмээнэ силбэһэ сыспыт. Уоспут оччугуйа айаҕын нэһиилэ оҥотор. Суруксуттаатар да ситинтиҥ син саҥалаах, эдэр да буоллар эҕэлээх. Молохочуостарга исписэлиис быһыылаах.

– Как фамилия?! Что, язык проглотил?! – киһиҥ күргүйдээн дьикти.

Кыыска дылы уполномуочунайы дуу, саҕы дуу уоран одуулуу олоруо дуо. Куоста хараҕар тута эгиэ туттаран эрэйдэммитэ, улахан бэригинэн үөрэххэ киирбитэ, куорат олоҕун амсайан испитэ барыта элэс көстөн ааста. Хайа эрэ дураак хармааннай харчытын халаан, суоҕунааҕар эрэ диэн суотабайын сотон солонон иһэр суолбуттан туоруох муҥум буолуо дуо диэн кыһыйа санаата. Докумуон диэн мэлигир. Кини кимин милииссийэлэр хантан миинньиктээн билиэхтэрэй. Тиэрэ араспаанньаны айан таһаарда, атын аҕай остуоруйаны тиһэн барда. Онтун кырдьыгар бэйэтэ даҕаны итэҕэйиэхчэ. Арай, оннооҕор буолуоҕу ороон таһаарар уурдар обургулар ыйытыылара улам дириҥиэхчэ.      Үрүт-үөһэ ыйыт да ыйыт –ама да киһи хааһыланыах үлүгэрэ. Охсон ылбыттара ордук буруй дуу, охсуспуттара дуу – Куоста өйдөөн быстыбата да бэрт. Саатар, нууччалыы ньылыбыраталлар – биир тылы бэйэтэ моһуогурбут мэйиитигэр буһарыан ыккардыгар хаһы да субурутан кэбиһэллэр. Дьэ, моһуок диэтэҕиҥ. Биһиги киһибит «пулк-палк» диирин соруйан гынар диэн суоһурҕаныахчалар. Арай, айбакаатын умнубат. Киниэхэ бэлэм, босхо айбакааты өссө булан аҕалыахтара үһү. Милииссийэлэр алларастаан аралдьыйаллар. Биир саха баара аһаралыахча. Уол аньыытын-харатын билиннэрдэҕинэ кини билиннэрииһи. Сокуоннай сааспын ситэ иликпин диирин туох да иһин итэҕэйбэт. Нууччата көрдөҕүнэ – уол уҥуоҕунан кыра, хачаайы баҕайы, оҕо да буолуон сөптөөх курдук. Киниэхэ сахалар бары да биир курдук инибит. Өссө биир өргөстөммүт өрүөл баар – саха эрэ нуучча, ыккардынан быһыылаах. Куостаҕа билиҥҥитэ нууччалыы саҥарар эрэ барыта нуучча. «Мин сахабын!» диири баҕас сатыыр ыччат этэ. Бааһынайдыҥы:

– Син биир билиниэҥ на… Атаһыҥ, өйдөөҕүн өйдөөх, баарыын үйэҕэ барытын кэпсээбитэ, – диэн баргыытыыр.

Биһиги киһибит акаары буолбатах, ити түрүүгү баҕас билэр. Киинэнэн кигиллибит оҕо диэх курдук – айбакаатта диэнтэн атыннык айдаарбат. Милииссийэлэрэ бүгүн үчүгэйдэрэ киирэн дуу, кинини кытары бадьыыстаһан байдылар. Биидьиктээх тэлэбииһэри өссө көһөрөн киллэрдилэр. Оҕобутун уһун киэһэни быһа саататаары гыннахтара дуу? Биитэр туох саҥа түрүүгү айдахтара дуу? Куостаны өр мунаардыбатылар, сэптэрин холбоон баарыҥҥы дьаабыларын уоран устубуттарын ууран биэрдилэр. Харахтаах эркиннэр хара сордоохтору хап гынан ылбыттар эбит. Уонна мэлдьэһэн да диэн…

– Ээ, ити… мин туох да буруйум суох ээ, – Куоста уол куттаннар да куотунар суолу тобула сатыы олордо.

Милииссийэлэр бэркиһээтилэр быһыылаах, сэптэрин илдьэ киксибиттии хостон тахсан баран хааллылар. Бүттэхпит дии. Киһибитин уонна туох кумааҕыта быыһыыр үһү… Санаа бөҕөнү санаата да, ньылбырыс гынар ньыманы кыайан булбата. Бүтэр уһугар саҥа таһааран үөҕүстэ эҥин.

– Встать, салага! Кому говорю! – эмиэ киммит кэлэн эрэйдээхпит үрдүгэр түстэҕэй.

– Ты, сучонок, сейчас у меня по-другому запоешь. Ишь, еще ему адвоката подавай. Я тебе и адвокат, и прокурор в одном флаконе. А ну встать!!! – оҕус курдук күлтэччи көрбүт күтүр бу ынан кэллэҕэ үһү.

Баарыҥҥылары баараҕай гынан көрбүтэ, бу киһилэрэ букатын бухатыыр эбит. Киһибитин тыкта да тыыныгар турууһу.

– Ну-ка… – бэйэтинээҕэр бэрт бэрэгээр сыта сирэйигэр саба биэрдэ.

Куостабыт биирдэ быарданаат «ых» эрэ диэн хаалла. Тыынын нэһиилэ ылан эрдэҕинэ анарааҥҥыта иккистээтэ. Уолбутун букатын буоратыыһы. Биллэри баҕас билиниминэ.

– Ыых! – ыгыллан тахсыбыт ынчык бэйэтигэр кытары ыардык иһилиннэ.

Бүөтэ төлө көтөн тахсыытын баттаһа биирдэһэ быыстала суох быардаан барда. Ити үлүгэргэ билинэр да бокуойуҥ суох ини. Уолбут бөҕө эбит. Үөн өлбөт. Өрө барар ини. Мантан инньэ милииссийэлэри дьэ дьиҥнээхтик үөҕүө буоллаҕа. Өстөөх кимэ билиннэ, сыыйа-баайа сэриилэһэргэ сылтах көһүннэ. Онуоха диэри тыын ыла таарыйа билинэн да кэбиһиэххэ.

– Это я, мы… – Куоста нэһиилэ ыһыгыннаҕа үһү.

– Давно бы так, – сылайбыт сиэхсит сиэҕинэн көлөһүнүн сыҕайа-сыҕайа. – В следующий раз умнее будешь.

– Следующего раза не будет, начальник… – уол тыын ылара, тылланара тоҕо дөбөҥөй.

Өссө начаалынньык диэн манньытта. Улаханы үлэлээн илистибит итирик богуона суох боломуочунай тахсан бараатын кытары суруксут нуучча сахатынаан киирэн кэлэллэр. Кинилэр тугу да көрбөтөхтөрө-истибэтэхтэрэ, устаабы кэһиигэ умньамматахтара. Уол буоллаҕына бүтүн. Этэ-сиинэ эчэйбэтэх, сөҕөн көҕөрбөтөх даҕаны. Ыраастык үлэлииллэр эбит:

– Бөхтөр! – бөрө оҕотунуу көрүҥнэнэ охсубут уолбут бөтөрүн быыһыгар ыыстыы олордо.

– Аа?! – сахата саба түһээри гынан баран истибэтэҕэ буолла.

Аматын да иһин, саха саханы самнарара диэн саата бэрт.

Нууччата суруксуттууртан соло буолбат. Уол билиммитин да, билиммэтэҕин да тиһэр аакка олордо. Куоста аата атын, устудьуон эҥин буолбатах. Кини куоракка мэнээк чэччийэ кэлбит оҕо. Хайдах эрэ өссө олуйаллар, ханна эрэ хаайаллар диэн таайа олорбут уолу таһааран кэбиһэллэр. Кэлин кэлээри дииллэр өссө. Эмиэ туох таабырынай? Итиччэ ыытар эрээри эмиэ тоҕо быардаабыттарай? Бэбиэскэтэ суох бэйэтинэн бэринэ кэлэн бэрт. Устар сэби бэйэтигэр уган ыыттахтара дуу? Хайаатыннар даҕаны, таска эрэ тахсыахха.

Уол киэһээҥҥи Дьокуускайы кэрэхсиирин быыһыгар кэтиир харахтары эркиннэртэн ааҕа булуталаата, ол эргини тумна сатаата. Кэһэйбит иккиһин түбэһэн бэрт. Ким билэр, эдэрин эрчимин хайдах гынан хаппахтаан сылдьыа эбитэ буолла…

Туох эрэ үчүгэй буолуон бүтэйдии күүппүтэ дуо? Хас эмэ күннээх ыһыаҕы бары даҕаны күүппүттэрэ ахан. Эрэкэлээмэтэ да сүрдээҕэ. Бэл, Аппанаастаах Аанча эрдэттэн тэринэн байбыттара. Суох дии-дии суланартан атыны билбэт бэйэлэрэ эмискэ харчыламмыттара. Бэйэлэрэ да таҥныбыттара, таҥнар-саптар саастарыгар үктэммит уолаттарыгар да балайда тиксибитэ.

Ыһыах күн Хатыҥнаахтыыр суолга хаһан да буолбатах буруопка этэ. Нэһиилэ быттаан тиийбиттэрэ – түһэр ыаллара тобус-толорулар. Онон, тус-туһунан хонорго күһэллибиттэрэ. Аны астарын сыаната диэн – били харчылара сонно тэбэммитэ. Ол диэн – аччык да искэ көрү көрөн көнньүөрэҕин. Көр баҕас барыларыгар тиксибитэ. Бэл, алаарыйан баран сылдьар Аппанаас аралдьыйбыта, түбүктэн төлө көппүт Аанча астыммыта. Оттон уолаттарга барыта баара – үҥкүү диэтэххэ үҥкүү, күрэх арааһа. Уонна кыыс да кыыс. Таалаҕа тала сатаан баран үлүбүөй тутуһар кыргыттарын тута умнан, аҥаар кырыытыттан билис да билис. Бииртэн биир үчүгэйи билиэн ылыахтыы булумахтаммыттара. Тутуһуу да баара, туһаммахтаан хаалыы да ханна барыай. Арыгы бобуллубутун үрдүнэн итирик эрэ муох курдуга. Биһиги дьоммут кэм үөрүнэн сылдьан дьон хараҕын аалбахтаабыттара да, кыыстан ордон кырбаспатахтара, эрийсэртэн ордон эттэспэтэхтэрэ, хата. Иилии сылдьар эҥин милииссийэлэр сити да күн сиппийбэхтээбиттэрэ. Ыччат бөҕөнү хомуйан илдьэ барбыттара. Туохтарыгар симпиттэрэ, хантыларыгар хаайбыттара буолла? Ол үлүгэр сумотуохаҕа биһиги Туолукпут туруо дуо, туттуммахтаан хаалбыта. Киһибит хаһыс эрэ кыыһыгар кэлэн харан хаалбыта. Харахтаат харааччы иирэр диэн баар ээ.

Хайа да кэмҥэ өтөн киир, ханна да ойон тиий – биир ээ барыта. Кэтэх ойуута, киэргэлэ, онто-манта эрэ уларыйан иһэр. Бу үйэҕэ өрүкүйэ оонньооботох сүрэҕиҥ өрө мөхсүүтэ, хас баарын эрэ ааҕан аралдьыйар хараҕыҥ бииргэ хатаныыта, санааҥ курдаттыы киниэхэ тардыстыыта, бүтүн бэйэҥ биири эрэ баҕарыыта – ким манныгы билэн дьолломмотох кистээн үөһэ тыыныаҕа, ким билэр ахан ыарыытын биттэнэн килбигийэ кыыһыаҕа. Туолук эрэйдээх туҥуй сүрэҕэр туох эрэ иитиллэн барбыта. Бүрэ бэйэтин биир түгэн аптаан уолан бэрдин курдук сананан ылбыта. Эмиэ да сэмэйэ киирэн бэйэтин сэнэнэ сыспыта. Кыл мүччү түгэҥҥэ, кылбас гыммыт кыра да кэмҥэ. Бу иннигэр Туолугуҥ туран хаалымына тутуспутунан барара, кыыс оҕо хараҕын баайары баҕас сатыырга дылыта. Тыл мүөттээх, кэмэлдьи кэмнээх, бу үйэҕэ хайдах да уол баҕалаах курдуга. Оттон бу кыыс… Кэрэ кыыс… Таалан турар уолу табаарыстара үтэн-анньан көрбүттэрэ да, киһилэрэ барыга бүтэйэн бүппүт этэ. Кимҥиний диэҕин килбигэ киирбитэ, аатыҥ кимий диэн айах атан кэпсэтиэҕин акаары баҕайы этэ. Уруккута буоллар, кими эрэ кигэн билсиһиннэттэрбитэ, кимэн киирбитэ ыраатыа этэ. Туолук туормастаабыта диэн бу тухары суоҕа.

Тыл диэн тыал кэриэтэ. Эппитиҥ элэс гыныа, саҥарбыккын салгын сайа охсуо. Саныыргын, саныахтааххын арай хараҕыҥ киниэхэ тиэрдиэ. Кэпсиир харахха хардарбыттара… Онтон ордук дьол баар үһүө бу омуннаах орто дойдуга? Салгыҥҥа ситэ ойуулана да илиги санааҕынан оҥорон көрүү, ол үргүүк көстүүнү илэҕэ дьүөрэлээн бу баары арыый да атыннык ылыныы, бу баартан улам суураллан ханна да суохха тиийии. Ол баар-суох ыккардынан көстүүнү алҕаска таарыйан талбааран ылыы. Таабырын талбаны таайа сатаан муҥнаныы. Бу түгэнинэн эрэ аны дьол кэмнэнэр. Атын аны суолтата, туһата суох буолар. Дьолу бас билиэҥ үһүө – түгэн төннөр төлкөлөөх, дьол түгэн үйэлээх… Бөрүлүүдьүйэ бүттэ диэххит. Биир түүн да баһа биллэр эрээри, сорох-сороҕор биир түүн иһигэр бүтүн олоҕу олорон көрүөххэ сөп. Олоҕуҥ устата муньунуохтаах дьолгун биирдэ баһан ылбыттыы.

Биэрэ. Бэрэньиикэ. Сып-сырдыгынан саймаарыччы көрбүт сып-сырдык кыыс. «Уу кыыһыгар дылы буолан», – хара бараан сирэйдээх ийэтэ сиилээн төннүө этэ. Ирээтиҥ атын диэн илэ эппэтэхтэрэ, хара бэйэҕэр ханыыта суох диэн хаайбатахтара. Сүрэх сипсийбитин харах хайгыыра буруй үһүө. Сүрэх тэһийбэтин харах хатылыырын хайдах гыныаҥ баарай.

Муҥунан муусуканы иэйии истибэт, үлүгэр дьоҥҥо үтүө түгэн үтүрүйтэрбэт. Бу атааннаах аан дойдуга кинилэр эрэ арыыланан хаалбыттыы, бэйэ-бэйэлэригэр абылаппыттыы таалан турбуттара. Үҥкүүлүүр диэҕи үҥкүүлээбэккэ дылылара. Көстүбэт иэйии долгунугар уйдаран хамсаннаҕа буолаллара. Ол кэннэ Туолук таалата, Бэрэньиикэ халдьаайыта аахсыллыа дуо. Субу түгэн, билигин эрэ баарын кэннэ.

Соннук сиэтиспитинэн үс күннээх түүн ыһыахтаабыттара. Уонна сайыны быһа арыт Хатыҥнаахха, арыт Таалаҕа көрсүбүттэрэ. Төлөпүөнтэн түспэт буолбуттара. Төлөпүөн диэн, суоҕунааҕар эрэ. Саха оҕото санаатын сатаан этэр үһү дуо. Илэ көрүстэхтэринэ да итини-маны, олох атыны кэпсэттэҕэ буолаллар. Биирдэһин санаата биирин туһунан, биирин киэнэ син биир оннук. Салгыбакка санаһаллар, субу көрсөөт ахтыһаллар. Итинниги оттон дьол диэн эрэллэрэ дии… Ситинник сэмэйдик, сарсыҥҥыны сэгэтиминэ, инникини ирдэһиминэ, иэйиини ааттаамына устан истэрбиэн, ууллан ылларбыан…

Тэһийбэккин, тугу да атыны баҕарбаккын, ааһан-араҕан биэрбэт ахтылҕан аалар да аалар – таптал сибикитэ. Кыраттан сылтаан кынаттанан хаалаҕын, уоскуттан мичээр түспэт, сирэйгиттэн сыдьаай ааспат – эмиэ таптал сибикитэ. Биэрэ Халдьаайыга хаайтарар, Туолук Таалаҕа таскаатыйар. Ыаллыы нэһилиэк оҕолоро курдуктар да, Туолук Халдьаайылыыра сатаммат. Онтон атын уол оҕото күн аайы да онно тиэстиэ этэ. Ыксаабыт киһи ыллык устун сатыы тиийиэн сөптөөх сирэ ээ. Ону баара диэххэ, бу оҕолор оҥоһулла да иликтэринэ олохтоммут атааннаһыы саҥа тапталга быыс буолан эрдэҕэ. Биир сахалар, биир улуустар, уруккута биир сопхуостар – туохтарын былдьаһан өстүһэллэрин ким билиэ баарай. Кэлиҥҥинэн таала халдьаайылыын ханыыласпыта диэн суоҕун кэриэтэ буолла. Ханна көрсөн ханыылаһыахтара этэй. Ыһыахтан ыһыахха эрэ. Былыргылыы. Аппанаастаах Аанча холбоһорун холбоспуттара да, билиҥҥээҥҥэ диэри тыл-тылларыгар киирсибэт курдуктар. Халдьаайыга Биэрэ хаайтарар. Эмиэ даҕаны, Эмиэрикэҕэ буоллаҕай диэххит. Эмиэрикэтээҕэр ыраах курдук Таалаҕа Туола таскаатыйар. Биэрэ бэйэтинэн кэл да кэл буолуоҕун эмиэ хайдах эрэ. Уонна дьоно Халдьаайы «баайдара» Көстөкүүнэптэр кыыстарын күн сололооботтор.

Аппанаас аймахтарыгар хам-түм сылдьааччы. Аанчата суох. Туолуктааҕы кыра эрдэхтэринэ илдьэ барара. Бүтэһигэр кыра уолун халдьаайылар чокуйаннар, бэйэтэ эрэ сылдьар буолбута. Туолук Халдьаайыга барсабын диэн тылламмытыгар аҕата утарбатаҕа.

Бу үөрүүкэлэрин – дьоллоох да дьон диэх курдук. Дьокуускай төрөөбүт күнүн бэлиэтиибит, барыбытыгар бу күн дьол тиксиэ диэн эрэнэ күүтэбит. Халлааммыт хаһааммыт хаһыҥа, чуо бу күн түспүт сүр тыала үмүөрүспүт дьону үргүппэтэ, үөрүүнү үтэйбэтэ. Үөрүнэн сырыттахха үөрүүҥ үс бүк үрдүүр. Уонна атыылаһан ылбыт үөрүүгүн харыстыырыҥ оҕото сыттаҕа.

Уолаттар истэрэ итийэн тыалга сайа оҕустарыыһылар дуо – халҕаһа дьону кытта хаамсаллар. Элбэх дьоҥҥо балыйтаран элбэхтэрэ биллибэт. Үчүгэйин үчүгэй да, сэмээр хаһан киэһэ буоларын күүтэллэр – хараҥаны хайҕаабат ыччаты ханна көрбүккүтүй? Ол сылдьан үөр хаҥаатар хаҥыыр. Ити илии тутуһаллар, бу санныларын таптаһаллар – Хатыҥнаах халыҥ аармыйата куораты тутан олорор дуу диэххэ айылаах.

– Һааска! Манна баар эбиккин дуу?

– Баарбын бакаа. Кумааҕы, ээ, чуорт, Куоста, хайа, ханнык үөрэххэ киирдиҥ?

Таала Һааската, Халдьаайы Куостата манна кэлэн биир хатыҥнаахтар, эбиитин биир үөрэх тэрилтэтигэр киирбиттэр эбит. Салаалара эрэ атын-атын.

– Хатыҥнаахтар хаскытый куурускутугар?

– Ээ, элбэхпит быһыылаах. Чуолкай билбэппин ээ.

– Биһиэхэ да элбэхтэр. Ханна көр – хатыҥнаах. Үһүс эҥин куурустарга үгүс буолуохтаахтар.

– Бэт дии. Байдьыаска наада.

– Этимэ даҕаны.

Уулуссаҕа улахан саҕа буолааччылар күн сарсын маҥнайгы куурустар дэнэн куруустанан да бардахтарына көҥүл. Сатаатар, бука бары уон бииристэн үөрэниэхтээхтэр. Күн сарсын атын олоҕу саҕалыахха диэтэххэ ыарахан. Үөрэнэргэ үөрдүһэ сылдьыбатыҥ биллэр. Алена Свиридованан манчыыктаан дьон бөҕөнү үлүттүлэр. Кыра ойоҕос кэнсиэр баҕас буолунай да, ким да ону сэҥээрбэт.

– Хаһан саҕаланар кэнсиэрий бу?! – уолаттар тэһийиминэ тэпсэӨнии сатаан баран.

– Ээ, даа! Хаама түһүөҕүҥ эрэ, – ким эрэ өй угар.

– Чэ, дабаай! – үөр үрүө-тараа тарҕаһымына хайысхалана түһэр.

Дьон силэллэн биэрэр. Үлүгэр уолтан тугу баҕарар күүтүөххэ сөп. Соннук суолларын солонон иннилэрин хоту баран истилэр. Кинилэр эрэ үөрдүһүөхтэрэ дуо – добуочча доруобай уолаттар суолларын туора турдулар.

– Тугуй, дыа?!

– Аа?!

Хардарыта хадаардаһыы, үтэн-анньан көрөөһүн. Онтон ким эрэ туораттан «Чэ!» диэбитинии далбаатаһан киирэн бараллар. Анарааҥҥылар арыый да аҕыйах буоланнар, солуобатыгар охсуһа түһээт атахха биллэрэллэр. Кытыгырастара да бэрт ээ. Биһиги дьоммут сойуолаһа барбатылар. Кыра аайы мачааккарбат дьон буоллахтара.

Уонна өссө? Ханна? Ким баарый? Иирсиэх айылааҕы көрсүмүнэ көннөрү көтүөккэлээтилэр, охсуһуох айылааҕы олоон ылымына салгыны тэбиэлээтилэр. Ол ыккардыгар Свиридовалара ыллаан барда. Онтон сотору бырааһынньык бэйэрбиэркэтэ саҕаланна. Өрөгөй өрө уһуурар уота аралдьытан абыраата. Халлаан тымныытынан хам ылан истэ. Бэл, чаҕылыһа сыппыт чалбахтара бүтэйэ тоҥнулар. Бадарааннаах балаҕан ыйыгар халлаан ханыылаахпыт тоҕо эмиэ кэмиэдьирдэҕэй? Тус-туһунан халлааннаах, түөстэрин иһигэр бэйэлэрэ күннээх дьон айылҕаны кытта аахсаары аллааҕымсыйаллар. Хаппах халлаан ол аайы сэгэс гынан нөҥүөттэн үчүгэй аҕайын үүрэн аҕалыа диэтэхтэрэ дуу.

