Сляды волатаў

Укладальнік і аўтар уступных артыкулаў – старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі А. М. Карлюкевіч

У афармленні вокладкі выкарыстана рэпрадукцыя карціны «Ранішні туман» Л. Д. Шчамялёва з калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь

© Жук А. А., 2024

© Ягоўдзік У. І., 2024

© Карлюкевіч А. М., 2024

© Шчамялёў Л. Д., выява на вокладцы, 2024

© Карлюкевіч А. М., укладанне,

Мастацкі позірк на прыроду

Літаратура на прыродазнаўчую, экалагічную тэматыку заўсёды прыцягвала ўвагу чытачоў розных узростаў. Мабыць, сёння яна прыцягвае ўвагу чытача асабліва настойліва. Схаваўшыся ад лясоў, рэк, азёр і тым болей балот у прыязную гарадскую зону камфорту, мы ўсё ж кожную сустрэчу з жывой прыродай успрымаем як жаданае адкрыццё. Узімку нас вабяць укрытыя снежнай коўдрай дрэвы, мы здзіўляемся ледзяному покрыву водных артэрый Радзімы, захапляемся ўзорамі сняжынак, што ляцяць насустрач нам, нагадваючы зіхатлівыя і недасягальныя зоркі. Ды ці мала сустрэч і адкрыццяў дораць беларускія краявіды не толькі ўзімку, але і летам, восенню, вясною?..

Традыцыяй беларускай літаратуры заўжды было і застаецца апісанне прыродных з’яў, іх мастацкае ўзвышэнне, захапленне стасункамі чалавека з навакольным асяроддзем.

Пра вечнасць і бясконцасць прыроды як падараванага нам шчасця існавання ў гармоніі з сонцам і паветрам, з вадою і зямлёю многія беларускія пісьменнікі імкнуліся і імкнуцца сёння распавесці юным чытачам нашай Айчыны. Творы Янкі Маўра, Уладзіміра Дубоўкі, Віталя Вольскага і іншых аўтараў, кожны з якіх абраў разнажанравы падыход да асвятлення ўласных сустрэч з прыродай, складаюць велізарную бібліятэку беларускай мастацкай прыродазнаўчай літаратуры. Праходзяць дзесяцігоддзі з часу іх напісання, як у выпадку з «Палескімі рабінзонамі» Янкі Маўра ці «Жоўтай акацыяй» Уладзіміра Дубоўкі, а чытацкая ўвага да гэтых і іншых аповесцей і апавяданняў не меншае!.. А колькі адкрыццяў дораць нам кнігі Віталя Вольскага «Па лясных сцежках», «У лясах над Бярозай», «Месяц за месяцам», «На бабровых азёрах», «Чайкі над Нараччу», «Родны край», «Дзень добры, Бяроза»!..

Сваімі ўражаннямі ад паходаў у лес, на рэчку, ад сустрэч са звярамі і птушкамі, якія адбываліся на працягу многіх гадоў жыцця, натхнёна дзяліліся ў сваіх кнігах Яраслаў Пархута, Змітрок Бяспалы, Рыгор Ігнаценка… Услухайцеся нават у самі назвы кніг вясковага настаўніка музыкі і спеваў з вёскі Паплавы Бярэзінскага раёна, што на Міншчыне, Рыгора Канстанцінавіча Ігнаценкі: «Лясныя тынкоўшчыкі», «Урок у лесе», «Дзе матылькі зімуюць», «У зімовым садку», «Карабель вясны». Быў час, калі і ў Мінску, і ў Маскве ў перакладзе на рускую мову яны выдаваліся шматтысячнымі тыражамі… А ў Васіля Жушмы, які і зараз жыве і працуе ў Іванаве, на Берасцейшчыне, ёсць кніга з назвай «Гарэза». Яна прысвечана толькі аднаму персанажу – звычайнай вавёрцы, якую пісьменнік спаткаў, любуючыся хараством ваколіц свайго гарадка. А кніжкі Змітрака Бяспалага «Лясныя хітруны», «У лясной каморы», «Мядзведзеў пачастунак», «Дзіўны птах», «Страшны звер»?.. У кожнай з гэтых невялікіх па памерах кніжачак – уважлівае назіранне за братамі нашымі меншымі: звярамі, птушкамі, насякомымі…

Прыходзячы ў школьныя і гарадскія бібліятэкі, юныя чытачы часцей бяруць з паліц кнігі з творамі вядомых, легендарных рускіх пісьменнікаў-прыродазнаўцаў – Канстанціна Паўстоўскага, Міхаіла Прышвіна, Барыса Жыткова, Георгія Скрабіцкага, Веры Чаплінай, Віталія Біянкі, Івана Сакалова-Мікітава і інш. Сапраўды, іх сакавітая, выпеставаная ў выніку многіх падарожжаў і адкрыццяў проза надзвычай прыцягальная. Але хацелася б параіць чытачам не абмінаць творы беларускіх пісьменнікаў-прыродазнаўцаў. У апошнія дзесяцігоддзі кніг на тэму прыроды выйшла даволі шмат: «Вочы зямлі», «Прыродны азбукоўнік», «Крылатыя суседзі», «Начны князь», «Ягадная паляна» Уладзіміра Ягоўдзіка, «Птушкі», «Расліны», «Як рассмяшыць папугая» Алеся Бадака, «Лаві зайца!» Алеся Жука… З некаторымі творамі беларускіх пісьменнікаў, прысвечанымі роднай прыродзе, чытачы сустрэнуцца і ў гэтым томіку з серыі «Сучасная беларуская літаратура». Але, паверце, у ім змясцілася толькі малая частка ўсіх захопленых, узнёслых расповедаў пра нашы родныя краявіды і іх насельнікаў.

Алесь Карлюкевіч,

старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі

Алесь Жук

З ЛЮБОЎЮ ДА РОДНАЙ СТАРОНКІ

Алесь (Аляксандр Аляксандравіч) Жук нарадзіўся ў 1947 г. у вёсцы Клешаў Слуцкага раёна, на Міншчыне. У 1970 г. скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў рэдактарам выдавецтва «Мастацкая літаратура», намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «Маладосць». У 1980–1986 гг. быў галоўным рэдактарам газеты «Літаратура і мастацтва». У 1986–1990 гг. працаваў сакратаром Саюза пісьменнікаў БССР, у 1990–1997 гг. – намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «Полымя». У 1997–2002 гг. – галоўны рэдактар часопіса «Нёман». У 2003–2005 гг. – галоўны рэдактар часопіса «Беларусь». Памёр 15 кастрычніка 2022 г.

Апавяданні пісьменніка друкуюцца з сярэдзіны 1960-х гг. Першая кніга – «Асеннія халады» – пабачыла свет у 1972 г. Маладога празаіка адразу заўважыла літаратурная крытыка ў Мінску і Маскве. Творы Алеся Жука пачалі перакладацца на розныя мовы. Выйшлі кнігі «Паляванне на старых азёрах», «Зоркі над палігонам», «Не забывай мяне», «Паляванне на Апошняга Жураўля» і інш. Па некаторых творах былі пастаўлены кінафільмы і спектаклі.

Пісьменнік – лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь імя Якуба Коласа, літаратурнай прэміі імя І. Мележа, Нацыянальнай літаратурнай прэміі Рэспублікі Беларусь.

Кніга «Лаві зайца!», якую Алесь Жук напісаў у канцы свайго жыцця, нагадвае размову дзядулі з унукам і ўвогуле са сваімі нашчадкамі пра родную прыроду, яе неўміручасць. Але – і гэта тонка падкрэслена на старонках апавяданняў, нарысаў, што склалі кнігу, – вечнасць прыроды залежыць ад чалавека, ад яго разумнага стаўлення да жывёл і раслін, рэк і азёр, паветра, да нашай роднай зямлі. Любоў да Айчыны, да багаццяў, якімі спрадвеку яна адорана, – гэта ў тым ліку і вялікая праца, вялікі клопат пра зберажэнне гэтых багаццяў. Клопат як дарослых, так і дзяцей!..

Лаві зайца!
`Апавяданні

Лясныя кветкі і мурашкі

Аздабленнем вясновага лесу, калі і зеляніны яшчэ амаль няма, калі і снег яшчэ не зусім сышоў, з’яўляюцца вясновыя кветкі. На высокіх сцяблінках паказваюцца белыя кветачкі, якія людзі называюць падснежнікамі. Гэта анемона белая, хаця між белых трапляюцца і жоўтыя. А за імі прыходзіць час пралесак, прыгожых сіне-фіялетавых кветак, якія густа ўсцілаюць зямлю пад дрэвамі, і на сонечных лясных пагорках, і ў прагалінах між суровых зялёных ялін. За імі белая сціплая анемона робіцца незаўважнай. У дадатак да пралесак прыходзяць лясныя фіялкі, пяшчотныя сіне-ліловыя кветкі. На гэтым сіне-фіялетава-ліловым фоне сапраўднымі каралямі выглядаюць ландышы – большыя ростам, з сакаўнымі лістамі, між якіх, быццам пацеркі, нанізаны на сцябліны круглыя шарыкі кветак. Ды і водар ландыша намнога мацнейшы, чым тонкі пах фіялак. Крыху пазней з’явяцца і ключыкі – першацвет вясновы. Кветкі ў яго невялікія, сабраныя парасончыкам, бледна-ліловыя, жоўтыя ў сярэдзіне.

Любяць лясныя кветкі за іх прыгажосць людзі. Але і вялікія рудыя лясныя мурашкі – мурашы – таксама. Праўда, цікавяцца яны фіялкамі, калі на іх з’явіцца насенне. Зярняткі фіялак схаваныя ў кропелькі смачнага фіялетавага соку. Вось з-за гэтага соку, якім мурашы любяць ласавацца, яны і разносяць насенне фіялак. Сок мурашы абсмоктваюць, а зярняткі застаюцца на зямлі, і з кожнага наступнаю вясною вырасце новы кусцік фіялак. Ну чым не кветкаводы гэтыя лясныя мурашкі?

Зімовыя птушкі

Летам, калі з выраю вяртаюцца ўсе нашы птушкі, іх галасамі ад досвітку да ночы звіняць і лес, і поле, і гарадскія паркі і скверы. За імі не чутно і не заўважна тых птушак, якія застаюцца з намі на зіму, яны не такія спеўныя і іх не так і многа. Застаюцца вядомыя нам яшчэ з казак сарокі-белабокі, яны не толькі ў лесе жывуць, але і ў горадзе, трашчаць аднолькава і там і тут. А вось іншая птушка не надта любіць паказвацца на вочы, яна скрытная, хуткая, вялікая і прыгожая: рознакаляровая, з блакітным пер’ем на крылах. Корміцца пераважна насякомымі, а ўвосень – жалудамі. Іх яна запасае на зіму, хавае ў мох. З тых жалудоў, якія не знойдзе зімою, вясною прарастаюць маладыя дубкі. Завуць гэтую прыгажуню сойка.

Сінічкі ўсім нам добра вядомыя сваім зялёным колерам з рознымі адценнямі і меладычным пацінькваннем. Сінічкі ў нашым лесе жывуць розныя: даўгахвостыя, чубатыя, чорнагаловыя і самыя маленькія – сінічкі-гаічкі. Мы найбольш бачым і ведаем сініцу вялікую, з халадамі яна завітвае да нас і ў гарады, ахвотна жыве ў парках і скверах, у садах. Для сінічак майструюць і развешваюць на дрэвах спецыяльныя домікі – сінічнікі, падобныя на шпакоўні, толькі памерам меншыя. Сінічкі знішчаюць многа насякомых-шкоднікаў.

Яшчэ ў лясным гушчары жыве попаўзень. Ён падобны на вялікую сініцу, але цела яго больш выцягнутае і хвост зусім кароценькі. Пер’е ў яго на спіне блакітна-шэрае, брушка белае, бакі рыжавата-карычневыя. Попаўзень умее хутка бегаць па галінах і ствалах дрэў знізу ўверх і зверху ўніз. Гэта ён шукае ў трэшчынках кары лічынак і насякомых, якімі корміцца.

Яшчэ жыве ў лясным гушчары самая маленькая наша птушка – жоўтагаловы каралёк. У народзе яго называюць валовым вочкам, такі ён маленькі. Пер’е пушыстае, афарбоўка падобная на попаўзневу, толькі на крыльцах ёсць белыя аконцы. Жыве пераважна ў яловых лясах.

А сапраўдны кароль яловага лесу – крыжадзюбяловік. Птушка велікаватая, зверху буравата-чырвоная, караткахвостая, дзюба моцная і на канцы перакрыжаваная. Корміцца пераважна насеннем яловых шышак: сядзе на шышку галавою ўніз і вельмі спраўна лушчыць крывой, перакрыжаванай дзюбай. Гэта самая зімовая птушка: у лютым крыжадзюбіха выседжвае птушанят. Песня крыжадзюбава – моцны свіст, у якім выразна чуваць «клёклё». За гэта яго яшчэ і клястом завуць.

Зімуе разам з намі і прыгожая, лімонна-жоўтая, як кветка, пеўчая птушка аўсянка, якая корміцца насеннем траў і раслін, насякомымі. Калі надыходзяць вялікія маразы, аўсянка ненадоўга адлятае на поўдзень краіны, а з пацяпленнем вяртаецца назад.

Але самымі прыгожымі зімовымі птушкамі-кветкамі з’яўляюцца снегіры, якіх яшчэ гілямі завуць. Хто не любаваўся іхнімі чародкамі на аснежаных дрэвах! Здаецца, што нехта невядомы развесіў на галінах чырвоныя ружы. У нас снегіроў жыве нямнога, а зімою мы іх бачым так часта, таму што яны прылятаюць да нас з паўночных краёў.

Кветкавы гадзіннік

Усе мы карыстаемся гадзіннікамі і ведаем, што гадзіннікі ёсць наручныя, насценныя, настольныя, кішэнныя. Ёсць з боем кожную гадзіну, з зязюліным куваннем, з будзільнікам, які пабудзіць у патрэбны час… – усе вось так адразу і не пералічыш.

Каб вызначыць час, людзі спачатку запаміналі месцазнаходжанне сонца на небе, потым навучыліся больш дакладна вызначаць час па даўжыні ценю ад палачкі, уваткнутай у зямлю. Такі гадзіннік называўся сонечным.

Але ж самы маляўнічы і самы прыгожы гадзіннік прыдумаў шведскі вучоны-біёлаг Карл Ліней яшчэ ў васямнаццатым стагоддзі. Ён у адпаведным парадку высадзіў на клумбе розныя кветкі, якія і паказвалі час.

Справа ў тым, што кожная кветка толькі ў адпаведны час сутак цалкам распрамляе свае пялёсткі.

Жоўты казлабарод разгортвае кветкі яшчэ на дасвецці, у тры гадзіны. За ім прачынаецца блакітная цыкорыя, запунсавее мак, маленькімі сонейкамі зажаўцеюць кветкі дзьмухаўца. У шэсць гадзін раніцы ўсцешыць вока сваім блакітам ільняное поле, потым бледна-фіялетава закалышуцца кветкі бульбоўніку, жарынкамі загарацца палявыя гваздзікі. У восем гадзін раскрыецца вадзяная лілія, а ў дзевяць – кісліца ў лесе…

Пасля абеду кветкі пачынаюць засынаць. Першым згорнецца ранні казлабарод, за ім дзьмухаўцы, казялец, стане толькі зялёным ільняное поле, але да самага заходу сонца будуць цешыць вока кветкі шыпшыны.

Бачыце, каб даведацца, колькі гадзін, не абавязкова нават ладзіць клумбу, трэба толькі ведаць кветкі і запомніць, калі яны прачынаюцца і засынаюць.

Вядома, кветкавы гадзіннік не такі дакладны, як іншыя прыдуманыя чалавекам. Ды і працуе ён толькі ў сонечнае надвор’е. Але ж карыстацца ім цікава, бо міжволі пазнаёмішся з рознымі кветкамі. І чым будзеш больш іх ведаць, тым дакладней вызначыш час.

