Кулан хаан
Чиҥ туруктаах оҕону иитии

Аан тыл

Хайа да кэмҥэ киһи барахсан кэннигэр кэнчээри ыччаты хаалларан, кинилэр дьоһун олоҕу олорон ааһалларын туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллара – Айылҕа биэрбит Ытык анала. Айылҕатыттан тэйбэтэх, аныгы олох албын сыаннастарыгар баһыйтарбатах киһи эрэ барыта төрөппүт-ииппит оҕолоро үтүө дьон буола улааталларыгар ис-иһиттэн кыһаллар, ол туһугар санаатын тутар, үлэлэһэр.

Өбүгэбит айылҕа тутулунан, дьыл кэмин хаамыытынан тус-туһунан түөлбэлэринэн аймаҕынан суулаһан олорбут буолан, саха оҕото кыра эрдэҕиттэн дьиэтээҕи үлэҕэ сыстаҕас буолара, ону тэҥэ эбэлэр, эһэлэр такайыыларын истэн улаатара, оттон арыый да бороохтуйан баран, оҕолору кытта бодоруһан, оонньоон-көрүлээн, кэмэ кэллэҕинэ үлэҕэ миккиллэн, анал үөрэҕэ, төрөппүтүттэн улахан иитиитэ-такайыыта суох киһи буолан тахсара.

Сэбиэскэй кэмҥэ, уопсай үлэни өрө тутуу саҕана, дьааһыла, оскуола оҕо иитиитин үүннээччи-тэһииннээччи буолбуттара. Интернаттар, сайынын үлэ-сынньалаҥ лааҕырдара оҕо улаатарыгар, ситэригэр-хоторугар улахан оруоллаах этилэр. Ол бэйэтэ эмиэ да үтүө, эмиэ да мөкү өрүттээх буолбута мэлдьэҕэ суох.

Биһиги бу кинигэбитигэр билиҥҥи кэмҥэ оҕону иитиигэ ордук туохха болҕомтону ууруохтаахпытын, өбүгэ дириҥ билиититтэн тугу сомсуохтаахпытын, айылҕа тутулун быһыытынан оҕо иитиитигэр тугу билиэхтээхпитин-көрүөхтээхпитин бэрт кыратык сэгэтэ түһүөхпүт. «Тоҕо кыратык?» диэн ыйытар буоллахха, хас биирдии киһи айылҕаттан бэриллибит уратылаах, туспалаах, ол сиэринэн барыга сөп түбэһэр ыйыылары-кэрдиилэри ким да биэрэр кыаҕа суох. Бэйэбит тутан-хабан, өйдөөн-ылынан эрэ ситэри билэр кыахтаахпыт.

Ол эрэн биир чопчу көстүү хас биирдии төрөппүккэ баар буолуохтаах – оҕоҕо таптал. Ол аата аһаҕас сүрэхтээх, аһыныгас майгылаах уонна кэмигэр мындыр өй ирдэбилинэн кытаанах буолуу. Оҕотун дьиҥнээхтик таптыыр киһи бэйэтин баҕатын ханнара сатаан, киниттэн кими эрэ оҥорон таһаара сатаабат. Оҕотун дьиҥнээхтик таптыыр киһи кини инникитин санаан атаахтаппат-тараҥнаппат. Оҕотун дьиҥнээхтик таптыыр киһи… Дьэ ити туһунан бу суруйууга төһө кыалларынан сиһилии сэһэргэһиэхпит.

Билиҥҥи дьон дьикти кэмҥэ олоробут. Биллэн турар, хас биирдии кэм бэйэтэ уратылаах буолар. Ол эрээри биһиги үйэбитигэр информационнай технология аһара балысханнык сайынна. Урут ким да маннык технологическай сайдыылаах кэмҥэ олорботоҕо, биһиги суол тэлээччилэр буолабыт. Ол эмискэ дириҥник ааҥнаан киирбитэ сүүрбэччэ сыла да буола илик. Күннэтэ туох барыта күүскэ сайда турар буолан, саҥаттан саҥа үөдүйэ-үөскүү турар.

Аны интернет ситимнэрин информационнай технология эйгэтигэр сайдыылаах, үптээх-харчылаах, элбэх ахсааннаах омуктар баһылыы-көһүлүү туталларын быһыытынан, бу эйгэҕэ аҕыйах ахсааннаах омук, биллэн турар, баһыйтарар. Ону аҕыйах сыл иһигэр оннооҕор тыа оҕолоро нууччалыы тылламмыттара, бэйэлээх бэйэлэрин ийэлэрин-аҕаларын, эһэлэрин-эбэлэрин кытта нууччалыы кэпсэтэллэрэ кэрэһилиир.