Күммүт бүттээ-бүттэ. Хатаммыт аһыллар, сатаммат да кыаллар түгэнэ кэллээ-кэллэ. Түүҥҥү төлөрүттэҕинэ туох бэйэлээҕэ төлө биэриэ эбитэ буолла?

Халдьаайы бу турар буоллаҕа – начаас элээрдэн тиийбиттэрэ. Ааҕан таһаардахха, Халдьаайы аҥаара Аппанаас аймаҕа. Ол дьону аҕата биир күнүнэн кэрийэн бүппэт. Туолук биир ыалга баара, иккискэ эмиэ киирсэргэ дылыта. Онтон сүтэн хаалбыта. Аппанаас халдьаайылардыын биир буолан ыларыгар хата мэһэйдэтиэм суоҕа диэн күлүгэр имнэннэҕэ. Туолук Көстөкүүнэптэр олбуордарыттан иҥнэн эргийэ сылдьыбыта. Киириэн хайдах эрэ, бачча кэлэн баран синньэ төннүөн сүрэ бэрт. Олбуор иһигэр олох күөстүү оргуйара. Киирии-тахсыы, сүүрүү-көтүү. Таах сылдьааччы диэн онно дьэ суоҕа. Кымырдаҕастар саарыстыбалара диэххэ айылааҕа. Арай, Туолук… Чэ, билигин да буолбатар, кэлин, хаһан эрэ күндү күтүөт аатырдын. Таалатын таала, син ханан эрэ халдьаайы хаана баар ини. Кэбис диэбэтиннэр, киллэрдиннэр, арай? Кымырдаҕас аармыйата бииринэн элбиэ этэ… Ити баламат бантааһыйа уол өйүгэр оннун булумуна умуллан хаалбыта. Билиҥҥини билиҥҥинэн хаалларбыт ордуга. Уол ол билиҥҥитин мичээринэн минньиппитэ уонна харса суоҕун холбоон хаһыытыан оннугар иһиирбитэ олохсуйбут биир кэм бииргэ омуотук иһиллибитэ. Иһиирбит аайы кыыс быгыа үһү. Атын күтүрдэри угуйан ылбыта. Уулуссаны тарахтааччыларга тараччы тутуллубута. Олор бэйэтинэн кэлэн биэрбит тааланы тараҥната барбакка, таһыйа түһэн биэрбиттэрэ, уол сүрэҕэр умуллан испит өһү күөдьүтэн кэбиспиттэрэ. Дьэ, бэйикэй уус, халы-мааргы халдьаайылар олорбохтоон эриҥ дии санаабыта таала кырыыламмыт Таала уола хаанынан силлии-силлии.

Оттон Биэрэ? Үчүгэй Биэрэ үтүө сэбэрэтэ үүт туман быыһынан көстөрүн көстөрө. Халдьаайылары үөҕүүтэ курустааллыы ыраас уобараһы үлтүрүппэтэр ханнык.

Сайын аата сайын. Саха ырайа дьэ саҕаланнаҕа. Таптаабат да табыллар кэмэ буоллаҕа. Туолук онон-манан аралдьыйан син сылдьыбыта. Биэрэттэн атыттар да диэки көрүтэлиэх курдуга. Хайа да бэйэлээх таптал күөдьүүтэ суох күүдэпчилэммэт. Төлөпүөннээтэҕин аайы Биэрэ окко, сир астыыр, ынах хомуйа барбыта диэн иһэллэрэ. Кыыс бэйэтэ да эрийиэ эбит – түүнүн кытта үлэлиир баҕайы дуу. Сибээс алдьанан Халдьаайы эмиэ аан дойдуттан арыыланан хаалбыта. Бүттэхпит дии. Арай, атыны билиммэт сүрэх сүгүннээбэтэ, оҕо киһини буулаабыт ыарыы ааһан-араҕан быстыбата.

Биир үтүө күн Биэрэ бэйэтинэн киирэн кэлбитэ. Аанча саҥатыттан маппыта, Аппанаас айаҕын эрэ атан хаалбыта. Оҕо курдук оҕолоох этилэр. Мөҕөллөрө көҥүлэ, таптыыллара көҥүлэ. Онтуларыгар хайалара кэлэн кыттыстаҕай, балачча сиппит кыыс чуо кинилэр уолларыгар хараҕын хатаатаҕай. Оҕо эмискэ улаатар эбит. Оттон кыыс Туолук саастыыта этэ. Көннөрү, кыыс эрдэ сайдан эрэйдэнэр, оҕо көрүҥнээх эрээри эр киһи буола сатыыр уолаттары эрэйдэтэлиир. Аппанаас эрэ, Аанча эрэ – эдэрдэр кинилэри курдары көрөллөрө. Мэһэйдиэх айылааҕы мэлитиэх курдуктара. Таптал сайдыахтаах, биир кэм умайыктана оонньуохтаах. Саҥаттан саҥа өӨүнэн өрүкүйэ туруохтаах. Оҕолуу туӨуй сыһыан итинтэн ордук уһуо дуо, уһуутаппытынан илдьэ бара турбута. Улам минньийэн мэйиилэрин эргиппитэ. Улам уустугуран хаһан да сөллүө суохтуу хам баайыллыбыта. Кэрэ, кэрэ иһигэр өссө кэрэ кистэммитин булан, ону эрэ эрэйбитин сэрэйэн, онто эмискэ туолбутуттан толлон уол саҥатыттан маппыта. Саҥа бэйэтиттэн саллан кыыс киһи кыбыста быһыытыйбыта. Эр киһини илэ бэйэтинэн иирдиэн сөбүн сонно таайбыта. Таала сытан таптаспыттара, татакайдана талҕаламмыттара. Саҥа саҕаланан эрэр омуна дэлэ дуо – барытын ыла охсоору ыксыыллара. Минньигэстэн минньигэс диэн тугун дьэ билэн тохтуур аат диэн суоҕа.

Ол саҕана Һааска Таалаҕа баара. Убай киһи оннооҕор туттунар, кырабыт дьэ сүрдээх эбит диэн Аанчалаах Аппанаас сөрү диэн сөхпүттэрэ. Буойан туһа суох – буолуох буолбутун кэннэ. Арай:

– Бу оҕону дьоно сүтүктээбэт бэйэкэлэрэ дуу, – диэн биирдэ уол ийэтэ мөҕүттүөх курдук гыммыта.

Биэрэ биэрсийэтинэн кини Хатыҥнаахха этэ. Кыыс кыбыстан хостон быкпата.

– Улахан сарыыссаҕа аһын киллэрэн биэрэбин дуу? – ийэтэ сүгүннүө суох курдуга.

– Маа, эн кыттыһыма. Кэлин, кэлин. Маа, сөп? – Туолук ийэтин албыннаһары сатыыра.

– Чэ, ээх. Бэйэҕит дьыалаҕыт.

Атын кэмҥэ Аанча умайыктана түһүө этэ. Кыра аайы кыйаханан дьикти буолара. Тоҕо эрэ туттуммута, эдэрдэргэ орооһо барбатаҕа. Арай, күрүө намыһахтыы эрин үрдүгэр түспүтэ:

– Сууланан баран олоруохпут дуо, саатар эн хамсаа. Бу от саҕана аны эн биһи таптаһа оонньуубут дуу? Киһи эҥини көрөр. Кыыс бэйэтинэн кэлэн эриллэрэ диэни…

– Чэ-чэ, бүт, Аанча, уоскуй. Эмээхсиннээх оҕонньор оттон хайыахпытый, – Аппанаас Аанчатын бу үйэҕэ ааттаһан кэллэҕэ.

– Оҕо ньээҥкэлиирбит эрэ хааллаҕа… – Аанча эрдэттэн эрэйин булан этэр ити идэтэ этэ.

– Аргыый, чэ, бүт, доҕоор, хата…

– Аны эн үөмэриҥ итээтэҕэ. Сааппат даҕаны. Күтүр көҕүйсээри гынна дуу… – Аанча кыыһырдар да кэбис диэбэт быһыылааҕа.

Көрдөххө көннөрү, уруккуттан уоллуҥу, билиҥҥитэ эр киһитиҥи Аанча бэртээҕэр бэрт буолан баччааҥҥа диэри эн-мин дэһэн олордохторо. Иҥиир дьахтар оттон имиллэҥнээн дьикти буолуо диэххэ.

Хайа муҥун хайҕаһыахтарай, Биэрэ Халдьаайылаабыта. Туола сол Таалатыгар хаалаахтаабыта. Итиччэ чугаһаспыт дьоҥҥо биир-икки көс диэн мэһэй үһү дуо – таптал тугу да билиммэт. Эдэр буолуу бэйэтинэн эрэ да дьол ээ. Баар эбэтэр суох – ыккардынан диэни ыччат билиммэт. Олоҕуҥ сарсыардата саманнык үчүгэй буоллаҕына, олох диэн дьол эрэ эбит. Субу оскуоланы бүтэрэн талбыт үөрэххэр бараары сылдьаҕын, таптыыгын, эйигин эмиэ таптыыллар – барыта табыллан иһэр, тиһиликкэ дьол эрэ тиһиллэр. Олус үчүгэй охсуулаах, бэртэн бэрт бүтэр уһуктаах диэн ким эрдэ сэрэтэн эрэйгэ тэбиэй.

Үчүгэй эрэ үктэллээх үтүөкэн көстүү үлүгэр тыастан үргэн үрэлиннэҕэ ити. Хас бытархайы хат хомуйан, үтүмэн үлтүркэйи төттөрү силимнээн уруккуну ким таҥан биэриэ баарай. Бүтүн бүттэҕэ, кэлимсэ кэһилиннэҕэ.

Тыас үстэ төхтүрүйэн долгуннаммыта тыаттан тыаҕа тарҕанна. Ол кэннэ олоҕунан оонньообуттары күһүҥҥү чуумпу иилээтэ. Туох буолла? Ким ытта? Хаһыытыах айылаах харса суох көстүбэтэ. Тыас таҕыста да тырагыадьыйа үһүө – мэнээк ини. Уолуйбут уолаттар охсуһа сылдьыбыттарын да умуннулар. Таалалартан ким эрэ уолаттары уоскутаары салгыҥҥа ытта ини.

– Һылаабык! Һылааба!!! – халдьаайылар хаһыылара били тыаһы батыһа тыа быыһынан тарҕанна.

Бу алдьархайы!

– Хайа дураак… – таалалартан ким эрэ үөхсэн эрдэҕинэ саба саҥардылар.

– Айдаарыма!

Халдьаайылар хайаларын эрэ төгүрүйэн кэбистилэр. Таалалар саба сүүрэн тиийиэхтэрин хайдах эрэ. Ол да буоллар, атамаанымсыйа сатыыр Айтаал ол дьоҥҥо чугаһаата.

– Хайыыбыт дыа? – анарааҥҥылар киниэхэ эрэ кыһаллыбатылар.

Бу ыксалга оросбуоркалаһа оонньуу сылдьыаҥ дуо.

– Хатыҥнаахха илдьиэххэ, массыына баар дии.

– Бэнсиинэ тиийиэ суоҕа.

– Халдьаайыга…

– Бу да киһи, хайдах төттөрү… Лучше чугастыы Таалаҕа.

– Оннук-оннук, наада буоллаҕына салгыы Хатыҥнаахтатыахтара, – Айтаал дьэ кыттыһар.

Хааны көрбөккө буола сатыыр да, син биир ынырык. Уол тыынар-тыыммат барбах бырдыргыыр. Төбөтө бүтүҥҥэ дылы. Уоннааҕыта бүтүннүү хаан.

– Ыксыахха, уолаттар, хайдах эрэ гынан массыынаҕа туохтуохха…

– Сэрэнэн хайааҥ.

Айтаал мэһэй-таһай эрэ буолуох курдук. Хаан. Барыта хаан. Билиҥҥитэ кинилэртэн ким эрэ ыппыта, алдьархай аанын аспыта өйүгэр өтөн киирэ илик. Һылааба… Хайа Һылааба баҕайыный? Сурах хоту өстүйбэккин, өстөөххүн сирэй билиэхтээххин. Ол сиэринэн, икки нэһилиэктэр син бэйэ-бэйэлэрин көрөн билэллэрэ. Уолу массыынаҕа угар мучумааныгар уоран көрдө – Көстөкүүнэп Һылааба! Бу тухары ол-бу оросбуоркаҕа орооспотох, кыргыһыыга кыттыспатах уол этэ. Биирдэ сылдьыбыта ити баар… Туох иһин? Хайа эрэ Айтаал аччаҥалаан истириэлкэнэн иирдибитин иһин дуо?

– Кимий? Хайдаҕый? – таалалар саллыбыттара ааһан эрэр быһыылаах, киһилэрин ыххайа тоһуйдулар.

– Ээ, били Һылааба, били ким… – Айтаал этиэ буолуо эппэккэ эрэйдэтэлээтэ. – Көстөкүүнэп. Буо-буо, Көстөкүүнэп Һылааба.

– Аа?! Көстөкүүнэп… – Туолук сүрэҕэ «бар» гыннаҕа үһү.

Биэрэ убайа! Бу иэдээни… Хайалара да буоллун – хайдах да эргит иэдээн. Туолукка үс бүк иэдээн. Үчүгэйбит үлтүрүйдэҕэ, ынан кэлбит ыарга үтүрүйтэрдэҕэ ити. Алҕаска дуу, акаарытыгар дуу ким эрэ тарбаҕынан таарыйбытыгар үлүгэр күүс төлө биэрдэҕэ. Кыраттан сылтаан аҕыс айдаан, ааспат араллаан саҕаланнаҕа. Ол диэн, ким эрэ олоҕо сарсыардалаах эрэ буолаары гыннаҕа… Биэрээ! Туолук итэҕэйиминэ дуу, итэҕэйиэн баҕарымына дуу биир сиргэ тэпсэҥнии турда. Таалалар тарҕаһан хаалыахтара дуо – түрүлүөн бөҕөнү тэрийэн баран. Хайаларыгар да иэдээн – халдьаайылар киһилэрэ эчэйдэ, таалалартан ким эрэ холуобунай буруйу оҥордо. Ситинник кыл мүччү түгэҥҥэ барыта тиэрэ эргийэр, түҥнэстэр. Уонна тапталыҥ табыллыыһы дуу, олоҕуҥ олох буолууһу дуу – баар буоллаххына баһыыба.

– Ким да тарҕаспат! – тарҕаһар да санаата суох таалаларга хаһыытыыллар.

Маннык түгэҥҥэ хайаан да милииссийэ наада. Тааланы, Халдьаайыны тутан олоруохтаах учоскуобайдарын хантан куйуурдаан булаллар, дьэ? Биэрээ! Туолугу быыһыах күндү уобарас ол эрэ. Биэрэлэнэн бүттэҕэ… Суох! Кини өссө да итэҕэйбэт, ытарчалыы ылан эрэр ыар кэриҥҥэ бас бэриниэн баҕарбат. Баара-суоҕа охсуһуу этэ. Бу тухары охсуһан-охсуһан кэллэхтэрэ. Ол сэрии үһү дуо, мээнэ, көннөрү. Таах сылдьыахтааҕар, биир кэм биири эрэ утараары. Оттон ити?.. Төттөрү оҕотугар түспүт Туолук өйүгэр баппат быһыы. Оҕо оҕо курдук оонньуу сылдьыбыта баара. Уол оҕо оонньуута барыта охсуһуу. Сэрии, ытыалаһыы, куоталаһыы. Таалаҕа кытары өтөн киирбит «Контр-страйк» курдук. Ким илэ илиитэ-атаҕа барбат өйүнэн айыллыбыт эйгэҕэ дьиикэйдиир. Хааныгар ханан эрэ баар хаанымсах майгы батарбат. Оттон ол кистэммит майгы барыбытыгар баар үһү ээ. Кимиэнэ эрэ ыраах, дьапталҕа анныгар саһан биллэрбэт. Кимиэнэ эрэ үүт-хайаҕас булан үлэҕэ-хамнаска, эҥин үлүһүйүүгэ туһаайыллан туһаҕа тахсар. Кимиэнэ эрэ үлүбүөй үүтүнэн таска тарҕанар, дьаллыкка мэҥэстэн уодаһыннаах күүскэ кубулуйар. Ити кистэлэҥ эньиэргийэни кэмигэр саба тута-тута, үүннээн-тэһииннээн бэйэбитин кытта илдьэ сылдьабыт. Мөлтүү түһэр, сыппаан биэрэр түгэммитигэр онтубут арааска тиэрдиэн, эҥиҥҥэ тэбиэн сөп үһү. Өлөрүөхсүттэр уһулуччу, тосту-туора, оһуобай дьон үһүлэр дуо – биһигинниин биир олоҕунан олорор эмиэ көннөрү дьоннор эбээт. Уһулуччулар суох буолбатахтар – барыга-бары кинилэр бааллар, кинилэр эрэ бастыыллар, онно-манна тарбачыһаллар. Ортотунан олохтоох дьонунан хайдах баҕарар оонньууллар. Кистэлэҥ күүс биһиги хааммытыгар суураллан хааппыла тэҥэ буоллаҕына, кинилэр хааннарын хас хааппылата оннук күүһү илдьэ сылдьар. Киэнийдэр диэн кинилэр. Киэний да араастаах. Арай, ол күүһү түктэригэ туһаайдын, алдьатыыга анаатын? Таҥара быыһаатын талааннаах талабырдьыттартан, оһуобай ороспуойдартан.

Куорат төрөөбүт түүнүгэр Куоста дьукаахтара тиийэн кэллилэр. Эмиэ устудьуоннуохтаах уолаттар. Үһүөн үс аҥыы үөрэниэхтээхтэр. Биһиги киһибит хараҥаҕа суураллан хаалбыттыы атастарыттан араҕан дьиэтигэр сөпкө кэлбитэ. Ол иннигэр быардаммыта да сөп гынар. Онуоха-маныаха диэри быгыалаабакка быар куустан олоро түһүөн наада. Олорон да буолан, сарсыҥҥыттан үөрэнэн көрүө этэ. Хата, Халдьаайыттан кэһии бөҕө кэлбит. Дьоно өссө харчы кыбытан ыыппыттар.

– Ол диэки туох саҥа баар? – дьэ киһилии аһыы олорон Куоста дойдутун сураһар.

– Туох кэлиэй, барыта уруккутунан. Киһи бары куораттаан Халдьаайыга хайдах эрэ. Арай, Дьааскалаах эрэ дьаллаҥалыыллар.

– Ноо, ол дьэппиэк куоракка буолбатах этэ дуо?

– Үөрэҕиттэн үүрүллүбүтэ дии. Быйыл кыайан киирбэтэх.

– Салаага сааһыран да эрдэҕэ.

– Уонна Һылаабалаах бырыыгайдаан дьиктилэр.

– Көстөкүүнэп Һылаабалаах дуо? Һылаабай Һылаабаҥ сытыырхайар уочарата кэллэҕэ.

Ким ханна, хаһан, кимниин охсуспутун эрэ ыатарар дьон буоллулар. Онно даҕаны, манна даҕаны ол айдаана. Эр киһи буолар диэн эмиэ эрэй ээ?

Куостабыт Халдьаайы сахтааҕын курдук үһүө, таҥнардыын-саптардыын, туттардыын-хаптардыын, саҥалыын-иҥэлиин уларыйа охсубут. Куорат олоҕун куоһура диэн итиннэ. Урут көннөрү кэлэ сылдьарыгар Хара Агыраадаттан арахпатаҕа. Киһиҥ билигин Араҕас Агыраада аҕай иһигэр олорор. Быстах кэмҥэ да буоллар. Үөрэҕин бүтэриэр диэри хас агырааданы уларытар? Сарсыарда ким-хайа иннинэ туран суунна-тараанна. Муннугу булбут сэмэй сиэркилэни хал гынна ини – итинтин көрүнэр, мантын көннөрүнэр. Таҥаһын барытын да кэтэн көрдө быһыылаах. Маҥнайгы күн быһаарар оруоллаах. Маҥнай хайдах көстөҕүн да, оннук ылыныахтара. Кэлин баҕар хайдах да кэбилэн. Куостабыт муру-муодунай – көстүүмэ саҥа, куурката саҥа. Туга барыта. Бэйэтин-бэйэтэ атыҥырыах курдук. Үөрэнэрбит да эрдэтэ бэрт ээ – аҕыстан буола-буола. Нэһиилэ айгыстан күн ортото күөрэйэр бэйэтэ дьэ хайыыр. Туох бэйэлээх кымньыылаан сарсыарда аайы туруоруох муҥай. Бэлэмҥэ сылдьыбыт бэдик эмискэ устудьуон буолбута хайдах эрэ. Атыттара туруохтарыгар диэри киһибит ох курдук оҥостон бүттэ. Дьиҥнээх курдук. Ол «дьиҥнээх» устудьуоммут иһин арыйан көрбөттөр ини. Оччоҕо син барсымалаһыыһы.

Тиийэн курууппатын булумуна син өр булумахтанна. Үөрэнэр дьиэлэрэ да улахана. Устудьуон аччык аҥаардаах олоҕо саҕаланнаҕа ити. Биэс сыл үөрэниэххэ диэтэххэ уһун суруок. Хайалара биэтэккэ тиийэр, төһөлөрө чыыскаланан үөрэҕэ суохтар үөрдэрин хаҥатар?

Биһиги киһибит ол туһунан оройдотууһу дуо – үйэтин тухары манна уйаламмыт курдук чолохочуҥнуур. Курууппатын чуо булан ылла диэтэҕиҥ. Торуой суортаахтар түһүлгэлэрэ үһү. Тоҕо диэҥ – босхо үөрэнээччилэр бөрүөт сылдьаллар, төлөөн киирбиттэр туоратыллаллар эбит. Оннооҕор учуобунньук уларсарыҥ уустуктардаах үһү. Кэм биһи буолан иһиэхпит. Истипиэндьийэ туһунан этэ да барыллыбат. Ороскуоттаах оҕо буолсу. Биир күн үөрэннэ. Иккис күнэ үүннэ. Ол тухары үөрэх эрэ айдаана. Бэйэ-бэйэлэрин кытта син билсэн, ким кими кытары ыксалаһара быһаарыллан, улам судургутуйан истэ. Киһибит өссө үлүгэр үөрэхтэн быыс булан харчыны баһан ылаары үлэ көрдөнөр. Биллэрии биэрдэ эҥин. Устудьуонун, бэҕэһээҥҥи бэдигин биллилэр да куруусчутунан да ылыахтарын баҕарбаттар. Оннооҕор буолуохтары бырапыыскалара суох диэн чыыскалаан иһэллэр. Бырапыыската суох куоракка дьаакырданара дьэ кытаанах. Бырапыыскаланыаҥ иһин дьиэҥ суох, дьиэлэниэҥ иһин үлэҥ суох, үлэлиэҥ иһин бырапыыскаҥ суох – ити эргиир иһигэр хаайтарбыт эрэ илэ мэнээк. Ол эрээри биһиги киһибитигэр биир бэрт үлэ көһүннэ. Ахыраанньык, бэрээдэги көрөөччү, оҕо дьон оройдорун алларааччы миэстэтэ. Бэйэтэ үөрэнэр сиригэр оннук кэбилэннэҕинэ:

– Косякка киирдэҕим ол дии, – дии охсор Куоста.