Хто на балоце жыве

На Беларусі амаль сем тысяч балот, яны займаюць тэрыторыю большую за два з палавінай мільёны гектараў. Балоты – гэта тарфяныя глебы таўшчынёй тры і болей метры, перанасычаныя вільгаццю. Хто жыве на балотах? Балотныя птушкі, найбольш кулікі. У народзе і прымаўка ёсць: «Кожны кулік сваё балота хваліць».

ГАРШНЕП – самы маленькі і самы нешматлікі кулік, які любіць нашы паўночныя балоты. Велічынёй ён з дзіцячы кулачок. Як ва ўсіх кулікоў, у яго даўгаватая дзюба і гэткія ж ножкі. Дзюба даўгаватая, каб з балотнай гразі ежу даставаць. Галава і спіна ў яго чорныя, бакі светла-рыжыя, калі спалохана ўзлятае, крычыць «чы-вік». Умее добра хавацца, яго не часта ўгледзіш. Гняздо робіць на балотных купінах. Нясе тры-чатыры яйкі, з якіх вылупліваюцца птушаняты.

БАКАС – удвая большы за гаршнепа, жыве не толькі на балотах, але і на мокрых лугах, узлесках. Корміцца чарвякамі, слімакамі, лічынкамі мух, камароў, іншымі насякомымі.

Пер’е на хвасце рыжае з папярочнымі палосамі і белымі кончыкамі. Гэтым сваім хвастом бакас і «спявае» вясною. Падымаецца высока ў неба і каменем падае ўніз. Хваставое пер’е пачынае трымцець ад паветра, і чуецца, быццам баранчык бляе. За гэту «песню» бакаса ў народзе баранчыкам завуць. Яйкі ў бакаса падобныя на маленькія грушы. Выводзіць ён птушанят два разы за лета, а восенню, як і ўсе кулікі, адлятае ў вырай.

ВЕРАЦЕННІК ВЯЛІКІ – сапраўды вялікая птушка, даўжыня яе цела – сорак сантыметраў. Корміцца малюскамі, лічынкамі, жукамі, часам і насеннем траў.

Дзюба ў яго доўгая, ногі цыбатыя, чорнага колеру. Гнёзды робіць у ямках, высланых сухою травою. У яго ёсць і меншы брацік, яго так і называюць – вераценнік малы, бо памерам напалову меншы за вераценніка вялікага.

ЧЫРВАНАНОЖКА – па велічыні гэткая ж, як і вераценнік малы. На крылах мае белыя палосы, якія добра відаць у палёце. Дзюба ў гэтай птушкі спачатку чырвоная, а потым чорная, ногі аранжава-чырвоныя, за што яе і назвалі чырвананожкай. Корміцца, як і ўсе кулікі, і любіць ласавацца маладзенькаю травою, за што яе яшчэ і траўнікам называюць. Вясною, у шлюбны перыяд, можа садзіцца на вершаліны дрэў, гучна цюлюкае і пасвіствае.

ТУРУХТАН – па велічыні гэткі ж, як і чырвананожка, толькі дзюба карацейшая і ногі зеленавата-жоўтага колеру. Вясною ў турухтанаў на шыі вырастае даўжэйшае пер’е і ўтварае гэтак званыя вушкі і каўнерык, які веерам распускаецца вакол шыі і галавы. Гэта вясельны ўбор турухтанаў. У ім яны злятаюцца на ток, каб выбраць сабе сябровак. Распускаюць свае каўнерыкі і адчайна б’юцца, каб спадабацца будучай сяброўцы, з якою яны выведуць цэлую сямейку турухтанаў.

КУЛОН ВЯЛІКІ. Па-руску – «кроншнеп». Жыве і корміцца, як усе кулікі, але дасягае вагі да кілаграма. Дзюба доўгая, сагнутая ўніз, ногі таксама доўгія. Лятае плаўна, рэдка ўзмахваючы крыламі. Голас пяшчотны: «Крулі». Гняздуецца калоніямі, у вырай адлятае ў Афрыку ці на Міжземнае мора. На кулона вялікага падобны і кулон сярэдні, толькі што памерам меншы.

ЖУРАВЕЛЬ ШЭРЫ – вялікая балотная птушка, вагой да сямі кілаграмаў, размах крылаў да двух метраў, з доўгаю дзюбай, шыяй і доўгімі нагамі. Афарбоўка шэрая, канцы крылаў, галава, шыя і ногі чорныя. Па шыі ад вачэй да крылаў – дзве белыя паласы, на патыліцы – чырвоная пляма.

Вясною жураўлі збіраюцца чародамі і ладзяць вясельныя танцы. Жывуць жураўлі парамі. Гняздо робяць вялікае, дыяметрам да двух метраў, з сухіх галін, трыснягу, травы, кожны год гняздо рамантуюць і мяняюць падсцілку. У канцы лета перад адлётам у вырай у Міжземнамор’е жураўлі збіраюцца ў вялікія чароды з важаком наперадзе. У час адлёту многія дні чуваць над зямлёй іх журботны развітальны кліч «курлы-курлы». У даўніну жураўлёў было многа, на іх палявалі. Да меліярацыі многія нашы балоты былі яшчэ жураўлінаю радзімаю. Цяпер гэтых птушак засталося ў лепшым выпадку пара соцень, яны занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі. А тыя жураўліныя чароды, якія мы зараз бачым і чуем пад восень, гэта паўночныя пералётныя жураўлі.

Як Ягорку кісліца паіла

Ягорка з дзедам выправіліся ў грыбы. Раніца была сонечная, сонца прыграваць пачало. Таму Ягорку піць захацелася. Ён сказаў дзеду:

– Я піць хачу!

Дзед ляпнуў рукою па палявой сумцы:

– Біклажку дома забыліся!

Трэба дадому вяртацца. Сумным стаў Ягорка. Надта ж яму хацелася знайсці баравік.

Дзед хітравата ўсміхнуўся:

– Тады папрасі кіслічку, каб цябе напаіла.

І паказаў на палянку паміж ялін, усю ў кісліцы. На кожнай раслінцы між трыма сэрцападобнымі лісцікамі блішчала кропелька расы.

– А як яе прасіць?

– Трэба на калені стаць і расінку з кіслічкі выпіць. Сарвеш рукамі – кропелька долу ўпадзе.

Дзед прысеў, сарваў некалькі кіслічак і пачаў жаваць. Ягорка здзіўлена паглядзеў на яго.

– Паспрабуй і ты, – прапанаваў дзед.

Ягорка сарваў кіслічку, пажаваў.

– А смачная! Зусім як шчаўе.

– Таму яе яшчэ і заечым шчаўем завуць.

– За гэта яе, напэўна, зайчыкі і любяць, заадно і расінкі п’юць, – здагадаўся Ягорка.

Смагі ён ужо не адчуваў. Нахіліўся, каб яшчэ сарваць, – і пад маладою елачкаю ўгледзеў ужо дарослага, крамянага баравіка з цёмна-карычневай шапачкай. Кіслічка не толькі напаіла, але і грыб Ягорку падаравала.

Дзе чыё гняздо

Вясною птушкі вяртаюцца з выраю, каб вывесці птушанят. І таму першы клопат у іх – віць гнёзды. Такой вялікай і дужай птушцы, як бусел, не трэба клапаціцца пра тое, каб схаваць гняздо ад драпежных птушак і звяркоў, якія любяць паласавацца яйкамі і маленькімі птушанятамі. Буслінае гняздо на дрэвах і нават на воданапорных вежах відаць здалёку. Вясною буслы толькі рамантуюць яго, мяняюць падсцілку. У бусліным гняздзе з бакоў і знізу гняздуюцца вераб’і.

Шпак, вядома ж, прылятае да сваёй шпакоўні. Чысціць яе, выкідае старое гняздо. Шпакі звычайна селяцца паблізу чалавечага жытла. Вядома ж, зробленых чалавекам шпакоўняў на ўсіх не хапае, і таму шпакі займаюць дуплы дрэў. Шпакі могуць выводзіць птушанят два разы за лета. Пасля таго як усе птушаняты вывеліся і падраслі, шпакі збіваюцца ў чароды, кормяцца на ўзлесках і лугах, робяць налёты на вішні ў садах. У пачатку верасня шпакі ненадоўга вяртаюцца да сваіх шпакоўняў, спяваюць раніцай, а потым адлятаюць у вырай – хто ў цёплую Афрыку, хто бліжэй, у Заходнюю Еўропу.

Пры чалавеку робяць свае гнёзды вясковыя і гарадскія ластаўкі – пад дахамі і ў нішах будынін. Яны вяртаюцца з выраю ці не самымі апошнімі, калі стане зусім цёпла. Лепяць ластаўкі свае гнёзды з камячкоў зямлі, травінак, сцяблінак і праклейваюць, змочваючы іх слінай, знутры высцілаюць пярынкамі, травінкамі.

А вось берагавыя ластаўкі робяць гнёзды ў абрывістых берагах рэчак – капаюць у іх норкі. У норках жывуць і зімародкі – даўгадзюбыя зеленавата-блакітныя птушкі, якія ўмеюць ныраць і кормяцца маленькімі рыбкамі.

Птушкі стараюцца рабіць свае гнёзды ў зацішных, утульных месцах. Але гэтага не скажаш пра чарацянак, невялікіх светла-бурых птушачак. Ёсць чарацянкі балотныя, трысняговыя, садовыя. Гэтыя птушкі робяць свае гнёзды ў выглядзе кошыка, падвешваючы яго між сцяблінак, знутры высцілаюць лісцікамі, пухам. Пад ветрам сцяблінкі трыснягу, крапівы (калі гняздо пры доме ў садзе) хістаюцца, і птушаняты люляюцца ў ім, як у калысцы.

Гнёзды робяць і тыя птушкі, якія не адлятаюць у вырай. Напрыклад, сінічкі. Яны розныя жывуць у нас, але мы найлепш ведаем і часцей бачым сініцу вялікую. Гнёзды ў лесе і ў садах яны робяць у дуплах, у шчылінах дрэў і нават у вулічных ліхтарах. Знутры гнёзды высцілаюць, як і ўсе іншыя птушкі. За лета сініца можа вывесці два вывадкі птушанят.

Сініцы, як і большасць усіх пеўчых птушак, знішчаюць многа садовых і лесавых шкодных насякомых. Людзі робяць для сінічак домікі, як і шпакам, толькі крыху меншыя. Калі ў вашым садзе ёсць сінічнік, то гэтых прыгожых і вясёлых птушак можна бачыць круглы год.

«Лаві, дзед, зайца!»

Гэтак Ягорка пацвельваў дзеда да канца лета. А пачалося вось з чаго.

Вырашыў дзед абкасіць траву, што звісала над разоркаю на дачы. Пасля дожджыку вільготная трава касілася лёгка. Дзед ужо ад варотцаў да парога дайшоў. Узмахнуў касою – і спыніўся. Здалося, што нейкі шэры каменьчык ляжыць у разорцы. Адклаў дзед касу ўбок, апусціўся на калені. Сапраўды, пад травою ляжаў шэры камячок, жывы, хаця і не рухаўся. Зайчаня. Дзед схапіў яго ў прыгаршчы. Камячок адразу ажыў, цёпла заварушыўся ў дзедавых руках, пачаў драпацца лапкамі, пішчаць, як дзіця малое плача. Дзед расхінуў рукі і з цікавасцю глядзеў на зайчанятка. Вушкі на канцах цемнаватыя, паварушваюцца, спрабуе вызваліцца. А ўвесь велічынёй з дзіцячую пуховую рукавічку. Палюбаваўся дзед на звярка і апусціў яго на зямлю. Зайчанятка хуценька закумільгала па разорцы да ганка суседскай дачы і знікла пад ім.

Пра гэта дзед расказваў Ягорку тыдні праз два, калі яны ўдвух ехалі на дачу. Шкадаваў Ягорка, што яго не было тады і ён не пабачыў маленькага зайчыка.

Затое давялося бачыць падрослага. Калі падыходзілі да ганка, дзед нечакана спыніўся і таямніча паказаў сабе пад ногі. Ягорка прыгледзеўся, але нічога не мог угледзець. Блішчалі на траве кропелькі пасля нядаўняга спорнага дажджу, чарнела граззю града. Дзед тым часам паволі прысеў, выставіў уперад рукі і адважна плюхнуўся долу. І з-пад рук у яго нечакана выскачыў велікаваты, з ладнага коціка зайчык, на імгненне прыпыніўся, каб агледзецца, натапырыў лапушыстыя вушы і сігануў пад кусты парэчак.

Радасны Ягорка азірнуўся на дзеда. На ногі ўставаў не дзед, а сам чорт з балота! Твар чорны ад гразі, рукі чорныя, штаны таксама. Як тут не зарагочаш! Падумалася Ягорку, што і заяц, мабыць, з-пад кустоў глядзіць на дзеда і смяецца. Таму ў добрым гуморы Ягорка часам пацвельваў: «Лаві, дзед, зайца!».

Восенню Ягорку яшчэ раз давялося палюбавацца на іхняга дачнага зайца. Раніцай хлопчык сядзеў за сталом насупраць акна і ўгледзеў, як да былой капуснай градкі па-гаспадарску клыпаў прыгожы шэры звярок. Прысеў, павёў лапушыстымі вушамі. Ягорка падхапіўся, каб паклікаць дзеда. Заяц заўважыў Ягорку і вялікімі скачкамі кінуўся прэч.

Павучок-падарожнік

Як толькі белым зацвіце ў палях грэчка, трывожна закружаць над імі чароды кнігавак. Птушкам здаецца, што снегам зацерусіла і яны спазняюцца ў вырай. Таму і затурбаваліся, збіліся ў чароды і гатовы ляцець у далёкія заморскія краіны.

Прыкладна ў гэты ж час у сонечныя дні раптам паляціць-паплыве ў небе серабрыстае павуцінне. І ніхто не можа патлумачыць, чаму і як яно з’явілася, бо цяжка ўбачыць, хто кіруе павуцінкамі.

А гэта маленькі спрытны павучок выпусціў з сябе павуцінку і прыклеіў яе да травінкі. Большае і большае павуцінка, трапеча на ветры. Тады павучок перакусвае той кончык, які прымацаваў да травінкі. Павуцінка ўзлятае ўгору, а на ёй і павучок. Павуцінка можа быць два-тры метры даўжынёй. Павучок, як вопытны авіятар, кіруе павуцінкаю, прабягае па ёй, тады павуцінка робіцца карацейшая і апускаецца ніжэй.

Гэтак і ляціць павучок, пакуль павуцінка не зачэпіцца за што-небудзь трывалае, напрыклад за дрэва. Тады павучок пакідае свой «самалёт», хаваецца пад карынку на ствале. І ніхто яго не бачыць, пакуль не праміне зіма. А нам здаецца, што павуцінка сама па сабе з’явілася і проста так ляцела.

Высока курлыкаюць жураўлі, вяслуюць у вырай. Плыве ў небе густое срэбра павуцінак. Цяпер мы ведаем, што гэта павучкі перабіраюцца на новае месца жыхарства.

Ці ссе мядзведзь лапу?

У канцы лістапада, калі на парозе зіма, мядзведзь залазіць у бярлогу, каб праспаць усю зіму да вясны. Людзі гавораць, што, каб не адчуваць у гэты час голаду, мядзведзь ссе лапу. Ён робіць бярлогу ў дрымучым лесе пад вываратнем ці ў выкапанай яме. Высцілае бярлогу голлем, апалым лісцем, мохам. А зверху навальвае вялікую кучу галля. Накідае снегу на галлё, і ў бярлозе цёпла будзе, ды і заўважыць яе можна толькі па тым, што пар́ а падымаецца над гурбай – дыхае мядзведзь. Калі зіма доўгая, суровая, то вылезе мядзведзь з бярлогі толькі ў сакавіку.

Яшчэ з лета мядзведзь рыхтуецца да зімовай спячкі, назапашвае на сабе тлушч, які будзе яму замест ежы. Есць ён усё: дробных звяркоў, жабак, лічынак, слімакоў, птушыныя яйкі, ягады, грыбы, арэхі, фрукты, траву, а калі пашанцуе, упалюе лася, казулю. Усёедны звер мядзведзь, і таму тлушчу ён назапашвае на зіму дзясяткі кілаграмаў, тлушч і корміць яго, і сагравае зімой.