Ол да буоллар биһиги, тыйыс дойдулаах саха дьоно, өбүгэ утумун салгыыр, айылҕа үрдүк аналын толорор туһугар ити ыарахаттары баһыйар, кыайар албастары тобулуох кэриҥнээхпит.

Олох саҕыллыыта
Оҕо кыайан үөскээбэтин төрүөтэ

Былыр, киһи аймах айылҕатыттан күүскэ тэйэ илигинэ, оҕо үөскээһинигэр улахан суолта уураллара. Кыыс оҕону кырыы харахтаахха таба көрдөрбөккө кистээн-харыстаан, бүөбэйдээн улаатыннаралларын өбүгэбит олоҕуттан билэбит. Былыр кыыс оҕону улахан сулуу төлөөн кэргэн кэпсэтэллэрэ, ол иһин атыыласпыт киһиттэн сирэй-харах анньыллымаары харыстыыллар этэ диэн сорох дьон этиэхтэрин эмиэ сөп. Хайата да баара.

Оннооҕор күн бүгүҥҥэ диэри сорох илиҥҥи омуктар кыыс уоллуун холбоһон баран хоонньоспут бастакы түүнүн кэнниттэн утуйбут таҥастара хааннаах дуу, суох дуу, ол эбэтэр кыыс төһө ыраас эбитий диэн билэ сатыыллар. Бу былыр сүрдээх киэҥник тэнийбит үгэс.

Билиҥҥи олоххо бу үгэстэр эргэрэн, сөп түбэспэт буоллулар. Ол иһин ити урукку кытаанах үгэстэр оннуларыгар билии-көрүү, итэҕэл, олоххо таптал көмөтүнэн ыал буолар эдэр дьон оҕо үөскүүрүүгэр-төрүүрүгэр тус бэйэлэрэ ирдэбиллээхтик сыһыаннаһыах тустаахтар. Ол, биллэн турар, биирдиилээн эрэ ыал оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн оннук өйдөбүлгэ иитиилэринэн кыайтарбат. Дьон-сэргэ бүттүүн өй, билии үрдүк таһымыгар тахсан, олоххо эппиэтинэстээхтик сыһыаннастахтарына эрэ кыаллар суол. Билигин биһиги киһи аймах өйүн-санаатын, кутун-сүрүн оннук үрдүк таһымҥа тахсары саҕалаан эрэбит.

Саха аймах көрүүтүнэн, Ахтар Айыыһыт хотун эр киһиэхэ төбөтүн оройунан оҕо кутун угар. Ону эр киһи дьахтар киэлитигэр киллэрэр. Оччоҕо дьэ ол киэлигэ Айыыһыттаах Иэйэхсит көрсөн, оҕо кута-сүрэ үөскээн, таҥыллан барар. Билигин бу өйдөбүл оһуорга тиһиллибитин көҕүөр ойууга көрөбүт.

Аныгылыы тыыннаан көрдөхпүтүнэ, Айыыһыт да, Иэйэхсит да дьоҥҥо туругу биэрэллэр. Айыыһыт эр киһиэхэ сүрдээх көхтөөх, айар-оҥорор туругу биэрэр, ис кыаҕын уһугуннарар. Иэйэхсит дьахтарга иэйиини саҕан кинини сымнатар, арыйар, иэйэр-куойар туругу биэрэр.

Орто дойдуга туох барыта бэрт бытархай эттиктэртэн таҥыллан оҥоһуллар. Дьиҥэр, орто эрэ дойдуга буолбатах, ити сокуон туох баар Кудул Куйаарга барытыгар үлэлиир. Ол иһин саамай үрдүкү, туох баары барытын айааччыны, оҥорооччуну, тутааччыны сахалар Таҥара диэн ааттаабыттар. Ыһылла сылдьар бытархай эттиктэри таптал – магнетизм күүһүнэн таҥан оҥорор Улуу Күүс диэн. Таптал эрэ тардыһар күүстээх, онтон атына тус-туһунан сылдьар, сороҕор бэл диэтэр төттөрү анньыһар, тэйитиһэр айылҕалаах.

Аныгы дьон сиэринэн эттэхпитинэ, ол киэли иһигэр көрсүбүт сперматозоид уонна яйцеклетка холбоспут программаларын ылынан, ол программа иһинэн оҕо буор кута таҥыллар. Ийэтэ аһаабыт аһылыгыттан организм микроэлеменнэри булан ылан, оҕо буор кутун таҥар. Дьэ бу сүрдээх уустук оҥоһууну дьахтар иһигэр эт-сиин бэйэтэ, киһиттэн тутулуга суох, оҥорор. Дьахтар онно тугу да дьаһайсыбат, «бу манна барыахтаах, ону онно угуохтаахпыт, ситини маны кытта холбуохтаахпыт» диэн отой түбүгүрбэт. Туох тиийбэт эттиктэрин дьахтарга баҕа санаа уган, эт-сиин көрдөөн ылар. Ону биһиги «сүрэхтэппит» диибит. Сороҕор хат дьахтар ис-иһиттэн тоҥ балык сиэн баҕарар, сороҕор дьаабылыканан сүрэхтэтэр… Кини буор кута ханнык микроэлемент ирдэнэринэн көрдөөн ылар.