Биллэрии сыһыарааччы миэстэтиттэн эмиэ матта. Бииргэ олорооччулара бэйэтин курдук бэдиктэр. Халдьаайы курдук ыраахтан соһон аҕалбыт астарын да кыайан астанымына иэдэйдилэр.

– Кыыс наада, кыыс, – дэһэллэр аччыктыы түһэн баран.

Кинилэргэ таах хамныах көстөрө дөбөҥө бэрт ээ. Таах да бэлэм хааталаах ыччаттары кэбис диэхтэрэ суоҕа, баҕар. Биһиги дьоммут бакаа кэнспирээссийэлэнэ сылдьаллар. Атын сиргэ аарыыллар, атын дьиэни буулууллар. Иччитэх даача эрэ буолунай. Ол аайы харчы хаҥаан иһииһи дуо – мэлийэллэрэ бу кэллэ.

Убай киһи Уйбаан өйүн үлэлэтиэ эбит да, аҕыйах ыйынан аҕата аахсыллар үһүө – тэҥҥэ тэлээрэллэр, бииргэ тэлбистииллэр. Оттон үһүстэрэ Үстүүн отойун да күлүҥкээр. Аймахтыылар эрээри ханан да маарын суох дьоно. Уйбааммыт сап-саха, Үстүүммүт куп-кугас, бааһынай киэнэ бэрдэ. Куоста диэн Куоста. Үһүөн да син мээнэ уолаттар. Тыалырбабыт эрэ атахтыыр, аһара үчүгэй буолуох дьону буортулуур.

Үөрэнэр сирдэрэ Араҕас Агыраадаттан бу турар. Кыһаллыбыт киһи биэс мүнүүтэнэн элэстэнэн тиийэр ини. Быһалыы барар суолу булан абыраныахтарын, орохторугар тоһуйааччылар көстөннөр моһуоктаатылар. Кэм да харчыга наадыйбыт аармыйатыттан харса суохтар халыы сатыыллар. Охсон ылыахтарын биһиги дьоммутугар суоҕа бэрт буоллаҕа. Харчыга ыйыахтарын биһиэттэрэ халбархайдара диэн бэйэлэрин киэнэ. Ол мучумааннана туран бэйэ-бэйэлэрин үөрэтиһэ түспүттэрэ – охсооччулартан биирдэстэрэ хатыҥнаах эбит.

– Ха доо! Миигин билбэккин дуо? – Үстүүн чаҕаарара кэмнээх буолуо дуо.

– Ноо, халдьаайылар!

Биир хатыҥнаахтар бэйэ-бэйэлэрин халаһа сырыттахтарына сүрэ бэрт. Куосталаах харчылара суоҕа биирдэ туһалаатаҕа. Онтон атын хатыҥнаах хатыҥнааҕы өйүөхтээх диэн бырахсалларыгар тиийиэ этилэр. Суох аата суох. Онно туох суота наада.

Хатыҥнаахтар хартыыҥкаттан түспэттэр. Ханна барытыгар кинилэр бааллар, балаһыанньаны кинилэр оҥороллор. Куосталаах үөрэнэр сирдэринэн тараахтаан дьону хомуйар идэлээхтэр эбит. Мустууга киирбэт буоллаххына моһуогуҥ элбиир. Өйөбүлэ суох хаалаҕын, хара испииһэккэ киирэҕин, харчыга да ыйаныаххын сөп. Билиҥҥитэ биһиэттэрэ куотуна сатыыллар. Мустуута да суох сылдьыллыа эрээри, хатыҥнаахтартан ханна куотаахтыахтарай. Туох да диэбит иһин өйөбүл наада. Һааска баар ахан. Кини обургу онтон матыа дуо. Оросбуорка, охсуһуу, охсуу – кини истихиийэтэ буоллаҕа. Үөрэнэринээҕэр ол кистэлэҥ олоҕу ордорор быһыылаах.

– Если чуо – Һааска баар, – дэһэллэр биһиги дьоммут.

– Атыттар да көстүөхтэрэ, – Үстүүн да санаатын түһэрбэт.

Сураҕа кини туох эрэ оһуобай убайдаах үһү. Сир аннынан кэпсииллэринэн сылыктаатахха, онто букатын курутуой, бэйэтэ хаама сылдьар маапыйа үһү. Дьэ, абыраммыт абааһы. Ол курутуойдуун хаамаайы аҕалара биир. Оттон Үстүүннээх Куоста ийэлэринэн аймахтыылар.

– Хаан-уруу да буолбатар, син ханан эмэ… – бэйи, Куостаҥ суоттуур-суоттуур. – Өлөр-хаалар күҥҥэ өрүһүлтэ наада.

Бу оҕолорбут туох айылаах өйөбүлгэ-өрүһүлтэҕэ наадыйалларый, ээ? «Олоҕуҥ оннук – соҕотоҕу сойуолаһыахтара, мөлтөҕү мөрөйдүөхтэрэ», – диэн бэйэм-бэйэбэр хап-сабар хардарарбар тиийэбин. Олоҕуҥ охсуулаах, күннээҕиҥ кутталлаах – билэн этэбин…

Оһуобай убайбыт өр күүттэрбэтэ. Үстүүн сирэйэ нарына, сырдыга – киһибит хайдах эрэ кыыстыҥы. Убайа Онтуон олох атын киһи. Хаачыктыҥы диэҕи сахата баһыйбыкка дылы. Күлтэччи көрөн дьэ «һаллыы» киһи эбит. Күлэр диэни билиммэт күтүр – кэнкириэтинэйэ биллэр. Уҥуоҕунан орто, эбиитин хачаайы соҕус. Харса суоҕунан, бардамынан баһыйан балаһыанньас аатырдаҕа. Көннөрү күлүгээн диэххэ айылаах. Итинтиҥ бэйэтэ курутуойун ааһан, аҕата өссө курутуой үһү. Эмиэ да милииссийэ, эмиэ да арыый атын аптарытыат. Онтуону сокуоннай уола, төһө да билигин саҥа ойохтоннор. Үстүүнү ойоҕос оҕото. Көссүү оҕото көрбүтүнэн төрүүр дииллэр да, биһиги киһибитигэр аҕатын «бэрдэ» бэриллибитэ кэмчи быһыылаах. Халдьаайыга эрдэҕинэ отой көрсүө оҕо этэ. Куоратымсыйан дьэ хайыыр. Бу иннинэ убайын туһунан «чып кистэлэҥинэн» быһыта-орута кэпсээмэхтээбитэ:

– Ол-бу оросбуоркаларга уолуҥ таах «калаһын» сүгэ сылдьар үһү, – уоргаҥҥа тойон аҕалаах «Калашниковы» ама булуо суоҕа дуо.

Убайын букатын сололооботтор. Ыҥырыктан ыҥырыкка сылдьар. Хайысхатын булла да бэрэгиис. Ыар ыалдьыт буолан тиийиэ – салгыытын кириминээлинэй хуруоньукаттан ааҕаар. Аныгы үйэҕэ итинник ааттаахтары утары көрбөттөр, эгэ, үҥсэн иэдэйиэхтэрэ дуо. Хаһан эрэ син оҕо курдук оҕо эбитэ буолуо. Маҥнай бэргэһэ охсон усулуобунайдаммыт. Киһи тыыныгар туруоҕуттан букатын да туормаһа суох буолбукка дылы. Үстүүн ириэйтинэ тута үрдээтэ. Итинник убайдаах киһинэн оонньоммот. Уолуҥ хата киэптээбэтинэн уратылаах. Сэмэйбит дьэ хаһааҥҥа диэри атахтыыр?

– Кириискэттэн суотабайын суйдаабыттар. Мустууга киир диэн ыххайаллар үһү. Киһим куттана бөҕө сылдьар, – Куоста кылааһынньыктарын кэпсээн ыас гынара итээбит.

Ол Кирииһэтэ Халдьаайыга эрдэҕинэ атын аҕайдык туттара. Бөдөҥө да бэрт ээ. Киһи куттуо суох ыччата. Ол аата мустуу диэн улахан күүс буоллаҕа. Харахтарыгар дьэ дьиҥнээх бааһынай, күп-күөҕүнэн күлтэччи көрбүт Кирииһэ киппэ көрүҥэ ойуулана оҕуста.

– Блондиммыт хара маҥнайгыттан сатанымаары гыммыт ээ, – Уйбаан унаарытар.

– Бөдөҥүн бөдөҥ да көссүөтэ бэрт, – Үстүүн бэйэтин билиниминэ тыллаһар.

Убайын курутуойугар номнуо умньанан эрдэҕэ.

– Көссүө, һа-һа, атын көссүө ини, – Куоста кылааһынньыгын көмүскэһэр.

– Эс, ыал оҕото буо онтуҥ, – Уйбаан сэнээри гынар.

– Мин билэбин дуу, эн дуу? Аллар атаспын үөрэтэн-үөрэтэн баччаҕа кэллэҕим, – Куоста иннин биэрбэт. – Хата, Онтуоҥҥа…

– Ол аайы үҥсэ сылдьаары гынаҕын дуо? – дии охсор Үстүүн убайыттан көҥөммүттүү.

– Мустуу диэн туох да саба туппат күүһэ буоллаҕа. Оттон Онтуонуҥ куорат уола, көннөрү бандьыыт ини, – Уйбаан билээҕимсийэр.

– Инньэ диэмэ, киһиҥ онно эмиэ кыттыгастаах үһү ээ, – убайдаах уол билэрэ буолуо. – Ол эрээри чуолкай билбэппин, хатыҥнаахтар дуу, ханныктар дуу киэннэригэр баарын.

– Таах да… Бэт дии, – Куоста сөбүлэһэ охсор.

Уолаттарыҥ сылдьан эрэ кырыыһаланан хааллылар. Бэйэлэрин ыккардыларыгар ол эрэ туһунан кэпсэтэр буоллулар. Оннооҕор төрүү нигилиис, бэртээхэй бэссимиис, аныгыта анархыыс Куоста Онтуону оһуобай, куруубайы курутуой диэн билиннэ. Иннилэрэ-кэннилэрэ биллэ илик уолаттарбыт итинник үҥэр таҥараланан ханнах-ханна тиксээхтииллэр. Тылларын баһа биир кэм кириминээл, биригээдэ, мустуу. Халдьаайыга эрдэхтэринэ, наай гыннар, охсуһуунан-оросбуорканан иирэллэрэ.

Таалаҕа түүннэри түрүлүөн. Хатыҥнаахтан милииссийэ бөҕөтө сарсыардааҥҥы дьыаланы силиэстийэлии кэллэ. Халдьаайылартан хапсыһыыга кыттыспыт оҕолор дьонноро Таалаҕа биирдэ баар буолан хааллылар. Көстөкүүнэптэр бары көһөн кэлбиттэр. Ол ыккардыгар буолбуту эҥин араастык ханалытан букатын сэриини кэпсээн ырааттылар. Сэрии диэҕи олуоната бэрт, охсуһуу диэҕи олуһа бэрт. Халдьаайылар туспа, таалалар туспа бөлөхтөспүттэр. Сол туран Туолук сүрэҕэр ыттарда. Биэрэ кэлбит. Кэлиминэ – убайын саанан ыппыттарын кэннэ. Көстөкүүнэптэр сибилигин да сууттуур кыахтаахтар ини. Уоллара хайдах туруктааҕа буолла. Хатыҥнаахтан ускуорай кэлэрин кэлбитэ. Илдьэ барбатылар… Сонно аҕа Көстөкүүнэп таҕыста. Дьоно киниэхэ саба сүүрэн тиийдилэр. Туолук Биэрэтин эрэ манаһар. Биэрэ ытаан барда. Ийэлээх аҕата балыыһаҕа киирдилэр. Һылааба быйыл эрэ оскуоланы бүтэрбитэ. Туох туһугар? Тоҕо? Таах, мэнээк. Мэник буулдьа түбэһиэх охторор. Сэрии эбитэ буоллар өссө син этэ. Оттон бу көннөрү күн хайаан буулдьа мэнээктиир. Һылааба… Биэрэ убайа. Дьонугар көмөлөһөн эбээри үөрэххэ бара да сорумматах үһү. Бааһынайдаан да аһыа, куоракка оҕобут уччуйан хаалыа, онно-манна тиксиэ диэтэхтэрэ. Санааларыгар, бэйэлэрин кытары илдьэ сылдьаллара ордук курдук буолуо. Онтулара ити курдук эргийэн таҕыстаҕа. Сүтүктээхтэр, халдьаайылар бары да дойдулаатылар. Буруйдаах дьон, таалалар, тарҕаһан хаалыахтара дуо – балыыһа, хонтуора ыккардыгар аалыҥнаһа сырыттылар. Охсуһуу буолбут. Быһылаан тахсыбыт. Уолаттар буруйдаахтар. Уонтан биирдэрэ киһи тыыныгар турдаҕа. Ким? Ити ыйытык салгыҥҥа ыйанна. Хонтуораҕа кими да килэрбэттэр. Уолаттары милииссийэлэр доппуруостуу олороллор. Онто да суох ыарга иннэ-кэннэ биллибэт ыйааһын буолан эбилиннэ. Төрөппүттэр букатын иэдэйдилэр. Субу оскуоланы бүтэриэхтээх оҕоҥ холуобунай буруйга тиксиитэ диэн тустаахха ынырык. Аанча соҕотох. Аппайа сытыйбыта ханна дьөлө түспүтэ буолла. Куһаҕан сураҕы истээт били былдьаһыктаах сааны көрдүү сатаабыта – хантан кэлиэй. Киһитэ кини буолан тулуйан тураахтыыр. Өлүөчүк ийэтэ, сүрэх ыарыһах эрэйдээх, тута балыыһаламмыта. Атыттар да айманан дьиктилэр. Оо дьэ, Туолук, Туолук. Оҕо туһугар олоробут диэхтиибит. Аһыыр аһа баар, таҥастаах, син этэҥҥэ үөрэнэр. Онон уоскуйан сылдьаахтыыбыт. Уол оҕону уонна маныаҥ дуу, дьиэҕэ хаайан олоруоҥ дуу. Аанчалаах оҕо эрдэхтэринэ олоруу атына. Уонна ас-таҥас эрэ туһугар мөхсүллүбэтэ. Ол саҕана оҕо оҕо курдуга, барыта бэйэтэ оҥоһуллан, суола солонон иһэрэ. Оробуочай дьоно Аанчалааҕы анаан-минээн ииппиттэр үһү дуо, үлэттэн ордубат этилэр буоллаҕа. Оҕо дьонун холобуругар үөрэнэрэ, оскуолаҕа такайыллара. Хата уонна биэнньиэр, хомсомуол баара дии. Оҕону сырдыкка-кэрэҕэ олох бэйэтэ уһуйара. Билигин иит-иитимэ, оҕоҥ хайдах буолуон ким да билбэт. Оннооҕор хараҕыҥ далыгар сылдьан ити айылаахха тиксэллэр. Оҕо эрэ туһугар мөхсөр, олох олордоҕо буолар курдуккун – түмүгэ ити баар.

Сити курдук ийэ киһи оҕотун туһунан санаа саныы турда. Оҕотун эмиэ да аһынар, эмэ да өйгө баппат быһыыны кини оҥордоҕо диэн дьиксинэр. Уолга аҕата ордук чугас буолуохтаах этэ. Онтубут хайа баар. Ханна наадата суохха киһи хараҕын аалыаҕа. Аҕа холобуругар олох олоро үөрэниэхтээхтэрэ. Аанча эрин үөхтэҕинэ хайдах эрэ чэпчээн хаалар. Аппанаас ол эрэ өттүгэр туһалаах курдук.

Оппуонньа Һааскатын сааһыгар сылдьан хайа эрэ Аанчаҕа үөхтэрэн бэрт. Халдьаайы бастыҥ ыччата этэ буоллаҕа. Уочараттаах бачыымы өйөөн оскуола кэнниттэн бороон көрүүтүгэр үлэлээмэхтээн баран, атыттары батыһан куораттаабыта. Ирээтин үлэлээбит уолу баҕарбыт үөрэҕэр ылар буоллахтара. Соннук киирэн хаалбыта. Син этэҥҥэ үөрэнэн испитэ. Уопсайга симиллэн олорбута. Бэһиэлэй олох диэн онно этэ. Аһыыртан атын кыһалҕа суоҕа. Кимнээҕэр тэһийэрэ. Барыта оннук сатанан испитэ буоллар, баҕар, куоракка букатын хаалыа этэ. Кыыстыыр эҥин кэлиэ дуо – ол туһунан өйгө да суоҕа. Үҥкүүгэ сылдьарын сылдьара да, эркини эрэ өйөөн тахсара. Син кимиэхэ эмит хараҕа хатанара эбитэ буолуо. Ыччат киһи ыксаабата, ырай олоҕо, эрэйэ суох эдэр саас хаһан да бүтүө суох курдуга.

Билиҥҥи устудьуоннары манаан, куттаан туран үөрэтэллэр. Уопсай буоллун, үөрэнэр сирдэрэ буоллун – ахыраана, милииссийэ. Ол да үрдүнэн баппаттар дииллэр. Онно холоотоххо, урукку устудьуон быдан көҥүл эбит. Комсомуол, баартыйа, бүтүн систиэмэ ханна да бычыгыраппата – уонна көҥүл аатырдахтарай. Ол-бу охсуһуу, кыра ыстыычыка ол да сахха баара. Барыта тута өтүүктэнэн иһэрэ. Мэнээк айдаан, быстах быһылаан күннээҕиттэн тахсара, көннөрүттэн күөртэнэрэ. Былааһы үөҕэр, систиэмэни сирэр диэн өйгө да суоҕа. Олохтонон бүппүтү туох да бэйэлээҕэ оннуттан хамнатыа суоҕун курдуга. Утарыаҥ иһин – үөрэнэн хаалбыккыттан дьиэги булбаккын. Олох туох да айдаана, араллаана суох аа-дьуо устара.

Оппуонньа туохха да умньана илик муҥкук муҥутаан, бэйэтэ-бэйэтигэр сылдьара. Онтон кэллэктииптэн тэйиэм диэн барары кытта барсар, кэлэри кытта кэлсэр идэлэммитэ. Кэллэктиип туораппыт киһитин кырыы харахтарынан көрөллөрө, «көммүтүн» да иһин атыҥырыыллара. Арай билигин оннук киһи сороҕор илиичинэс, ураты аатырар. Оппуонньа охсуһар эӨин буолбута. Уолаттар хаһан да айдааннаахтар. Ол саҕана «охсубат», ол-бу кириминээлгэ киирбэт этилэр. Көннөрү ааһар айдаан, төлөрүйэр түрүлүөн эрэ баара. Интэринэлиисим дии-дии сахалар син биир сахалары тутуһаллара. Нууччаларга орооспот, нууччалары баайсыбат этилэр. Тыыттахтарына туран биэриэхтэрэ дуо – тутуһан кэбиһэллэрэ. Ол оннук ааһан иһэрэ.

Улахан аймалҕан, долгуйуу төрүөтүнэн буолбут хатыыскалыыр сиргэ быһылаан эдэр саас эйэлээх биһигин ыҥырыа уйатыгар кубулуппута. Сахаҕа аһара кыраһыабайгын диэн баайсан кыыһы кыыллыы кырбаабыттарын истэн баран хайа саха сөп диэҕэй. Урут-хойут тахсыталаабыт быһылааннар онно эбилик буолан омугу омукка утары туруордаҕа. Улуу нуучча норуотугар махтаныах эрэ кэриҥнээххит диэҥҥэ үөрэнэн хаалбыт көлүөнэ уларыйа охсоро түргэн эбит этэ. Төһө да ханнык эрэ Халдьаайыга олордор, Оппуонньа нууччалары кыратыттан көрөр буолан кыһаллыбат этэ. Тутуу нууччалара туох да иҥэ-дьаҥа суохтара. Наай гыннар, иһэллэрэ эрэ. Кинилэри кытта биир сыл икки нуучча оҕото үөрэммитэ. Дьэ олору «уруус» дии-дии ыыстаан байар буолаллара. Көннөрү тылынан оонньууллара, тыыппат этилэр. Атыны атыҥыраамына. Норуоттар улуу доҕордоһуулара диэни истэн-истэн кэлбиттэрэ. Суруллубуту эрэ батыһа олох устар үһүө. Норуоттар доҕордоһор ааттаахтара – сахаҕын эрэ диэн сирэй-харах анньаллара, аһаҕастык сэнииллэрэ, үөҕэллэрэ даҕаны. Сатыыр-сатаабат нууччалаан муҥнанара, тойон өттө нуучча ойохтонорго кыһаллара. Нууччалыы саҥардыҥ да, күөх харахтаах ойохтоннуҥ да нуучча буолан хаалар үһүгүн дуо. Ыккардынан көрүҥнээх «бааһынайдар» арай элбииллэрэ, ыккардынан олохтонон муналлара-тэнэллэрэ. Ол барыта биллэрэ. Көннөрү кэпсэтии туох содуллаах үһү. Бу сырыыга кэпсэтииттэн кэпсэтии хамнатар күүскэ кубулуйбута. Санаа уһуктуута саҕаланнаҕа ол. Аҕа көлүөнэ анаарар толкуйунан айан таһаарбыт куолутунан утарылаһыа. Эдэриҥ санаат саҥарыа, саҥараат тэбиниэ. Оппуонньалаах кыттыспыт хамсааһыннара хайысхалаах, төрдүттэн төрүөттээх этэ. Төһөтүн да иһин омуктарын, баҕар, дойдуларын туһугар халҕаһанан тахсыбыттара, кэккэнэн барбыттара. Хайа да кэмҥэ, ханна даҕаны эдэрдэр инникилииллэр. Эдэр ыччат диэн туох да тохтоппот сүҥкэн күүһэ. Өрөбөлүүссүйэлэри кинилэр оҥороллор, сэриигэ да кинилэр урут охтоллор. Халыан күүһү кимнээх эрэ хайысхалаан биэрэллэр, кимнээх эрэ «тук» дии-дии туһаналлар. Оттон ол түгэҥҥэ туораттан кигиитэ суох бараары барбыттара. Онно Оппуонньа баара ахан. Тиһэҕэр диэри баара. Алдьатыылаах айдаан, түгэхтээх түрүлүөн киниэхэ улахан охсууламмыта. Чыыскаҕа түбэһэн үөрэҕиттэн көппүтэ. Хаайыллыбатаҕар баһыыба. Бастаан испиттэр бастара барбыта, батыһааччылар да хаарыллыбыттара. Ол да кинини сөп гыммыта. Дьоно тута ыҥыртаран ылбыттара. Сорохтор кэлин үөрэхтэригэр хат киирбиттэр үһү. Кини оробуочайдыырын ордорон дуу, куорат дьалхааныттан саллан хаалан дуу төннүбэтэҕэ. Устудьуон умсулҕаннаах олоҕо Оппуонньа туһугар күлүм гынан ааспыт биир түгэн этэ. Ол да күндү. Бииргэ үөрэммиттэриттэн саханы саха дэтэр бастыҥ дьон тахсыбыттара. Эдэрдэригэр эллэнэн этэҥҥэ киһи буолан, оннуларын булбуттара. Дьиҥэр, барыта бэйэтиттэн тутулуктааҕа. Үлэнэн да үүнэн бастыҥнар кэккэлэригэр кыбыллар кыахтааҕа. Ону бэйэтэ түһэн биэрэн иһэрэ. Бэйэни сууттаан тугу булан ылыаҥый – буолуох буолбутун, барыта оҥоһуллубутун кэннэ. Эмиэ да дьон тэҥинэн олорор курдуктар. Аанчата үлэһитэ диэн бэйэтин киэнэ. Эргэтик да буоллар син дьиэлээхтэр, сүөһүлээхтэр-астаахтар, оҕолордоохтор. Оҕолор… Кинилэр хаһан эдэр сылдьыы эрэйин ааһан киһи-хара буолуохтара остуоруйа. Кыраларыгар мэниктээн сылаталлара. Ол аайы хаһан улаатан сынньаталлар дэһэллэрэ. Сынньата сылдьыыһылар дуо, ити баар. Оҕолорун ииппит аҕай курдук сананар аҕабыт субу кэлээт суланан бардаҕа. Аппанаас саҥа таһааран мөҕүттэр үһүө, санаата эрэ ити. Кини киһи икки оҕотун санаатынан иитэн кэллэҕэ. Холобур буолуон олоҕо хобдох, барыта быстах. Кэлин-кэлин дии-дии тугу эрэ кэтэһэрэ, бэйэтэ оҥоһуллан хааларыгар эрэнэрэ. Кини буруйа суох – олох бэйэтэ оннук. Субу туран өйдөөтөҕүнэ – олоҕун улахан аҥаара, олоҕун үчүгэйэ ааһа охсубут, ханна да суох. Ол тухары тугу гына сылдьыбытын ыт билэр. «Ээ…» – идэтинэн бэйэлээх бэйэтиттэн күрэниэн, өйө-төйө суох арыгылыы барыан баҕаран кэллэ.