Але на самай справе не так ужо і глуха спіць мядзведзь зімовым сном, хутчэй моцна дрэмле. А вось наконт лапы адны гавораць, што ён нос прыкрывае, каб цяплей дыхаць было, другія – што лапу ссе, каб не так адчуваць голад. А паляўнічыя тлумачаць, што зімою ў мядзведзя сыходзіць з лап тоўстая, натаптаная за лета скура, вырастае новая. Вось і свярбіць гэтая старая скура, і, каб хутчэй яна злезла і не перашкаджала, ён і злізвае яе сваім шурпатым языком.

Пакуль мядзведзь дрэмле, у мядзведзіцы ў бярлозе нараджаюцца двое-трое медзведзянятак. Да вясны яны вырастуць у бярлозе велічынёй з маладога сабачку, таму, калі вылезуць, ужо ўмеюць шукаць ежу.

Залягае ў зімовую спячку і яшчэ адзін звер, пра якога не гавораць, што ён ссе лапу. У адрозненне ад двухсоткілаграмовага мішкі, барсук зусім малы ростам – не большы за метр, вагой у дзесяць разоў меншы – кілаграмаў дваццаць. Галава ў яго невялікая, выцягнутая, шчокі і лоб белыя з чорнымі палосамі, а сам барсук тоўсты. Лапы дужыя, з кіпцюрамі, каб лягчэй было капаць зямлю. Жыве барсук у норах, яны ў яго прасторныя, цэлыя апартаменты, сапраўдная падземная шматпакаёвая кватэра.

Цяпер і на мядзведзяў, і на барсукоў паляванне забаронена, яны занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

Сняжынкі-дажджынкі

Пад летнім сонцам высыхае ранішняя раса. Развейваецца лёгкі туманок, які сабраўся над рачною і азёрнаю вадою. Вадзяная па́ра падымаецца ўгору на многія-многія кіламетры і ператвараецца ў паравы газ. Ён такі лёгкі і празрысты, што не замінае сонечным промням пранікаць на зямлю. На вялікай вышыні, дзе сорак градусаў марозу, газ ператвараецца ў мікраскапічныя кропелькі. Патрэбен цэлы мільён такіх кропелек, каб утварылася адна кропля вады. І раптам з космасу ў гэтыя кропелькі залятае касмічная пылінка, і кропелькі ператвараюцца ў ледзяныя крышталікі. Яны злучаюцца адзін з адным, і атрымліваецца сняжынка. А побач і іншыя кропелькі ператвараюцца ў сняжынкі, іх збіраецца гэтак многа, што яны пачынаюць падаць на зямлю. Пад ветрам сняжынкі збіваюцца ў воблакі, якія плывуць над зямлёй, пакуль не ацяжэюць і не высыплюцца долу снегам. Гэта ў нас так бывае зімою.

А калі летам наша зямля павернута да сонца і яно нагрэла яе? Тады тыя сняжынкі, якія былі высока, апускаючыся, трапляюць у цёплае паветра, растаюць – і ідзе дождж, з большых сняжынак – большы, з меншых – меншы. А калі вецер пазбівае кроплі ў вялікія, ды яшчэ і маланка пачне бліскаць, то дождж ператвараецца ў навальніцу. Без маланак вялікі дождж называецца ліўнем. А калі кропелек назбіраецца ў хмары многа, яна апусціцца зусім нізка, і дажджавых кропелек мы не бачым, яны меншыя за міліметр, але і рукі, і твар, і наша адзенне робіцца мокрым – гэта імжа.

Але калі дождж скончыцца, вільгаць пад сонцам ператворыцца ў туман, потым у вадзяную пару, стане вадзяным газам, зноў падымецца высока-высока, там утворацца вадзяныя крышталікі, з іх народзяцца сняжынкі, пачнуць апускацца на зямлю, і на цёплым яе баку, які грэецца на сонцы, будзе ісці дождж, а на халодным – снег.

Курапатка-падманшчыца

Раніцаю дзед Алесь сабраўся ў суседнюю вёску ў магазін. За ноч снег ад марозу ператварыўся ў цалік, гэтакі цвёрды, што ў вялікіх бітых валёнках дзед ішоў напрасткі цераз поле і не правальваўся. Дзеду трэба было купіць у магазіне сёе-тое і пачастункі ўнуку. Дзед выбраўся раненька, каб вярнуцца, пакуль Ягорка спіць. А спіць ён на канікулах у дзеда доўга.

Калі дзед вяртаўся з магазіна, з ім здарылася прыгода, пра якую ён потым любіў расказваць. На палявой мяжы, парослай быльнягом, заўважыў ён чародку курапатак. Птушкі не ўзляцелі, а пабеглі да купкі лазовых кустоў і схаваліся там. Дзед падрыхтаваў стрэльбу і зайшоў да кусцікаў з другога боку. Курапаткі ўзляцелі, дзед стрэліў, і адна з іх упала.

Дзед падышоў да здабычы, узяў яе, палюбаваўся і паклаў у рукзачок, дзе ляжалі ягоныя пакупкі. Будзе Ягорку супчык з дзікай палявой курачкі.

Бадзёра крочыў дзед, дайшоў ужо да вясковых агародаў, як адчуў, што нешта шавеліцца ў ягоным рукзаку.

Спыніўся, зняў рукзак. Усё было на месцы, і нішто не варушылася. Дзед выняў птушку, паклаў яе на снег, а сам яшчэ раз зазірнуў у рукзак. І тут пачуў знаёмае «пырх» крыламі, павярнуўся і ўбачыў, што яго здабыча паляцела! Схапіў стрэльбу, пальнуў услед курапатцы, вядома ж, не пацэліў, і птушка знікла за суседнімі садамі. Здагадаўся дзед, што шрацінка не забіла, а толькі моцна ўдарыла курапатку, так што яна страціла прытомнасць. У рукзаку птушка ажыла. А калі дзед даставаў яе з рукзака, прыкінулася, што нежывая. Успомніліся дзеду паляўнічыя расказы пра тое, як умеюць прыкідвацца курапаткі. Яшчэ дзед падумаў, што Ягорка паверыць пра курапатку ў рукзаку, а баба не паверыць, бо яна лічыць, што ўсе паляўнічыя – хлусы і выдумшчыкі.

Ліса і барсук

Усе ведаюць, што ліса – хітруня і прыгажуня. Але што гультайка вялікая – не ўсім вядома. А пра барсука яшчэ менш ведаюць. Не любіць ён красавацца, хоць звер прыгожы. Салідны, спаважны. Усё робіць не спяшаючыся, але і не марудзячы. Асабліва жытло сваё будуючы – нару. Яна і прасторная, і глыбокая, усё там упарадкавана, чыста і ўтульна, «пакоі» сухім лісцем высланы. Ліса ж сваю нару капае хапатліва, яна і вузкая, і цесная. Ды і косці ад здабычы, якую прыносіць лісянятам, прыбраць далей ад нары лянуецца. Таму ўлетку і непрыемны пах ад жытла лісінага стаіць навокал. З-за гэтага паху людзі часам і нару лісіную знаходзяць, раскопваюць, лісянят забіраюць, дома ў клетках гадуюць. А потым з іхніх шкурак зімовыя шапкі шыюць, прыгожыя каўняры робяць.

Ліса любіць па лесе шнырыць у пошуках зайчыка ці рабчыка. У час палявання і на барсуковую нару натрапіць можа. Пры адсутнасці гаспадара нару агледзіць, запомніць, дзе яна знаходзіцца. Якой лісе ў такой чыстай і прасторнай нары жыць не захочацца? Але барсук – звер дужэйшы, яго з нары не выжывеш.

Вось і пачынае ліса асаду барсуковага жытла па-свойму. Ля кожнага ўвахода ў яго прыбіральню наладжвае. Барсук не можа трываць паху лісінага памёту. Сапе, чмыхае, прыбіраючы, а пакараць шкодніцу не можа: ліса хутчэй за яго бегае, паспрабуй дагані.

Тыднямі цягнецца асада. І ўрэшце барсук не вытрымлівае, ідзе шукаць у лесе іншую прыдатную мясціну і пачынае капаць сабе новую нару. А ліса, пераканаўшыся, што барсук сышоў назаўсёды, засяляецца ў барсуковы апартаменты.

Аднак барсукоў у лесе намнога-намнога меней, чым лісіц, і хочаш не хочаш, але хітрым прыгажуням даводзіцца капаць норы самім і жыць у сваіх норах.

Хітрая гусь

Лета выдалася на дзіва спякотнае. Дажджу не было так даўно, што неглыбокая копанка зусім высахла.

Ягорку з Максам нічога – у крынічным возеры ў канцы вёскі вада ёсць, ды такая чыстая, прахалодная. Некалькі хвілін язды на веласіпедзе – і купайся колькі хочацца. Але ж увесь час у вадзе бавіць не будзеш. І ў самую гарачыню, апоўдні хлопцы адседжваюцца ў хаце, глядзяць тэлевізар альбо чытаюць кнігі. У драўлянай хаце і ў летнюю спякоту прыемны халадок.

Горай гусям. Іх у дзеда Сашы шэсць: старая гусь і пяць маладых. Яны ходзяць на поплаў за вёску шчыпаць траву. Але ж гусям патрэбна не толькі трава, але і вада. А сажалка сухая. Таму дзед Саша паставіў у садзе старыя цынкавыя ночвы, каб гусі маглі прыйсці з поплава папіць вады, нават і паплёхацца і адпачыць у садзе ад сонца ў цяньку пад яблынямі.

Таму ў хлопцаў ёсць абавязак – выліваць з ночваў брудную, ускаламучаную ваду і наліваць з калодзежа свежую да прыходу гусей.

На гэты раз хлопцы забыліся напоўніць ночвы. Седзячы ў хаце, яны пачулі незадаволенае гагатанне гусей у садзе, вызірнулі ў акно. Гусі стаялі ля амаль што парожніх ночваў, стукалі дзюбамі ў дно, але напіцца не маглі. Таму незадаволена і перагаворваліся між сабою.

Пакуль маладыя гусі тапталіся ля ночваў, старая гусь стаяла збоку, уважліва аглядалася, нахіляючы галаву то на адзін, то на другі бок, а потым паклыпала да плота. На плоце вісеў рукамыйнік. У ім была налітая вада. Падапхнуў шток рукамыйніка ўгору – і вада пацячэ, мый рукі, калі ласка.

Гусь, відаць, запомніла, як людзі мыюцца пад рукамыйнікам. Падышла да яго, разявіла дзюбу і падапхнула шток угору. Вада пацякла ў дзюбу. Раз, другі, трэці. Гусь крыху напілася, тады і маладыя выстраіліся ў чаргу да рукамыйніка.

Праўда, з рукамыйніка не надта нап’ешся, і, калі Ягорка выліў першае вядро калодзежнай вады ў ночвы, гусі дружна кінуліся да іх. Удосталь напіліся, паплёхаліся, прыселі ў цяньку, перад тым як яшчэ раз напіцца і ісці на траву.

Хлопцы і яшчаркі

Гэтых грацыёзных земнаводных даўжынёю з пядзю, падобных на маленькіх кракадзільчыкаў, можна сустрэць у полі, на ўзлеску, у сухіх барах, на ўзбочынах дарог і пры чалавечым жыллі.

У нас на дачы яшчаркі жывуць пад хляўчуком. На зіму яны затыкаюць сваю норку сухою травою, апалым лісцем і спяць. У красавіку – маі выходзяць з норак, адаграваюцца на вясновым сонцы.

Зеленаватыя, аліўкавыя ці буравата-шэрыя, з цёмнымі палосамі ўздоўж хрыбетніка, у маленькіх чорных крапінках, з зеленаватым альбо белым брушкам, яны палююць на маленькіх жучкоў, павучкоў, конікаў і розных дробных насякомых-шкоднікаў, якія жывуць у агародах.

У чэрвені яшчарка-мама кладзе ў ямку ці неглыбокую норку ад шасці да дванаццаці яек, з якіх неўзабаве з’яўляюцца на свет маленькія яшчарачкі. У жніўні яны ўжо дарослыя і палююць на градах.

Ягорка і Макс навучыліся лавіць яшчарачак, накрыўшы іх зверху далонню. За хвост лавіць яшчарку нельга, бо яна адрывае свой хвосцік, каб уцячы. А калі хвосцік не да канца адарвецца і яшчарка ўцячэ з ім, то вырасце новы хвосцік і стары прыжывецца. І будзе яшчарка з двума хвастамі.

Спачатку яшчаркі супраціўляліся хлопцам, спрабавалі кусацца. Зубкі ў іх маленькія, яны нават дзіцячую скуру пракусіць не могуць. Яшчарка схопіцца за палец і вісіць, падаць на зямлю баіцца.

Хлопцы праверылі, якія з яшчарак плывуны: апускалі ў ванну з вадою. Плаваюць яшчаркі прыгожа, грацыёзна і тады зусім падобныя на маленькіх кракадзільчыкаў. З ванны яшчарка з задавальненнем выпаўзае на падстаўленую руку, бо рука цяплейшая, чым вада, і падрамаць можа на руцэ, ды калі яшчэ выставіць руку пад сонца.

Тыя яшчаркі, якія ўжо пабылі ў руках у хлопцаў, болей не супраціўляліся, калі іх лавілі, і не спрабавалі кусацца. Гэта рабілі тыя, хто папаўся ўпершыню.

Так і сябравалі хлопцы з яшчаркамі, пакуль летнія канікулы не скончыліся. Хлопцы паехалі ў горад, а яшчаркі засталіся бегаць па гародзе, пакуль не захаладае і не прыйдзе час хавацца ім на зіму ў загадзя падрыхтаваную норку, каб праспаць да новай вясны.

Кошкі-рыбачкі

Нашы хатнія каты – з сямейства кашэчых. Яны адносяцца да дэкаратыўных жывёл, якіх чалавек гадуе для сябе і трымае пры сабе. Але не трэба забываць, што, як і іх родная сястра лясная рысь, нашы мілыя хатнія коцікі – з таго ж самага атрада драпежных звяроў. Таму і любяць паляваць на птушачак, на мышак. Драпежніцкі інстынкт не зусім заснуў у іх, упаляваная жыўнасць – іх любімая ежа. Жывучы пры чалавеку, каты палюбілі каровіна малако. Яны яго так любяць, што нават выходзяць на вуліцу ў вёсцы сустракаць з пашы кароў, бо ведаюць, што хутка гаспадыня налье ім цёплага сырадою.

А яшчэ каты любяць рыбу. Там, дзе пры вёсках цякуць рэчкі ці ёсць азёры, некаторыя каты самі ходзяць на рыбалку, хоць вядома, што вады яны не любяць, паспрабуй пырсні на іх. Але тыя, што сталі ад вялікага жадання рыбакамі, пераадолелі гэтую нелюбоў. Прыходзяць да вады, прыстройваюцца на беразе, дзе неглыбока, відаць пясчанае дно. Такія месцы вабяць верхаводак і іншую рыбу. Кот імгненна выпускае кіпцюры і лапаю з вады выкідае на бераг рыбіну. Гэтак жа сама ловяць рыбу і мядзведзі.

У дзеда Сашы жылі дзве рыжыя кошкі, мама і дачка. Дзед іх так і называў – старая і маладая. На рыбалку яны хадзіць не ўмелі, але рыбу любілі. На іх шчасце, да дзеда на летнія канікулы прыязджаў унук Алёша, заядлы рыбачок.

Калі яшчэ раніцаю ён збіраўся на рыбалку, яны церліся аб яго ногі і мурлыкалі – рыбку сабе заказвалі. Ды і адзенне Алёшава прапахла возерам і рыбаю, і гэты пах хваляваў кошак. З рыбалкі яны сустракалі яго ля веснічак, бо якая б часам і няўдалая атрымлівалася рыбалка, але кошкам рыба была.

У той вечар Алёша прынёс цэлы садок карасёў. Меншымі пачаставаў кошак, сабе з дзедам патэльню рыбы насмажыў. Астатніх карасёў выпусціў у выварку з вадою і накрыў накрыўкаю.

