# Герой-шагыйрь

Андрей Тихомиров

Совет халкының батырлыгы елъязмасына Ырымбур (Чкалов) өлкәсенең Шарлык районы Мостафино авылында туган татар совет шагыйре Муса Җәлилнең үлемсез батырлыгы кертелә, ул авыр яраланып фашистлар кулына әсирлеккә эләгә. Фашистларның вәхшилекләренә карамастан, ул яшерен төркем оештыра ала. Хыянәтче тарафыннан хыянәт ителә һәм үлем җәзасына хөкем ителә, ул соңгы сулышына кадәр партиягә, совет халкына, яраткан Ватанына тугры кала. Җәлил СССР гражданы исемен югары һәм горур күтәрә.

## Оренбурглылар Бөек Ватан сугышы елларында

Икенче бөтендөнья сугышында немец фашизмын Җиңү бөтендөнья-тарихи әһәмияткә ия. Анда совет халкы һәм аның батыр армиясе хәлиткеч роль уйный. Ырынбурлылар да үз өлешләрен кертәләр (Чкалов өлкәсендә яшәүчеләр, 1938 елдан 1957 елга кадәр Ырынбур өлкәсе шулай дип аталган). Алар, Кызыл Армиянең барлык сугышчылары кебек үк, Бөек Ватан сугышы фронтларында һәм дошман тылында сугышканнар, шул ук вакытта батырлык, хәрби осталык, батырлык һәм батырлык күрсәткәннәр. Алар Киев, Одесса, Мәскәү, Севастополь, Ленинград, Сталинград өчен сугышларда батырларча сугышалар. Алар Кече җирдә һәм Курск дугасында сугышкан, Берлинны штурмлаган һәм Праганы азат иткән, үз батырлыгы һәм батырлыгы белән империалистик Японияне җиңүне тәэмин иткән кешеләр арасында да булганнар. Алар совет җирләренең һәр аягы өчен сугышканнар, гражданнар сугышы вакытыннан мирас итеп алынган лозунгны изге итеп үтәгәннәр: "барысы да җиңү өчен!». Ватан сугышының беренче чорында ук безнең якташларыбыз талантлы һәм батыр хәрби җитәкчеләр А.и. Родимцев, в.

Сугышның соңгы этабында Гитлер илбасарлары белән көрәштә күрсәткән батырлыклары һәм батырлыклары өчен Советлар Союзы Герое исеменә и. с.Артищев, а. а. Брыкин, в. Н. в. Браун, и.г. мамыкин, Ю. в. Кузнецов, р. н. Медведев, г. и. Усманов һәм башкалар солдат Дан орденының тулы кавалерлары булалар. Өлкәдә туган берничә мең кеше Одерны кичкән өчен һәм Берлин өчен сугышта күрсәткән батырлыклары өчен Советлар Союзының хәрби орденнары һәм медальләре белән бүләкләнә. «Берлинны алган өчен» медале белән 10 меңнән артык Ырынбур кешесе бүләкләнә.

Партизаннарның сугыш хәрәкәтләре батырлык һәм легендар дан белән билгеләнә. Данлыклы геройлар арасында безнең якташларыбыз да шактый иде. Онытылмас батырлыкларны коммунист Советлар Союзы Герое г.м. Линьков, Октябрь районы Васильевка авылында туган. Ул 1941 елның көзендә үк Белоруссиянең оккупацияләнгән территориясендә хәрәкәт җитәкчеләренең берсе була. Партизаннар аны яратып Батей дип йөрткәннәр. Г.м. Линьков җитәкчелегендәге партизаннар берләшмәсе, йөзләгән немец-фашист илбасарлары һәм күп санлы дошман техникасы юк ителгән.