Куоста арыт Кирииһэтинээн, арыт бииргэ үөрэнэр уолаттарынаан суксуруһар. Үөрэх улам кытаатан иһэр. Биһиги киһибит син барсымалаһар. Куолуһута эрэ бэйэтин киэнэ. Ону баҕас манна сэргииллэр. Устудьуон үөрэнэр эрэ үһүө, атына эмиэ ааттаах буолуохтаах. Хаста да төхтүрүйэн билистилэр, кууруһунан көрсүһэбит диэн сылтахтанан аһаатылар. Киһи көрбөт сиригэр көрсө сатыыллар. Иһэн баран уулуссаҕа быктыҥ да быраһаай – саһан кэлэн саайааччы көстүө, тоһуйан туран тутааччы да баар буолуо. Күлүгээн күннүүрэ дуу, милииссийэ бэспэрэдиэллиирэ дуу – хайата да биир курдук. Куттана үөрэнэн хаалан кыһаллыбаппыт даҕаны. Куттана-куттана лыгыччы хатанан баран дьиэҕэр хам бааччы олор ээ. Эдэрдэри буоллаҕына уулусса угуйара бэрт.

Куоста дьукаахтара хайа эрэ хаатаҕа бардылар. Таах табаарыс кыыстаахтара дьиэһиттии хаалла. Кирииһэ кэлбитигэр үһүөн истилэр. Куоста кылааһынньыгын атаарабын диэн тылланна. Кыыс тэлэбииһэр көрө сытарга дылыта. Тимир аан сэгэйбитинэн хаалла. Атаарааччыбыт арай кэлбэт да кэлбэт. Анарааҥҥытыгар иэһин атаартараары барсан хааллаҕа дуу. Кыыс саҥа нуктаан эрэргэ дылыта. Үс уол хос ортотугар биирдэ баар буолан хааллылар. Түүл дуу, илэ дуу диэххэ айылаах.

– Эн кимҥиний? – уот ааныттан күргүйдээн киирэн бардылар.

– Кыыспын! Тугуй онно?! – үс уолу утары көрөн туран куттаммата да бэрт ээ.

– Аа?! Тоҕо куруубайдыыгын?!

– Туохтааҕый онно?!

Куруубайдаһа сатаан баран сутуругунан киирсэр дьон буоллулар. Кыыһа-уола ол дьыалаҕа оруолу оонньообот эбит. Кыыспыт да тэҥ-тэҥҥэ киирсэр. Бары-барыта барчаланна, үлтүрүйүөх айылаах үлтүрүйдэ. Тэлэбииһэри көҥү көтөн кэбистилэр, чымадаан көмпүүтэр көтөн иһэргэ дылыта. Түннүктэн түннүк ордубата. Кыыс муннун тоҕо охсон кэбиспиттэрэ – дьиэ бүтүннүүтэ хаан буолла. Уонна өстүөкүлэҕэ илиитин быспыт. Куоста атаһын атааран нэһиилэ айгыстан кэлбитэ – дьиэтэ бардаак, хаан-сиин. Кими эрэ мачыы гыммыттар диэн маҥнай салла санаата. Кыыһа хата баар эбит. Куоста маатыралаат таһырдьа ойдо. Өлөн эрэри өрүһүйүөх дууһа үһү дуо. Куттанан куотта диэбиппит, бэлэм сылтах бүрүкүлүчүөнньэ көрдүү сүүрбүт. Иэстэһиэм диэбитэ – оччону оҥорон баран ол дьонуҥ кэтэһэн турууһулар дуо, суоллара былыр сойдоҕо. Кыһыытыгар ону-маны кырбыы сатаан баран, таах турар массыынаҕа күүһүмсүйдэ – тааһын үлтү сынньан кэбистэ. Онно сөп буолбакка, хайа эрэ аппаала атыылаһан испит кэриэйин лапсатын охсон ылла. Бу үлүгэргэ да айаҕын айдаана. Дьэ ыраатыах ыччат дии. Ол эрэ кэнниттэн уоскуйан дьиэтигэр киирбитэ – ускуорай диэн, милииссийэ диэн. Ким да өлбөтөх, кыыһы көрө да барбатылар. Түүҥҥү түрүлүөнү тардыбыт ыччаттары көрдүү сүүрүөхтээҕэр Куостаҕа бэйэтигэр баайсыах курдуктар. Дьиэ аана тоҕо аһаҕас турбутай да дииллэр, туох эрэ «косяктааххыт» буолуо, ол иһин иэстэстэхтэрэ да диэн сабаҕалыыллар. Кыыс сүгүн быһаарар аат диэн суох – биирин үксүн кини бутуйан силиэстийэни атахтаата. Аны туран тугу да ылбатахтар.

– Дьиэҕэ уораары-талаары көтөн түһэллэр. Бэйэҕин балконунан быраҕан баран малгытын барытын илдьэ тахсыа этилэр. Эбэтэр күүһүлүө этилэр. Билэр дьонуҥ буолуо, ээ? – кыыһы ыгаллар-ыгаллар, туһа суох.

– Хайдах тугу да өйдөөбөккүн? Итирик этиҥ дуо? – онтон олуйан киирэн бараллар.

Кыыстара «билбэппин», «оннук быһыылаах этэ», «ким билэр» диэн эрэ хоруйдуур. Милииссийэлэр «амнезиялаабыт» кыыһы манаан баран олоруохтара дуо, элэс гынан хааллылар. Дьэ онно эрэ тиллэн улаханы абырыах Онтуоннарын ыҥыран ыллылар. Оросбуорканан эрэ олорооччубут хайа эрэ халдьаайылар тустарыттан «марайсы» буолуом дуо диэтэ быһыылаах, туох да хамсааһыны оҥорбото. Түүҥҥү түбэлтэ төрдө-төрүөтэ биллиминэ соннук хаалла. Илиитин эчэппит кыыс бэлэм сылтах иһити сууйартан босхолонно. Туох да туһата суох «телканы» таах аһата олоруохтара дуо, сотору онтубут холдьоҕулунна. Уолаттар бэлэм итии ууга иһити баҕас бэйэлэрэ да сууйар инилэр.

Милииссийэлэр кэлин эмиэ кэлэ сырыттылар. Сэсиэттэртэн ону-маны ыйыталаһан көрдүлэр. Ол дьонуҥ оҕолору бэйэлэрин үҥсэллэр.

– Куруук мусталлар. Кэлии-барыы, һуу-һаа, – Куосталааҕы кэтээбиттэрэ ырааппыт эбит буолбат дуо.

Түннүгү таастыахха, ол-бу малы өрөмүөннүөххэ наада. Кими харчыга ыйаан ороскуоту сабыахха? Барытын өтүүктүү охсуохха. Үс уол өйө үлэлиир. Өйдөөх буолар эмиэ да үчүгэй эрээри, өйүнэн харчыны бэчээттиэҥ дуо.

– Кысалҕа диэтэҕиҥ, – Куоста кыһыйар.

Кыһыйымына, кини ордук ночоотурдаҕа. Уонна түннүк.

– Нуу-наа! Түннүгэ-үөлэһэ суох богуон дьиэни куортамнаһыахха баара, – Үстүүн кыҥкыйдаан кыттыһар.

– Сити баар. Биллибэккэ-көстүбэккэ олоруохха баара, – убай киһи Уйбаан этэрэ-тыынара элбэх да, онто сирэйигэр суруллан испэт.

Кини биир кэм биир. Дьэ холку киһи. Холку буолумуна, кини ороскуота диэн кыра кини.

– Хайа дураактар буолуохтарай, ээ? Бэйэлэрин үчүгэй аҕайдык… – Куоста субу охсуһа барыахтыы сутуругун дуомун суураланар      .

Мантан киэһэ ханна «косяктаахтарын», хас өстөөхтөөхтөрүн ааҕан байыахтара. Аах-ааҕыма, ороскуоту тугунан сабаллар, хайдах гынан балаһыанньаттан тахсаллар? Үбэ суох өтүүктэммэт дьыала ини. Дьонноро биллэхтэринэ отой өлөрөллөр.

Хас да күн таах сырыттылар. Үөрэхтэрин хата көтүппэттэр. Маҥнайгы куурустар манабылга сылдьар буоллахтара. Хойутаатахтарына кытта эрэпириэссийэлиэх курдуктар. Билиҥҥитэ куруустана иликтэр. Сураҕа, «первачтары» үөрэтиигэ моротуоруй биллэриллибит үһү. Ол иһин чуумпу. Ким да чокуллубута иһиллибэт. Мустуулар да тараахтыыллара уурайда. Саатар эрэ үөрэн, үүн-сайын диэбит курдук. Биһиги киһибит өр тулуйан-тэһийэн сылдьыыһы дуо, үөннүрбэтэҕинэ сатаммат. Кини көрүлүө, иһиэ-хайыа. Түннүгэ буоллаҕына бэйэтэ оҥоһуллан, атын тэрилэ өрөмүөннэнэн хаалыа үһү. Өйдөөх оҕо истэҕинэ да өйүн маалас хаалларынар эбит. Субу соторутааҕыта аҕай ылбыт устудьуонун билиэтин, паапкатын киһиэхэ туттарда. Уонна уол оҕото көҥүл көттө. Мууһунан көрө охсубут уулусса устун таах хаамыы. Халтарыйдар да охсубат. Бэнидиэнньиктэн бэйдиэлээбит милииссийэлэр харахтарын аалла аҕай быһыылаах – тараччы тутан ыллылар. Итиригэ суоҕун да иһин испит уонна эдэрэ көстө сылдьар. Охсуһуу буола турар сирин ырааҕынан тумнар уолаттар эдэрдэри сойуолаһалларыгар бэртэр. Мөлтөх таҥастаах, мөкү көрүҥнээх өттүн тоҕо эрэ тута сатаабаттар ээ. Ылаллара суох буоллаҕа.

Үтүөлээн-анньыалаан массыынаҕа симтилэр. Арааһыгар иккис ГОМ-Өа илтилэр. Дьуһуурунай чааска бэйэтин курдук биир уоллуун олор да олор. Уола билэр киһилээх буолан сотору таҕыста. Боротокуол толороору Куостаны ыга сатаатылар да, туһаламматылар.

– Сааһыҥ хаһый?

– Уон сэттэм.

– Сымыйалаама!

– Кырдьык, уон сэттэм ээ.

– Ханна үөрэнэҕин?

– Суох.

– Хайдах? Оччоҕо тугу гынаҕын?

– Суох.

– Ханна олороҕун?

– Хатыҥнаахтан сылдьабын. Дьоммор күүлэйдии кэлбитим.

Куоста биэрсийэтин итэҕэйбэтэллэр да, оҕолору кытары бодьуустаһар сулууспаҕа утаардылар. Онно үчүгэйэ диэн быардаабаттар. Дьахтар саарыстыбата буоллаҕа. Тылынан баҕас кыайаллар. Куостаны биир иэдэһигэр мэҥнээх саха дьахтарыгар туттардылар. Онто кинитэ да суох киҥэ-наара холлон олороро. Силбиэтэнэн дьикти.

– Туох күнэ үүннэҕэй. Бэнидиэнньиктэн бэһирбит бэдиктэрий. Бэйэм өйүм тахсаары олордоҕуна эҥин итириктэри аҕал да аҕал. Сорох эриттэн арахсан эрэр. Ол учуокка ылыллыыһы дуо. Ханнык оскуолаҕа үөрэнэҕин?

– Ханнык да буотах.

– Сүгүн кэпсэт!

– Кырдьык, мин Хатыҥнаахтан кэлбитим.

– Бүгүн хатыҥнаахтар күннэрэ үүммүт дуу, тугуй? Оччоҕо устудьуоҥҥун дуо?

– Һуох, мин таах күүлэйдии кэлбитим.

– Дьэ, бэркэ күүлэйдиир оҕо эбиккин. Кимнээххэ кэлбиккиний?

– Маамабар.

– Хайдах ол? Ийэҥ манна олорор, бэйэҥ Хатыҥнаахха дуо?

– Аһаа. Маамам манна олорор эрээри олорбот…

– Тугу-тугу туойаҕыный ээ? Киһи бэйэтэ нэһиилэ…

– Олорбот, ээ, олорор. Бырапыыската Хатыҥнаахха.

Киһибит өйө бааллан түҥ-таҥ бараары гынна. Өссө төлөпүөнүн нүөмэрин биэрдэҕэ үһү. Хата, кини дьолугар, ким да туруупканы ылбата. Кинитээҕэр кыһалҕалаах дьахтар түргэнник утаара эрэ охсоору бэбиэскэ суруйан биэрэн баран ыытан кэбистэ. Онто бэчээтэ да, илии баттааһына да суох.

– «Вызываетесь на допрос…». Тугу гыммыппар доппуруостууллар ол? «В мэрию…». Өссө мээрийэлээхтэр ээ, – Куоста уулуссаны булаат уларыйан хаалла.

Хараҥа. Хайа диэки хайысхаланар, хайдах дьиэтин булан тиийэр? Бэлиэ буолуох мэчиэт эрэ баар. Бу диэкини Куоста билээхтээбэт. Кини ыыра диэн устудьуоннар уокуруктара, Араҕас Агыраада, Хара Агыраада, куорат киинэ, паарка эҥин. Хайа эрэ кыргыттары баайсан син ыйдарда. Ыйбыттарын хоту уол оҕото сатыы түһүннэ. Ырааҕын ыраах да, дьиэҕэ, сылааска тиийэ охсор баҕа кымньыылаан түргэнэ дьикти. Ол иһэн хайаларын эрэ саннынан таарыйан ааста.

– Тугуй дыа?!

– Аа?!

Анарааҥҥыта өһүргэнэрэ сокуоннай курдук да, биһиги киһибит боотура бэрт. Милииссийэлэр кыыллаабыт өрүөллэрэ өһүргэтэрэ көҥүл, өһүргэнэрэ дөбөҥ. Ол иһин таарыллыбыт аахса-хайыы барбата, биир тылынан, баһыйтарда. Онтон эр ылан Куостабыт «Өссө ким баар?» диэбиттии ол-бу диэки көрүтэлээтэ. Киниэхэ тэҥнээх чугаһынан суох буолан абыраата. Дьиэтигэр тиийэн эрдэҕинэ эмиэ тохтоттулар.

– Кэл эрэ манна!

– Дьиэлээн иһэбин, дьиэлээн, – киһибит били боотура ханна да суох.

– Испитиҥ дуо? Бардыбыт массыынаҕа! – бааспыт байыаннай уонна араҕан бэрт.

Барсан истэ ээ, тук курдук. Онтон өй ылан:

– Ээ, мин торуой гуомтан иһэбин ээ, – дии оҕуста.

– Торуой даа?

– Кумааҕыбын да көрдөрүөхпүн сөп.

Онтун көрдөөһүнүгэр бириэмэ бөҕөтө барда. Сиэппит да элбэҕэ кыайда.

– Бу, – куһаҕан да кумааҕы ардыгар быыһаан ылааччы.

– Дьиэлээн иһэҕин дуо? Чэ, сөп, – баҕарбаталлар да ыыттылар.

Уол хараҥаны кытта хараҥа буолаат:

– Бөхтөөр! Захочу – замочу! – диэн саайда уонна дьиэтигэр дьылыс гынан хаалла.

Куостабыт дьоруой. Буолумуна – күҥҥэ иккилиитэ милииссийэҕэ тутуллар ыччат аҕыйах ини. Акаарылары албыннаталаата, бэйэни да түһэн биэрбэтэ, сибэтиис да гыммата уонна быардаммата. Уол оҕотугар уонна туох наада. Аан маҥнайгы бэбиэскэтин бүөбэйдээн байда.

– Бөхтөр диэн сүөһүлэр буоллаҕа дии. Бу кумааҕыбын уурунан кэбиһиэххэ наада. Кэллиэксийэлиэм дии-дии, һа-һа.

Ханна да уонна суох кэллиэксийэтин киһиҥ хаһан эрэ харчыга көрдөрөн сытыйа байыа. Былыр кыраамата мунньан куоталаһаллара. Билиҥҥилэрбит мунньуулара муода буолсу дии. Кэллэксийэньиэр киэптии түһэн баран син уоскуйда. Тэлэбииһэр эҥин суох. Өстүбэс, киһибит үөрэхтээх этэ дии. Сайдаары хаһыат ааҕан барда. Онтон улам умсугуйан умса түстэр түһэн истэ. Ботугуруур-ботугуруур.

– Сверхсекретности, которой окружена «Хезболла», могут позавидовать ЦРУ, ФБР и «Моссад» вместе взятые. Рты ее членов закрыты так же надежно, как цейфы ливанских банков, не выдающих тайну вкладов. Ноо, дьэ эрэ! Организация устроена гениально просто. Маленькие группы по три-пять человек. Никаких отношений с другими группами. Приказы отдаются по телефону неизвестным человеком, у которого есть только кличка. Люди могут жить в одной деревне, но не знать, что состоят в одной и той же организации. Все любят секреты, особенно мужчины. Это так естественно. «Хезболла» дает людям ощущение значимости и необычности в обыкновенной жизни. Опыт «Хезболлы» уникален, его будут изучать в военных академиях мира, – Куоста бу дойдуттан ырааттаҕа ити. – «Хезболла» – это первая профессиональная армия в мире, целиком использующая партизанскую тактику.

Хайа эрэ Ливан туһуттан киһибит хаана хамнаата. Ол-бу быракааһын умнан атынынан, манна суоҕунан иирээри гыннаҕа дуу. Бэйэтэ эрэ иириэ үһү, уолаттарын өйүн ытыйар. Бу үйэҕэ бэлиитикэнэн интэриэһиргээбэтэх оҕолор тылларын баһа «Насралла» да «Хезболла» буолла.

– Насралла диэн Ливан Че Геварата, – Куоста куолуһутун ааһан бэлиитик киэнэ бэрдэ эбит.

Бэйэ кыһалҕата кыйданан, саҕах сыҕаллан биэрэн онто да суох оһуобай олохторо дьиктитийэн истэ. Улахан оҕолор да арааһынан оонньууллар. Куоста өйүнэн оннооҕор буолуоҕу айан таһаарааччы… Урукку-хойукку бантааһыйатын барытын манна тистэххэ аҕыс айдаан тахсар ини.

Түүн буолла. Дьон тарҕаһан барда. Уон бииристэр төрөппүттэрэ эрэ хааллылар. Түүннэри уоттаах хонтуора түрүлүөн буолбутун туоһулуур. Туох да биллибэтэ таалалары аалар. Сорох-сорохторго биллибэтэ ордук курдук. Хонтуора бүтэй кимнээх эрэ истэ охсубуттар – саа уонна эбириэс былдьаммыт. Саа сураҕын истээт Аанча куһаҕан буола сыста. Оттон эбириэс? Хантан ол эбириэстэннилэр? Оҕоҥ туһунан тыынарын, муннуҥ анныгар туох буоларын сэрэйбэккин. Сэгэтэн көрө да сатаабаккын. Сэмээр, тугу да сэрэйиминэ олорбутуҥ ордук. Эргиччи эрэй эйигин эрэ тумнуо, төгүрүччү түрүлүөнтэн эн эрэ төлө көтүөм диэн эрэнэриҥ оччото дуу… Долгуҥҥа оҕустарбыт Аппанаас холобур буолан уолун ииппэтэх, онто саалаах охсуһа барабын диэн киһини… дэҥнээбит, ол киһитэ Биэрэтин убайа эбит. Барыта ситимнээх, төрдүттэн төрүөттээх. Биир сапка тиһиллэр буоллаҕа барыта. Мантан салгыы хай… Аанча саныан да саллан аралдьыйаары Аппанааһын тардыалаата.

– Доо, дьиэлиэххэ эрэ.

– Хайдах? Кэтэстэххэ табыллара буолуо ээ.

– Буолуох буолбутун кэннэ… Кэтэһэн да диэн. Туох аанньаны истээри.

Ботугураһан үөхсүбэккин, дьиэҕэ бара охсон бэйэлээх бэйэтин эрин баҕас кэһэттэҕинэ табыллар. Оччоҕо урукку хат уруһуйданан, күннээҕи түҥ-таҥ төттөрү таҥыллан хаалаарай?

Эйигин таптыыбын. Эйигин эрэ. Ол эрэ иһин олорорум буолаарай? Эмискэ тиксибит иэйиибин ылан кэбистэхтэринэ, таҥыллыбыт ыһыллан тарҕанан хаалаарай. Оҕо диэхтэрэ, ааһыа диэхтэрэ. Эрдэ иэйбитим, өссө да эдэрим буруйум үһүө. Мин таптыыбын, онон бүтэр.