Раніцаю Алёша, як і звычайна, устаў ісці на возера, выйшаў на веранду. І пачуў металічны стук. Асцярожна зірнуў праз шкло веранды на двор. Ля вываркі з вадою гаспадарылі кошкі. Тое, што ў вадзе плёскаецца рыба, не давала ім спакою ўсю ноч. І зараз старэйшая кошка стаяла на задніх лапах ля вываркі, а пярэдняй спрабавала сапхнуць з вываркі накрыўку. Накрыўка была цяжкаватая і са стукам падала назад на выварку. Тады старэйшая кошка ўперлася ў накрыўку дзвюма пярэднімі лапамі, тут жа на дапамогу ёй прыйшла маладая. У чатыры лапы накрыўка лёгка сапхнулася з вываркі. Тады старэйшая ўскочыла на край вываркі і імгненна выкінула на зямлю аднаго карася, другога… З рыбаю ў зубах рыбачкі зніклі за кустамі парэчак.

Алёша стоена чакаў на верандзе. Праз некаторы час задаволеныя рыбачкі паказаліся з-за кустоў і зноў пакіравалі да вываркі. Алёша адчыніў дзверы веранды. Рыжыя зразумелі, што папаліся, і стралою сіганулі пад выратавальныя парэчкавыя кусты.

Цэлы дзень яны потым круціліся вакол вываркі, у якой смачна плёскаліся карасі, але зрабіць нічога не маглі. На накрыўцы ляжала цагліна.

Рыжым рыбачкам нічога не заставалася, як чакаць Алёшу з рыбалкі і церціся аб яго ногі, выпрошваючы рыбу.

Няўдалае паляванне

Жнівеньскі надвячорак дыхаў цяплом і пахам свежага ржышча. Чырвонае сонца паволі апускалася за небакрай.

Дзед Алесь з’ехаў з палявой дарогі на веласіпедзе да невялічкага азярца. Раскошна хілілася да вады доўгая, сакавітая асака. Драмаў на вадзе стрэлкаліст. Між яго вострымі антэнкамі ўзвышаўся сітнік. На берагах сцішыліся ў чаканні ночы купчастыя кусты вербалозу. Пад самым дальнім дзед схаваў веласіпед, каб не блішчаў нікеляваным рулём. Сам размясціўся пад кустом на вышэйшым беразе так, каб сонца было збоку і не свяціла ў вочы.

Вада ў азярцы стаяла нерухомая, як люстэрка.

Дзед Алесь чакаў дзікіх качак, якія жыравалі ў полі, падбіралі апалае зерне, а то і церабілі яшчэ нязжаты авёс. На ноч яны зляцяць з поля на ваду – і каб напіцца, пакупацца і адпачыць, ды і каб не патрапіць у зубы лісе, якая ноччу выходзіць на паляванне. На вадзе ў зарасніку можна спаць спакойна.

Утульна і цёпла было пад лазовым кустом. Дзед прыслухоўваўся, каб пачуць посвіст качыных крылаў, глядзеў на люстраную ваду. На вадзе раптам з’явіліся дзве лёгенькія хвалі, якія вострым кліночкам разыходзіліся ў бакі. Гэта пераплывала ад берага да берага азярцо андатра. Плыў звярок зусім нячутна, толькі хвалі выдавалі яго. Хвалі затухалі, і нішто болей не трывожыла вадзяную роўнядзь. Нішто не парушала цішыні і ў паветры.

Дзеда нават і ў дрымоту пахіліла, ды раптам ён адчуў, што лёгкай хваляй ускалыхнулася паветра. Але нічога не было відаць і нічога не было чуваць. Праз нейкі час паветра скалыхнулася зноў. І зноў дзед нічога не ўбачыў і не пачуў.

Крыху не па сабе стала. Што гэта за нячыстая сіла з’явілася над азярцом, якую не відаць і не чуваць? Дзеду ўжо і не да качак стала. Цікава, хто ж гэта акрамя яго ёсць на азярцы?

Дзед асцярожна павярнуўся на спіну, каб можна было глядзець угору з-пад казырка сваёй шэрай каракулевай шапкі. І ўгледзеў, як з прыцемку нячутна і імкліва наляцела нешта на яго. Лёгкае, з размашыстымі акруглымі крыламі. Інстынктыўна дзед ускінуў стрэльбу. І птушка ад гэтага руху рэзка прыхнула ўгору і ўбок. Паветраная хваля ўскалыхнулася і заціхла. Дзед усміхнуўся. Ён зразумеў, што гэта сава вылецела на сваё начное паляванне. Яна звычайна палюе на мышэй, але не адмовіцца і ад зайчыка. Шэрая дзедава шапка і здалася саве зайчыкам.

Дзед зноў зручна ўмасціўся пад кустом. Цямнела. Калі ў хуткім часе качкі не прыляцяць, то палявання не выйшла. У цемры страляць не будзеш. Дзед Алесь ужо не толькі качак чакаў, але і да палёту савы прыслухоўваўся. Цікава было, ці схопіць яна яго шапку замест зайчыка. Будзе тады пра што сябрам-паляўнічым расказаць.

Але нешта бянтэжыла чуйную асцярожную птушку. Можа, тое, што «зайчык» не рухаўся, увесь час заставаўся на адным месцы.

А тым часам і зусім сцямнела. Дзед Алесь устаў. У апошні раз махнулася над ім сава, але яе нельга было ўжо разгледзець у паветры.

Ехаў дзед дадому ў добрым настроі, усміхаўся сам сабе. Што зробіш, не толькі ў яго не атрымалася паляванне, але і ў савы таксама.

Можа, у наступны раз пашанцуе.

Чырвонагаловікі

Меншаму Ягоркаваму браціку Максу надта хацелася трапіць у лес, у грыбы. Яго яшчэ рэдка адпускалі да дзеда на дачу. А Ягорка гэтулькі расказваў пра лес і пра грыбы.

І вось Макс трапіў на дачу і не адставаў ад дзеда: «Хацю ў лес, у грыбы!»

Сабраліся і пайшлі. А яшчэ лета, не зусім грыбная пара. Добра, калі пашчасціць на каласавічкоў – гэтак завуць летнія грыбы.

Лес не суцешыў. Крышку шэранькіх радовачак трапілася. Адгукнуліся яны на летні дожджык. А вось баравічок-каласавічок не трапляўся.

Ды тут невялікая прыгода здарылася: адкуль ні вазьміся наплыла хмарка і лінула даволі спорным летнім дожджыкам. Давялося дзеду хаваць унукаў пад кашлатай ялінай, як пад вялікім парасонам. А заадно і прывал ладзіць.

Распаліў дзед пад ялінаю невялікае вогнішча, нанізаў на ражончыкі кавалачкі сала, каб унукі самі яго на агні смажылі. Макс і пра грыбы забыўся. Надта ж спадабалася падсмажанае на ражончыку сала. Ды яшчэ з маладым агурочкам.

Пакуль падмацоўваліся, і дожджык скончыўся. Сонца выглянула, заблішчалі на лістах дрэў і на траве дажджавыя кроплі. Дзед перад выхадам з лесу зазірнуў да маладых елачак, што раслі пры асінніку. І во грыбное шчасце – між дзвюх елачак, як салдаты, стаялі два чырвонагаловікі! Адзін большы, са шляпкаю са сподачак, другі крыху меншы. Лічы, большы і меншы брацікі.

– Ягорка, Макс, бяжыце сюды! Якая птушка тут на дрэве сядзіць!

Унукі пабеглі, і востры на вока Ягорка не мог не ўбачыць грыбы.

– Дзед, якая птушка! Сюды глянь!

Грыбы ўнукі зразалі самі. І неслі іх дадому ў руцэ, як эстафету.

Сустрэчныя з захапленнем і зайздрасцю глядзелі на грыбных шчасліўчыкаў. Адна жанчына не ўтрымалася:

– Паглядзіце, якія чырвонагаловікі ідуць!

Птушкі і вырай

Сапраўдны прыход вясны пачынаецца з вяртаннем птушак з выраю – з тых далёкіх і блізкіх цёплых краёў, куды яны адляталі восенню, каб перажыць зіму. Першага людзі заўважаюць грака, птушку вялікую, чорную, з белаю дзюбаю. Жывуць гракі паблізу чалавека, вясною пачынаюць ладзіць гнёзды нават у скверах і парках.

За горадам, калі яшчэ і снег не зусім растаў у палях, і марозікі бываюць ноччу і раніцай, у сонечным небе нястомна звініць песняй жаўранак. Аднымі з першых з’яўляюцца і пліскі, невялікія прыгожыя птушкі з доўгім чорным хвастом, якім яны нястомна пакіўваюць, калі бегаюць па зямлі і шукаюць на спажыву розных казюрак. Пра плісак людзі гавораць, што яны сваімі хвосцікамі лёд на рэках разбіваюць, бо ў гэтую пару на рэках пачынаецца ледаход.

Гучна аб прыходзе вясны заяўляюць вялікія птушкі – дзікія гусі і жураўлі. Іх касякі ляцяць высока ў небе, і галасы чуваць далёка навокал.

Дробнае птаства непрыкметна і дружна прылятае вялікімі чародамі, рассяляецца па лясах, узлесках, парках, садах і пачынае ладзіць новыя гнёзды. Іх вясновыя спевы не змаўкаюць з самага рання і да заходу сонца. Птушыны грай не моўкне ўсю вясну і першую палавіну лета. Калі адспявае свае песні і замоўкне салавей, яго заменіць не меней галасістая варакушка. Да палавіны лета большасць птушак ужо выводзяць птушанят, гадуюць іх, у гэты час менш часу застаецца бацькам на спевы, але зусім птушкі не замаўкаюць.

У другой палавіне лета птушкі гуртуюцца ў чароды, набіраюцца сілы і дужасці, каб з надыходам восені і першых халадоў зноў адляцець у вырай, у цёплыя краіны. Кожная птушка ляціць у выбраны ёю час – з пачатку і да самай позняй восені, ляцяць удзень і ноччу. Многія ляцяць ажно ў Афрыку.

Але ёсць птушкі, якія ляцяць у вырай не чародамі, як большасць. Самая маленькая дзікая палявая курачка – перапёлка, нястомнае «піць-палоць» якой чуваць у лугах, у палях усё лета, у адзіночку вярнулася з выраю, у адзіночку адправіцца туды на пачатку восені. Гэтаксама знікае і драч, дзяркаты голас якога чутны летам на балотах, але ўбачыць якога – рэдкая ўдача, бо ён актыўны пераважна ўначы. Лятае ён неахвотна, затое хутка бегае. Таму людзі гавораць, што драч у вырай пяшком ходзіць. Але гэта няпраўда, драч можа ляцець доўга і нястомна, бо, каб трапіць у Афрыку, дзе ён зімуе, яму трэба пераляцець цераз усё Чорнае мора.

Ды не ва ўсіх птушак вырай у далёкіх заморскіх краінах. Гракі, кнігаўкі, дзікія галубы і многія іншыя ляцяць у Балгарыю, Чэхію, Францыю, Англію – у Паўднёвую і Заходнюю Еўропу.

І наша Беларусь для паўночных птушак з’яўляецца поўднем. Калі пачынаюць набіраць сілу халады, з’яўляюцца ў нас чубатыя амялушкі, паўночныя жаўранкі і іншыя птушкі. Асабліва будуць цешыць наша вока зімою чырванагрудыя снегіры, якія на аснежаных кустах падобныя на кветкі.

Лоша

Прыгожа свяціўся вераснёўскім сонцам дзень. Ветрыку амаль не было. У прасторным негустым лесе драмалі пад сонцам маладыя бярозкі. Ледзь трапяталі лісцем асінкі. Маўчалі сваёй строгай зелянінай нячастыя між іх ялінкі. Бледна-ліловымі кветкамі цвіў верас. Зелянела папараць, зрэдку пабітая кропелькамі восеньскай іржы. Высока тырчала пікамі рэдкая лесавая трава.

Але самымі прыгожымі былі ваўнянкі, якіх яшчэ ваўнухамі завуць. Грыбы чырвона-рыжыя, яркія шапачкі, па краях якіх бачыўся шэранькі пушок, яны шчодра засялялі гэты лес. Маладыя, крамяныя, быццам назнарок выступалі на вочы грыбніку.

Тым грыбное шчасце і ўсміхалася Ягорку. Ён з радасцю зрэзваў халаднаватыя, вільготныя ад расы грыбы, клаў іх у сваё невялікае сіняе вядзерца. Калі яно напаўнялася, выносіў на дарогу дзеду ў яго вялікае вядро.

Дзед Алесь не замінаў унуку, ішоў утравянелаю лесавою дарогаю, любаваўся лесам, кустамі крушыны, якія сваімі чорнымі ягадамі хіліліся на дарогу.

Лясной прыгажосці не перашкаджаў гул трак-тарных матораў і роў бензапіл. Непадалёку была лесасека, там нарыхтоўвалі лес.

Лесавая дарога рабіла круты паварот. Ягорка толькі высыпаў у дзедава вядро свае грыбы. Між дрэў мільгала яго чырвоная куртачка.

Дзед зірнуў на дарогу і спыніўся. Насустрач яму ішла ласіха. Побач з ёю – гонкае, даўганогае ласянё. Ласіха таксама заўважыла чалавека і спынілася. Ласянё прыціснулася да мамы збоку.

Дзед Алесь ведаў, што ласіха – клапатлівая мама. З вясны ад нараджэння яна ні на крок не адпускае ад сябе ласянё, корміць малаком і пасля таго, як ласянё ўжо само пачынае абшморгваць з галін лісце.

І няхай толькі хто паспрабуе зачапіць ласянё! У ласіхі моцная зброя – капыты. Ударам капыта яна можа ссекчы, як сякерай, бярозку таўшчынёй з чалавечую руку. Каму хочацца трапіць пад такі ўдар?

У гэты час Ягорка вынырнуў з лесу на дарогу з чарговым вядзерцам грыбоў.

Ласіха заўважыла рух, нагнула вялікую гарбаносую галаву і грабянула капытом зямлю. Ягорка спалохана прыхінуўся да дзедавай нагі. Ласянё таксама тулілася да мамінага бока. Дзедь Алесь ведаў, што ў ласёў выдатны нюх і слых, але яны дрэнна бачаць. Таму любы рух можа падацца ласю знакам нападу, і ён кінецца ў бой.

Дзед Алесь з Ягоркам стаялі нерухома. Ласіха яшчэ раз пагрозліва грабянула капытом зямлю, потым падняла галаву, прыслухалася.

У гэты ж час на лесасецы моцна раўнула маторам заведзеная бензапіла. Імгненна бокам ласіха скочыла з дарогі ў лес. Паляўнічыя гавораць – скінулася. Тое ж самае зрабіла і ласянё. Толькі лёгкі пошум чуўся ў лесе за звярамі. Потым усё сціхла, як нічога і не было. Стаяў пагодлівы асенні дзень, працавала лесасека.

Дзед Алесь расказаў Ягорку, што раней ласёў было ў лясах намнога болей. І што ў народзе клапатлівую маму-ласіху называюць лошай. У гонар гэтых звяроў і рака на Беларусі называецца Лошай, яна вялікі прыток Нёмана.

І зноў Ягоркава куртачка замільгала між дрэў, бо прыгажуні ваўнянкі самі прасіліся ў вядзерца.

Жыў у дзеда заяц

У Ягоркавага дзеда Алеся была ў жыцці прыгода з зайцам. Жыў у дзеда ў хаце самы сапраўдны заяц-шарак. Дзед Алесь злавіў яго ў самым канцы жніва. Кінуўся зайчык уцякаць, заблытаўся ў аўсе, і дзед накінуў на яго пінжачок. Папішчаў, папішчаў, паплакаў зайчык ды і суцішыўся ў дзеда за пазухай. Не выпускаць жа яго ў халодныя жнівеньскія росы. Ды і ўнукам пацеха будзе.

І сапраўды, дзецям было і клопату, і забавы. І кармілі зайчыка, і спаць клалі, і гулялі з ім. Зайчык хутка прыручыўся, асвоіўся жыць з людзьмі. Ужо і падрослы, калі яго ўмудраліся злавіць за вушы і пасадзіць на калені, то сядзеў, слухаў, як яго гладзяць, – зусім коцік.