Дьэ ол иһин сорох дьоҥҥо оҕо төрүүрэ, сиргэ саҥа киһи кэлэрэ бэйэтэ дьаалатынан барар көстүү курдук өйдөбүл баар. Дьиҥэр, оннук буолбатах. Ыал буолбут эдэр дьон тугу билиэхтээхтэрий?

Айыыһыттаах Иэйэхсит киэҥ-холку, күүрбэтэх киэлигэ көрcүөхтээхтэр. Бу ийэ буолаары сылдьар дьахтар ис туругуттан олус тутулуктаах. Эр киһи хат буолбут дьахтары харыстыыр, көрөр-истэр аналлаах. Дьахтар уйулҕата хамсаатаҕына, ис туруга күүрдэҕинэ, биллэн турар, оҕотугар дьайар. Ол эрэн олоххо араас буолар, кэргэнниилэр икки ардыларыгар өйдөспөт буолуу хайа баҕарар кэмҥэ баар буолуон сөп. Аныгы дьон бэйэ олоҕун иннигэр эппиэтинэстээх буолуулара олус улахан суолталаах. Ол аата атын киһиттэн сылтаан, баҕар, кини кэргэнэ дуу, ойоҕо дуу буоллун, кыыһыран-тымтан ис туругу мөлтөтүү бэйэҕэ охсуулаах буоларын өйдүөх тустаахпыт.

Буруйдааһын туох да үтүөҕэ тиэрдибэт эрээри, атын киһи хаҕыстык хаарыйдаҕына холку туруктаах хаалар олус уустук. Ол да буоллар айылҕа тутулун быһыытынан, биһиги хас биирдиибит бөҕө туруктаах, бэйэни сатаан салайа тутан, ис турукпут төһө кыалларынан атын киһиттэн тутулуктаммакка, ону тэҥэ хаарыйбыт эбэтэр олоҕу көрүүбүтүгэр сөп түбэспэт дьону бырастыы гынан, аһаҕас сүрэхтээх сылдьар ытык аналлаахпыт. Тоҕо диэтэххэ, көҥүл уонна аһаҕас сүрэхтээх эрэ дьонтон дьоллоох оҕо төрүүр. Ол – айылҕа оҥоһуута.

Киэҥ сирдэринэн айанныы сылдьан билиҥҥи эдэр дьон оҕо төрүүрүгэр олус эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһалларын сөҕө да, астына да көрөөччүбүн. Эти-сиини эрдэттэн эрчийии, хамсаныы, сүүрүү-көтүү, аһыыр аһы көрүнүү, айылҕаҕа сылдьыы – кэлэр кэнчээри ыччаттарыгар улахан таптал, үтүө сыһыан баарын бэлиэтэ буолар.

Ити, биллэн турар, олохпут отуора уларыйбытыттан буолар. Былыргы курдук иҥэмтэлээх төрүт аһылыктаах, ыраас салгыннаах, уулаах, биир тылынан эттэххэ сатарыйбатах айылҕалаах олохтоох, ону тэҥэ үлэлээн-хамсаан өрө мөхcө сылдьарбыт буоллар, турукпут быдан чөл буолуо этэ. Өбүгэбит сүрдээх кытаанах усулуобуйаҕа олорбута, оттон билигин биһиги сылаас, сымнаҕас эйгэҕэ олорор дьон аны кыылбытын мөлтөппөт туһугар дьулуһуохтаахпыт.

Киһи кыылын туһунан этэбин. Баҕар, соһуйа истиэҥ. Быһаарыым. Хайа баҕарар киһи үс эйгэттэн турар: кыыл, киһи уонна үрдүкү (Айыы). Маны киһиэхэ бэйэтигэр көрдөхпүтүнэ: аллараа өттө – төрүүр-ууһуур уорганнара – кыыл таһыма, сүрэх – киһи таһыма уонна өй – Айыы таһыма. Ол күүстэр тэҥҥэ сайдыахтаахтар, үрдүкү өй кыылы көрө-истэ сылдьыахтаах, ол гынан баран сабан, баттаан кэбиһиэ суохтаах. Кэнники кэмҥэ үгүс киһи өйүгэр эрэ болҕомто, суолта биэрэр буолан, кыыла мөлтүүр, оччотугар оҕо оҥорор, оҕо үөскүүр кыаҕа эмиэ сабыллан хаалыан сөп. Бу – айылҕа кэһиллиитин көстүүтэ. Ону таба өйдөөн, киһи бэйэтигэр үлэлиэхтээх, хайаан да ис эйгэтигэр тэҥ буолууну ситиһэ сатыахтаах. Оччотугар эрэ киһиэхэ дьол туруга кэлэр, үс айылҕа үһүөн тэҥҥэ дьүөрэлэһэр буолаллар.