Түөһүн иһэ минньийэн, хайдах эрэ сылаанньыйан кэллэҕэ үһү. Ол барыны сабардаан, түгэҥҥэ да уолу аан дойдуттан аралдьытта. Үлүгэргэ үктэтээри, балысхаҥҥа баттатаары гыннаххына туохтааҕар да күндүтэргэтэриҥ хараххар көстөн харысхал, өйгүн өһүлэн өрүһүлтэ буолуо. Туолугу быыһыах, ыктар ыгар ыарга быыс буолуох уобараһы туораттан кыйдаатылар.

– Ким ыппытай, ким? Саа эйиэнэ дуо?

Уол барытын өйдөөн кэллэ. Тапталын сыыһа ол тылларга таптаран сүрэҕэр төттөрү сөҥнө. Саа киниэнэ. Ону мэлдьэспэт. Эбириэс Айтаал киэнэ. Ону этиллибэт. Бэйи, тохтооҥ! Айтаал эбириэһин кимиэхэ эрэ эрэнэн туттарбыта ээ. Кимиэхэ этэй?..

Урукку хаһан да эргиллиэ суоҕа. Иккиэн айбыт аан дойдулара аны суох. Хайа эрэ түгэҥҥэ кинилэр адьас биир буолан ылаллара. Куруук баары Биэрэ хараҕынан көрдөҕүнэ араас өҥүнэн арылыйа түһэрэ. Туолук сүрэҕин нөҥүө кыыс бэйэтигэр саҥаттан саҥаны арыйыах курдуга. Ситинник уйан, ситинник сэмэй хайаан уһуой… Килбик кэрэни суох оҥорор туох уустуктаах үһү. Кими буруйдаан быыһаныахха?

– Эн дуо? Эн, эн, эн!!! – Туолугу тула өттүттэн ыххайан бардылар.

– Буруйдаахпын, мин бэйэбинэн… Эйигин…

Баарыҥҥы сарсыарданы аһаран, сарсыҥҥыга быһалаабыт буоллун. Халдьаайы Биэрэтин аанньал оҥостор ааттаах туох кыһалҕаттан халдьаайылары утары бардаҕай. Биэрэ туһугар бэйэтин да харыстыа суохтуу сананар эрээри. Саныы турар, саныы турар. Барытыгар кини. Кини эрэ. Бу Таалаҕа, хонтуораҕа, хос иһигэр, хаадьаҥалаабыт олоппоско олорооччу кини хаҕа эрэ. Хаҕы баҕас хайаатыннар даҕаны.

Нөҥүө күнүгэр таалалар турар кэмнэригэр турдулар. Олох салҕаныахтаах. Санааларын биир аалар – биллибэт биир. Экиспэртиисэ, эбириэс, силиэстийэ диэн тыа сиригэр олуонатык иһиллэр тылларга биир күнүнэн үөрэннилэр. Оттон уон бииристэр үөрэхтэрин дьыла саҕаланна. Барыны быһаарар, инникигэ олук уурар бүтэһик сыллара.

– Испиирэни билэҕин дии, били…

– Аа, билэн.

– Кини һаайката бэспэрэдиэллээбит үһү дии, ХатыӨнаахха.

– Үрүйэлээх уолун дьаабылаан өлөрбүттэр.

– Буолуо, буолуо. Онтуҥ дьиҥнээх отморозок.

Үстүүннээх Уйбаан сытан эрэ дойдуларыгар буолбут быһылааны ыас гыналлар. Куосталара кыттыспат.

– Дыа, Куоста!

– Насралла!

– Аа? – киһилэрэ атын ааттаннаҕа дуу, дьэ саҥа аллайар.

– Аа… – Куосталарын бантааһыйа иһиттэн кыайан оруо суохтар.

Онно арай биһиги өтөн киирэрбит дуу. Ээ, кэбис, амырыыны айан таһаарбыт диэн бэйэҕит айдаарыаххыт. Ол кэриэтин дьиҥ олоҕу батыһыаҕыҥ. Күннэтэ буолары тиспиппин баалаабат, ону баҕас мэлдьэспэт инигит…

Олохпут бакаа ортотунан. Уолаттар ыастыйалара эрэ мантан көстүбэт олоҕу хатылыыр.

– Аҕыйах хонук иһигэр хас да киһини мачыы гыммыттар.

– Бээ, ол Испиирэ, тохсус дуу, хаһыс дуу эрэ буолуохтаах этэ дии.

– Арааһа онус буолуо. Быһайын кинилэр миигин куруустаабыттара.

– Ээ, онтуларыҥ киһи аахсыбат дьоно.

– Уоттар! Шииттэр өс хоһооннорун билэҕит дуо? – Куосталара букатын атын тиэмэҕэ көһөөрү гынна.

– Аа?! Бу да киһи.

– Бырахтараары гыммыт… – Үстүүн күлэн сыһыгырыыр.

– Ээ чэ. Эһиэхэ өйдөтөн да диэн. Эһиги билэргит эрэ Халдьаайы да Хатыҥнаах, – киһилэрэ өһүргэниэхчэ.

– Өссө мамбыаттар диэриий, – Уйбаан аны өһүргэнээри хаайар.

– Эһиги глобально толкуйдааҥ ээ!

– Босуол! Соторутааҕыта бэйэҥ тылыҥ баһа мустуу да истириэлкэ этэ дии, – Үстүүнүҥ аахсан баран төннөөччү.

– Ханнык эрэ кыра ыстыычыкалар, иҥэ-бата сатаан охсуһуулар, солуута суох солоһуулар туохха наадаларый? Мэнээк, таах сибиэ буоллаҕа, – Куоста Куостанан буолан барар.

– Улахан кыраттан саҕаланар. Оннооҕор өрөбөлүүссүйэлэр… – кинилэр улаханнара Уйбаан куолуһута киирэр.

– Кыраны күөртүөххэ, быстаҕынан далаһаланан, бэйэ туһатыгар эргитэн улаханы оҥоруохха сөп, – эмискэ өрөбөлүссүйүөннэй тыыннаммыт уол этэн-тыынан бардаҕын көрүҥ. – Барыта хайысхалаах, сыаллаах-соруктаах буолуохтаах.

– Дьэ, туохтан сылтаан, туох туһугар сэриилэһэ бараары гынныҥ, дураак? – Үстүүн өрөбөлүссүйүөннэй өйө уһукта илигэ өтө көстөр.

– Өрөбөлүүссүйэ өйтөн саҕаланар. Өй тугу тобулбатаҕа баарай… Уонна утара соруннахха тугу баҕарар утарыахха сөп.

– Чэ, холобур?

– Хайа да кэм, былаас, тутул итэҕэстээх. Онон киириэххэ сөп. Үчүгэйдээҕэ умнуллан, куһаҕана эрэ хостонон бардаҕына, ким баҕарар өрө тураары өргөстөнүө. Сумотуоха саҕаланнаҕа ол. Сумотуоха кэнниттэн сумуута кэлиэ. Саҥа дьонтон саҥа дьоруойдар күөрэс гына түһүөхтэрэ.

–Бу да киһи. Эн бантааһыйаҥ бараммат. Били, хаһан эрэ Халдьаайыга…

– Ээ, ол диэн. Бантааһыйа буолан баран баламат, балысхан бааллаах буоллаҕына астык.

– Дьэ эрэ, дьэ эрэ! Хата, кэпсээ, – тэлэбииһэрэ суох тэһийбэт Үстүүн үөрүүкэтэ дьикти.

– Наака… Киэһэ буолла.

– Чэ, чэ, доҕоор, аччыыһырыма, – убай Уйбаан эмиэ кыттыһар.

– Ислам бартыһааннарын ким да кыайбат дииллэр. Ону ис-иһиттэн үөрэтээри Кирьят Шмонаҕа…

Ыы, киһибит ыыра ыраатан ситиэхпит суох дии. Кини бантааһыйатын баарыһа тыал үрдэр эрэ тиириллэр. Ханна-ханна тиксиэ, киһини батыһыннаран туохха-туохха тиэрдиэ биллибэт. Аны байабыыктары арбаабыт, тэрэриисими сэҥээрбит диэн уорганнар уорбалыахтара, ааҕааччылар айманыахтара. Кэһэйбит киһи суруйаары гыммыппын суох гына охсорбор тиийэбин. Эбэтэр туспа лоскуйга тиһэ-тиһэ кистэлэҥ архыыппар уурарым дуу?

Оттон Куоста тылынан оонньоотун ээ. Олоҕунан эрэ оонньооботун, көстүбэт сэриинэн эрэ үлүһүйбэтин. Киэһэрдэ. Түннүк сабыытын сэгэтэн таһырдьаны одууластахха оннук айылаах туох да суоҕун курдук. Түннүк диэн – таһырдьа тахсан кыратык хааман көр ээ.

Араҕас Агыраадаҕа аралдьытар дьиэ арааһа баар. Харчылаах эрэ онно тоҕуоруһар. Көннөрү көлөөктөрү эмиэ ол сирдэр угуйаллар. Итиннэ бөлөхтөһөн, манна мустан турар ахан буолааччылар. Тула тоһуур. Түүннэри килиэп ыла тахсабыт диэн уолаттар чуут былдьана сыстылар. Аралдьытар киин таһыгар араллаан бөҕөтө. Иннигэр икки киһи далбаатаһа сылдьар, ойоҕоһугар охсуһаллар, кэннигэр кэһэтиһэллэр. Онно хабыллымаары утары дьиэнэн сөрөнөн ааһаары гыммыттара – ол дьиэ анныгар эмиэ айдаан.

– Ойоҕоһунан сытыар, ойоҕоһунан! – өссө оннун булларан баран кырбыыр дьон эбит.

Соҕотоҕу сойуолаһан соһон киллэрбиттэр быһыылаах. Ааһан иһээччини атаакалыыллар эрэ, туох эрэ «косяктаах» сордооҕу буулаатылар эрэ – тохтоло суох тэбиэлээн тиҥиргэтэллэр. Инчэҕэй эттээҕи иэдэтииһилэр. Килиэп сиир баҕаттан киирэн биэрэ сыстылар, кыл мүччү дьиэлэрин буллулар. Өйдөөх сылдьан быкпыттара – куораттара куттала бэрт эбит. Саллыбычча түүннэри аны кэриимниэ суох буолан андаҕайаллар. Холоон хороонноругар сытыахтара, күн сарсын күүлэйдиир дьон ини. Ол иннинэ киһини бары сиилиэх курдуктар.

– Онтуон сабыс-саҥа массыынатын ханнык эрэ отморозоктар үлтү сынньан кэбиспиттэр. Прикинь – КИНИ киэнин! Сойуолаһан барыларын булаттаабыт, – Үстүүн бу түүн аан дойду сэкириэтин барытын аһыыһы.

– Бэйэлэрин уонна үлтү сынньыталаабыыт? – убай атын убай сырыытын сэрэйдим дии саныыр.

– Сынньыбыта буоллар өссө ылаадына этэ, – Үстүүн кэпсиэ буолуо кэпсээминэ уһатар-кэҥэтэр идэлээх.

– Мачыы гынаттаабыт дуо? – Уйбаан чап гыннарар.

– Ыыһых.

– Хайдах ол?

– Хайдах-хайдах, боростуойдук.

– ?

– Биир-биир, эбириэһинэн.

– Уонна?

– Хайдах уонна? Оттон барыларын өлөртөлөөбүт, – Үстүүммүт кэпсээнэ киинэтиҥи.

– Соннук хаалбыыт?

– Хаалымына. Киинэҕэ эрэ өлөрүөхсүттэр тутуллаллар. Саҕатыттан харбаппатах күлүгэр имнэнэ-имнэнэ сылдьар буоллаҕа.

– Ноо! Убайыҥ отмор… Ээ, чэ, ити хааллын, – Уйбаан атын убайы үөҕүөн туттунна.

Үстүүнүҥ аны үҥсэбин диэн туруо. Төһө да быраат буоллар, итинтиҥ саарбах киһи. Бааһынайтан тугу булан ылыаҥый.

– Ноутбугу оҥорторуохха наада. Онто суох хайдах да… – Куостаны арыый атын хартыыҥкалар аралдьыталлар быһыылаах.

– Харчы наада, харчы.

– Даа… Харчыта суох туох хамныай.

Сити сытан уолаттар утуйбуттаахха бардылар. Онно да харчы сиимбэл буолан ситтэрбэт ини.

– Араайа барахсан сүрэҕинэн… Ыалдьарын ыалдьар этэ да, эдэр буоллаҕа… Өлүөчүк… Дьэ, иэдээн…

Ыаллара дьахтар киирбит. «Өлүөчүк» диэни истээт Туолук дьэ бүтэһиктээхтик уһугунна. Араайа диэн Өлүөчүк ийэтэ дии. Били быһылаантан ыла сытар сурахтааҕа. Биир иэдээн иккиһи сиэтэн аҕаллаҕа. Кини уола Айтаал эбириэһинэн Халдьаайы Һылаабатын ыппытын истээт букатын буорайбыт диэбиттэрэ. Өлүөчүк – Саабынаптар саамай кыралара, атаахтара. Икки улаханнара аармыйаттан кэлээт ойохтонон, чугас нэһилиэктэринэн олохсуйбуттара. Өлүөчүкпүтүн баҕас үөрэттэриэхпит диэн өссө куоракка көһүөх курдук саҥараллара. Барытын былааннаа, баҕараргын хараххар көр. Өйгө баары олох хатылыа дииллэр дии. Былааннаа-былааннаама, баҕар-баҕарыма – биир үтүө күн барыта тиэрэ эргийиэ.

– Уолуҥ хайдаҕый?

– Үөрэннэҕэ буола сылдьар. Хатыҥнаахтан ордубат. Субу-субу ыҥыртараллар. Туоһу быһыытынан бакаа. Охсуспуттарын иһин эмиэ эриллиэх курдуктар. Суукка диэри итинник дьаабы буолуо, бука.

– Оттон алҕас диэн буолбут дииллэр дии.

– Алҕаска киһини өлөрдөхтөрө. Алҕаһаары эбириэстэнэн барбыттар үһү дуо? Ким билэр, – Аанча айаҕа аһыллан аһаралаары гынна.

Туолук истибэккэ буола сатыыр да, син биир иһиллэр.

– Били үөрэхпит эрэ, туохпут эрэ. Сиртэн быга иликтэриттэн холуобунай дьыалаҕа эриллибиттэри ким эппиэтинэскэ ылан үөрэтиэй. Улахан уол да… – Аанча аны муҥатыйара итээбит.

– Оннооҕор буолуохтары үөрэтэллэр дии, – таһаара дьахтар уҕарыттаҕа буолар.

Атын ыалга уонна тугу туойуо биллибэт. Уон биирис уолаттарын онто да суох дьон кырыы харахтарынан көрөллөр. Учууталлара кытта тоҥуй буолбут курдуктар. Толлорго да дылылар. Санаатыгар эбитэ дуу?

Аппанаас уолун кэһэтииһи дуо – эр киһи эр киһини өйдүүр аатыран, бэл, мөхпөтөҕө даҕаны. Субу ойохтонуохча уолун Аанча хайыай – тылынан эрэ кыайар. Дөйөн хаалбыт Туолугар тылын чиэппэрэ да тиийбэт быһыылаах. Суоҕар мөҕүттэр, киирбит киһи аайы дакылааттыыр. Уол ийэтиттэн куота көтө сылдьар. Көһүннэ да биирэ сулуйбутунан барар.

– Көстөкүүнэптэргэ күтүөттүүрүҥ баҕас уурайда ини, – аны онон киирдэҕэ үһү.

Хата, били дьахтар тахсыбытын кэннэ айдаарар. Туох да диэбит иһин Аанча айдааннаах дьахтар. Уол көрүҥүн уот айаҕа боруостуур.

– Өссө да турбакка сытар дуу? Тур түргэнник! Аһаан эбэриҥ дуу, – кини аһа да биллэр, баар эрэ буоллун диэн.

Уоллуҥуттан хантан үчүгэй хаһаайка тахсыай. Түргэнин түргэн. Сыыһа-халты, үрдүнэн-аннынан. Ол да богдо. Үс эр киһи кэнниттэн хомуйа сылдьыахха наада. Кини кыһаллыбата буоллар, баларыҥ таах най барыа этилэр. Ыһарга-тоҕорго эрэ аналлаах дьон.

– Өлүөчүгүҥ ийэтэ бараахтаабыт. Эһиги содулгут! Быһа аччаҥалаан охсуһа оонньооҥҥут алдьархай бөҕөнү оҥордугут дии. Ону өйдүүгүн дуу, суох дуу? – аһыах да оҕону аһатыа суох.

Оҕобутун сарсыарда эрэ таба тутабыт. Тото мөҕөн, сарсыардаттан санаатын алдьатабыт. Уонна ирээппитин ииппит саҕа сананан элэс гынан хаалабыт. Истэн эрэ кэбиһэр курдуктар – истэригэр тугу иитэ сылдьаллара биллибэт. Тылыҥ сүлүһүннээх ээ. Ол үлүгэргэ таптарбыт оҕо кыһыытын киминэн эрэ таһаарыан наада. Охсон көрүө, тэбэн ааһыа. Охсуллубут эмиэ кими эрэ охсор уочарата кэлиэ. Дьиэ иһинээҕи айдаан, бэйэбит дьыалабыт дии-дии ардыгар аһаралыыбыт. Онтубут соторунан содуллааҕын, эрэй буолан эргийэн кэлиэҕин сэрэйээхтээбэппит.

– Быччайа сытыйан, сыыҥын соһо сылдьан өссө… – оҕотун хайдах үөҕүөн билиминэ мух-мах буолар.

Быччаҕарынан баҕас киириэ суох этэ. Бэйэтин үөхпүтүн тэҥэ. Уола Аанча куоппуйата ээ.

– Чэ, сөп, бүттэ! Айака дыа, хара сарсыардаттан. Хайа муҥун… – Туолук тулуйарын ааһан хаһыытыах да курдук. – Буруйдаахпын бэйэм бэркэ билэбин. Хайыыбын оччоҕо, ыйанабын дуо?!

– Көр эрэ маны! Аны миигин кырбаа! – соччо кырбаппат Аанча ини.

– Бүт диибин дии!

– Ыйанабын диэннээх өссө. Оннук гынан үөрдэриҥ эрэ хааллаҕа.

– Үөрүөххүт буо! – Туолук инньэ гынан аһаабата, хоһугар дьылыс гынан хаалла.

– Үөрүмүнэ! Биир айах көҕүрүө… – Аанча бэйэтин айаҕа хонтуруолтан таҕыста. – Бары да дьүгэлийиҥ! Айакка!

Үөхсүүнэн саҕаламмыт күн туох аанньа үһү. Туолук умса түһэн баран сытар. Үөрэнэн да диэн, туох наада. Олорон да диэн… Эмиэ! Санаабат буола сатыыр. Күндү көстүүнү күүһүнэн кыйдыы сатыыр. Саныы турар, саныы турар. Биэрэтин көрбөтөх хас күнэ дьабыҥҥа тимирэр. Ону кытары бэйэтиттэн биир-биир туох эрэ көҕүрүүр. Сотору хаҕа эрэ хаалар ини.

Харчы тиэмэтэ харааччы иирдэрэ буолла. Таас буларын буллулар. Улахан эрэйинэн, уон сиринэн абырахтаан түннүктэрин таастаатылар. Тыал тыалынан киирэрэ баҕас уурайда. Тэлэбииһэрэ суох олорорго үөрэнэн да бардылар.

– Биһиги дьоммут кыраларыгар араадьыйа эрэ баар үһү дии. Хайдах олорбуттарын өйүм хоппот, – Үстүүн баһын быһа илгистэр. – Прикинь, дэриэбинэҕэ, күн ахсын биир кэм биир.

– Күн аайы кулуупка киинэҕэ бараллар үһү дии, – убай киһи аҕа көлүөнэҕэ айбакааттыыр. – Билигин эн киинэҕэ күн аайы сылдьаҕын дуо? Ый баһыгар-атаҕар киинэлээтэххинэ баһыыба.

– Һа, киинэ! Аата эрэ киинэ ини. Барыта сэбиэскэй, былыргы.

– Ол саҕана былыргы өссө былыргы буола илигэ ээ. Уонна үҥкүүлэрэ, оонньуулара баһаам үһү дии.

– Байаанынан диэ.

– Байаанынан да буоллун. Зато бэһиэлэй. Эс, аһара байаанынан эрэ да буолбатар. Уонна ол саҕана эҥин субуотунньуктара диэн – ускучаайдаабат үһүлэр. Күлүгээннэртэн куттанан дьиэттэн быкпакка олорор үһүө, атын олох ини.

– Чэ, туох да диэҥ, тэлэбииһэрэ суох таскаа! – Үстүүн иннин биэрбэт.

– Көмпүүтэрэ суох диэ. – Куоста баарын биллэрэр.

– Таскаа диигин. Былыр тоҕо эрэ таскаатыйан, иҥэ-бата сатаан охсуспаттар эбит ээ, – Уйбааныҥ син мээнэ айбакаат эбит.

– Ону эн хантан билэҕин? Көрөн турбутуҥ дуо? Кимнээҕэр арыгылыыллар үһү дии, – биирэ иннин биэрэн бэрт.

– Киһилии арыгылыыллар буоллаҕа дии.

– Туох айылаах ааспыты арбаан бардыҥ? Бэйэҥ кэмҥин сирэриҥ оччо дуу?

– Сирбэтэрбин да… Хайа да кэм харалаах-үрүҥнээх. Кэлин биһигини эмиэ хайдах тэһийэн олорбуттарай диэн туруохтара. Охсуһуу да оросбуорка, киирсии да кириминээл, уулуссаны тараахтааһын, иҥэ-бата сатааһын – туох интэриэстээх олоҕуй диэхтэрэ. Оччоҕо Үстүүн оҕонньор туох диэн үһүйээнниэҥ этэй дьэ?

– Үчүгэйин эрэ үһүйээнниэм буоллаҕа. Киһи өйүнэн, кыаҕынан олорор көҥүл үйэ этэ диэҕим. Эдэригэр эрэйинэн эллэнэн ким хайдах буолара быһаарыллар кэмэ этэ диэҕим. Уонна… – саҥа кэм айбакаата харан хаалар.

– Харчылаах халлааҥҥа диэри арбанар, үптээх эрэ үтүөтэ ааҕыллар иннэ-кэннэ биллибэт быыс кэмҥэ кыл мүччү олорбуппут диэр, – бантааһыйаттан ордон оннооҕор Куоста кыттыһар. – Урут эдэрдэри ордугургууллара. Билигин аһыналлар эрэ.

– Эрэй-муҥ бөҕөтүн эдэрбэр көрбүтүм, – Үстүүн оруолугар киирэн оҕонньор буолан ылар.

– Урут эрэйи көрбөтөхтөрө диэтэххит дуу. Сэрии, аччыктааһын, эҥин эрэпириэссийэ диэни билбэтэх дьоллоох инибит, – ааспыт айбакаата бастыах курдук.

– Билигин токкун дуо? Билигин сэрии суох дуо? Быардаммыккын бэлиэр умуннуҥ дуо? – саҥа кэм айбакаата да хаалсыбат.