Назвалі зайчыка без лішніх выдумак Шарачком. Сваю пасцель, па-заячаму лёжку, ведаў. Дзеці наслалі яму анучак пад ложкам, саломкі, там у куце ён мог і схавацца, і адпачыць. І туалет сам сабе здагадаўся знайсці. У качаргешніку пры веніку свае шарыкі пакідаў, не разносіў іх па хаце.

Капусных лісцікаў, буракоў, морквы Шарачку хапала. І на пачатак зімы ён вырас у даволі ладнага зайчыка, якога ўжо, як коціка, на калені не пасадзіш. На зіму ў пушыстую шубу ўбраўся і стаў намнога прыгажэйшым. Але дзяцей, як і раней, сустракаў у парозе, выпісваў вакол кругі, танцаваў ад радасці. Тым і моркаўку зарабляў, хаця бабуля Ганна дабрадушна пакрыквала на ўнукаў, што гэты бальшун да вясны адзін усю назапашаную моркву з’есць.

Але не толькі пышная шэрсць вырасла на Шарачку. Раслі і зубы, работы прасілі. Аднойчы дзед Алесь агледзеўся, што за ноч ад новага бярозавага веніка застаўся толькі дзяркач. Аб’еў, абцыкляваў яго за ноч шарак. Атрымаў за гэта лупцоўку, але лупцоўкай справу не вырашыш. Пачухаў дзед патыліцу. Малы заяц – малыя клопаты. Вялікі заяц – большыя клопаты. Са звяркамі як з дзецьмі. Прыручыў звярка, чалавеча, – адказвай за яго. Цяпер душа звяркова на тваім сумленні.

Прыдумаў дзед Алесь выйсце: пачаў прыносіць зайцу бярэмца асінавых галінак. Таму яму на ноч і была работа. Заяц сваімі вострымі зубамі-разцамі не толькі абгрызаў галінкі, але і рэзаў іх на кавалачкі, як брытваю. Нават дарослыя дзівіліся, што ў зайца такія вострыя зубы.

Прыйшла зіма, заяц вырас, і яго ўжо не Шарачком, а Шараком клікаць пачалі.

Зімою мароз наглуха замуроўваў сваімі роспісамі шыбы на вокнах, у якія доўгімі начамі свяціла белая поўня. Прачнуўся неяк дзед Алесь ад дзіўнага гуку. Звычайна Шарак ноччу ціха гуляў па хаце, нікога не будзіў. А тут бачыць дзед, што заяц на задніх лапах на лаве стаіць, у акно глядзіць, туды, дзе мароз, дзе холадна, дзе снег у палях. І лапамі злёгку па шкле пастуквае, быццам просіцца туды, дзе снежна і месячна.

Пачуў, мабыць, Шарак, што дзед варухнуўся, скочыў долу і знік у сваім закутку пад ложкам.

Надыходзіла пара «заячых вяселляў», і магутны кліч прыроды зваў Шарака з цёплай хаты ў снежныя і марозныя палі.

Набліжалася развязка. Дзед Алесь прынёс ад шаўца новыя ялавыя боты. Рэч дарагая і неабходная. Хочаш – зімою абувай, пры цёплых анучах ног не памарозіш, і вясною, у самую бездараж такія боты не прамокнуць, ногі сухія будуць.

Скуру ялавічную на базары дзед сам купляў, боты майстар Яўхім шыў, які ніколі браку ў рабоце не даваў. Вечарам з сябрам-суседам дзед Алесь боты «абмыў», як і належыць. І, калі сусед пайшоў, яшчэ доўга прытупваў ботамі па хаце, пакуль баба Ганна не ўклала падвяселенага дзеда спаць.

А раніцаю бабуля Ганна ажно з двара пачула адчайны дзедаў крык: «Ганна, Ганна! Ідзі паглядзі, што гэты паршывец нарабіў!»

Спалоханая, нават дверы за сабою не зачыніўшы, убегла ў хату. Дзед стаяў у бялізне і толькі пальцам паказваў пад лаву, дзе пакінуў на ноч свае боты. Але што гэта былі за боты! Над кучаю скураных стружак толькі жалобна хіліліся да сцяны халявы. Ні дабротных перадоў, якія гэтак выштукоўваў майстар Яўхім, ні скураных падэшваў як і не было.

– Ну я яго, паршыўца!.. – дзед ухапіўся за качаргу.

І каб не расчыненыя бабай Ганнай дзверы, засталася б ад Шарака толькі шкурка на зімовую шапку і ладны чыгунок смажанай у печы зайчаціны, каб дзеду Алесю справіць памінкі па сваіх незвычайных, самых лепшых за жыццё ялавых ботах.

Шарак, ледзь не збіўшы бабу Ганну з ног, ламануў з хаты туды, дзе суджана была яму воля і снегавое поле.

А ў вёсцы і дасюль яшчэ, калі ўбачаць зайца, жартуюць: «Глядзі, Алесевы ялавыя боты пабеглі!..»

Каляндар прыроды

Сакавік

Першы вясновы месяц. Называецца так таму, што пачынае ісці бярозавы сок, бярозавік. Украінцы называюць гэты месяц беразнем. Па-руску назва месяца – «март», у даўніну і ў беларусаў – марац. Названы месяц так быў па імені старажытнарымскага бога вайны Марса.

У сакавіку ноч і дзень зроўніваюцца, і дні паступова большаюць, а ночы робяцца карацейшымі. Удзень добра ўжо прыгравае сонца. З дахаў, дзе яшчэ заставаўся снег, звонка звініць кроплямі капеж. З’яўляюцца ў полі першыя праталіны, а ў зацішку на прыгрэве маленькімі сонейкамі жаўцеюць кветкі падбелу, па-руску – «мать-и-мачеха». На вербах пачынаюць распускацца пупышкі, з-за таго што яны бухматыя, іх называюць коцікамі. Ладзяць гнёзды гракі, якія ўжо вярнуліся з выраю. На галінцы ў садзе весела пасвіствае шпак, над полем нястомна звініць жаўранак. Паціху вяртаюцца з выраю і астатнія птушкі.

У зайчых у гэты час нараджаюцца першыя зайчаняткі, у ваўчыц – ваўчаняты.

Сакавік сапраўды месяц абуджэння ад зімовага сну.

Але ў сакавіку могуць вярнуцца маразы і мяцеліцы. У горадзе так накідае снегу, што і машыны забуксуюць. Можа ціскануць і ладны марозік. Таму ў народзе і гавораць: «Марац яшчэ адмарозіць палец». Але гэта ненадоўга, бо на змену сакавіку ідзе красавік, які цалкам згоніць снег, апране дрэвы і зямлю ў светлую вясновую зеляніну, зацвітуць першыя лясныя кветкі.

8 сакавіка мы віншуем нашых мам, сястрычак і сябровак з Міжнародным жаночым днём.

Красавік

Месяц абуджэння зеляніны, кветак. Ён яшчэ працягвае паіць чалавека бярозавікам. Назва месяца ідзе з лацінскай мовы, у якой слова «aprіlіs» абазначае ‘адкрыццё’, значыць, канчатковае адкрыццё вясны. Рускія яшчэ называюць часам гэты месяц «цветенем».

Зацвітаюць альха, арэшнік. Арэшнікавыя завушніцы шчодра рассыпаюць залацісты пылок. На іх любяць грэцца божыя кароўкі. Ажывае зялёны колер азіміны. Выкідае здалёк бачныя вялікія залацістыя коцікі вярба-брэднік, якую называюць яшчэ «вербалоз».

У красавіку знікаюць астаткі снежнага покрыва, на рэках ідзе крыгаход. Гэты месяц можна назваць птушыным святам. Птаства звініць, спявае. На вадзе плюхаюцца, купаюцца вадаплаўныя птушкі. Адвячоркам над узлескам лятае ў пошуках сяброўкі слонка – велікаваты лясны кулік, па-нямецку – «вальдшнеп».

Птушкі заканчваюць будаваць гнёзды.

Пасля таго як канчаткова ўзламаўся на рэках і сплыў лёд, выходзіць з дрымотнага стану рыба, расплываецца па поймах і затоках. Пачынаецца нераст. З глыбокіх віроў нават выплываюць пасля зімоўкі самы.

Пераважна ў красавіку людзі святкуюць вялікае свята Вялікдзень, якое кожны год выпадае на розныя даты.

Май

Май – месяц веснавой квецені. Назву яму далі старажытныя рымляне ў гонар багіні Маі. Па-старажытнаславянску ён называўся «траўны», «травень». Траўнем яго называюць і ўкраінцы.

У маі цвіце ўсё: дрэвы, кусты, трава. Пачынаюць цвісці – каласаваць – азімыя жыта і пшаніца. Але найбольш вабяць квітнеючыя лугі.

А якою прыгажуняю ў лесе выглядае суровая яліна з паднятымі ўгору шышкамі-свечкамі пурпуровага колеру! Пад ялінамі можна знайсці і першыя веснавыя грыбы – смарчкі і страчкі.

У маі вяртаецца пазней за ўсіх з выраю прыгожая птушка івалга, якая дае знаць аб сабе мілагучным посвістам. Амаль адначасна з ёю вяртаецца і блакітная птушка з сінімі крыламі – сіваваронка.

Зайчыха тым часам яшчэ раз нарадзіла зайчанят, тое ж управілася зрабіць і вавёрачка.

Нарадзілі сваіх дзетак і магутныя ласіхі, якіх у народзе яшчэ называюць лошамі. І прыгожыя аленіхі – таксама, і мініяцюрныя казулі…

Хаця ў прыродзе зрэдку здараецца рознае. І вялікія маразы прыціснуць, і снег можа пайсці. У 1952 годзе ў маі падаў снег у Белавежскай пушчы шэсць гадзін. Ішоў ён і ў Мінску ў канцы мая 1945 года… На шчасце, такое бывае рэдка.

Але найперш май – месяц цвіцення садоў, іхняе святкаванне. У народзе гавораць: «Прыйшоў май, і пад кустом рай».

1 мая мы святкуем Дзень працы, а 9 мая – Дзень Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне.

Чэрвень

Месяц птушанят. Іх клапатліва гадуюць таты і мамы. Па-руску чэрвень – «июнь», у гонар старажытнарымскай багіні Юноны. На Беларусі і Украіне назва «чэрвень», хутчэй за ўсё, паходзіць ад назвы маленькіх чарвячкоў, якіх збіралі і выкарыстоўвалі для фарбавання тканіны. Іх многа з’яўлялася ў гэтую пару.

22 чэрвеня – летняе сонцастаянне, калі самы доўгі дзень і самая кароткая ноч у годзе.

Ужо адцвілі сады, але на лугах і на лясных палянах безліч новых кветак.

Працягвае каласаваць жыта. У лесе з’яўляюцца першыя грыбы: падбярозавікі, падасінавікі, лісічкі, сыраежкі, маслякі і цар грыбоў – баравік. Летнія баравікі называюць каласавічкамі.

У птушак чэрвень – месяц напружанай працы. Трэба не толькі выкарміць птушанят, але і паставіць іх на крыло – навучыць лятаць. Але ў лесе яшчэ чутны птушыныя галасы.

Вылазяць з нары лісяняты. У іх ужо раскрыліся вочкі, яны бачаць.

Ласяняты і алені ні на крок не адыходзяць ад сваіх мам.

У зуброў з’яўляецца папаўненне ў сям’і. Праз сем дзён зубраняты ўжо не адстаюць ад статка, які вядзе і ахоўвае магутны важак. Праз месяц яны пачнуць есці траву, асабліва сваю любімую: зуброўку, герань, ландышы, шалфей.

Лянівыя ліні, карасі, карпы толькі пачынаюць нераставаць. А ў галавасцікаў травяных жаб, якіх мы звычайна называем проста жабкамі, паадвальваліся хвосцікі, і яны выйшлі на зямлю на сваіх лапках, маленькія, прыгожанькія.

Рачны рак зліняў, скінуў свой панцыр, застаўся голы, з мяккімі белымі клюшнямі. Таму ціхенька сядзіць у сваёй пячоры, пакуль не вырастуць новыя «латы».

Ліпень

Вяршыня лета. Цвіце, раскашуе квеценню ліпа, і таму беларусы і ўкраінцы называюць гэты час ліпенем. А ў рускіх захавалася назва, дадзеная месяцу ў гонар старажытнарымскага імператара Юлія Цэзара, – «июль».

Ліпень – самы цёплы месяц года і самы дажджлівы. Вільгаць спрыяе росту травы і лугавых кветак. Самае смачнае сена атрымліваецца з травы, якая цвіце. Таму сяляне і гавораць: «Хоць і шкада кветак, але касі луг, пакуль цвіце».

На вадзе зацвітаюць белыя гарлачыкі, жоўтыя збаночкі, у самой вадзе з’яўляецца шмат водарасцей, надаючы ёй зялёную афарбоўку, таму і гавораць, што вада «цвіце». У ёй не перастаюць нераставаць нястомныя верхаводкі, уюны. А рак надзеў ужо новы панцыр і пачынае выходзіць на паляванне.

Даспяваюць суніцы, маліны, касцяніцы, брусніцы, чарніцы, буякі, чорныя і чырвоныя парэчкі.

Цвіце бульба, пачынае на ўзгорках бела-ружовіцца грэчка, блакітным морам цешаць вока льняныя палі.

Лес пацішэў ад птушыных галасоў, птушкі гуртуюцца ў перададлётныя чароды, ім трэба карміцца, набірацца сілы для пералёту.

У глушцоў, цецерукоў, рабчыкаў, чапляў, гусей, качак пачынаецца лінька, і вадаплаўныя ў гэты час сядзяць, схаваўшыся, у надводных зарасніках.

Лісяняты разам з бацькамі ўжо спрабуюць паляваць на маленькіх зайчыкаў, на мышак. Маладыя ваўкі таксама выходзяць на пробныя паляванні.

Па ліпеньскім надвор’і людзі спрабуюць прадказваць, якой будзе зіма: «Калі ўлетку на сонцы напячэшся, то ўзімку з холаду натрасешся».

3 ліпеня – Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дзень Рэспублікі).

Жнівень

Месяц развітання з летам. Жніўнем яго беларусы называюць таму, што сама жнуць збажыну. Украінцы – серпенем, бо калісьці жалі сярпамі. А па-руску жнівень – «август», так названы калісьці ў гонар рымскага імператара Актавіяна Аўгуста.

У жніўні таксама многа цёплых дзён, але ўсё часцей і часцей прыходзяць прахалодныя ночы, кладуцца на траву золкія ранішнія росы.

Адчуваецца подых восені, карацеюць дні, даўжэюць ночы, пад раніцу наплываюць густыя туманы. Часта ідуць дажджы, няхай і не зацяжныя, але шчодрыя на ваду, амаль ліўневыя.

Пачатак жніўня мала чым адрозніваецца ад ліпеня. Але нестае ранейшага буяння кветак. З’яўляюцца першыя жоўтыя стужкі ў косах бярозак. Спеюць яблыкі. Пачынаюць чырванець рабіны, шыпшыны.

Пачынаецца адлёт птушак у вырай. У лесе ўжо рэдка пачуеш бесклапотны птушыны спеў.

Пачынае назапашваць на зіму тлушч мядзведзь, які не таўсцеў раней, каб не было горача. А зараз ён нястомна есць ягады, арэхі, жалуды, карэньчыкі раслін. Яму трэба назапасіць на зіму чатыры-пяць пудоў тлушчу. Гэткі ж клопат і ў барсука, каб не будзіў у час зімовага сну голад.

Жнівень – самы багаты месяц на грыбы, сапраўдны баль грыбоў. На радасць грыбнікам, высыпае многа лісічак, ваўнянак, сыраежак, валуёў, падасінавікаў, падбярозавікаў, бабак, махавікоў, рыжыкаў, баравікоў, груздоў…

У лесе ад імху і першага апалага лісця ідзе густы грыбны пах. У народзе на гэты конт ёсць прымаўка: «Калі грыбна, то і хлебна».