Шарлык районы Александровка поселогында туган Федот Маруда үзен батыр партизан итеп күрсәтә. 1943 елның язында ул немец концлагерыннан кача һәм, Германия, Чехословакия һәм Польша территориясендә зур кыенлыклар белән үтеп, Белоруссиядәге партизан отрядына килә. Тиздән ул разведчиклар төркеменең өлкән кешесе итеп билгеләнә, ә аннары диверсия төркемен җитәкли. 1943 елның 20 октябрендә Комсомол Федот Маруде немец составын шартлата ала. Бу операция нәтиҗәсендә берничә йөз офицер һәм ике генерал һәлак була. Маруданың диверсия төркеме сугыш техникасы һәм тере көч белән дистәләгән фашист эшелонын кире каккан, берничә күперне җимергән. Батыр партизан Җиңүнең якты көннәренә кадәр яшәмәгән.

"Безнең якташлар дошман белән һәм Туган ил читендә, антифашист со-каршылык отрядларында сугыштылар. 16 елдан артык фашистлар тарафыннан оккупацияләнгән Польша территориясендә партизан отрядлары җитәкчеләренең берсенең чын исеме билгеле түгел. Хәзер дошманнар лагеренда курку һәм паника тудырган һәм дусларының яратуын һәм хөрмәтен яулаган бу легендар кеше Гай районы Калиновка авылында туган комсомолец в.п. войченко булуы төгәл билгеләнгән. Аның отрядының кыю операцияләре нәтиҗәсендә гитлерчылар җанлы көч һәм техникада зур югалтулар кичерәләр (Туган як тарихы. Ырымбур өлкәсе урта мәктәпләренең 7-10 сыйныфлары өчен уку әсбаплары. Көньяк-Урал китап нәшрияты, авторлары: С. а. Попов, П. е. Матвиевский, Ю. с. Зобов һ. б., Чиләбе, 1976, 131 б.).

Оренбурглылар урта мәктәпне тәмамлаганнан соң партизан отрядына үз теләге белән киткән Тоцк районы комсомолы Р.шершневаны мәңге истә тотачаклар. Батыр партизан-разведчица Гастелло исемендәге белорус отрядында була. Тигезсез көрәшләрнең берсендә ул батырлык күрсәтә дзота амбразурасын үз эченә яба.

Бөек Ватан сугышы елларында Ырымбур өлкәсе Ватанга 243 Советлар Союзы Героен бирә. Алар безнең өлкәдә туганнар гына түгел, ә кайчандыр монда күпмедер вакыт яшәгән яки хәзер дә яшәгәннәр дә. Шуларның 10ы татар милләтеннән булган Советлар Союзы Геройлары. Алар барысы да безнең өлкәдә туган. Өч геройны Шарлык районы, шул исәптән бөтен дөньяга танылган татар шагыйре, Ленин премиясе лауреаты Муса Җәлил бирә. Советлар Союзының 10 героеннан 7 кеше Ватан өчен үз гомерләрен биргән. Дүрт кеше Днепрны кичкән өчен Ватанның бу югары исемен алды: Шарлык районының Яңа Мусино авылыннан Абдршин Рамил Хәйрулла улы, ул 18 яшендә үлгәннән соң Советлар Союзы Герое исеменә лаек булды; Шарлык районының Сарманай авылыннан Галиев Нургали Мөхәммәтгали улы; Сакмар районының Югары Чебеньки авылыннан Фәйзуллин Хәниф Шакир улы үлгәннән соң 22 яшендә Советлар Союзы Герое исеменә лаек була; Матвеев районы Староаширово авылыннан Шәмкаев Әкрәм Билеевич (Безнең якташларыбыз татар милләтле Советлар Союзы Геройлары, Р. Р. Хисаметдинова, докладларның тезисларында Ырымбур краенда татарлар, фәнни-гамәли конференция, ДиМур нәшрияты, Ырымбур, 1996, 59 б.).