– Чэ, ити хааллын. Бэйэбит кэммититтэн ханна куотуохпутуй? Үчүгэйэ-куһаҕана барыта биһиэнэ. Сирэр буоллаххына охсус, уларыт, эйэлэһэн сылдьыма ээ, – Куостабыт ыккардынан буолары ордорор.

– Устудьуон урааҥхай уулуссаҕа ураҕастаныаҥ дуу, болуоссакка баран айбардыаҥ дуу? – Үстүүн иһин үөнүгэр киһитин күөртүү сатыыр.

– Соҕотоҕун таҕыстаххына сойуталлар буо.

– Бэрт киһи биһигини соһоору гынаҕын дуо?

– Ким да эйигин аһаҕастык атааннаһа таҕыс диэбэт ээ. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһыахха наада. Баһыйар күүһү өйүнэн өһүлүөххэ наада.

– Өйдөөх уол хайыаххыный. Сорох өйө үөрэх иннин ылымаары ыксатар. Үөрэнэҕин да, ол-бу үөҥҥэ тиллэҕин да, онтон ордон өссө бантааһыйалаан балыыҥкалыыгын.

– Бантааһыйа да баарга тирэнэр.

– Эн төбөҥ иһигэр туох баарын аһан көрбүт киһи баар ини.

– Кэмсинэ сылдьаайаҕын.

– Хата инньэ диэ.

Бантааһыйаһыт Куоста быыһыгар барыны-бары гынар. Ноутбугун экиспэртиисэҕэ биэрдэ. Туга алдьаммытын быһаарыахтаахтар. Тэбэр сүрэҕэ, ис эйгэтэ ыһыллыбыт буоллаҕына, сапчааһын сыаната уон алта-уон аҕыс тыһыынча буолуон сөп үһү.

– Уу! Лучше саҥаны ылбаппын дуо, – Үстүүн туораттан сөҕөр.

– Саҥаны да, эргэни да – быккынан ылаары гынаҕын дуо?

– Мин буруйум үһү дуо? – бааһынайдара кыралаан өһүргэс.

Эмиэ харчы тиэмэтэ хаарыан олоҕу харгыстаары, эдэрдэр эйэлэрин эһээри гынна. Кириминээлгэ киириминэ, охсумуна-хайаамына босхо харчыны хантан баһан ылыахха сөбүй? Элбэҕэ бэрт ээ – сороххо биир тыһыынча баҕалаах. Уон аҕыстаах уолаттар уон аҕыс тыһыынча туһуттан туохха-туохха тиксэллэр.

Онтуларын быыһыгар дьонноруҥ үөрэннэҕэ буолаллар. Эчи, маӨнайгы кууруска соруйан гыммыт курдук бороробуотка, эрэпэрээт, дакылаат элбэҕэ. Саллыбыттар маҥнайгы сэмиэстиртэн сыыйылынныннар диэн бэлиитикэ ини. Куоста билибитиэкэттэн ордубат. Сорҕотун интэриниэттэн сомсор. Бэлэми. Онон, киһибит үөрэҕэр түөрэҥнээбэт орто. Үчүгэйдэр да диэки үнүөхтүөх курдук. Тэлэбииһэр суоҕа туһалаата – уолаттар аралдьыйбакка уруок ааҕаллар, солото суох суруксуттууллар. Быыс булан таскаатыйбаттар даҕаны. Ону баара диэххэ. Көтөр көмпүүтэрдэрэ улахан алдьаныылаах үһү. Сэрэйбит сэрэх – уон аҕыс тыһыынча наада.

– Аа! Хайыыбыт? – Куоста уолаттарын ыххайар.

Ол дьоно ыгдах эрэ гыналлар. Өр эрэйдэтэлээн баран Үстүүн оһуобай убайын ыҥырда. Сүбэлээтэҕинэ кини сүбэлиэ, абыраатаҕына кини абырыа. Холтуура, бодуробуотка дэһэллэр. Үөрэхтэриттэн, күүлэйтэн быыс булан үлэлиэхтэрэ үһү. Төһө бэйэлээҕи сомсон ылаары. Албыннаан дуу, аптаан дуу эрэ эмискэ байар инигин. Курутуойдара сүбэни баҕас биэрдэ. Хата, кими да охсор, уорар-талыыр наадата суох эбит. Тутуллубатыҥ эрэ тойоҥҥун. Тутулуннаххына, уорбуккунааҕар ордук буруйга тиксэҕин. Таайыҥ эрэ, ол туох буолуой?.. Уолаттар сөбүлэстилэр. Атахтара аны аһатыа, өйдөрө өлөртөн быыһыа.

Инньэ үс-түөрт диэки үөрэнэн бүтэллэр. Онтон иккис олохторо саҕаланар. Оскуолалары буулаатылар, болуоссаттары боруобалаатылар. Эпэрэтиибинэй эргиэҥҥэ түргэнник үөрэннилэр. Илэ өйүнэн эрэ оннукка табыллаҕын. Дьоммут чөл олохтоннулар. Бэйэлэрэ бэртэр атыттары алдьатабыт диэн кэмсинэ сылдьыыһылар дуо – ымсыылара дьикти. Албынынан муспут үптэрэ туһаҕа турар эрэ, суох эрэ – тыалынан киирбит холоругунан тахсар ини. Били миинньиктиир аҕай милииссийэлэрбит, уоран кэтиир аҕай харахтаах устуукаларбыт дьиҥнээх кириминээли өйдөөн көрбөт буолаллар эбит. Харахтара итириктэргэ эрэ иҥнэр, күлүгээттэри эрэ көрдүүр. Дьай арааһа да элбэҕэ. Биирин суох гынаары сойуолаһар кэмнэригэр атына айбардыа.

Биһиэттэрэ үстэр, бииргэ хаһан да үлэлээбэттэр. Кимиэхэ да отчуоттаабаттар. Барыта чып кистэлэҥинэн, илэ өйүнэн оҥоһуллар. Уонна тоҕо тутуллуохтарай. Оттон Онтуон диэн сиэйпэ кэриэтэ – бэйэтин кистэлэҥэ буолунай. Онтон биирин кэм да Үстүүн быктаран турардаах.

Онтуон Москубаҕа аҕай дьиэлээх үһү. Сорохтор Москубаҕа буолуохтааҕар, олохтуун да дьиэтэ-уота суох сир-халлаан ыккардыгар сылдьаллар. Бу оҕо хантан ойоҕос харчыланна дьэ? Хантан, хантан – халлаантан. Халаан-талаан буоллаҕа дии. Тоҕо эрэ киниэхэ тыалынан киирбит холоругунан тахсыахтааҕар, кыратык да энчирээбэт ээ. Иҥнэҕинэ дьэ иҥэр эбит. Элбэх буолан биир сири халаабыттар. Ахыраанньыктары үлтү сынньан кэбиспиттэр. Үлүгэр үбү баһан ылбыттар. Мааскалаахтар эҥин үһү. Букатын киинэҕэ курдук дии. Милииссийэлэр кэлэрин кэлбиттэр. Олордуун аны киирсибиттэр. Уонна хотон тахсыбыттар. Киинэттэн атына онно. Киинэҕэ син талыыллар, өлөрөллөр-өһөрөллөр, түмүгэр син тутуллаллар ээ. Биһиэнигэр төттөрү. Туттахтарына да ол-бу миэлэһи, кыра уоруйахтары, көннөрү күлүгээннэри хомуйаллар, олору дьүүллээн сууттарбыт аһыыллар.

– Абааһы киһитэ эбит ээ, – Куоста Насраллатын умнан бэтэрэнэн дьоруойданаары гыннаҕа дуу.

– Хаһан эрэ син харытыттан харбатар ини, – Уйбааннара эрэ сөпкө толкуйдуур дуу.

Сөпкө толкуйдуур да сөбө суоҕу оҥорсор дии. Өйүнэн өйдүүллэр да дьоммут тостуну-туораны оҥорбуттара эрэ баар буолар. Оттомо суохтара оччото дуу, олохпут оннукка күһэйэрэ дуу. Онтуону былаах гыммыт оҕочоосторбут биисинэстэрэ сайдан иһэр. Өрөмүөн харчытын баҕас буллулар. Куостаҕа ол эрэ наада курдуга да, ымсыытын ыйыстан кэбиһиэ дуо – тохтуур аат диэн суох.

– Уолаттар, аһара барымыаҕыҥ, сүрэ бэрт, – Уйбаан буойдаҕа буолар.

– Харчы каака дуо? Биир бэйэм күлүкпэр эрэ имнэнэбин, – Үстүүн байар суолга букатыннаахтыы үктэммиттии сананар быһыылаах.

– Баай кыраттан таҥыллар. Үлүгэр баай төрдө албын, түөкүнүстүбэ. Оннук саҕалаан баран, кэлин аматыйаллар. Үп үбү үүннэрэр, баай баайы угуйар.

Өрөбөлүүссүйэни биисинэс солбуйаары гыннаҕа дуу. Иккиттэн биирин талаҕын. Үчүгэйтэн ордук үчүгэйин. Куһаҕантан арыый да бэтэрэнэн соҕуһун. Уолаттарбыт чөл олохтонон чөкөтүйдүлэр диэн үөрүөхпүтүн, саарбах суолу талан сарсыҥҥылара сарбыллыах курдук. Охсуһууттан тэйэн бүтүн хаалыахтара диэн күлүкпүтүгэр имнэниэхпитин, харыларыттан харбаттылар да хаайыы дьоно буолар кыахтаннылар. Иккиттэн биирин эрэ талаахтыыбыт. Үһүс суол бүтэйэ оспут муҥа дуу?

Туолук бэйэтин эрэ айдаана. Айдаана буолан, иһигэр айманыыта, тус тырагыадьыйата. Таах, мээнэ сылдьар оҕо курдук. Чалбах курдугунан көрөн баран уруокка олорор, табаарыстарынаан хам-түм тыл бырахсар, үөрэнэн хаалбычча учууталларыгар өсөһөр. Өрөлөһөн да диэн, эгиэнэн эрэ тыынар учууталлара кинилэрдиин аны ыстыычыкалаһа оонньооботтор. Урут уруок аҥаара аахсыы, натаассыйа буолара. Ситэ биэрбэтэхтэрин билигин барытын симэ сатаан, учууталлар саҥалара аптамаат уочаратыныы – уруок араамкатыттан аны тахсыбаттар. Арай, кылаастарын салайааччыта Анна Дмитриевна уруогун сиэртибэлээн туран атын кыһалҕаламмыт оҕолорго мээрилиир:

– Хайдах өйдөөбөккүтүй? Барыта билигин быһаарыллар. Быйыл үөрэххэ киирбэтигит да бүтүүкэтэ. Эһиил эгиэ туттараргыт уон төгүл уустук буолуо. Субу балаһыанньанан быйыл да эгиэни этэҥҥэ ааһаргыт саарбах. Барыны умнуҥ ээ. Кыһалҕа диэн куруук баар буолуо. Кыһалҕаны кытта олорорго, онно мэһэйдэппэккэ сылдьарга үөрэниҥ, – аҥаардас ийэ кыһалҕа диэни билэрэ бэрт буолан итинник тыллаһан эрдэҕэ.

– Барыта мин үрдүбүнэн буолуо. Уон бииристэр эрэ айдааннара. Ол аайы мин аатым ааттанар, мин аптарытыатым түһэр. Оттон мин бэйэм… Хаһан эрэ саас буолан абырыыр.

Ол да иһин оҕолор кинини учууталларын курдук буолбакка, ыаллара дьахтар курдук саныыллар. Этиһэллэрэ-эйэлэһэллэрэ көҥүл. Уон биирискэ тахсалларын Анна Дмитриевна хас сыл күүттэ этэй? Тугу бэлэхтиэхтэрин таайа оонньоон соҕотохсуйбут сүрэҕин сылаанньытар быһыылаах. Кыратык энньэҕэрин аахсыбатахха син мээнэ көрүҥнээх ээ. Кырааската-майыра суох бэйэтинэн үчүгэй. Бүгүүрэтэ да сөрү-сөп. Тоҕо кинини эрэ арыылаан хаалларбыттара буолла? Сытыыта бэйэтин киэнэ, сырыыта бэрдэ дуу? Итинтиҥ атын улуустан бэлэм оҕолоох тиийэн кэлбитэ. Таалалар саҥаҕа саба түһэр бэйэлэрэ тоҕо эрэ чугаһаабатахтар. Таах да, баардааҕа буоллар син тугу эмэни гыныа этэ. Ол иһиллиэ этэ. Таалаҕа таайына диэн суох.

Маҥнай син бэрт этэ. Үөрүнньэҥэ, оҕолорго да чугаһа. Онтон куһаҕана улам эбиллэн, кинилэртэн тэйдэр тэйэн испитэ. Бүтэһик сылларыгар «истиэрбэттэн» атыннык ааттаммат.

– Букатын най бараары гынныгыт. Итак, у нас повторение. Нуучча тылын эгиэтэ ханнык да үөрэххэ барбыккыт иһин состоруунньа буолан сылдьар. Оо, дьэ! Сатаан санаабаппын, хайдах туттарыаххытын, – кини сатаан санаабат буоллаҕына биһиги дьоммут саныы да сатаабаттар.

Эгиэнэн иирдэн, оҕолор наадалаах эрэ үөрэхтэрин киэнигэр кыһаллаллар. Атынын «чыхаал» дииллэр. Куманьытаарынайдар ахсааҥҥа, туочунай үөрэххэ нууллар. Атыттар тыл-өс, ааҕыы өттүгэр баллыкылар. Барытын билэри ирдээбэт да буоллулар. Уруок аайы хатылааһын. Былыр үйэҕэ умнуллубуту сөргүтэ сатааһын. Кыһаллара кыһаллар. Уолаттар да кыһаллыа эбиттэр – били бэйэлэрин кыһалҕалара кыаһыы буолла. Өлүөчүк олох да үөрэммэт. Анна Дмитриевна сиэтэн аҕалыам дуо диэн силбиэтэнэр. Онто да суох иэдэйэ сылдьар оҕону өйдөөтөҕүнэ кини өйдүө эбит. Таах да, оннооҕор табаарыстарын чугаһаппат. Син биир хаайыллабын дии сылдьан тоҕо эмиэ үөрэниэй. Уонна ийэтэ суох хаалар. Туолук бэйэтин эрэ айдаана. Дьиҥэр, кини кыттыспыт эрэ. Оттон таптала? Тапталы оттон ааһар албын дииллэр дии.

– Хаста-сүүстэ таптыаҥ биллибэт. Бу да оҕо, Биэрэнэн кыыс бараныа буоллаҕай, – Аанча уолун арыт аһынар ээ.

Өлүөчүккэ төһө эрэ ыарахан. Онно холоотоххо Туолук эрэйэ диэн оҕо оонньуута. Барытын холоон, тэҥнээн эрэ өйдүүбүт, онон эрэ уҕарытынабыт. Сороҕор онтубут да туһалаабат.

– Сүүстэ таптыах биллибэт. Биирим да сөп гынна, – Туолук санаата ийэтин утарар. – Бириэмэ эмтиэхтээҕэр эрэйбин эбэн иһэр курдук.

Дьол диэбит таптала сору суоллаата. Эрэйинэн эттэнэ илик эдэр оҕону эҥиҥҥэ тиэрдэрэ буолла. Аан дойдуну апчарыйбыт төлөпүөн ньим курдук. Биирдэ эмит төлө биэрдэҕинэ, Туолук сүрэҕэ толугуруу мөхсөр. Барыта мээнэ, таһынааҕы дьахталлар Аанчалыын ыастыйалаһаары эрийбит буолан иһэллэр. Биэрэ син биир эрийиэ суоҕа. Бэйэтинэн, өссө урутунан. Уол санаата эрэ төлөпүөҥҥэ. Оскуолаҕа барара киниэхэ аны ыар эбээһинэс. Онно төлөпүөн суох. Суотабай дьэ манныкка наадалаах тэрил. Мэлдьи бэйэҕин кытары. Алҕаска түүн эрийдин, «аҕынным» диэн биир эрэ тылы эттин – аан дойдуну айхаллыыртан ордуо суох этэ. Ол иннигэр барыта атын, туора, туһата суох. Аан дойду киниэхэ аны аат. Эбиитин күһүн кэллэ. Биир-биир тугу эрэ суох гынар, көҕүрэтэр, өлбөөдүрдэр. Ама, кини таптала сайыҥҥылаах эрэ буолуо дуо? Күһүнү кытары күрэнэн, кыһын сурахтыын сүтүө дуо? (Үөр, акаары, үөр! Эрэйин этэҥҥэ аһаран эрэҕин. Киһи эрэ тапталга хаарыллар. Син хайдах эрэ аһарынан олох олороллор дии).

Хас уруок аайы хатылааһын, эргийэн кэлэ-кэлэ эрчиллээһин. Уолаттар улам уоскуйан хомууттарын кэтитэлээн бардылар. Бэл, Өлүөчүк кэлэн олорсор. Санаатыгар буолан, өйдөөн-дьүүллээн истибэтэр да. Туолук хаҕа хамаанданан сылдьар, үөрэнэр аатын ылар. Анна Дмитриевна айманара аччаата. Уон бииристэр сүүс бырыһыан бааллар. Аны кини аймаммат, ньиэрбинэйдиир эрэ.

– Аҕыйах эрэ ый хаалла. Хаһан барытын хатылаан бүтэҕит? Барыны умнуҥ, инникигитин, бэйэҕитин эрэ санааҥ. Саввинов! Алеша, эн хас көтүтүүлээххин билэҕин дуо? Эгиэни хайдах мүччү көтүөм дии саныыгын? Милииссийэлэриҥ кэлэн быһа туруортарыахтара дии саныыгын дуу? Саввинов! Эйигин кытары кэпсэтэбин дии, – саатар кинини тыытыа суох эбит.

– Толя, хаһан уһуктаҕын? Миэхэ өсөһөн өрүөл буолуом диигин дуу? – хахха уонна хараҕа наар иҥнэр.

Ыххайарын ыххайар, уруогуттан халыйара түргэн. Субу кыыһыран иһэн күлэрэ киирэр. Кыргыттардыын сипсиһэ да түһэр. Үлэлээбитэ ыраатта да, атын учууталлардыын чугаһаспыта көстүбэт. Итиччэ тыллаах дьахтар кинилэри кытары тылынан оонньоон тыынын таһаарар быһыылаах.

Уруок быыһыгар уолаттар убуорунайтан арахпаттар. Билигин өссө сылаас буолан абырыыр. Кыһын тымныыга син биир манна табахтыыллар. Кэккэлэһэн туран дьонуҥ өссө кэпсэтэллэр. Ол-бу, дьиэ таһынааҕы туһунан. Били күһүҥҥүлэрин эрэ тумналлар. Өлүөчүк олох да кэпсэппэт. Айтаал атаһын аралдьыта сатыыр да, киһитэ иһигэр киллэрэн бэрт. Туолук ыйыттахха син хардарсар. Бэрэмиэнэ да баһа биллэр. Оскуола диэки тэбинэн истэҕинэ ким эрэ:

– Толя! Эн Толяҕын батта? – диэбитигэр уол тохтуу биэрдэ.

Хайа эрэ кыыс. Тоҕо эмиэ бэһирдэҕэй? Суолга бопуутка тута турар быһыылаах.

– Туолуккун дии?

– Ону?

– Көстөкүүнэбэ Биэрэттэн бирибиэт үһү.

Атыҥырыы көрбүт хайа эрэ кыыһа сонно хаан-уруу балтын курдук буола түстэ.

– Даа? Эн халдьаайыгын дуо? Хаһан төннөҕүн?

– Хатыҥнаахтаан иһэбин. Эн субуоннуоххун. Биэрэ мин бодуруугам ээ. Кини эйигин… буруйдаабаппын диэбитэ. Чэ, бэйэҕит кэпсэтиэххит буо. Эн субуоннаар, эбэһээт, сөп?

Туоланан туола түспүт хах уонна оскуолаҕа ыстанна. Чаҕыл өҥүн төнүннэрбит аан дойду аны аат аатырдаҕай.

Оҕолорбут олохторо көнөн отой атын дьон буола түстүлэр. Киһилии аһыыллар, киинэҕэ эҥин сылдьаллар. Кэрээннэригэр дуу, соруйан дуу, арай, тэлэбииһэр ылбаттар. Уон аҕыстарын кынаттаах көмпүүтэр өрөмүөнүгэр диэн уура сыталлар. Атынын үллэстэн баран хайдах үлүннэриэхтэрин толкуйдууллар.

– Улахан баайдар олох кыраттан саҕалыыллар үһү дии, – үп-үчүгэйин бэлиэр билбит Үстүүн биир эрэ тиэмэни аны биһириир.

– Копейка рубль бережет, – Уйбаан биир өс хоһоонун билэр эбит ээ.

– Харчы диэн биэчинэй тиэмэ. Биһиги дьоммут харчы туһугар олоруохтарын хайдах эрэ курдук. Иитиллиилэрэ атын буоллаҕа. Харчы дьиҥинэн туох куһаҕаннаах үһү. Кини сиимбэл эрэ. Суолтата – биэрэр уйгутугар. Билигин харчылаах эрэ үөрэнэр, киһилии олорор. Харчылаах эрэ көҥүл буолар. Харчы хантан булабын диэн ууга-уокка түспэккин, дьэ холкутуйан үйэлээҕи үөйэҕин, – харчыланан, дьэ «босхолонон» Куостаҥ куолулуура киирбит.

– Оттон өрөбөлүүссүйэбит? – Үстүүн үс муннугунан көрө-көрө үөннүрэр.

Куостаҥ сөбүлүүрэ, сатыыра диэн куолу. Үстүүн үөннүрэрин ордорор. Уйбааныҥ ыккардынан эрээри ыйааһыннаахтык саҥаран кини аҕай буолан тахсар.

– Өрөбөлүүссүйэ өрөбүлэ. Ону да харчы хамнатар. Наака… – Куостаҕа санатан кэбистэхтэрэ үһү.

Киһибитин уонна бантааһыйа иһиттэн куйуурдаан да булбат инибит.

Үс атастыылар тапсаллар ахан. Үһүөн бүөмнээн олорон аһыыллар, олох олоро үөрэнэллэр. Тиэмэлэрэ да биир, үлүһүйүүлэрэ да үкчү. Хайа, биир халдьаайылар, аймахтыылар буоллахтара дии. Дьонноро билэн бииргэ олохтоотохторо. Уопсай дьалхааныттан ыраахтар, хайа да хамсааһыҥҥа хабыллыбаттар. Кыра да буоллар аптаныамыйа. Көҥүл да курдуктар. Үөрэнэр сиргэр кэтэбил, уопсайга куруук куттал – айаката бэрт дии.

Үстүүн мантан киэһэ үктээн ылбыт үбүнэн тугу-тугу ылыан ыралаан чуумпуруо. Уйбаан тэллэҕин анныгар кистиирин ордорор. Сыттын ээ. Баарыттан манньыйыа. Үлүннэрэбин диэн атыттарга итэҕэйиэн санаата буолбат. Оттон Куостабыт аан дойдуну тилийэ көтөрүн, өрөбөлүүссүйэлээн тиргиллэрин быыһыгар санаатыгар суоттуур, өйө хайа да экэнэмиистээҕэр итэҕэһэ суох үлэлиир.