Верасень

Пачатак восені. Сама цвіце верас, таму і верасень у беларусаў і ўкраінцаў. У рускіх – «сентябрь», таму што калісьці ў старажытных рымлян гэты месяц па ліку быў сёмым.

Прырода няспешна развітваецца з летам, цяплом і кветкамі.

Карацее дзень, даўжэе ноч. 25 верасня падзяляе суткі папалам. Пачынаюць марасіць зацяжныя дажджы, можа здарыцца, што ў канцы месяца ненадоўга выпадзе і снег.

Жаўцее, чырванее, барвавее лісце. Яно робіцца такім рознакаляровым, бо дрэвы хочуць атрымаць як найбольш сонечнай энергіі, якой становіцца ўсё меней і меней.

А вось позні дуб, бэз, вольха восенню не мяняюць афарбоўку лісця.

Дацвітаюць блакітная цыкорыя, валошка, браткі, палявы гарошак…

Ліняюць, пераапранаюцца ў зімовыя шубкі звяркі. Нястомна запасаюцца на зіму харчам вавёркі, хаця асноўнай іх ежай будзе яловае насенне.

Нават вароны і сарокі ладзяць схованкі. Сарокі хаваюць у іх жалуды, арэхі.

Хаваюцца на зіму ў дуплах і пад карэннем, скруціўшыся ў клубкі, гадзюкі. А вужы выпаўзаюць пагрэцца яшчэ і на лістападаўскім сонцы.

Сплываецца да сваіх зімавальных ям рыба. У самыя глыбокія віры нырае сом.

У народзе пра верасень гавораць: «Восень на рабым кані едзе». І прыкмячаюць: «Буслы ляцяць высока – зіма яшчэ далёка».

Кастрычнік

Працяг свята асенняга лісця.

Апрацоўваюць, як некалі казалі, – труць лён, а ў выніку атрымліваецца шмат кастрыцы. Таму ў нас гэты месяц называюць кастрычнікам. Паўкраінску ён захаваў назву «жовтень», бо ў лясах яшчэ шмат і жаўталісту, і грыбоў.

Руская назва «октябрь» запазычана з лацінскай мовы: у старажытных рымлян гэты месяц быў па ліку восьмым.

У гэтым месяцы тыдзень ці два – сонечныя, цёплыя. Гавораць, бабіна лета прыйшло. Можа і павучок на павуцінцы паляцець, і страказа аднекуль з’явіцца, і навальніца пройдзе. Наогул, такія цёплыя дні могуць парадаваць і ў наступным месяцы – лістападзе. Так што правільней называць бабіным летам цёплыя і пагодныя асеннія дні, якія бываюць неаднойчы.

Але восенню ўсё ж пераважаюць дажджы, туманы, у нізкіх мясцінах здараюцца замаразкі.

Усю восень працягваюць адлятаць у вырай птушкі. Адлёт адных, якія ляцяць удзень, мы заўважаем, іншых – не, бо яны ляцяць ноччу. Не заўважыць мы не можам хіба што адлёт жураўлёў і гусей: чароды іх вялікія, галасы гучныя.

Калі прадбачацца халады, то да нас з Поўначы паціху пачынаюць адкачоўваць снегіры, чачоткі, амялушкі, крыжадзюбы…

Да чалавечага жытла пачынае туліцца сінічка, кружыць вакол яго сарока.

У зімовы колер да гэтага часу афарбоўваюцца зайцы-белякі, гарнастаі, ласкі.

Ападае і ападае лісце, таму людзі і гавораць: «Вясною лісток, а ўвосень сучок».

Лістапад

Ападае з дрэў апошняе лісце, таму беларусы і ўкраінцы называюць гэты месяц лістападам. А руская назва «ноябрь» запазычана ў старажытных рымлян і абазначае дзявяты месяц у календары.

Пахмурыя дні. Як ніколі павявае сумам. Плывуць нізкія хмары, сячэ халодны дождж, часам са снегам. Ад гэтых дажджоў нават асеннія паводкі здараюцца.

Пуста і гола ў палях і на лугах. Адно чарнее дзе-нідзе сцірта саломы або стог. Цешыць вока толькі рунь зелянінаю – гэта ўзышлі азімая пшаніца і жыта.

На зімовую спячку ўладкаваліся вожык, барсук. Залёг у сваю бярлогу і мядзведзь.

Даклёўваюць апошнія ягады цецерукі і рабчыкі, пераходзяць на насенне раслін і траў, пупышкі дрэў. Толькі сінічка, як званок, звініць у лесе, вышуквае на ствалах дрэў між карынак насякомых.

Сядзіць у гушчары заяц-бяляк: яму ў белым адзенні зараз лепш не паказвацца. Лісіца хаця і любіць палавіць мышак – памышкаваць, ды не надта ахвота лезці ў мокрае поле. Прырода чакае зімы, чыстага белага снегу.

7 лістапада мы святкуем Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Снежань

Месяц першага снегу. І назва яго ў нас ад слова «снег». Ва ўкраінцаў ён называецца груднем, бо не ўсе замёрзлыя груды зямлі засыпаў снег. Па-руску «декабрь» – ад лацінскага «дзясяты», бо ў старажытных рымлян гэты месяц быў дзясятым па ліку.

21 снежня – зімовае сонцастаянне: самы кароткі дзень і самая доўгая ноч.

Калі ў прыродзе ўсё ладам-парадам, то ў гэты месяц паціскае лёгкі марозік, ідзе снег. Прырода рыхтуецца да белага свята зімы.

Прыцярушаныя белым снегам, па-свойму прыгожыя хвойкі, ялінкі, ядловец, з-пад неглыбокага снегавога покрыва выглядваюць вечназялёны бруснічнік, верас, зязюльчын мох.

Заяц-бяляк ужо зусім беленькі, і яго цяжка заўважыць. Рыжая пушыстая лісіца кіруецца з лесу ў поле паляваць на мышак.

Цяжэй за ўсё шэранькім курапаткам, якія жывуць на палях і ўзлесках. І відаць іх на белым снезе, і голадна. Таму падаюцца яны бліжэй да чалавечага жытла, да фермаў. Нават на ўскраіны гарадоў прыходзяць прыгожыя дзікія палявыя курачкі.

Снежань зіму пачынае, а год заканчвае.

25 снежня каталікі святкуюць Божае Нараджэнне.

Усе мы з радасцю рыхтуемся да сустрэчы Новага года, да канікулаў, да зімовых свят, якія будуць на пачатку наступнага месяца.

Студзень

Месяц маразоў, снегу, сцюдзёны, халодны. Украінцы гэты месяц завуць «січень», бо ён падзяляе зіму на дзве палавіны. У рускіх назва «январь» – з лацінскай мовы, ад імя старажытнарымскага бога Януса.

Але жыццё не спыняецца. На снезе можна заўважыць сляды палявых мышак, якія адважыліся выбрацца з норак, з-пад снегавога покрыва. Пакідае ў лесе свой след куніца. Вавёрачка стараецца без патрэбы не вылазіць з дупла, каб не патрапіць куніцы на вочы.

Зайчыкам даводзіцца карміцца найбольш карой дрэў, тонкімі галінкамі. Ласі таксама ядуць кару дрэў і галлё. А лісы і зайчыка не прамінуць, і курапатку злавіць могуць, і мышак умеюць даставаць з-пад снегу. Не адстаюць ад рыжых драпежніц і ваўкі, ды і рысь можа прыпільнаваць і аленя, і казулю.

Не спяць зімой у сваіх падводных хатках бабры, рачныя выдры ў сваіх норах, але на снег яны стараюцца амаль не выходзіць.

Кормяцца пераважна бярозавымі пупышкамі цецерукі. Яны падаюць з дрэў у глыбокі і мяккі снег і спяць, незаўважаныя, пад ім.

Упрыгожваюць заінелыя кусты чародкі чырвоных снегіроў.

1 студзеня мы адзначаем Новы год, ладзім ёлкі.

7 студзеня праваслаўныя вернікі святкуюць Раство Хрыстова.

Люты

Само слова сведчыць, што ён суровы. Украінцы яго таксама лютым называюць. Па-руску «февраль» – ад імя старажытнага італійскага бога Фебра.

Гуляюць мяцеліцы, ды і маразы трымаюцца. Таму людзі і гавораць: «Віхры і мяцелі ў лютым наляцелі». А ў пагодныя дні ў зацішку сонца ўжо пачынае прыграваць, могуць і кропелькі з даху, пакрытага снегам, закапаць – капеж.

У лесе працягваецца па-зімоваму суровае жыццё, але ў мядзведзіцы ўжо нарадзіліся медзведзяняткі. Ваўкі, лісы, зайцы спраўляюць свае звярыныя вяселлі.

Намнога весялей ценькае ў лесе сінічка. А калі месяц выдараецца цяплейшым, чым звычайна, то ў небе можна пачуць галасы пералётных гусей, нават першага шпака ўгледзець.

Пачынаюць чырванець галінкі ў бярозы і ліпы. Здаецца, што дрэвы выходзяць з лесу, з-за зялёных ялін і хваін наперад.

Усё ў прыродзе ў чаканні сапраўднага цяпла і вясны, бо заканчваецца апошні зімовы месяц.

Уладзімір Ягоўдзік

САМЫЯ СВЕТЛЫЯ ЎРАЖАННІ

Уладзімір Іванавіч Ягоўдзік нарадзіўся ў 1956 г. у вёсцы Кастровічы Слонімскага раёна, на Гродзеншчыне ў сялянскай сям’і. Выхоўваўся ў Дзятлаўскай, Слонімскай, Зэльвенскай школах-інтэрнатах. У 1978 г. скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1978 па 1982 г. працаваў карэспандэнтам брэсцкай абласной газеты «Заря», рэдактарам Брэсцкай абласной студыі тэлебачання. У 1982–1990 гг. – супрацоўнік газеты «Літаратура і мастацтва». У 1990–2010 гг. – галоўны рэдактар газеты «Дзеці і мы». Адначасова ў 1997–2003 гг. – галоўны рэдактар часопіса «Бярозка». Зараз – на творчай працы.

Друкавацца пачаў у 1972 г. Першая публікацыя – вершы на старонках абласной газеты «Гродзенская праўда». Аўтар кніг «Стронга» (1984), «Вочы начніцы» (1989), «Прыручэнне птушкі» (1989), зборніка казак «Сонейка, свяці!» (1988), мастацкага альбома «Алена Кіш» (1990) і інш. Напісаў шэраг п’ес, адрасаваных дзецям. Спектаклі па іх ставіліся ў лялечных і драматычных тэатрах Беларусі, а таксама на Беларускім радыё і тэлебачанні: «Залатое зярнятка», «Сонейка, свяці!», «Пякла баба калачы», «Сакрэты Вогніка», «Усміхніся, прынцэса…» і інш. Выступае ў друку як літаратурны крытык і аўтар мастацтвазнаўчых артыкулаў пра самадзейных і прафесійных мастакоў Беларусі. Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Я. Маўра (1994), Нацыянальнай літаратурнай прэміі Рэспублікі Беларусь (2019).

Уладзімір Ягоўдзік шмат піша пра прыроду – прыродныя з’явы, птушак, звяроў і расліны, адрасуючы свае апавяданні, замалёўкі, нарысы і эсэ юнаму чытачу. Нястомны вандроўнік па розных мясцінах нашай краіны, пісьменнік валодае пільным мастацкім зрокам у асэнсаванні ўбачанага, пераконвае чытача ў тым, што Беларусь мае прыгожыя, сапраўды ўнікальныя багацці прыроднага свету. «Барабаншчыкі вясны: кніга пра дзятлаў», «Прыродны азбукоўнік», складзены для дзяцей і бацькоў, «што не крыўдзяць птушку, звера, у дабро і казкі вераць», «У царстве Вадзяніка», «Ці вернецца князь Кук?», як і іншыя кнігі, іншыя творы пісьменніка, – гэта сапраўдныя адкрыцці, сапраўдныя мастацкія і проста жыццёвыя падарожжы, кожная сустрэча падчас якіх прыносіць асалоду і незабыўныя ўражанні.

Азбукоўнік

Гэты «Азбукоўнік»
Склаў дзядзька Ягоўдзік
Для дзяцей і для бацькоў,
Маіх даўніх сябрукоў,
Што не крыўдзяць
Птушку, звера,
У дабро і казкі вераць.

А

Алені пасуцца на ўзлессі. іх рогі нібы дзівосныя кветкі. Глядзі здалёк і любуйся, а бліжэй – не падыдзеш. Хутчэй за вецер бегаюць алені.

Б

Бабры славутыя майстры, без сякеры і без пілы ладзяць сабе хаткі. Хочаш з імі сябраваць, без запінкі паўтары: «Дабёр бабёр, бабраняты на падбор!»

В

Воўк – самы люты драпежнік, які жыве ў нашых лясах і пушчах. Воўк штогод ліняе, але свой нораў не мяняе. У яго вачах заўжды адна загадка: «Стаіць баран у полі, просіць долі: “Дайце мне долю, над усімі волю!..”»

Г

Глушэц на дасвецці такуе ў сасновым бары. А хто яго пачуе, той зразумее мову травы і дрэў, звяроў і птушак.

Д

Дрозд у лесе над рэчкай спявае-пытаецца: «Хто два разы на свет нараджаецца?»

ДЖ

Джала ў пчалы маленькае, але затое ўдаленькае. Ад пчалінага пацалунка не захочацца ласунку.

ДЗ

Дзікі – свойскім свінням сваякі. Яны жывуць на волі, ядуць карэнне і жалуды. Вельмі любяць бульбу: вараную, параную, смажаную, сырую – любую!

Е

Елка-елачка, схавай нас ад дажджу, мы тваю загадку дзецям загадаем: «Ехалі паны на рабым кані. Да зімы ўсе распрануліся, засталіся ў шубах тры прыгажуны. Адкажыце – хто яны?»

Ё

Ёрш клюе – аж вуда гнецца, а вудар не рад, злуецца. Вось улоў дык улоў: нават кот не наесца!

Ж

Жаўрукі – першыя пасланцы вясны. Каб хутчэй прагнаць зіму, памагайце ім песенькай-замовай:

Жавароначкі, прыляціце,
Цёпла лецейка прынясіце,
Бо зімачка надаела,
Усе хлебушкі пераела!

З

Зубры – нашых лясоў і пушчаў слаўныя ўладары. А сталіца іхняя Белавежская пушча. Добра жывецца пад аховай зуброваю зверу лясному і птушцы малой.

І

іўчыка ніхто не бачыў. Людзі кажуць, ён тады спявае, як папараць-кветка зацвітае.

Й

Пра «і» кароткае не забываЙ, старанна літары запамінаЙ. ЧытаЙ, спяваЙ, танцуЙ, малюЙ – своЙ краЙ любімы праслаўляЙ.

К

Куніца-куня – спрытная ласуня. У куніцы няма сяброў, яна палюе на птушак, вавёрак і зайцоў.

Л

Лось – лясны волат, а нікога не крыўдзіць. Рогі ласёвыя быццам карона. Пэўна, за сілу і дабрыню носіць карону гэтую лось.

М

Мядзведзь нават зімою, калі ў бярлозе спіць, галодны смокча лапу і мёд пчаліны сніць.

Н

Норка жыве ў норцы земляной і ў старадрэвіне-дуплянцы, але заўжды непадалёк ад вады. Звярок – добры мышалоў, а яшчэ лепшы рыбалоў.

О

«О» – літара салодкая, на ягадку падобная. На суніцы і чарніцы, на маліны і ажыны, на брусніцы, буякі і журавінкі… У вас не пацяклі яшчэ слінкі?

П

Пугач – савіны цар – не начуе, а толькі днюе, бо ад змяркання да світання на мышэй палюе.

Р

Рак здароўкацца мастак. Клюшняй цапне, і паверыш прымаўцы-нявымаўцы: «Рады рыбы – ракі рады, рады ракі – рыбы рады».

С

Сінічка-невялічка з надыходам зімы жаліцца: «Сіверка, сіверка, сіверка…»

А вясною звонка хваліцца: «У лесе красачкі сіненькія з жоўтымі вочкамі цвітуць!»