Холобур, кыыла мөлтөөбүт киһи этэ-сиинэ мөлтөөн, түмүгэр иммунитета эмиэ мөлтүүр. Ол туһунан кэлин өссө кэпсэтиэхпит.

Оҕо сатаан үөскээбэтин өссө биир төрүөтэ – дьахтар эр киһилии күүстээх майгылаах буолуута, оттон эр киһи ис күүһүн сүтэриитэ. Олус күүстээх, барыны-бары хонтуруоллуу, дьаһайа, оҕолорун мөҕө-этэ сылдьар ийэлээх уонна дьахтарга баһый̆тарбыт аҕалаах ыал оҕолоро – кыыс эр киһини сыаналаабат, сэниир, уол дьахтартан толлор буола улааталлар. Оччотугар кыыс кэлин улаатан баран эр киһиэхэ сатаан арыллыбат, оттон уол кыыс аймахтан тэйэр. Иитии олус улахан суолталаах, онно төрөппүт икки ардыгар сыһыан бастакы миэстэҕэ турар. Итини өссө дириҥник салгыы таарыйан ааһыахпыт.

Суруллубуту аахтахпытына, эппиэтинэс барыта кыыска, дьахтарга, ийэҕэ эрэ сүктэриллэр курдук өйдүөххэ сөп. Ол сыыһа. Айылҕа тэҥнээн оҥорор. Ол гынан баран ийэ оҕону иһигэр тоҕус ый тухары илдьэ сылдьар, онтон кыратыгар көрөр-истэр, эмтэрэр. Ханнык баҕарар тыыннаах киһи ийэттэн тахсар уонна аан бастаан кинини кытары киининэн быстыбат ситимнээх буолар. Ол иһин ийэни кытта ситим, сирдээҕи таһымынан син биир аҕаны кытта ситимтэн күүстээх буолар. Оттон оҕо аҕатын кытта үрдүкү эйгэлэринэн ордук күүстээх ситимнээх.

Итини көннөрү тылынан быһаардахпына, маннык: ийэтигэр чугас, ийэтин ытыктыыр оҕо хаһан баҕарар киһилии майгылаах, сиэрдээх буолар. Онтон аҕатын күндүтүк саныыр оҕо көҥүл буола улаатар. Аҕатыгар хомолтолоох киһи бу олоххо хаһан даҕаны ис көҥүл диэни билбэт. Баҕар, сорох ааҕааччы маны олус быһаччы, кытаанахтык этиллибит дии саныан сөп. Ол эрэн Айылҕа биһиэхэ, бэйэлэрин оҕолоругар, сыһыана оннук, биһигини таптыыр буолан баран хаһан да атаахтаппат, тараҥнаппат, кытаанах ирдэбиллээх. Ол – биһиги бу орто дойдуга көрүлүү-нарылыы буолбакка, ситэ-хото, бөҕөргүү кэлэрбит иһин буолар. Хас биирдии кыра оҕо аан бастаан бу сиргэ кэлэн ийэ-аҕа тапталынан иитиллэн, тирэҕин булунан, тус бэйэтин эриирдээх-мускуурдаах олоҕун суолугар үктэнэн буһуох-хатыах, улаатыах, сааһын ситиһиэх тустаах. Сорох дьон балай да сааһырбыт, олоххо оннуларын булбут курдук көстөллөр буолан баран, ийэлэригэр баайыллыыларын сатаан ыыпаттар. Оннук көстүү олоххо улахан охсуулаах.

Биллэн турар, чөл-чэгиэн куттаах-сүрдээх оҕо төрүүрүгэр туһааннаах билии-көрүү манна суруллубут аҕыйах сүбэнэн муҥурдаммат, сүрдээх элбэх. Билиҥҥи кэмҥэ ону булар, ааҕар-ылынар сүрдээх кэбэҕэс. Ону билиигэ-көрүүгэ, туһаныыга тардыһыыга бэйэ олоҕор эппиэтинэстээх буолуу, үүнүүгэ-сайдыыга, үтүөҕэ талаһыы, ону тэҥэ таптал тирэх буолаллар. Ол майгыны-сигилини оҕолорбутугар иҥэрии – биһиги, төрөппүттэр, ытык иэспит…

Оттон билигин уол оҕо, эр киһи чөл-чэгиэн ыччаттанарын туһугар тугу өйдүөхтээҕин, олоҕор сорук оҥостон тутуһуохтааҕын туһунан кэпсэтиэхпит.