Киһи түргэнник уларыйар уонна үчүгэйгэ дөбөҥнүк үөрэнэр. Аччык Куоста син атыттар курдук бииргэ үөрэнэр кыргыттарын сирэйдэрин-харахтарын манаан тахсара. Ас тахсаарай диэн. Кыргыттар ыарааталлар да бэрсэллэрэ. Кэлин хал буолан, үөмэн тиийэн уоран аһаары гыннахтарына – син биир тоһуурга түбэһэллэрэ. Бүтүн кууруһунан харчыта суохтара. Үчүгэйэ диэн бары тэҥ этилэр. Баҕар, ким эмит кырыысалыыра да буолуо. Куоста шииттэр өс хоһоонноругар этиллэри үтүктэн, кимиэхэ да тугу да быктарбат. Кыргыттар таайыгастара дэлэ дуо, харчылааҕа сирэйигэр сурулла сылдьара дуу – аны бэйэтин манаһаллар, үчүгэй-үчүгэйдик көрөллөр. Төһө да шииттэр көмүскүн барытын бэйэҕин кытары илдьэ сырыт диэтэллэр, уол харчытын бакаа тэллэх бас билэр. Сыр харчыны укта сылдьар. Атыттарга ол да суох ээ. Һчүгэй-үчүгэйдик үгүстүк көрдөрөн, сөбүн эрэйдэтэлээн баран син бэрэскигэ, буулкаҕа успуонсардыыр. Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат – кыргыттар сылама курдук сыста сылдьаллар. Куһаҕан, ээ суох, син мээнэ соҕус Куостабыт ириэйтинэ эмискэ үрдээтэ. Атын уолаттар ордугургуох, сорох-сороҕор боотургуох курдуктар. Киһибит ситинник тиэмпэнэн харчытын барыыһы. Уонна тэллэх эрэлэ суоҕукайа бэрт. Куоста ордук үбүн ханна батарар, хайдах гынан үлүннэрэр, баай төрдө гынар туһунан лиэксийэ да кэмигэр эргитэ саныыр, төбөтүн сынньар идэлэннэ.

Оттон били биисинэстэрин бакаа тохтоттулар. Ымсыыгар ыт буолуоҥ дии. Куруук табыллыаҥ үһү дуо, дьарыгы уларыта сырыттаххына харыгыттан харбаппаккын, хал да буолбаккын. Онтуоннарыгар барытын отчуоттаатылар, отторун тобоҕун олордьу төнүннэрдилэр. Хата, маладьыастарыҥ бэйэлэрэ ылларбатахтар. Харчы соноругар буолан, үөһүгэр киирбэтэхтэрэ. Онтуон быраатын өйүү таарыйа ити саарбах эргиэни эрэммит буолан, тохтуубут диэбиттэригэр утарбатаҕа.

Харчы аата харчы. Төһөтө аахсыллыбат. Төбөнү эргитэр, өйү үлэлэтэр. Уолаттар ыаһахтара ол эрэ туһунан. Шииттэр муударастара иҥэн, ханна да уонна айахтатан алдьамматтар, бэйэлэрин эрэ ыккардыларыгар кэпсэтэллэр.

– Рокфеллеры баай-талым сиимбэлэ дииллэр дии. Кини туохтан саҕалаабытын билэҕит? – Куоста ыйытыахха эрэ диэн ыйытар ини, хантан билиэхтэрин баран. – Кини дьонуттан иэс ылбыт харчытыттан саҕалаабыт. Аҕата албын эминэн эргинэн син харчылаах эбит. Уолугар биир тыһыынча дуолларын уон бырыһыаҥҥа иэс биэрбит. Аҕа аҕа курдук аһынан, үс сыл устата харчыҥ бырыһыанын төлүүгүн, онтон тыһыынчаҕын мин бэлэҕим курдук саныаххын сөп диэбит. Рокфеллер туох да ынырыктык үлэлээбит, харчы туһугар аһара хабыр эбит. Отут аҕыһыгар кини Эмиэрикэҕэ нефть тэрилтэлэрин барыларын хонтуруоллуур буолбут. «Стандарт ойл компани» диэн кини тэрилтэтэ адьырҕа кыыл курдук атын кыра тэрилтэлэри барыларын ыйыстыбыт, – Куоста саха Рокфеллера буолаары тииһэрэ дуу.

– Баай туһугар баһыҥ барыа да, өйө-төйө суох хара өлүөххэр диэри үлэлээ да, өрөбүлэ-тойо суох – айаката бэрт дии. Сылга биирдэ икки-үс күн эрэ сынньаналлар үһү. Тугуй, мин ол уруобат үһүбүн дуо? Туох туһугар? Хаһан эрэ кырдьан баран кыһалҕата суох олоруом, сири-дойдуну кэрийиэм этэ диэн дуо? Лучше мин билигин баайдык да буолбатар, син бэртик олорбоппун дуо, – Уйбаан уоһа чорбоҥолоон олорор.

– Уоскуй доҕоор, тебе это все равно не грозит, – бааһынайдара нууччалаамахтыыр.

– Кырдьык да, ити Кэриэйэҕэ эҥин акаары курдук үлэлииллэр. Тохтоло суох, муҥ кыраайынан. Тулуйбаккалар, үлүгэр үрдүк дьиэлэриттэн ыстанан кэбиһэллэр үһү, – Куоста кымырдаҕас буолуон баҕарбата өтө көстөр.

– Дьэ оччоҕо туга ордугуй? Өйдөөбөтүм ээ, – Үстүүн ыйытан иһэринэн маладьыас.

– Сибилигин баара, бэйэтэ үллэ турара. Кымырдаҕас курдук кыпсыгылдьыйан акаары баҕайытык үлэлээ да үлэлээ буолумуна. Ол кырдьар сааскар тиийиэҥ эрэ, суох эрэ, – Уйбаан харчы сокуонун өйдөөтө быһыылаах.

– Буо-буо – бэйэтэ үллэ турара. Харчы харчыны төрөтөр, сытан эрэ бырыһыан ааҕыллар. Ити идиэйэ ээ! Маладьыас! Оттон кырдьар сааскар тиийбэтэххинэ, нэһилиэнньиктэриҥ абыраныахтара дии.

– Ханнааҕы нэһилиэнньиктэрим?

– Оттон баар буолуохтара буо, бу да киһи.

– Олор баҕас бэйэлэрэ баар буолбаттар. Онно эмиэ үлэлиэххэ наада, – Үстүүн үөрэ түһэр.

– Үлэ да үлэ. Айака доо, сорох сынньанар, – Уйбааннара туох бэйэлээҕи гынан сылайдаҕай.

– Эн кымырдаҕас буолуоххун баҕарбаккын. А зря! Кымырдаҕастар диэн идеальнай уопсастыбалаахтар. Кинилэр хаһан да ыһыллыбаттар. Ураты түмсүүлээх норуот. Кыра уруобат курдуктар. Биир кымырдаҕас диэн туптаа. Мөлүйүөн кымырдаҕас диэн иэдээн күүс. Уонна интэриэһинэйэ диэн – бары холбоон биир мэйии буолаллар. Ол мэйии тугу баҕарар тобулуон сөп. Ядернай сэрии кэнниттэн Сиргэ кымырдаҕастар эрэ хаалыахтара дииллэр. Уонна аан маҥнай манна кинилэр эрэ бааллар үһү.

– Живучие гады!

– Сиргэ хас-хас цивилизация үөскүү-үөскүү эстибитэй? Оттон кымырдаҕастар былыр сайдан баран биир кэм олорбуттарын курдук олороллор. Олох олорорго кинилэртэн үөрэниэххэ наада.

– Һы, кымырдаҕастары кыҥастаһарбыт итээбит дии, – убай өһүргэннэҕэ буолар.

– Дьэ түргэнник кылар буолар инигин, – Үстүүн убайын хаадьылаары хаайар.

– Кинилэр эрэ бааллар. Биһиги кинилэргэ суох курдукпут. Оттон биһиги үрдүбүтүнэн эмиэ баараҕай үөһэ баараҕай баара буолуо. Ону биһиги эмиэ кыайан көрбөппүт. Ким эрэ алҕаска кымырдаҕас уйатын үктүүр. Катастрофа! Онтуларыҥ бааньыкалаабаттарынан маладьыастар. МЧС-тара биһиэнинээҕэр үчүгэйдик үлэлиир. Атах суолун баҕас начаас суох гыныахтара. Хантан эрэ улахан метеорит кэлэн түһэр эбэтэр комета далбы таарыйан ааһар. Алдьархай, аймалҕан бөҕөтө. Ким эрэ соруйан бырахпыт буоллун? Биһиэхэ көстүбэт улахан?

– Киһини куттаама эрэ.

– Куттуур үһүбүн дуо, биэрсийэлиибин дии. Киһи диэн айылҕа алҕаһа быһыылаах, – уол эмискэ атын тиэмэҕэ көһөр.

– Эс, эн хайдах буоллуҥ? – киһи-аймах айбакаата дэтээри Уйбаан утарарга бэлэм.

– Туораттан кэлэн хаалбыт. Соруйан Сиргэ аҕалбыттара дуу? Алдьатар, ылар эрэ аналлаах харамай уонна баар дуо? Суох. Биһиги эрэ. Баппаппыт, баламаппыт, бардаммыт. Эбэтэр вирус курдук анаан үөрэтээри олохсуппуттара дуу?

– Олох диэн кистэлэҥ экиспэримиэн… – Уйбаан өйүгэр биирдэ баҕас чопчу тиийдэ быһыылаах.

– Оонньоон халлаан куупал, биһиги пробирка иһигэр баарбыт. Таһыттан кэтээн көрөллөр…

– Булан этэр ээ – вирус. Хата, бэйэҕин Вирус диэн ааттаайабыт. Хайа муҥун Кумааҕы Куоста дэниэххиний, – Үстүүн атаһын сүрэхтииргэ баҕата баһаам.

Киһитэ өһүргэммэт. Өйө үлэлиир кэмигэр итинтиҥ бүтэйэн хаалар. Вирус да буоллаҕына, өйдөөх вирус. Куһаҕан да буоллаҕына, үчүгэй куһаҕан, туһалаах куһаҕан. Итинник аптаныабынай өйгө туох үөрэҕэ наада. Хаарыан өйү хайысхалаан биэрбит киһи баар ини.

– Вируһу үөрэтэллэр. Сири исэлээссийэлээн баран. Вирус туһуттан Сиргэ харантыын биллэрилиннэҕэ.

– Үөрэтэн баран үүрэн кэбиһэллэр дуу?

– Тоҕо тарҕатыахтарай, ликибидээссийэлээн кэбиһиэхтэрэ буоллаҕа…

Ситинэн киэһээҥҥи бэсиэдэ бүттэ. Үс вирус сөп буолан сөҥнө, вирус буолан айыллан хаалбыттарыттан абатыйа сытан утуйан быыһаннылар. Түүллэригэр да син биир итинник хааһы ини. Вирус да кымырдаҕас, харчы да Рокфеллер.

– Оҕобут тиллибит дии. Бу дьолу! Сыалай бырааһынньык, – Аанча үөрүөн оннугар үгэргиир буоллаҕа.

Үгэҕэ-хоһооҥҥо эрэ кыһаллыбат – көтүөн кыната суох ыал кыра оҕото. Кини Биэрэлиин кэпсэппитэ. Төлөпүөн барахсан баар буолан. Бэйэм эрийиэм диэбитин иһин аны ол манааһына. Дьонуттан кистээн кэпсэтэр быһыылаах.

– Таһырдьа да быкпат буолбуккун дуу? Дьиэһиттээбиччэ аһы эн астыа, дьиэни да хомуйуо эбиккин.

Ас астаммытын кэннэ астаан да диэн. Тыла эрэ, барытын бэйэтэ гыммыта эрэ баар буолар. Ол туһуттан оҕолуун, оҕонньордуун сүрэҕэ суохтар диэххэ. Кини тиэрэ түһэн кэбистэр, бу дьонуҥ ханна барыахтарай, син хамсыа этилэр. Ийэтин саҥата да бүгүн муусука курдук иһиллэр. Киһи дьоллоноро диэн түргэн эбит. Оскуолаҕа барара син биир ыар эбээһинэс. Онно төлөпүөн суох. Хатыҥнаахха милииссийэлэргэ киирэ сылдьыыта букатын хаатырга.

Оо, төлөпүөн тырылаата! Туолук өрө көтүөн ыккардыгар ийэтэ туруупканы хаба тардан ыллаҕа үһү.

– Дорообо. Аа, Биэрэҕин дуо? Хайа, хайдаххыный? Баар ахан. Нохоо! Төлөпүөҥҥэ, – диэн төлө биэрдэ.

Хостон тахсан бэрт. Кэтэххиттэн кэтээн турдахтарына тугу элбэҕи кэпсэтиэҥий.

– Маама! Эн ханна эмэ барбаккын дуо? – Туолук тулуйа сатаан баран ийэтин холдьоҕор.

– Ээйии, улахан эбит доҕор! Ити Биэрэҕинээн оннооҕор муннум анныгар мучумааннаммыккыт дии. Сарыысса көстөн санаата көммүт дии. Сөбө доҕор, – кэм да кини хос саҥалаах.

Ол да буоллар, айгыста түһэн баран син таҕыста. Һуу! Дьэ, этиэм-тыыныам диэбитэ тыл барыта хайдах эрэ.

– Аа! Манна таскаа! – аҕынным диирин оннугар.

– Манна эмиэ, – кыыс мин эмиэ диэтэ ити аата.

– Халдьаайыга туох баар? – эйиэхэ барыахпын баҕардым диир үһү.

– Туох кэлиэй, барыта уруккутунан, – дьэ ити тугу диэри гыммытын билбит суох.

Төлөпүөн айа дииһи дуо, туох да диэ тулуйуо. Аанча күлүгэр имнэнэр. Уол киһитийэн эрэригэр Биэрэҕэ махтаныан оннугар төлөпүөҥҥэ сүгүрүйүөх курдук. Анна Дмитриевна да үөрэр. Көннөрү кэҥии сатаан ньиэрбинэйдээтэҕэ буолар. Аппанаас барыта урукку чөлүгэр түһэн эрэр диэн ыытынан кэбиһээри ыксатар. Хос сааһыланан хаалыахтаахха куруук баар курус тыына арай мэҥэстэн салгыталыыра дуу. Уонна баҕас барыларын астыннарар сөптөөх барыйаан.

Уола кэһэйэн таһырдьа да быкпат буолла. Иһэр-аһыыр туһунан этэ барыллыбат. Куһаҕан да үчүгэйдээх, устунан букатын көнөн хаалаарай. Уолугар бүк эрэммэтэр да Аанча уоскуйан атыҥҥа, күннээҕигэ аралдьыйан тылынан оонньуура аччаата. Оонньуур да буоллаҕына мэнээк мээрилиир, үөрэнэн хаалбычча.

– Били көлөөк эмиэ ыарыыта киирэн эрэр. Бииртэн биир – барыта мин үрдүбүнэн. Куһаҕантан куотаары, үчүгэйтэн буоллаҕына үөрбүт аатыран кини киһи иһэн эбиэ, арыгылаан абырыа. Киниэхэ сылтах көстөрө дөбөҥ. Дьэ хара накаас диэтэҕиҥ.

Мээрин истэр тылларыгар Туолук кыһаллан эрэр. Аҕата арыгылаара сонун буоллаҕай.

– Адьарай арыгылаан баран өлөн да хаалбат. Сүөһүттэн оччоҕо саатар туһа тахсыа этэ, – диэбитигэр дьэ өйдөннө.

Итинник баҕас ийэтэ тылласпат этэ. Илэ өйүнэн эппитэ толооһун, аньыы даҕаны.

– Итинник аҕаттан ааньалаах айыллыа үһү… Кинини батан дьаабыланаллар… – аны Туолуктааҕы быһа этээри гынна.

Ийэтэ тугу-тугу тыллаһан барда? Ама да мөҕүттүбүт иһин. Бу үйэҕэ арыгылаан кэлбит Аппанааһын эмиэ тоҕо кыраатаҕай, онно өссө оҕолорун кыбыттаҕай. Сорох-сороҕор Туолук ийэтин өйдөөбөт. Тыллаах дьахтартан тугу булан ылыаҥый. Ол эрээри, наһаалыыр дии. Мэнээк тыл диэн биир, ити курдук мэнэрийии атын. Аанча алҕаска дуу, абаран дуу ыһыктыбыт тыллара уол мэйиитигэр бэркэ хатаннылар, хаарыаннаах эйпэриийэтин эһээри ыксаттылар. Аанча да соруйан саҥарбыт үһүө, айаҕа киниэнэ аптаныамыйалаах уорган. Ардыгар бэйэтин бэйэтэ өйдөөбөт. Гыныа суоҕун гыммыта, мэнээк тылласпыта эрэ баар буолар. Саҥаран баран саллар, этэн баран этин сааһа аһыллар. Тыл төлө көттө да бүтүүкэтэ, туох да тохтоппот күүстэнэр. Аанча көрдөххө көннөрү, төрдүн-ууһун ырытан киирэн бардахха, баҕар, баардааҕа буолуо. Киһибит сэрэнэр аат диэн суох, аптамаатынан субурутар. Аппанаас эрэйдээх өлөн да тугу туһалыай. Устурохуопка харчытын сиэхтэрин, ол туһунан өйгө да суох. Күнүнэн олорооччу өлөрүн былаанныы, өлөн да баран туһалыырын торумнуу сылдьыыһы дуо. Аанча аҥаардас хаалан абыраныа үһү – иккиһин эрдэммэтэ чахчы. Биир да сөп гынар.

Туолук истэн эрэ кэбистэ. Бэттэх кэлэн эрэр киһи үчүгэйи эрэ өйдөөн истиэх курдук. Олохтон үчүгэйин үрүмэлээн, атын суох курдук санаан холкутук сылдьаары.

– Өлүөчүккүт баар дуу? Туох да буолбатаҕын курдук үөрэнэ сылдьаар? Дьикти үйэ дии – алҕаска өлөрбүт аатыран таах хаамыталыы сылдьаллар, – Аанча эйигин үрүмэлэтэн бэрт.

Эмиэ тоҕо Өлүөчүккэ ойон тиийдэҕэй. Үрүмэлиэн иһин үчүгэйбит да ордумаары гынна. Кылааһынньыга, бииргэ үөскээбит уола ити айылаах буола сырыттаҕына, кини бэйэтин эрэ айдаана. Бу үлүгэр сумотуохаҕа кини өссө тапталлаах. Туолук санаата түһэрэ түргэн. Кыраттан иҥнэн сылдьаахтыыр. Тыыттылар да тырыттан барыах курдук. Туох эрэ буолуохтааҕын сэмээр кэтэһэргэ дылы. Ханна эрэ ол «туох эрэ» тоһуйан турдаҕа. Ол үлүгэртэн тапталынан хаххаланыам диэтэҕиҥ дуу. Били быһылаантан ыла бары да уларыйдылар. Оҕо буолан бүттэхтэрэ, олох дьэбирин биллэхтэрэ. Биэрэтин саныы сатыыр. Сэгэрин оннугар Һылааба тартара сытара хараҕар көстөн кэлэ турар буоллаҕа.

Ыарахан. Саныахха, салгыы олоруохха. Ити үлүгэртэн хайдахтаах да үчүгэй үргэр буоллаҕа. Биэрэни аһынар, Өлүөчүгү аһынар. Хайыыр да кыаҕа суох. Урукку хаттаан таҥыллыбат. Өлүөчүк хайдах тулуйан сылдьаахтыыра буолла. Иэс иэскэ диэбит курдук, ийэтин сүтэрэр. Бэҕэһээ эмиэ үөрэммэтэҕэ. Аҕатын кытта иккиэйэҕин толугураһан олороохтууллар.

Ноутбук оҥоһулунна! Итиэннэ баҕас олох олоруохха сөп. Кыбартыыра кистэлэҥ устуудьуйаҕа кубулуйда. Үөһэ-аллара туруу буолла. Куостабыт биисинэһин умнан аны киинэ оҥорор. Биидьиккэ уһуллубуту таҥар, хартыыҥкалары, хаартыскалары киллэрэр, муусукалыыр, суруктуур. Онто син дьиҥнээх курдук. Киинэлэрбит ааттара да дьикти – «Однажды в Хальджае», «Мастурбатор», «Revolution». Били бантааһыйабыт ускуустубаҕа туһаайылынна, охсуһар адьынаппыт киинэ буолан туһаланна. Барыны-бары сирэн өрө туруохха эрэ диэн өрөбөлүүссүйэлиир баҕа үчүгэйи, үйэлээҕи айыах баҕаҕа баһыйтарда. Ол үйэлээхпит сатамньыта суох ис хоһооннооҕун да иһин. Баҕар, киһибит киинэ оҥорооччу буолабын диэн туруо. Ол идэ билигин сахаларга муодунай ээ. Киинэ эйгэтигэр өрөбөлүүссүйэни оҥордоҕуна да сөп. Айыллыбыт эйгэҕэ араллаан диэн суох. Бииртэн бииринэн үлүһүйээччи, саҥаттан саҥаны сэргээччи сайдан барааччы. Киһибит үчүгэйтэн үчүгэйгэ чоп гына түһэр үрүмэччи курдук дуу, куһаҕантан куһаҕаҥҥа көтө сылдьар саах сахсырҕата дуу – билиҥҥитэ иннэ-кэннэ биллибэт оҕо эрэ. Уон сэттэлээх диэн аны оҕо дуу, ойохтоноро субу кэлбит уолан бэрдэ дуу – барыта бутуур.

– Туох эрэ кампырамааты устан сантаастаан байыахха баара, – сити баар, киһибит тиэрэ эргийэрэ түргэнэ.

– Дьэ эрэ, дьэ эрэ! – бэлэмҥэ мэҥэстээччи Үстүүн тэптэрэн биэрэр.

Куостабыт устар тэрилэ быыкаа. Үспүйүөннүүргэ баҕас ааттаах тэрил. Онтун укта сылдьар идэлэннэ. Холку олоххо үөрэнэн хаалан дуу, бэйэтигэр эрэнэрэ оччото дуу – охсон ылыахтара диэн куттаммат. Бэлэм сырыттахха эйиэхэ таба туттаран бэртэр – охсооччулар, эҥин охсуһааччылар сурахтыын суохтар.

– Ханна наадата суохха күн ахсын туох эрэ буолааччы. Туох эрэ реалити курдугу устан, таҥан, тупсаран интэриниэккэ саайыахха баара, – аны онтубут итээбит.

Ити кэриэтин оҕобут ортоһуор өйдөөҕө буоллар. Үүнэн иһэр оҕо эҥини сэргиирэ, холонон көрүөн баҕарара сокуон. Дьэ, баһа барар дьыалатын оҥостон эрэр. Бэйэтинэн аны кыттыспат, туораттан кэтиир идэлэннэ. Бэл, үөмэн хаамар, уоран көрөр бырыбыычыкаланна. Үчүгэй үспүйүөн доҕор дьэ.