Т

Турухтан надзеў каптан. Модны – з бантам-каўняром. Па балоце цяпер ходзіць, надзімаецца, выхваляецца: «Вось які я важны пан!»

У

Удод – чубаты прыгажун. Ён цэлы дзень жучкоў збірае. І чуваць аж за вярсту яго скарга: «Пуста тут! Пуста тут!..»

Ў

Над нескладовым «у» загнуты хвосцік, нібы Ў сабакі і ката. Таму сабака гаЎкае: «ГаЎ-гаЎ!..» А кот заЎсёды мяЎкае: «МяЎ-мяЎ!..»

Ф

Фазан нібыта з казкі прыляцеў. Напэўна, ён уцёк з палаца або з клеткі залатой. Там было ўсяго даволі, не хапала волі.

Х

Хамяк – руплівы гаспадар, яму не страшны холад, голад. Цёпла ў хамяковай норцы, цесна ад зярнятак у каморцы.

Ц

Цецярук вясною – зух. Толькі холад прыпячэ, ён балбоча аж за двух: «Прадам паліто, куплю кажух! Прадам паліто, куплю кажух!..»

А як пацяплее, спявае наадварот: «Прадам кажух, куплю паліто! Прадам кажух, куплю паліто!..»

Ч

Чарапаха – і няўклюда, і санлівая маруда. А ці вельмі паспяшыш, адкажыце мне, з цэлай хатай на спіне?

Ш

Шпакі – нашых садоў вартаўнікі. Калі хатку ім змайструеш, смачны яблык пакаштуеш.

Ь

Мяккі знак не просты знак, а маўклівы чараўнік. Ён кітайскі нават рыс ператворыць лёгка ў рысь.

Ы

«Ы» – вароты ў вадзяное царства. А хто ўладарыць там, здагадайся сам: «Ва ўсіх дзетак адзенне з манетак, крылы ёсць, а не лятаюць, ног няма ды не дагоніш».

Э

«Э» як месяц-маладзік, носік мае, нібы цвік. Па небе ноччу ён гуляе і «Азбукоўнік» наш чытае.

Ю

Юрок гняздзіцца ў ельніку і ў беразняку. Заўсёды дрэвы рады такому сябруку.

Я

Яшчарку за хвосцік, дружа, не хапай. Яшчарка ўцячэ, хвосцік застанецца, казачная нітачка зараз жа парвецца.

Апостраф

Аб’ява! Аб’ява! Аб’ява!
Паслухайце вераб’я!
Апостраф не літара,
Гэта проста знак.
А ўсе літары —
Дружная сям’я.

Жменя ягад

Замест першай ягадкі

– Аднойчы ў год, – казала мне бабуля, – ягады збіраюць на небе. Запомні гэтую прыкмету: калі напярэдадні Вадохрышча будзе зорная ноч, дык зародзіць гарох і шчодра высыплюць ягады.

Хто не ведае, адразу патлумачу: Вадохрышча – зімовае свята, якое адзначаецца 19 студзеня. Не ведаю, як вы, сябры, а я прыкметам веру, бо яны ўвабралі ў сябе людскую назіральнасць. і старадаўнія замовы мне таксама падабаюцца. Вось адна, ад хітрыкаў Лесавіка: «Па кустах хаджу і па лясах, па імхах і па балотах, і куды я ні хаджу – аніколі не блуджу. З сонцам – па сонцы, з месяцам – па месяцы, з зоркамі – пад Божымі свечкамі. Хаджу не блуджу, табе, гаспадар лясны, кланяюся і прашу: адкасніся ад мяне, адхіліся, у пень або корч абярніся».

А цяпер – гайда па ягадных мясцінах! Нам абавязкова пашанцуе.

Суніцы

«Сядзіць паненка ў чырвонай сукенцы, як убачыш яе, абавязкова паклонішся». Гэтую загадку я памятаю з дзяцінства. Ах, як далікатна пахнуць, як хутка растаюць у роце салодкія суніцы! Мабыць, няма смачнейшага ласунку на свеце. Кожная ягадка – нібы чарадзейная кропля, што ўвабрала ў сябе і фарбы, і пахі, і птушыныя спевы на пачатку лета.

З ягаднай сямейкі суніцы высыпаюць самыя першыя – у сярэдзіне чэрвеня. Іх не трэба збіраць, як грыбы, – не даспаўшы, на раннім досвітку. Бяруць суніцы, калі сплыве туман і прападзе раса, інакш яны памнуцца ў кошыку, разлезуцца на кашу. Найлепшыя сунічнікі – усцяж лясных дарог і сцежак, на прасеках і светлых палянах, дзе шаты верхалесся не замінаюць сонечным промням мілаваць зямлю, кожную травінку і былінку. Збіраць суніцы – свята, а не работа. Яны самі скачуць на далонь, хоць умеюць спрытна хавацца пад шырокімі лісцікамі. Таму наперад раю: убачыўшы першую ягадку, трэба спярша пакланіцца. і не тупай, як мядзведзь, не тапчы сунічнік. Не забывай народнае мудраслоўе: «Ягаднік раз пашкадуеш – ён цябе дзесяць разоў».

Суніцы не толькі смачныя: яны яшчэ і выдатныя лекі. Дзякуючы гэтым ягадам можна пазбавіцца ад многіх захворванняў. Пра гэта сведчыць нават прымаўка: «Суніцы спажываеш – хваробы з сэрца выганяеш».

Суніцы сушаць, ціснуць на сок, з іх вараць таксама варэнне. Зімой адна лыжка сунічнага варэння адразу напомніць лета, спякотлівы поўдзень з пчаліным гудам і гаркавым пахам кветак. Але самыя смачныя і карысныя суніцы – свежыя, з кубкам малака ці вяршкоў. Не лянуйцеся іх збіраць, ешце па ягадцы і цэлымі жменямі, тады ніякая хвароба да вас не прычэпіцца.

Чарніцы

«Калі бывае шмат мух – тады шмат і чарніц», – сцвярджае народная прыкмета.

А мне здаецца, што чарніц заўсёды багата ў нашым лесе. Гэтыя цёмна-сінія з шызым налётам ягады добра ўсім вядомыя. Яны растуць на нізкіх кусціках з дробнымі лісцікамі. Галінкі бываюць такія шчодрыя – ажно вочы разбягаюцца. Міжволі прысядзеш або ўкленчыш і давай збіраць: па ягадцы, па дзве, як ужо налаўчыўся. А як хочаш вярнуцца дамоў з поўным вядром, тады не абысціся без мудрай парады: «Адной рукой – дзіця не няньчаць і ягад не збіраюць».

Дарэчы, няцяжка заўважыць, што з усіх ягаднікаў чарнічнік найбольш распаўсюджаны. Яго ўладанні расхінаюцца на шмат кіламетраў: і ў сасновым бары, і ў ельніку, і пад лісцянымі дрэвамі. Ні сухменю ён не баіцца, ні змрочнага ценю… А чаму так атрымалася, расказвае старадаўняя легенда…

Калісьці людзі даведаліся, што Лесавік мае дзівосны скарб, і вырашылі ім завалодаць. Шукаючы гэты скарб, яны перакапалі шмат лясоў і пушчаў, спілавалі мноства старых дрэў. Зусім не стала куды прытуліцца Лесавіку. Пашкадаваў небараку кусцік чарнічніку. Ён схаваў ляснога ўладара і яго скарб пад свае кволыя галінкі. Людзі не здагадаліся пра гэта, бо не прыкмецілі малечу пад векавымі ялінамі і хвойкамі.

З таго часу ў знак удзячнасці Лесавік старанна рассяляе чарнічнік па лясных абшарах. Што ж, чарніцы вартыя такой пашаны. Думаю, са мной кожны пагодзіцца. Гэтыя ягады прыемныя на смак і карысныя для здароўя. Любыя – свежыя, сушаныя, звараныя. Асабліва смачныя варэнікі з чарніцамі. Цэлую талерку з’ясі і папросіш дабаўкі.

Маліны

Любата ліпеньскім днём збіраць маліны! Хоць цэлы дзень шчыруй – не надакучыць. і спіна не забаліць, бо не трэба нагінацца. Трыста гадоў таму, калі ў мястэчку Смаргонь працавала славутая мядзведжая акадэмія, маліннік называўся букетам касалапых, бо гэтыя ягады вельмі смакуюць мядзведзям.

У чалавечы рост, нават вышэй паднімаецца маліннік. Расце ён уздоўж лясных дарог, на высечках, дзе не прайсці і не пралезці. Такой бяды – даўно вядома: «Дзе ягаднік, там і ягады».

Здалёк спелыя маліны вісяць, быццам чырвоныя кропелькі сонца: адна за адну большая і прыгажэйшая. Так і просяцца, каб іх пакаштавалі. Сарвеш самую буйную – і хутчэй на язык, ажно заплюшчыш вочы ад смакаты. Раю вам не спяшацца, бо, акрамя мядзведзяў, маліны ўпадабалі жучкі і чарвячкі. Разам з ягадай можна праглынуць дармавое мяса…

А вось перабіраць маліны, праўду кажучы, нецікавы занятак. Як жа пазбавіцца ад усялякай заедзі і чарвячкоў? Калі ведаеш, не так складана: трэба заліць вядро з ягадамі падсоленай вадой. Праз некалькі хвілін усё лішняе паднімецца наверх, а ягады застануцца чыстыя.

Не стану пералічваць прысмакі, што гатуюць з лясных малін. Няма ніякага сумнення: іх не заменяць садовыя гатункі дагледжаных сясцёр. Асабліва ў зімовы сцюдзёны вечар, калі за шчокі, не жартуючы, кусаецца мароз. Нарэшце здаволішся, набегаешся дасхочу на каньках ці лыжах і стомлены прыцягнешся дахаты. Хуценька распранешся, скінеш мокрае адзенне – і да стала. Нальеш поўны кубак гарачай гарбаты, а на сподачак пакладзеш лыжку малінавага варэння…

Глыток, яшчэ адзін – і дрыжыкі ці стому як рукой здыме. Вось што такое гарбата з малінавым варэннем! А тым часам у акно з цёмнага неба маўкліва пазірае зорная мядзведзіца. Пакліч яе ў госці на гарбату з варэннем. А раптам прыйдзе? Калі не адразу, дык хоць у сне.

Ажыны

Ажыны падобныя на маліны, толькі бываюць буйнейшыя і, калі паспеюць, не чырвоныя, а чорныя, з шызым налётам на кожнай ягадцы.

Часцей за ўсё ажыннік трапляецца побач з ляснымі сцежкамі, каля балоцістых лагчын і лугавін. Праз гэтыя зараснікі прадзерціся не проста, бо ажыннік мае вострыя калючкі. Збіраючы ягады, можна балюча падрапаць рукі.

Аднак ажыны вартыя таго, каб назбіраць іх цэлае вядро. Ажынавае варэнне вельмі духмянае і прыемнае на смак, а свежыя ягады выдатна наталяюць смагу. Дарэчы, калі ў малінах трапляюцца жучкі і чарвячкі, дык ажыны гэтая заедзь не чапае.

Збіраеш ажыны, асцерагаешся калючак-пякучак, а сам весела думаеш: «Ягадка да ягадкі – і поўны збан!»

Буякі

Паспрабуйце сказаць вось гэтую прымаўку-нявымаўку. Я ўпэўнены – з першага разу атрымаецца: «Як дурніцы не чарніцы, так чарніцы не дурніцы».

Дурніцы – старадаўняя назва буякоў, што растуць на вялікіх кусціках. Яны падобныя на чарніцы, але прыкметна большыя. Часцей за ўсё буякі сустракаюцца ў лагчынах і на забалочаных палянах.

Збіраць буякі нашмат хутчэй, чым дробныя чарніцы. Праўда, гэтым ягадам трапіўся незвычайны сусед – багун. У гарачы летні поўдзень ён так дурманліва пахне, што трошкі пастаіш – і кружыцца галава. Надыхаешся хмельнага дурману, а потым спатыкаешся, губляеш раўнавагу. Таму не дзіўна, што буякі называюць дурніцамі, што яны, быццам знарок, высыпаюцца з вядра.

і ўсё ж такі варта цярпець багуновы чад, бо няма смачнейшага кампоту, чым буяковы.

Брусніцы

«Ехалі паны на рабым кані. Да зімы ўсе распрануліся, засталіся ў кажухах тры прыгажуны. Назавіце – хто яны?»

Напэўна, вы чулі такую народную загадку. Няцяжка здагадацца, што рабы конь – гэта цётухна восень, паны – дрэвы, а прыгажуны – елка, сасна і ядловец, якія засталіся ў зялёных строях. І не толькі яны: ледзь прыкметны бруснічнік таксама не скідвае бліскучыя лісточкі. Яны трымаюцца на галінках і на сцюдзёным ветры, і пад снегам. Потым шмат ападзе, але большасць дачакаецца вясны і ўсміхнецца сонейку.

Як сцвярджаюць батанікі, бруснічнік жыве па дзвесце і нават больш гадоў, хоць мае кволыя карэньчыкі. Сапраўдны доўгажыхар, міжволі пачнеш паважліва ставіцца да такой незвычайнай раслінкі.

Растуць брусніцы побач з чарніцамі і буякамі, але яны не замінаюць адны адным. Бруснічнік рассцілаецца, як зялёны дыван, аж напачатку шкада ступаць. І ўсюды, куды ні кінеш вачамі, чырванеюць ягады. Паспяваюць яны ў канцы жніўня. У гронцы бываюць і спелыя, і няспелыя пацеркі. Зялёныя ягады кепска захоўваюцца; назбіраўшы іх, даводзіцца шмат выкідваць. Найлепш хадзіць па брусніцы восенню, калі ў гронцы няма белых плямак. Спелыя брусніцы трымаюць у вадзе, тады яны доўга не губляюць сваю кіслінку і вітаміны.

Бруснічнікі – сапраўдны рай для многіх птушак і звяроў, асабліва для цецерукоў і глушцоў, рабчыкаў і курапатак… Збіраючы ягады, не забывайце, што лясных дзяцей наперадзе чакае суровае выпрабаванне голадам. і калі мы любім родную прыроду, то павінны берагчы ягаднікі – цудоўныя сталоўкі дзікіх жывёл.

Журавіны

Што за казачнае слова «журавіны»! Колькі музыкі, пяшчоты ў кожным гуку! Так і хочацца ўголас паўтарыць: журавіны, журавінка… Быццам гэта не назва, а замова-весялінка.

Хутка прамільгнула лета. Восень апранае дрэвы ў залатыя строі. і сонечным дзяньком, і ў дажджлівы дзень клічуць грыбнікоў любімыя мясціны. Там чакаюць іх баравікі, апенькі ці зялёнкі.

Ну а мы хадзем у ягады, у журавіны. Дарога няблізкая – на балотныя імшарыны. На колах туды не заедзеш і пешкі не ўсюды пройдзеш, бо пад нагамі дрыжыць, гайдаецца зямля, а хвойкі растуць з растапырамі-галінамі. Пад імі купіны сядзяць, падобныя на мяккія падушкі. На кожнай ягад, як пацерак, насыпана. Нагінайцеся, збірайце, толькі спачатку адгадайце загадку: «Як была я маладая, то была як снегавая, а як пастарэла, то пачырванела».

Журавіны восенню з моцнай кіслінкай, свежых надта шмат не з’ясі. Затое яны лекі – няма іншых такіх на свеце. Пра гэта людзі ведалі здаўна. Шмат якія стравы адразу становяцца царскімі, калі гаспадыня не забылася пра балотныя пацеркі. Назаву хоць бы добра ўсім вядомую кіслую капусту з журавінамі.

А яшчэ я параіў бы вам збегаць на імшарыну вясной і знайсці там перамёрзлыя ягады. Цяпер яны саладзейшыя за цукеркі. Але не дужа налягайце, пакіньце ласунак гаспадарам балотнай краіны. Чуеце, як з паднябесся звіняць жураўліныя трубы: «Курлы-ы! Курлы-ы!..»