Төрөппүт майгыта-сигилитэ оҕо олоҕор дьайыыта

Биһиги «төрөппүт оҕотун иитэр» диэн өйдөбүллээхпит. Кырдьыга да оннук. Ол эрэн манна иккис өрүт баарын хайаан да билиэх тустаахпыт. Ол – оҕо төрөппүтүн иитэрэ. Ону билэн оҕотун туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллар төрөппүт биири дириҥник өйдүөхтээх. Дьиҥэ, бары билэбит, төрөппүт хайдаҕый да, оҕото эмиэ оннук буолар. Холобур, кини иҥсэтин кыаммат буоллаҕына, оҕо ол майгынан иитиллэр, өскөтүн күнүүһүт буоллаҕына, ол эмиэ оҕоҕо бэриллэр. Онон аан бастаан киһи бэйэтин түктэри, хараҥа майгыларын көннөрүнэргэ кыһаллыахтаах.

Төрөппүт олус уйаҕас, уйан буоллаҕына, онтон сылтаан оҕо кинини буһараары-хатараары олус элбэхтик ыалдьыан сөп. Айылҕа биһигини оҕобут нөҥүө оннук иитэр. Хас биирдии киһи ситэн-хотон, күүһүн-кыаҕын толору арыйан, олоҕун бэйэтэ айан-тутан, оҥостон, көҥүл, дьоллоох буоларын ситиһэ сатыыр. Оҕо онно төһүү көмө буолар.

Оҕо олоҕо сатаммат, ыалдьар-хайыыр буоллаҕына төрөппүт үрдүнэн ааһар, киниэхэ дьайар. Айылҕа сокуоннарын өйдүүр киһи, оҕотун олоҕун чэпчэтэр туһугар, бастатан туран, бэйэтин майгытын-сигилитин көрүнүөхтээх, туругун бөҕөргөтө сатыахтаах, ол туһугар тугу эрэ оҥорорго кыһаллыахтаах.

Оҕону биһиги билиибитинэн-көрүүбүтүнэн эрэ буолбакка ис турукпутунан иитэрбитин өйдүөх тустаахпыт. Ол иһин хас биирдии төрөппүт кэлэр кэскил туһугар, бастатан туран, бэйэтэ ыраас куттаах, бөҕө туруктаах буоларыгар улахан болҕомтотун ууруохтаах, ол туһугар сыралаһан туран үлэлиэхтээх.

Эр киһи кэнчээри ыччатын иннигэр эппиэтинэһэ

Уол оҕо, эр киһи чөл-чэгиэн ыччаттанарын туһугар тугу өйдүөхтээҕин, олоҕор сорук оҥостон тутуһуохтааҕын туһунан кэпсэтиэххэ.

Бастатан туран, уол оҕону сөпкө иитии, кини дьиҥнээх эр киһилии тыыннаах буоларын ситиһии төрөппүттэртэн тутулуктааҕын бары диэн бэркэ билэбит. Атаахтык иитиллибит эбэтэр олус баттанан эр киһилии кута-сүрэ тостон хаалбыт оҕо кэлин улаатан баран дьиҥ бэйэтин булунара ыарахан. Кытайдарга «уол оҕону атаахтатыах кэриэтэ өлөрбүт көнө» диэн өс хоһооно баар дииллэр. Бу саха киһитин кулгааҕар бэрт олуонатык иһиллэр өйдөбүл, ис-иһигэр киирдэххэ, уол оҕо, эр киһи айылҕатын оҥоһуутун олус дириҥник арыйан көрдөрөр.

Оттон төрөппүтүттэн олус баттанан улааппыт уол оҕо тус бэйэтигэр ордук кырыктаах эбэтэр дьоҥҥо олус ирдэбиллээх, эр дьону аанньа ахтыбат дьахтар ииппит уола эр киһитэ симэлийэн, уйаҕас, кэбирэх айылҕалаах буола улаатар. Билигин олус «күүһүрэн» эр киһи курдук, онно эбии сүрэҕэ сабыылаах дьахталлар ииппит уолаттара тостон, дьиҥ айылҕаларыттан тэйэн кыыллара мөлтүүрүн, ол түмүгэр бэйэлэрин кыһалҕаларыгар куруук атын дьону буруйдуур, мөҕүттэ сылдьар, буоларга-буолбакка барытыгар аахса сылдьар буола улааталларын бары истэн-көрөн билэ сылдьабыт.