Атастарын араллааныгар, төбөтүн иһигэр өрүү буолар өрөбөлүүссүйэҕэ үөрэнэн хаалан уолаттар кыһаллыбаттар. Уйбаан тэллэҕин анныгар ууруутун маныыр. Онтон ордон охсуһуо дуу, хайыа дуу. Бэл, кыыстыы барыан баҕарбат. Үстүүн сайдан кулгааҕын үүттэннэ. Ытарҕа ылынан аҥаарын иилиннэ. Аҥаарын ханна гыныан билиминэ бакаа кистээтэ.

– Чудик! Тугу артыыстыыгын? Педик буоларыҥ итээтэ дуо? – убайа кэлэйэн сиргэ силлээтэ.

– Туохтааҕый онно? – биирэ үкчү убайа этэр индибиидин курдук чаҥкыныыр.

– Кырбанар суолгун дьэ буллуҥ ини. Бырастыы гыныахтара суоҕа. Акаары, устан кэбис!

– Сонно куруустанаҕын буо, – Куоста тоһоҕолоон биэрэр. – Ытарҕаҕын уурунан кэбис. Көмүс диэн хамнаабат харчы.

– Оттон все золото держи на теле диэн этэ батта, – киһиҥ өссө аахсар.

– Араап үһүгүн дуо, ак-каары! – убай кыыһырыахча.

– Чэ, сөп, сөп, – Үстүүн ытарҕатын устар.

Ытарҕа онно туочука буолан хаалла. Уол оҕото биир түгэҥҥэ сыыстара сыспытын туоһутунан.

– Аптамаакка оонньоон көрүөххэ баара, – киинэнэн иирбиппит атыҥҥа ойоору ыксатар.

– Биирдэ да оонньоон көрө иликкин дуо? – ити өттүгэр доҕоруттан ордон тахсыбыт Үстүүн сөҕөр.

– Суох. Дьээбэлэнэн көрүөххэ баара. Уйбаан, эн?

– Эчи суох, харчыны марайдаан… – тэллэҕин маныыртан ордон онно ойуо дуо.

Эттилэр да эппиэт, Куосталааҕа тилир гынан хааллылар. Оонньуур сирдэрэ бу турар. Чугуйарга чугаһа үчүгэй. Аатырбыт аптамааттар туох да адьырҕа көрүҥнэрэ суох. Чөкө эрээри дьэрэкээннэрэ сүр. Харчы хамныахтаах, хаҥыахтаах. Уонна хаһан эмит арааһыгар аралдьыйыахтаах. Оонньуулара тус-туһунан ис хоһоонноохтор, эҥин ааттаахтар. Кулубуньуучука диэн, буруопкалар диэн, хараас диэн, эбисийээнэ диэн. Биһиги дьоммут арыый да судургутун – сурааһыннар диэни таллылар. Маҥнай балтыынньыгы сиэртибэлээтилэр.

Куоста билбэт буолан бэрт сэрэх. Биэрбиккин барытын ыйыстыах аптамааты кытары аахсан да диэн, кинини өйүнэн хаһан сүүйээри. Үстүүнэ бэйэтэ оонньуур саҕа асаартаах. Кини мииссийэтэ диэн ыйыы-кэрдии эрэ этэ. Киһибит ыйыан оннугар ыххайыах курдук. Ыйааччыта бааттааҕа дуу, оонньооччута оһуобайа дуу – сүүйдүлэр. Аан маҥнай оонньооччуну амтаһытар буоллахтара. Киһибит хараҕа уоттанна, аптамааты кытары аптамаатынан, үлүбүөй оонньоон барда. Үчүгэй күнтэн үчүгэйин барытын ыан ылыахха буоллаҕа. Табыллыбычча табыллаҕын. Бортууна ырбайарын тухары туттуммахтаан хаалаҕын. Бортууната ботуччу биэрдэ. Биэс уонун эргитэн үс тыһыынчаҕа тиэртэ. Үйэтин тухары оонньообуттуу сананна. Кулубуньууканы минньигэһиргэттэ, буруопкаҕа хаайтарбата, харааска муммата, эбисийээнэлиин да биир тылы булла. Буонустаата-хайаата, киһибит харчыта эргийэ-эргийэ эбиллэр. Бу үйэҕэ билбэтэх дьикти иэйиитигэр ылларан истэ. Өрөбөлүүссүйэньиэр дуома букатын бурсууй бодолоноору, хапыталыыс хааннанаары ыксатта.

– Баһан ылбытыҥ бараныан иннинэ баран хаал!

– Аа? Туох диигин? – Куоста атаһыгар балыйар.

– Суох, мин саҥарбакка олорорго дылыбын, – киһим бырахтараары гынна диэн дьиксиннэ быһыылаах.

Куостата оонньууттан ордубат. Үлүбүөй оонньуу олорон дьиҥнээхтик киирсэн барда. Түһээтэхтээҕигэ эрэ төлөрүйэр түгэх санаата кытары үлэлэһэр. Киһибит сүүй да сүүй. Аптамаакка абылаттаҕа ити. Бииртэн бииргэ ойон тиийэн оҕо бөҕөтө. Өйүн сүүйээри массыына оонньоторо дуу, бортууна хотун санаатын таптаҕа дуу – киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Албын дьол хаарыан уолбутун харааччы иирдииһи.

– Атахха биллэр, ап-паала!

– Босуол!

– Аа? Миигин этэҕин дуо? Эн да үүрүүтэ суох бараары олоробун. Бардым, – Үстүүнэ куттуур.

Биирэ онно эрэ кыһаллыбат. Биирдэ өйдөөбүтэ аптаах аптамаатын кытары суос-соҕотоҕун хаалбыт.

– Бүт диибин дии! Дур-раак! – ким үөҕэрий ити, ээ?

Суос-соҕотох. Үөхтэ ээ ким эрэ. Оруобуна бэйэтин куолаһынан. Бэйэтин бэйэтэ буойа сатыыра буолуо дуо?

– Эрдэ-сылла элэс гыныахха! Бал-даа!

Һуой! Үкчү бэйэтин куолаһа! Иһигэр иҥнэ сылдьар иккис Куоста кокуоскалыан иһин көстүбэт. Оонньоору гыннаҕын аайы киһитин ноҕоруускалыыр, иһиттэн аалан мэһэйдиир. Бэйэтин кытта охсуһа сатаан баран, киһибит син дьиэлээтэ. Буортуйа илик бортууна өһүргэннэ быһыылаах – аны өҥөйдөр эрэ өстүйүүһү. Биһиги киһибит дьарыгын уларытан иһэринэн маладьыас. Бортууна тиэрэ эргийэ илигинэ элэс гынан хаалар. Туһугар үчүгэй таактыка.

Оттон кинилэри иилиир хартыыҥка өҥө-дьүһүнэ уларыйар. Күһүҥҥү биллибэтинэн сымнаҕас кыһыҥҥа көһөр. Барытын кылбаччы мэлдьэһэн кэбиһэр. Саҥа хаары сүгүн сытыарар аат диэн суох – олохпут суола-ииһэ онно хаалан иһэр. Кыһын ыбылы ылан иһиэ. Милииссийэлэр мэнээктииллэрэ уурайыа. Эҥин бэдиктэргэ бэрт кэмнэр кэлиэхтэрэ. Бэргэһэ сөсүөнэ саҕаланыа. Ол иннинэ бу арыый да чуумпу кэм. Бытаан быыһык кэм. Хайаан баччаларга өрөбөлүүссүйэлээбиттэрэ буолла?

Эмискэччитэ бэрт ээ. Быыһык кэмиҥ манна кэлэн быыһын аһан кэбистэҕэ үһү. Куһаҕан хайаан да кутуруктаах. Таалалар сүгүн олороллорун аастылар. Сатамматах уон бииристэр буоллулар.

Аҕата Хатыҥнаахтаабыт үһү. Үлэтинэн хас да хонукка барбыт. Ол хас да хонук ааһар. Уолу сүтүктээбэтэхтэрэ да сүрүкэтэ бэрт. Аллар атастарыттан ким эмит охсуллан ааһыа эбит. Анна Дмитриевнаттан оннугу эрэйэн да диэн. Оскуола оҕону аны ииппэт диэн бириинсиптэнэн ол дьахтар уруогун биэрдэҕинэ баһыыба. Тылынан оонньуурун улахан сах гынар. Буолуох буолбутун кэннэ дьон саҥата дьикти. Эрдэ бэйэлэрин эрэ айдааннарыгар сылдьыбыттара. Онтулара аахсыллыбат үһү.

– Оскуолалар туохха эрэ дылы психологтаахтар ээ. Тугу гынан килиэптэнэрэ буолла? – Аанча айдаарыахха эрэ диэн айдаарар.

– Ии, ким билэр. Иитэр-үөрэтэр үлэ дии-дии ону-маны тэрийдэҕэ буолаллар да, оҕолорбут бэрээдэгэ тупсубута көстүбэт, – кэм да ыала дьахтар ыаһахтаһа киирбит.

– Хайа уонна социальнай педагогтара? Итинник оҕолору кини иилэ хабан ылан дьаһайыахтаах этэ буоллаҕа.

Бэйэтин оҕотун кыайан ииппэт аата, атыттары сиилиэ суохха баара. Этэр баҕас дөбөҥ. Хас баппат, эҥин кыһалҕалаах оҕону сырса сылдьан маныа дуу, ол социальнай. Аанча айдаарарга аллаах, атыттары холуннарарга хотуулаах.

Туолук итини барытын истэргэ дылы да, хайдах эрэ өйүгэр баппат. Јйө бытааран, бэйэтэ дөйүөрэн хаалбыт курдук. Бииртэн биир ынырык. Ол улам чугаһаан, чуо кинини төгүрүйэн иһэр.

– Аҕата кэлэн булбут үһү дии. Айыбын ньии, эрэйдээҕи даа.

– Сүрдээх дии – уола дьыалаҕа эриллэр да, кэргэнэ эмискэ өлөр да, аны уола…

– Быаламмыт үһү. Хочуоҥкаҕа.

– Бу сордооҕу.

– Буолумуна, охсуу бөҕөнү ыллаҕа.

– Дьиҥэр, хаайыыга, баҕар, барыа суох этэ. Алҕаска ыппыт диэн биэрсийэлииллэр этэ дии.

– Оннугун оннук да, оҕо өйүгэр тугу буһара сылдьыбытын туох билиэ баарай.

Барыттан бүтэйэн хаалбыт киһи ньии! Түүлгэ балыйан, уһуктан баран дьиҥнээхтик олорбут киһи ньии! Үчүгэйи эрэ үрүмэлээ уонна. Ол үчүгэйи хантан булабын? Суоҕун кэннэ. Һылааба Өлүөчүгү илдьэ бардаҕа ити. Һылааба өйүттэн арахпат. Аны Өлүөчүктүүн иккиэн анараа олоххо кучуйуохтара. Быаламмыт. Бараары барбыт. Бэйэтин баҕатынан. Көстүбэт кэлгиэни биирдэ быһа сотон кэбистэҕэ. Бу кэбэҕэһин, судургутун. Баарга дылыгын. Эмискэ барыта ньим гынар.

– Бэҕэһээ киэһэ буллахтара. Хаһан… хайаахтаабыта буолла?

– Сарсыардааҥҥы дьыала курдук үһү.

Саҥа саҕаланан эрэри саба тутан кэбистэҕэ. Салгыытын атын кэриҥҥэ көрөөрү, атын кээмэйгэ бас бэринээри. Субу сайын Өлүөчүктүүн бэркэ тапсан сылдьыбыттара. Соторунан ол суох буолан хаалыа диэн ким сэрэйиэ баарай. Өлүөчүк саамай холкулара, дьоһуннаахтара этэ. Биир тыллаах, эппиэт киһи диэн чуо кинини ааттыахха сөбө. Үөрэҕэр ортоһуор да буоллар, чопчу ханнык үөрэххэ барыаҕын кимнээҕэр эрдэ былааннаммыта. Бэйэтигэр эрэнэрэ оччото. Түөрэҥэлээн хаамара, иҥнэх гынаат илии тутуһара, улахан-улаханнык көрө-көрө тугу эрэ омуннура кэпсиирэ бу баар. Баар буолумуна – күн бэҕэһээ олох оҥочотугар олорсон испит баар-суох атаһыҥ. Кини мөлтүүр түгэнигэр Өлүөчүк эрэ өйдүө, туох кыалларынан көмөлөһүө, өйүө-убуо этэ. Бэйэтэ мөлтөөн биэрбитигэр абырыах атас көстүбэтэх. Бэйэлэрин айдааннарыгар аралдьыйан тимирэн эрэргэ тирэх буолбатахтар. Кими да чугаһаппат, куота көтө сылдьар диэн матыыптаан. Оннук гынара сокуоннай. Охсууну ылбыт бэйэтигэр бүгэр. Улахан эбит – таптал, эгиэ. Барыта син ааһыа, орун-оннугар түһүө этэ. Оттон өлбүтү тилиннэрбэккин.

Бүттэ. Туолук букатын бүтэйдэ, бэйэтинэр аны кини бүктэ. Аанча айдаарар, төлөпүөн тырылыыр, ким эрэ кэлэр-барар. Бытаардыллыбыт киинэҕэ курдук.

– Нокоо! Биэрэҥ эрийэр дии, – Аанча онон манчыыктаан уолун бэттэх аҕала сатыыр.

Харда суох. Харан хаалбыт курдук. Саҥарыан санаата кэлбэт. Таптал да курдарбат буолбут.

– Биэрэ-Биэрэ диэн бэһирэн баран, эмиэ тоҕо тиэрэ эргийдэҕэй? Дьэ, муода оҕо дии. Умайаллара улгума, уосталлара түргэнэ. Үөрэнэ баҕас барар инигин?

Үөрэнэ. Һы, туох туһугар? Арай, Аанча хараҕын аалымаары, тахсан барыахха эрэ диэн. Барбатаҕына батарбат. Өлө да сыттаҕына өрө тардар ини. Өлө. Өлүө дуо кини эмиэ? Өлөр диэн ыраах, киниэхэ эрэ сыһыана суох өйдөбүл этэ. Ону санаан алдьаныаҥ дуо – олустаахай олохтон ордон. Өлүөчүк даҕаны олох олоруон баҕарбатах үһү дуо. Һылааба даҕаны. Онтубут итинник эргийэн таҕыстаҕа. Тото-тото ол-бу буолаллар диэн үрдүттэн үөҕэллэр. Туох туһугар олорорбутун быһааран, олохпутун бэрт дьон хайысхалаан биэриҥ ээ. Хантан, бэйэлэрэ да билбэт инилэр. Мээнэ олоруу мээрэйинэн барыта сөп курдук. Олор да олор. Аптамаатынан.

Акаары курдук үөрэн да үөрэн. Бантааһыйалыыр да бокуой суох. Сиэссийэ саҕана букатын буорайыыһылар. Атыттар син холку баҕайытык сылдьаллар ээ. Онтон-мантан устан син барсымалаһаллар. Ол дьонуҥ ааҕар саала, билибитиэкэ диэн ханна баарын да билбэт инилэр. Ааҕар туох куһаҕаннаах үһү. Туһалаах диэн ыйан биэрбиттэрин эрэ ыйысталлар. Ол-бу «буортулаах» кинигэлэргэ бириэмэлэрэ ордубат. Үстүүннээх усталларын улахан сах гыналлар. Онтулара өйдөрүгэр хаалар эрэ суох. Куоста аны үөрэҕинэн үлүһүйүөхчэ. Учуонай буолаары умсугуйара дуу, босхо үөрэххэ көһөрүөхтэрэ диэн кыһаллара дуу – киһибит кэлиҥҥинэн сүрдэннэ. Өссө ким эрэ үөрэҕин таһынан атыҥҥа кэтэхтэн үөрэнэр үһү диэн тыллаһар. Киһиргээн кини үс үөрэххэ киирэн иэдэйэрэ дуу? Үөрэх иннин хаһан ылаары.

Харчылара бакаа тэллэх анныгар бириэстэнэн сытар. Хамнаабат хапытаал сыттын ээ, сытыйыа буоллаҕай. Куоста кэччэгэйэ бэргээн аанньа да аһаабат. Кини мэлдьи аҕыйах солкуобайдаах аатырар. Дьон көрөрүгэр онтун аахтар, бүтэһик харчым диэн күн ахсын муҥун ытыыр. Бииргэ үөрэнэр оҕолоро ыксаан куруусчуттуу бараллар. Киһи кыһыйыах, онно барсар ээ. Өссө бикиэттээри тииһигирэр. Биир мөһөөгү биэрэллэр үһү диэн. Биир мөһөөк сиргэ сыппат. Киһибит аптаах аптамааттар баар сирдэрин ырааҕынан тумнар. Иһигэр баар иккис Куостатын кытары иирсиэн аны баҕарбат. Ол иккис Куостата үчүгэйэ дуу, бэйэлээх бэйэтэ бэрдэ дуу? Хайалара бантааһыйалаан балыыҥкалыыра буолуой, иккиэн тиһэллэрэ дуу?

Үөрэх үөрэҕинэн. Киһибит үөҥҥэ тиллэрин ханна гыныай. Таһырдьа туох эмэ тыас таҕыста да, болкуоҥҥа ойор. Били устар сэбин умнубат. Онтун, бэл, утуйарыгар аттыгар ууруна сытар. «Папарацци» буолуох оҕо муна-тэнэ сылдьаахтыыр быһыылаах. Араҕас Агыраада лоскуйугар мэлдьи хамсааһын баар. Хата, охсуһууну уһулла. Ол баҕас буолунай. Үөрэҕиттэн быыс булан түүннэри мэнээктиирэ буоллар, атынын да түһэрэн ылыа этэ.

– «Якутск бандитский» диэн киинэни таҥыахха баара, – киһиҥ баҕата бардама.

Баҕарабын диэн хаһан эрэ баһа барар ини. Көтө сылдьыбыт көмпүүтэрэ иһэ уларыйан иккис олохтонон туһалыыр ахан. Онтугар киинэ да көрөр, муусука да истэр, оонньуур даҕаны. Ол быыкаа аан дойду иһигэр киириэхтии дьаабыланар. Туох буолуой – уолбутун аны уулусса угуйбат, таһырдьа тардыбат. Уулуссатааҕыны уоран эрэ көрөр, таһырдьатааҥҥыны туораттан кэтиир эрэ. Ол сылдьан устуута мунньулунна ахан. Устуохха эрэ диэн устар, аптамаатынан. Ис дьиҥин билэ сатаабат, киниэхэ ол сыһыана суох. Устунан олоҕу киинэ курдук көрөр буолла. Эбэтэр киинэҕэ киириэх лоскуйдары эрэ эккирэтэр. Киниэнэ мэлдьи аһара түһүүлээх. Үлүһүйдэ да бүтүүкэтэ – түһүнэн кэбиһэр. Оттон хал буолла атыҥҥа көһөр, ол иннинээҕитигэр иккистээн эргиллэн бэрт.

Устарыҥ диэн, таҥыыта баар саамай уустуга, үлэлээҕэ. Устубутун наардаталыыр. Онто «Мэнээк», «Ол-бу», «Син мээнэ», «Жестскай» эҥин диэн тус-туһунан бөлөхтөргө араарылынна. Баҕар, мэнээгэ иһэ-истээх буолуо, «жестскайа» кыра ыстыычыка буолуо – киһибит ону анаалыстаабат. Кини олоҕу устар эрэ. Хайдах баарынан. Көрөөччүлэр бэйэлэрэ хайдах баҕарар анаардыннар.

Олоҕу киинэ курдук көрөр да, онтуҥ киинэ үһү дуо, ордук «жестскай» ини. Олох ол өттүн кытары охсуһа сатаан баран, бэл, милииссийэлэр «куораппыт буруйу оҥорууга маҥнайгы миэстэҕэ таҕыста» диэн муҥатыйаллар. Эҥинин ылҕыы сатаан баран, ыытынан кэбиһиэх курдуктар. Оннугу эрэ көрө үөрэнэн, үрдүттэн барыны үөҕэллэр. Үчүгэй да баарын өйдөөн көрбөттөр. Эҥин саҥа сахалар, атын да омуктар «продвинутайдара» сатаан олороллоро, күннэтэ сайдаллара, ортоһуор олохтон инникилээн иһэллэрэ ахсааҥҥа ылыллыбат. Куостабыт да куһаҕантан ас таһаарар. Били үөҕэр милииссийэлэринээн куомуннаспыттыы. Итинник иирээки курдук үлэлиир оҕону кириминээлинэй хуруоньукаҕа эпэрээтэринэн баҕас үөрэ-көтө ылыахтарын сөбө. ППС-тары кытары уулуссаны дэлэ тараахтыа этэ дуо. Сырса сылдьан сырдырҕаччы устуо этэ. Кэннэ кэтинчэ ду буоллун.

Түүннэри таҥар. Аатын толкуйдууругар тардылынна. «Ночной Якутск» диэххэ дуу – күнүскү эмиэ баар ээ. «Жизнь без прикрас» – таах да син барсымалаһар. Киинэтэ дьиҥнээх курдук, тиитирэ эҥин буолунай. Хас лоскуйа өссө кэмэнтээрийдээх. «Жестскай» муусукалаах. Эҥин маат иһиллибэтин диэн буолуо, бука. Оҥорон бүтүөр диэри уоскуйар аат диэн суох. Онто бүтэн абыраата. Дьол диэн бу буолаарай – айбытыҥ туһунан олохтонуута, биир дьыаланы тиһэҕэр диэри тиэрдибиккиттэн астыныы. Уолаттар маҥнайгы көрөөччү буолар чиэскэ тигистилэр. Биирдэ эрэ көрбөтүлэр – хат-хат эргитэ сылдьан көрдүлэр. Бэркэ диэн биһирээтилэр. Ол тухары устуу иһигэр буомба тэҥэ туох эрэ баарын өйдөөбөтүлэр.

Хайатын көрүөхтэрэй – хайдахтаах да айымньы хал гынар. Итиччэ айбыта, үлэлээбитэ таах хаалар дуо? Киһиргэһэ дэлэ дуо – ким эмэ туораттан көрүөн, биллэн турар биһириэн аһара баҕарар. Шииттэр өс хоһоонноро айааччыга барсыбат. Айымньы бүттэ да эйиэнэ буолбатах, дьон-сэргэ дьүүлүгэр туруохтаах.

– DVD RW-га устан баран атыылаатахха?

– Эбэтэр быракааттаатахха?

Айбыккынан биисинэстии аньыыта бэрт ини. Өрөбөлүүссүйэттэн биисинэскэ ойон тиийбит Куоста аны атыны айааччылар аармыйаларагыр талаһар. Харчы туһунан бакаа умна сылдьар.

– Арай, интэриниэккэ саайдахха? – аатырар суолун дьэ тобулан Куоста өрө көтө түһэр.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.