«Вясной зверху цячэ, а знізу кусае», – кажуць людзі. Раптам уначы неспадзявана вернецца зіма, як з бяздоннага меха пасыплецца снег, зноў пачне кусацца мароз. Гэта паўбяды – страшнейшая за ўсё бяскорміца, асабліва для птушак, якія вярнуліся з далёкага выраю. Адзіны ратунак для жураўлёў – балотныя ягады. Таму журавіны часам называюць інакш, але таксама прыгожа – жураўлінамі.

Воўчыя ягады

Багатыя і шчодрыя на ягады нашы беларускія лясы. Было б жаданне і ахвота – абавязкова прынясеш дахаты поўнае вядро. Але не трэба забывацца, што лясныя дарункі не ўсе ядомыя. Сярод грыбоў і ягад ёсць атрутныя, або воўчыя, як інакш іх называюць. У грыбной сям’і – гэта бледная паганка і выхваляка-мухамор, а пра воўчыя ягады я раскажу больш падрабязна.

Найперш трэба асцерагацца воўчага лыка – невысокага кусціка, што цвіце ранняй вясной прыгожымі бэжавымі кветачкамі. Не трэба іх зрываць або здзіраць кару з галінак, каб паспытаць на смак. Такі жахлівы чэмер паспытаеце – нібы агонь прабяжыць у роце. Асабліва атрутныя ярка-чырвоныя ягады воўчага лыка, добра прыкметныя восенню. Некалькі такіх ягад не проста шкодныя для здароўя; пакаштаваўшы іх, можна трапіць у бальніцу.

Яшчэ адна небяспечная расліна – гэта канвалія. Так у даўніну называліся ландышы. Вясной букецік пахучых белых званочкаў прыносіць нам радасць, святочны настрой. А калі прамільгне лета, замест кветак застаюцца аранжавыя ягады. Не бярыце іх у рот, бо яны атрутныя.

На канваліі падобная аптэчная купена, толькі яе званочкі не белыя, а з прыкметнай зелянінкай і зусім не пахнуць. Восенню замест іх выспяваюць сінявата-чорныя атрутныя ягады. Хтосьці падумае: вось дык дзіва! Ягады атрутныя, а кветка лекавая… Хіба так бывае? Бывае, штосьці падобнае ёсць і сярод жыўнасці. Напрыклад, калі ўкусіць гадзюка – бяда. А лекі, прыгатаваныя з яду, дапамагаюць хворым людзям пазбавіцца ад цяжкіх захворванняў. Значыць, каб жыць у добрай згодзе з прыродай, нам трэба ведаць яе таямніцы.

Да названых ужо шкодных ягад належыць мудранка, якая расце на высокай голай сцябліне і падобная на шызае вока. Адсюль яе другая назва – вароніна вока. Нельга не ўспомніць і чорныя ягады варанцу каласістага – высокай травяністай расліны з перыстым лісцем. І ён не апошні ў атрутнай сямейцы…

Адным словам, у лесе шмат воўчых ягад, але навошта іх збіраць? Зірніце, колькі навокал суніц і чарніц, малін і ажын, буякоў, брусніц, журавін… Як жа не пакланіцца ім, калі яны нібы сонечныя кроплі, а жменя ягад – сонечная жменя. Жменя радасці на цэлы год.

Грыбок, грыбок, выстаў лабок

Як з’явіліся грыбы

Няма больш цікавага занятку, як хадзіць у грыбы. Нездарма грыбнікоў празвалі ціхімі паляўнічымі. Чаму? Вы потым зразумееце, а цяпер давайце будзем збірацца.

Лепш гэта рабіць вечарам, няспешна, як кажуць, з толкам. Спачатку падбярыце абутак, каб не намуляць ногі, затым падрыхтуйце адзенне. Кошык вазьміце невялікі, на першы раз хопіць торбачкі. Раніцай пакладзіце ў кішэню лусту хлеба і скрылік сала, бо ў лесе захочацца падсілкавацца. Адным словам, рыхтуйцеся, а я вам раскажу, як з’явіліся грыбы.

Вандраваў па свеце Хрыстос і вучыў людзей, як трэба жыць праўдзіва, каб не было бяды і гора. Разам з Божым Сынам хадзіў апостал Пятро. Добрыя гаспадары з радасцю іх прымалі, а злыя і сквапныя нават на парог не пускалі.

Аднаго дня падарожнікі заблудзіліся. Паўдня мінула, а вёскі няма і няма. Прагаладаўся Пятро, стаміўся несці торбу з харчамі. Нарэшце поле скончылася, пачаўся лес. Не вытрываў Пятро, развязаў торбу, адламаў непрыкметна скарынку і запхнуў сабе ў рот. Убачыўшы гэта, Хрыстос спытаўся:

– Парай мне, як накарміць галодных людзей?

Хацеў Пятро адказаць Настаўніку, але не здолеў, бо поўны рот напхаў хлеба. Што яму заставалася рабіць? Выплюнуў ён хлеб на зямлю, а з пажаванага мякішу выраслі грыбы. Усялякія – і добрыя, і ядавітыя. Напэўна, каб апостал не адшчыкнуў скарынку ўпотайкі, дык мухаморы і паганкі не раслі б… А людзі з таго дня ахвотна збіраюць грыбы, смачныя стравы гатуюць. Ядуць і прыгаворваюць: «Добры грыб смачнейшы за мяса».

Страчкі і смаржкі

За вокнамі ўладарыць зіма. Гурбы снегу намяло, за шчокі кусаецца мароз. Калі яшчэ тое лета!.. А я вам раю: рыхтуйцеся збіраць грыбы. Так-так, не здзіўляйцеся і не паціскайце плячамі: маўляў, цяпер баравікі можна знайсці хіба ў талерцы. Гэта адгаворка людзей, якія не зведалі салодкага цяжару поўнага кошыка. А бывалыя грыбнікі і ў зімовыя дні наведваюцца ў лес. ідуць па маўклівым белым царстве і радуюцца прыкметам: «Вялікія снегавыя шапкі на пнях – да багатага і шчодрага ўраджаю грыбоў», «Калі лапкі ялін згінаюцца ад снегу – восень будзе грыбная».

З кожным днём вышэй і вышэй уздымаецца на неба сонейка. і якія б непрыступныя ні былі зімовыя палацы, усё мацней звіняць чарадзейныя ключы, што хутка іх адчыняць. Чуеце, дзінькаюць з дахаў звонкія капяжы? ім весела адказваюць ручайкі, якія вечарам зноў трапяць у ледзяныя аковы. Абапал дарог дымяцца праталіны, у вершалінах дрэў ладзяць гнёзды крыклівыя гракі. Праз шэры дыван апалага лісця праклюнуліся дзюбкі пралесак…

Добры дзень, красуня Вясна!

Цяпер тым больш не сядзіцца дома грыбнікам. Яны спяшаюцца ў свае любімыя мясціны і ўсюды бачаць новыя прыкметы. Вунь вісяць на галінах завушніцы. Дык завяжыце сабе на вузельчык: «Калі зацвілі бярозы і вольхі, пара збіраць страчкі і смаржкі».

Гэтыя грыбы растуць абапал сцежак, на пясчаных узлесках і колішніх прасеках. Праўда, не шмат ахвотнікаў збіраць першыя лясныя дарункі. Насцярожвае сам выгляд грыбоў-падснежнікаў, якія называюць яшчэ грыбовым цветам. Яны непадобныя на летніх братоў, асабліва страчок. Ён чамусьці носіць бардовую хустку з глыбокімі складкамі. А смаржок замест капелюша надзеў каўпак, злеплены з пчаліных сотаў. І стаіць сабе, як маленькі гномік…

Страчкамі і смаржкамі можна атруціцца, калі не ўмееш іх прыгатаваць. Каб не здарылася бяда, гэтыя грыбы трэба добра памыць, паварыць пятнаццаць хвілін у кіпні, а тады падсмажыць.

Маслякі

Не хочацца развітвацца з падушкай. Вейкі зліпаюцца, быццам мёдам намазаныя. Але кожны грыбнік з дзяцінства ведае: «Каб грыбоў набраць – трэба рана ўстаць».

Таму давайце не будзем марудзіць. Паглядзіце, якая прыгажосць навокал. Над рэчкай і лугам пухнатай коўдрай ляжыць туман. А на ўсходзе небасхіл хтосьці размалёўвае яркімі фарбамі – чырвонай, бардовай, малінавай… Не, каб і хацеў, усе адценні не пералічыш. Прачнуўся ветрык. Чуеце, як ён бадзёрыць нам твар? З прыдарожнага бухматага вербалозу азваўся першы званочак. Напэўна, вам цікава, хто з намі прывітаўся. Гэта берасцянка – невялічкая птушка, якая бароніць дрэвы ад насякомых.

і чым бліжэй падыходзіш да лесу, тым усё мацней хвалюешся: ці пашанцуе сёння? ці не адвернецца ад цябе шчасце грыбніка? Хочаце, я падкажу прыкмету, якая скажа ўсё наперад? Давайце на хвілінку спынімся. А цяпер – падкідвайце над сабой кошыкі і прыгаворвайце: «Дай, Божа, поўна і роўна, каб пад самую дужку!»

Калі кошык упадзе на дно, значыць, да прыбытку, а калі ўверх дном – тады не надта пашанцуе. Э-э-э, дык вам няма чаго хвалявацца… Гляньце, ваш кошык стаіць на дне!

А пакуль мы варажылі, узнялося сонца і замест расы заззялі каменьчыкі-самацветы. Аж не верыцца, што можна праспаць такое невыказнае хараство. Апынуўшыся на ўзлеску, не варта спяшацца ў гушчар. Спачатку трэба азірнуцца вакол сябе. Бачыце, на сасновых лапках гараць свечкі. Гэта цвітуць сосны. Падзьме вецер – паднімецца жоўтае воблака пылку. Грыбная прыкмета нам падказвае: «Сыплюць хвойкі залатым пылком – дружна лезуць маслякі».

Маслякі часцей за ўсё трапляюцца ў маладым хваёвым лесе. Бачыце, вунь карычневыя капялюшыкі з прыліплай ігліцай? Так, гэта маслякі! А каб не памыліцца, зірніце пад шапку. Белая мяккая скурка бывае толькі ў маслякоў. Калі яны вырастуць, скурка застанецца на ножцы. Збіраць маслякі – вясёлая работа, бо яны растуць дружнай сямейкай.

Дык чаго вы чакаеце? Хутчэй нагінайцеся і збірайце!

Лісічкі

Маленькія лісічкі падобныя на дружных сястрычак. Паасобку яны не растуць, а быццам водзяць карагод. Убачыў адну – другая просіцца ў рукі, нахіліўся над ёю – трэцяя кліча да сябе. А там – чацвёртая, пятая, шостая… Толькі паспявай лічыць, быццам самі скачуць у кошык. Збіраеш і дзіву даешся: хто іх столькі насеяў?.. Вы яшчэ не здагадаліся?

Ну, канечне, лісіца-хітрыца! Напэўна, вырашыла задобрыць людзей за свае грахі: што неаднойчы сцапала курачку, а пеўніку выскубла хвост. Маўляў, вы мне – мяса, а я вам – грыбочкі. Ах, рыжая махлярка! Яшчэ раз наведаешся ў куратнік – абавязкова трапіш на каўнер. Натрапіўшы на лісічкі, мы і без твае ласкі вернемся дахаты з поўнымі кошыкамі.

Лісічкі – смачныя грыбы, асабліва падсмажаныя, са зваранай бульбай. Яны амаль не бываюць чарвівымі. Збірай – не правярай, смела кідай у кошык, бо не паломяцца і не пакрышацца, як іншыя грыбы.

Праўда, акрамя сапраўдных, у лесе трапляюцца падманныя лісічкі. Як іх адрозніць? А вельмі проста. Сапраўдныя лісічкі нагадваюць колерам сонечныя зайчыкі, а падманныя суседкі – аранжавыя ці чырвоныя.

Ніколі не забывайцеся, сябры, што ёсць атрутныя грыбы, якія шкодныя для здароўя і могуць прынесці бяду, калі іх з’есці.

Падасінавік

Грыбы асабліва любяць, калі пануюць вільгаць і цяплынь, а над лесам стаіць туман. Праўду людзі кажуць: «Туман над лесам – пайшлі грыбы».

Аднак нават у самы ўраджайны год яны не кожнаму даюцца ў рукі, бо сябруюць з цярплівымі грыбнікамі, якія не лянуюцца ім кланяцца. А яшчэ грыбы любяць гуляць у хованкі. Выскачыць самы адважны на сцяжынку і ўсміхаецца:

– Мы тут!..

А ты яму ў адказ:

– ідзі, галубок, у мой кошык!..

Пачынаеш шукаць астатніх – няма, як скрозь зямлю праваліліся. Ходзіш-ходзіш – і ўсё дарма, толькі паспявай засланяць твар ад калючых лапак ці сукоў. Раптам зірнеш убок, а новы герой стаіць за некалькі крокаў і пасміхаецца з цябе. Ляціш да яго, як на крылах, забыўшыся пра павуцінне і калючыя рагулькі.

Вось і атрымліваецца: збіраўся ў адзін бок, а незаўважна павярнуў у другі. Некалькі разоў крутнуўся – і не ведаеш, куды далей кіравацца. Асабліва лёгка заблудзіцца ў пахмурны дзень. Я сам неаднойчы блукаў, нават па добра вядомых мясцінах. Каб не кружыць на адным месцы, бывалыя грыбнікі бяруць компас. Глядзі, куды паказвае стрэлачка, і не заблудзішся. У лесе таксама ёсць падказкі, дзе знаходзіцца поўдзень, а дзе – поўнач. іх трэба ведаць, каб смела хадзіць аднаму. Напрыклад, мурашнік каля дрэва стаіць з паўднёвага боку. Смала таксама шчадрэй «плача» з сонечнага боку. Э-э, чаго вы зажурыліся?.. Не хвалюйцеся, калі будзеце заўзятымі грыбнікамі, хутка спасцігнеце лясную навуку. Хадзем лепш на паляну, куды збегліся бярозкі і асінкі. А па дарозе адгадайце загадку: «Маленькі, удаленькі, скрозь зямлю прайшоў, чырвоную шапачку знайшоў?»

Што такое? Хто такі? Не спяшайцеся здавацца. Падумайце як след, абыдзіце вакол дрэў, угледзьцеся пільней у траву-мураву, што расце пад нагамі. Бачыце, штосьці чырванее каля купіны?

Мы знайшлі прыгажуна, падасінавіка, якога называюць яшчэ краснюком ці краснагаловікам. Дарэчы, падасінавік расце не толькі пад асінамі, ён трапляецца ў любой лагчынцы, дзе раскашуюць верас і трава. Таму колер яго шапкі бывае розны, а калі зрэжаш – ножка пачарнее. Не трэба гэта-га баяцца. Падасінавік ядомы і смачны, ён расце найхутчэй з грыбоў, што бываюць у нашых лясах.

Баравік

Такое ўжо шчасце грыбніка: чым у руцэ цяжэйшы кошык, тым яму лягчэй і весялей. Імжыць над лесам дожджык, а вопытны грыбнік не ўцякае дахаты. Ходзіць паміж дрэў і паціху напявае:

А грыб-грыбавік,
Што пад дубам баравік,
Над грыбамі палкавік:
Загадаў усім грыбам
На вайну ісці!

Слухаецца маленькі грыбны народ свайго камандзіра. Зноў атакуюць кошык лісічкі, а за лісічкамі – сыраежкі і грузды, чорныя і белыя. Толькі паспявай адбіваць паклоны.

А што сам баравік-палкавік, знакаміты грыбны ўладар? Ён не спяшаецца ў палон, моўчкі цікуе за табой з непрыкметнай схованкі, прыглядаецца, ці ты ўважлівы і пільны. Быццам строгі экзамен прымае: як завуцца белыя грыбы-браты? Хто за кім і дзе ўладарыць у грыбным царстве?.. Дык слухайце і запамінайце – потым вам прыдасца гэтая навука.

Першыя ў чэрвені з’яўляюцца каласавікі – яны растуць, калі цвіце-красуе жыта.

Потым разам з пачаткам жніва ў барах высыпаюць жніўнікі.

А восенню, у верасні і кастрычніку, калі ападае лісце, грыбнікоў радуюць крамяныя лістападнікі.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.