Итиннэ биири өйдүөх тустаахпыт – эр киһи ис күүһэ дьахтар киэниттэн букатын атын оҥоһуулаах. Дьахтар айылҕаттан тулуурдаах, кэтэһэр, ылынар күүһэ ураты дириҥ, оттон эр киһи хатан, туруору күүстээх буолан, омос көрдөххө кута-сүрэ күүстээх буолан баран, тостумтуо. Ордук кини дьахтар хараҥа күүһүн уйар күүһэ мөлтөх. Төһө баҕарар ыарахан үлэни, охсуһууну, киирсиини кыайар кыахтаах буолан баран, ордук дьахтар мөхтөҕүнэ-эттэҕинэ эбэтэр ытаатаҕына-соҥоотоҕуна улаханнык ыарырҕатар. Ону тэҥэ билигин эр киһи тыһыынчанан сыллар устата олоро үөрэммит эйгэтиттэн тэйэн дьахтар эйгэтигэр олорорго күһэллэр, ол киниттэн букатын атын күүһү, тулууру эрэйэр.

Үтүмэн кэм устата эр киһи айылҕаны кытта алтыһан, дьиэҕэ-уокка хонор хоноһо курдук сылдьыбыт эбит буоллаҕына, билигин букатын атын эйгэлээх олоххо үктэннэ. Онно кини айылҕаттан бэриллибит күүһэ, өбүгэттэн кэлэр кыаҕа букатын кэмчи.

Аҕа ону өйдөөн, уолун хайаан да айылҕаҕа сыһыарыахтаах, хара үлэни кыайар гына уһуйуохтаах, иитиэхтээх. Ол уол оҕо кыыла уһуктарыгар, айылҕаны кытта ситимнээх буоларыгар олус улахан оруоллаах. Кыра эрдэҕиттэн аҕатын кытта алтыспыт уонна ыарахан түгэннэргэ кини өйөбүлүн ылбыт уол оҕо ис көҥүллээх, ис итэҕэллээх буола улаатар.

Аҕа ойоҕор, оҕотун ийэтигэр хайдах сыһыаннаһар да, уол кэлин эмиэ ону батыһан улаатар. Биллэн турар, эр киһи дьахтары сэниирин, аанньа ахтыбатын көрөн улааппыт оҕо кэлин эмиэ оннук майгыланар. Оттон уол оҕо таба иитиллэн, кыыһы-дьахтары ытыктыыр-убаастыыр буола улааттаҕына, ол майгыта кэлин ыал буолуутугар, оҕолоноругар-урууланарыгар, дьиэ-уот тэринэригэр бэйэтигэр туһалыыр.

Билигин биһиги өбүгэлэрбитигэр холоотоххо букатын атын олоххо олоробут. Ону дириҥник өйдөөн эр киһи олоҕун устата элбэххэ үөрэниэхтээх, өй-санаа, эт-сиин, кут-сүр өттүнэн куруук бэйэтин сайыннарарга кыһаллыахтаах. Дьахтар олус күүһүрдэ, эр киһилии бэйэтин бэйэтэ көрүнэр кыахтанна, үөрэхтэннэ, кыаҕырда диэн буруйдаан, хомойон, бэринэн, ыһыктынан кэбиспэккэ, сабыллыбакка, суол-иис көрдөөн, бэйэ кыаҕын кэҥэтэргэ куруук дьулуһуохтаах, ис эр киһилии күүһүн сайыннарыахтаах.

Ис эр киһилии күүс диэн тугуй? Дьэ бу кини кыылын күүһэ, ис эрчимэ, тыыппата, аныгылыы эттэххэ, азарта. Онтон өскөтүн эр киһи этэ-сиинэ мөлтөх, бэйэтэ өй хаата эрэ буоллаҕына, ис эр киһилии тыына мөлтөх буолар. Баҕар, кини үс да үрдүк үөрэхтэннин, ис туруга мөлтөөн, сатаан эппиэтинэһи ылбат, дьахтартан эбэтэр дьахтар туһугар ис-иһиттэн олус улаханнык куттанар буолар. Эбэтэр хара күүһэ балысхан буолан баран өй-санаа өттүнэн сыппах буоллаҕына, билиҥҥи үйэ олоҕор улаханнык мөлтүүр. Ону дириҥник өйдөөн эр киһи дьахтары, оҕону кытта алтыһыыны олох биир улахан үөрэҕин сиэринэн ылынан, бары өттүнэн сайдыылаах буоларга дьулуһуох тустаах. Оччотугар эрэ түргэн тэтиминэн сайдан иһэр олох урсунугар олорсон, бэйэтин холобурунан аныгы олоххо мумматах, күүстээх санаалаах    оҕону иитэр кыахтаах.

