Ғарышқа саяхат
Жансая Ғалымова

© Жансая Ғалымова, 2023

ISBN 978-5-0062-0580-2

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

КІРІСПЕ

Адам баласын аспан әлемі ертеден бері қызықтырып келгені рас. Сенің де, құрметті оқырман, ғарыш әлеміне деген қызығушылығың осы кітапқа алып келсе керек. Бұл кітап арқылы сен ғарыш кеңістігіне бізбен бірге саяхаттап, аспан әлемінің сырларын ашып, әлем туралы біліміңді кеңейте аласың.

Кітапта ғарыш туралы ең негізгі мағлұматтар, атап өткенде:

– Күн жүйесі

– Құс жолы

– Ғарыштың зерттелу тарихы

– Зымырандар және ғарыш кемелері

– Ғарышкерлердің ғарыштағы өмірі

– Экзоғаламшарлар тақырыптары қамтылған.

Бұл кітап сенің үлкен армандарың мен мақсаттарыңның бастамасы болады деп сенеміз!

КҮН ЖҮЙЕСІ

Біздің Жер ғаламшарымыз Күнді айналатын 8 ғаламшар, кометалар мен мыңдаған шағын ғаламшарлардан тұратын Күн жүйесінде орналасқан. Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун ғаламшарлары аталған ғарыш жүйесінің негізін құраушылар. Бұл ғаламшарлардағы орташа қалыпты температура, айналу периоды, күннің және жылдың ұзақтығы олардың Күннен ара қашықтығына байланысты өзгереді.

Күн

Күн – Жерге өте жақын орналасқан кәдімгі жұлдыз, керемет үлкен газды шар. Оның алапат тартылыс күшінің арқасында Күн жүйесі жұмыс істейді, яғни Күнді 8 үлкен ғаламшар эллипстік орбита бойымен айналып жүреді.

Күннен бөлінетін жылу мен энергия – Жер бетінде тіршіліктің негізі. Күн сәулесінің өсімдіктерге түсуінен фотосинтез процесі жүріп, тіршілік үшін маңызды оттегі бөлінеді.

Күннің жарығы Жерге 8 минутта жетеді, яғни біз әрдайым Күннің 8 минут бұрынғы бейнесін бақылаймыз.

Күннен шығатын жарық Жер бетіне кішкентай, салмақсыз бөлшек фотон арқылы 3*10⁸м/с жарық жылдамдығымен жетеді.

Жарықтың салмақсыз бөлшегі-фотон

Жердің өз өсінен айналуынан күн мен түн ауысса, Күнді айналуының нәтижесінде жыл мезгілдері ауысып отырады.

Күннің диаметрі шамамен 109 Жер диаметріне, ал массасы 332 940 Жер массасына тең. Күннің температурасы жуықтап алғанда 5500 ⁰С-ға тең.

Күн қалай энергия бөледі?

Жұлдыздың басты құрамдас бөліктері сутек және гелий элементтері. Күннің тартылыс күші жоғары болғандықтан, онда өте үлкен қысым пайда болады. Мұндай жағдайлар термоядролық синтездің орын алуына, яғни сутек атомдарының қосылып, гелий түзіп, жоғары мөлшердегі энергияның бөлінуіне алып келеді.

Күндегі термоядролық синтездің көрінісі

Меркурий

Меркурий Күн жүйесіндегі ең кішкентай және Күнге ең жақын орналасқан ғаламшар. Меркурийдің Күннің айналасында бір айналым жасау уақыты 87,97 жерлік тәулікке тең және бұл ғаламшарлар арасындағы ең қысқа жыл болып саналады.

Меркурий Күнге ең жақын ғаламшар болса да, оның температурасы Шолпаннан төмен. Меркурийдің бедері Айдікі сияқты кратерлерден тұрады.

Қызықты факт: Жердің Ай сияқты табиғи серігі болса, Меркурийдің ешқандай серігі жоқ.

Шолпан

Шолпан Күн жүйесіндегі Күннен ара қашықтығына байланысты екінші ғаламшар. Оның температурасы 8 ғаламшардың ішіндегі ең жоғарғысы, себебі Шолпанның атмосферасы көбіне көмірқышқыл газынан тұрады, бұл ғаламшардың бетінде парниктік эффект құрып, Күн сәулесінің атмосферадан шығып кетуіне жол бермейді.

Қызықты факт: Шолпанды түнгі аспанда жай көзбен әр 9 ай сайын көруге болады, себебі ол Айдан кейінгі ең жарық аспан денесі және Күн жүйесіндегі ең ыстық ғаламшар болып табылады.