Ырынбур тикшеренүчеләре Ватанны немец-фашист илбасарларыннан саклауда актив катнашкан геройлар турында язалар: «Ырынбур тикшеренүчесе в.п. Россовскийның җәмәгатьчелек тарафыннан югары бәяләнгән китабында милләте буенча Советлар Союзы геройларының исемнәре китерелә. Алар арасында, бөтен дөньяга билгеле Муса Җәлилдән тыш, ш.м. Абдрашитов, р.х. Абдршин, н. Х.ш. Фәйзуллина һәм башкалар. Днепрны кичкәндә күрсәткән батырлыклары һәм батырлыклары өчен илнең югары бүләгенә Т.Г. Халиков, Р. Акрен Хәйретдинов десант операциясе вакытында Николаев шәһәрен азат иткәндә һәлак була, Польша территориясендә я.а. Әхмәтшин үз батырлыгын башкара. Тиса елгасын кичкәндә дошманның ш.а. Газитов пулясы үтерә. Яшь, исән калмаган егетләр һәлак булды. Р.х. Абдршин 1925 елда Шарлык районының Новомусине авылында туган, 1942 елның июлендә педагогия училищесын яхшы билгеләргә тәмамлаган, бераз укытучы булып эшләгән, 1943 елның февралендә Кызыл армиягә чакырылган, 1943 елның мартыннан дала фронтындагы сугышларда катнашкан. Курск сугышында катнаша. 1943 елның 17 ноябре үлгәннән соң аңа Днепрны кичкәндә һәм елганың уң ярында плацдармны саклап калу өчен көрәштә күрсәткән батырлыгы һәм батырлыгы өчен Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Танылган Шамил Абдрашитов 1925 елда Ырымбурда туган, Ырымбур хәрби очучылар мәктәбен тәмамлаган. 1943 елның апреленнән 1944 елның маена кадәр Төньяк-Кавказ, Кырым һәм 4-нче Украина фронтларында 4-нче һава армиясе составында немец-фашист илбасарлары белән сугыша. Кубань, Тамань ярымутравы, Кырым, Украинаны азат итүдә катнаша. Советлар Союзы Герое исеме ш. м. Абдрашитовка 1944 елның 2 августында бирелә. үлгәннән соң 242 хәрби очыш һәм 16 дошман самолетын бәреп төшерү өчен. 3 майда ш.м. Абдрашитов Херсонес борыны янындагы һава сугышында һәлак була. Герой исеме белән Ырымбур шәһәренең бер урамы аталган. Х.ш. Фәйзуллин 1921 елда туган, 1944 елда һәлак булган. А. М. Хәйретдинов 1924 елда туган, шул ук елда һәлак булган. Ягафар Әхмәтшин 1924 елда туган, 1945 елда һәлак булган.сугыш комсызлык белән яңа көчләрне, яшь үсентеләрне, халык төсен йотып бетергән. Бөек Ватан сугышы фронтларында сугышканнар арасында Россия җирендә тынычлык якынлашу өчен көн саен батырлык күрсәткән меңләгән Ырымбур өлкәсе татарлары булган. Абдулла районы Абдрахманов авылыннан 136 кеше фронтка китә, Әссәкәй районыннан фронтка 1945 елның 1 гыйнварына 5 мең кеше мобилизацияләнә (бу районда татар халкы өстенлек итми). Ырымбур өлкәсендә 1941 елның декабреннән 1942 елның февраленә кадәр 195-нче Яңа Мәскәү укчы дивизиясе формалаша. Фронтка киткән вакытта анда 1945 татар исәпләнә. Татар авылларында һәм авылларында кайбер хәрби частьләр дислокацияләнгән. Җирле хакимият органнары, шулай ук халык Кызыл Армия сугышчыларына төрле ярдәм күрсәтә. Бу азык-төлек белән ярдәм итүдә, гужев транспорты, ягулык, фатирлар һ.б. бирүдә чагыла. мәсәлән, Татар Каргалы авылында 29 һәм 38 нче укчы батальоннар дислокацияләнгән.