Аҕа уонна кыыс оҕо сыһыана кыыс кэлин улаатан эр дьоҥҥо сыһыана хайдах буоларын түстүүр аналлаах. Онно аҕа оруола олус улахан. Кыыс оҕо аҕатыгар хайдах сыһыаннааҕа кэлин ыал буоларыгар, кэргэн тахсан олороругар олус күүстээх оруоллаах. Бу туһунан туспа киэҥ кэпсэл буолар эйгэ баар. Ону үүннүүр-тэһиинниир аҕа ыччатын туһугар эпиэтинэһэ, оҕолоругар, ойоҕор таптала буолар…

Бэл диэтэр саҥа үөскүүр, төрүөхтээх оҕо ис туруга, ис күүһэ, майгыта-сигилитэ аҕа бу оҕо айыллар кэмигэр хайдах туруктааҕыттан олус тутулуктаах. Санаата түһэ сылдьар киһиттэн – самныбыт санаалаах, аныгылыы эттэххэ, депрессивнэй туруктаах, ыгыллыбыт, эрэлэ суох сылдьар киһиттэн – куттаҕас оҕо, киэбирбит киһиттэн эмиэ куттаҕас оҕо (киэбирии диэн эмиэ ис кутталтан тахсар) айыллан тахсар. Ол иһин оҕо үөскүүр кэмигэр эр киһи ис туруга, кини уйулҕата олус улахан оруолу оонньууллар.

Айылҕа кэлэр кэнчээри ыччат туһугар эппиэтинэһи эр киһиэхэ уонна дьахтарга тэбис-тэҥ гына үллэрэн биэрэр. Оттон олоххо оҕо иитиитигэр туох эмэ табыллыбатаҕар бэйэ-бэйэни буруйдаһыы хомойсууга, атааннаһыыга эрэ тиэрдэр. Бэйэтин иннигэр эппиэтинэһи сатаан туруорбат киһи, олоҕор туох эмэ куһаҕан буоллаҕына, чугас дьонун буруйдуур. Онтуката туох да үчүгэйгэ тиэрдибэт, кини олоҕун тупсарбат. Өйдөөн көрүҥ, дьону, ойоҕун эбэтэр эрин буруйдуур биир эмэ киһи бу олоххо дьоллоох буолбутун билэҕит дуо?

Оттон бэйэ-бэйэни өйдөһөн, көмөлөсүһэн сылдьар ыал эйгэтэ хайаан да сылаас тыыннаах, таптал уйалаах, дьиҥ дьол тыыннаах буолар. Оннук эйгэҕэ, биллэн турар, бөҕө туруктаах оҕо иитиллэр.

Ийэ, аҕа «охсуулаах» таптала

Өбүгэ да өйдөбүлүнэн, аныгы уйулҕа үөрэҕин да көрүүтүнэн, оҕо сааһыгар төрөппүт тапталынан иитиллибит киһи олоҕор бөҕө туруктаах, сүрэҕэ аһаҕас, киэҥ-холку, киһилии майгылаах буолар. Биһиги, билиҥҥи дьон, оҕоҕо таптал диэни төһө дириҥник өйдүүбүтүй, ону дьиҥ олоххо төһө арыйабытый, туһанабытый?

Биллэн турар, таптал туһунан суругунан тиһэн киһи сүрэҕэр (өйүгэр буолбатах) тиэрдэр сүрдээх уустук, сатаммата да буолуо. Ол да буоллар муҥ саатар сүнньүн өйдүүр курдук гына бу эйгэни бэрт кыратык сэгэтэн көрүөҕүҥ. Төрөппүт оҕотугар таптала «миэнэ» диэн көрүүгэ олоҕуруо суохтаах. Ол аата эн төрөппүт оҕоҥ бэйэтэ туспа олохтоох-дьаһахтаах, дьылҕалаах-төлкөлөөх буоларын букатын умнуо суохтааххын. Оҕо төрөппүтүн кытары олоҕун холбуур кыаҕа суох. Кини улаатан эр-ойох буолан дьылҕатын кимниин эрэ холбуоҕа, оттон эн, төрөппүт, төһө да баҕарбытын иһин, оҕоҥ дьылҕатын үллэстэр кыаҕыҥ суох.

Эн кинини оҕо сааһыгар иитэн, бэйэҥ тыыҥҥынан толорон баран улаатарын саҕана көҥүлгэ ыытаҕын, дьылҕатын бэйэтин илиитигэр туттараҕын. Онно төһө ис туруктаах гына ииппитиҥ көстөн кэлэр. Ол кэннэ оҕо улаатан, эр киһи, дьахтар буолан, аналын көрсөн, айылҕаттан кэлбит ыйааҕын толоруохтаах. Ону тутахтык «оҕо төрөтүөхтээх, дьиэ-уот булунуохтаах» диэнинэн муҥурдаммакка, дириҥ соҕустук хорутан көрүөҕүҥ.