Жер

Жер – Күн жүйесіндегі жалғыз тіршілік көзі бар ғаламшар. Жердің жалғыз табиғи серігі – Ай.

Ай

Ай Жердің жалғыз табиғи серігі. Ол Жерге тартылып, Жердің айналасында қозғалады. Бұл Жер серігі біз үшін өте маңызды, себебі Айдың орналасуы судың көтерілуі мен қайтуына тікелей әсер етіп қана қоймай, Күннің тұтылуында да маңызды рөл атқарады.

Қызықты факт: Біз айдың әрдайым беткі жағын көреміз, себебі Ай мен Жердің өз осьтері бойынша айналу периодтары бірдей.

Ай бедері

Айдың беті кратерлерден, яғни шұңқырлардан тұрады. Бұл Айдың метеориттермен соқтығысу салдарынан орын алған. Осы кратерлер Гагарин, Королев, Менделеев, Оппенгеймер деп атақты ғалымдардың құрметіне аталған.

Судың көтерілуі және қайтуы

Күн мен Айдың тартылыс күшінен Жердегі судың деңгейі кейде көтеріледі, кейде азаяды. Әрі Жер бетіндегі су осы тартылыс күшінен бағытын өзгертеді.

Күннің тұтылуы

Күннің тұтылуы Айдың Күн бетін белгілі бір мезеттерде жауып қалуынан орын алатын құбылыс. Бұл аралықта Жердің белгілі бір бөлігі біраз уақыт қараңғылық құрсауында қалады.

Ай қалай пайда болды?

Айдың пайда болуы жайлы ең танымал гипотеза Ай осыдан 4,5 млрд жыл бұрын, Жер мен Тейи деп аталатын ғаламшалардың соқтығысу әсерінен пайда болғанды айтады.

Неліктен Ай Жердегі бақылаушының артынан қалмайды?

Байқасаңыз, Ай бақылаушының артынан келе жатқан сияқты әсер тудырады. Ол өте алыс, ал жанымыздағы ағаштар мен үйлер сияқты нысандар Аймен салыстырғанда өте жақын көрінеді. Сондықтан, жаяу немесе көлікпен жүргенде ағаш пен үй сияқты жақын нысандар бақылаушы мен Айдың арасында өтіп бара жатырғандай болады.

Марс

Марс Күн жүйесінде Қызылжұлдыз атанып кеткен ғаламшар, себебі оның беті темір тотығымен көмкерілген. Марстың Фобос пен Деймос деген екі табиғи серігі бар. Оның осі бойынша айналу периоды Жер ғаламшарына ұқсас, әрі онда Жердегі сияқты жыл мезгілдері күз, қыс, көктем, жаз болып бөлінеді.

Қызықты факт: Марста Күн жүйесіндегі ең биік тау – Олимп, яғни сөнген жанартау орналасқан.

Юпитер

Юпитер – Күн жүйесіндегі ең үлкен және ең тез айналатын ғаламшар. Юпитер тартылысының күштілігі Жерге астероидтар мен кометалардың соқтығуынан қорғайды.

Юпитер

Онымен қоса, Юпитер газды алыптардың бірі, яғни бұл ғаламшар көбіне сутек және гелийден тұрады. Юпитердің 95 серігі бар, бірақ бұл көрсеткіш жыл сайын ұлғаюда. Ең ірі серіктері Ганимед, Ио, Европа, Каллисто деп аталады. Ганимед Күн Жүйесіндегі ең ірі серік болса, Иода жанартаулар атқыласа, Европада су табылған.

Қызықты факт: Юпитер газды алып болғандықтан, оның Жерге тән қатты беті жоқ. Ондағы экстремалды қысым мен өте жоғары температураның себебінен ғарыш кемелері Юпитерді толық зерттей алмайды, олар онда жай ғана балқып кетеді.

Сатурн

Сатурн да Юпитер сияқты газды алып қатарында. Бұл ғаламшардың экваторлық жазықтығында сақиналар орналасқан. Олар мұз кесектерінен және шаңнан тұрады. Сатурнның 146 серігі бар, олардың ішіндегі ең көлемділері – Мимас, Энцелад, Тефия, Диона, Рея, Титан және Япет.

Сатурн

Қызықты факт: Сатурнда солтүстік шұғылалары бар. Барлық алып планеталардың (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) сақиналары бар, бірақ жерден тек Сатурнның сақиналары көрінеді.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.