Айылҕа үрүҥ уонна хара, тымныы уонна итии, үрдүк уонна намыһах, о.д.а. утарыта турар көстүүлэртэн турар. Бу көстүүлэр бэйэ-бэйэлэрин кытары утарылаһыылара, охсуһуулара, ылынсыылара, алтыһыылара олоҕу хамсатар. Ол сиэринэн орто дойдуга кэлбит дьахтар уонна эр киһи алтыһыылара – бу олох биир сүрүн үөрэҕэ буолар. Кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр итэҕэйсиилэрэ эбэтэр атааннаһыылара, куттаныылара эбэтэр тапталлара, эрэнсиилэрэ эбэтэр күнүүлэһиилэрэ – киһи тус бэйэтигэр эрэллээх, итэҕэллээх буоларын туһугар ааһыахтаах сирдээҕи олох биир саамай сүрүн ирдэбилэ, үөрэҕэ буолар.

Эр киһи дьахтар айылҕатын өйдөөн, ылынан ис эр киһитин күүһүн арыйар, бэйэтигэр эрэллээх, итэҕэллээх буолар. Дьиктитэ диэн баар – эр киһини кыайан-хотон ол күүһү сатаан арыйбаккын. Тоҕо диэтэххэ, ити күүс тус-туһунан айылҕалаах күүстэр алтыһыыларыттан эрэ арыллар. Оттон дьахтар эмиэ эр киһи айылҕатын өйдөөн, ылынан, тус бэйэтин ис айылҕатын, дьахтарын күүһүн уһугуннарар аналлаах. Дьахталлар эрэ кыттар үөрэхтэригэр, семинардарыгар, уопсайынан, эр киһитэ суох эйгэҕэ кини бу ис кыаҕын арыйар кыаҕа суох. Утарыта турар айылҕалаах күүстэр алтыһыахтаахтар. Ол бэйэ уратытын арыйар.

Манна биир эмиэ дириҥ өйдөбүл баар: уол оҕо ийэтигэр аһара баайылыннаҕына, кыыс оҕо аҕатыгар – оччотугар кэлин маннык иитиилээх оҕолор нус-хас ыал буолан олороллоро уустук буолар. Оттон баайыллыы диэн найыланыы эбэтэр төттөрүтүн оҕо төрөппүтүн туһугар олус кыһамньылаах буолара эмиэ киирэр. Итинник майгыга иитиллибит оҕо баайыллыылаах буолан, төрөппүттэриттэн арахсан быстыбат. Дьэ ол иһин оҕону туспа дьылҕалаах, суоллаах-иистээх диэн эрдэттэн өйдөөн, улаатарын саҕана ол суолугар туруоран көҥүлгэ ыытыы – бу оҕоҕор эрэнэрин бэлиэтэ, бэйэҥ үлэҥ түмүгэр итэҕэлиҥ көстүүтэ.

Оҕону кыра эрдэҕиттэн сатабылга үөрэтии сүрдээх сыралаах. Сатаабат оҕо тугу эрэ салаҥ соҕустук оҥоруон кэриэтэ, бэрт түргэнник бэйэҥ оҥорбутуҥ ордук курдук буолар. Ону таһынан аныгы үйэҕэ төлөпүөҥҥэ, көмпүүтэргэ хам хатанан олорор оҕону онтуттан арааран хамсатар сыраны-сылбаны таһынан тулуурдаах, кытаанах буолары эрэйэр. Үгүс төрөппүт ону ыарырҕатар, күнүн-дьылын, ньиэрбэтин барыан кэрэйэр, сүрэҕэлдьиир. Чуумпу туругун ордорор. Ол иһин орооһо сатаабат, онон оҕото бэйэтэ-бэйэтигэр бүгэн хаалара баар суол.

Билиҥҥи кэмҥэ араас абылаҥнаах оонньуулаах, үгүс-элбэх киинэлээх, мультиктаах интернет эйгэтиттэн арааран оҕону дьиҥ олоҕу кэрэхсэтии сыралаах үлэ буолла. Ол иһин оҕотун дьиҥ таптыыр эрэ төрөппүт итиннэ киирсэр, күнүн-дьылын аныыр. Ол биир өттүнэн төрөппүт бэйэтэ бүгэн хаалбытыттан тахсар. Кини аһаҕас туруктаах буоллаҕына, оҕо киниэхэ үгүс этиитэ суох бэйэтэ тардыһар, алтыһар. Ону эмиэ өйдүөх тустаахпыт, ол иһин төрөппүттэр бэйэбит аһаҕас, олоҕу кэрэхсиир туруктаах буоларга дьулуһуохтаахпыт.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.