Андрей Тихомиров
Վահան Տերյան – բանաստեղծ և հասարակական գործիչ

Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերությունները

Հայաստանը երկար դարերի ընթացքում կամ կորցրեց իր անկախությունը և ընկավ օտար զավթիչների տիրապետության տակ, կամ վերականգնեց իր անկախությունը։ Նրա սահմանները փոխվեցին։ Մշտական ջարդերն ու հայերի հալածանքները հանգեցրին Հայաստանի որոշ շրջանների հայաթափմանը։ Հայկական լեռնաշխարհի ողջ տարածքում պահպանվել են հայկական քաղաքների, բերդերի, ոռոգման կառույցների մնացորդներ։ 19-րդ դարի առաջին երրորդում։ Թուրքմանչայի պայմանագրով Արևելյան Հայաստանը մտավ Ռուսաստանի կազմում։ Հայկական մարզը կազմավորվել է Էրիվանի և Նախիջևանի խանություններից։ 1828-1829 թթ Ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքում Ռուսաստանին անցան հայկական Կարսը, Արդահանը, Բայազետը, Էրզրումը, որոնք, սակայն, Ադրիանապոլսի պայմանագրով (1829) վերադարձվեցին Թուրքիային։ 19-րդ դարի առաջին երեք տասնամյակներում։ շուրջ 150 հազար հայ Իրանից և Թուրքիայից տեղափոխվել է Արևելյան Հայաստան։ Հայաստանը Ռուսաստանին միացնելու ակտը հսկայական առաջադիմական նշանակություն ունեցավ։ Նա կանխորոշեց Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական զարգացման ողջ հետագա ընթացքը։ Արեւելյան Հայաստանի ժողովուրդը ընդմիշտ ազատվել է ֆիզիկական ոչնչացման վտանգից եւ բռնել առաջադիմական զարգացման ուղին՝ իր ճակատագիրը կապելով ռուս ժողովրդի ճակատագրի հետ։ Գրող-մանկավարժ Խ.Աբովյանը, հեղափոխական դեմոկրատ Մ.Նալբանդյանը, ազգային բանաստեղծ Օ.Թումանյանը և այլ հայ մանկավարժներ, արտահայտելով զանգվածների նկրտումները, ռուս ժողովրդի մեջ, ռուսական մշակույթին միանալու, ռուսական առաջադեմ հասարակական շարժման մեջ տեսան փրկությունը. իրենց ժողովրդի և նրանց տնտեսական և մշակութային զարգացման հնարավորությունը։

Սակայն Հայաստանը, լինելով Ցարական Ռուսաստանի հետամնաց ծայրամասը, ուներ ծայրահեղ թերզարգացած տնտեսություն։ Արդյունաբերությունը ներկայացված էր փոքր, կիսաարհեստագործական ձեռնարկություններով՝ հիմնականում գյուղատնտեսական հումքի վերամշակմամբ։ Միակ խոշոր ձեռնարկությունները Ալավերդու և Զանգեզուրի պղնձի հանքերն ու ձուլարաններն էին։ Արդյունաբերական ձեռնարկությունների զգալի մասը գտնվում էր օտարերկրյա կապիտալի ձեռքում։ Գյուղատնտեսության մեջ գերակշռում էր պարզունակ տեխնոլոգիան։ Անասնաբուծությունը ծավալուն էր։

Անդրկովկասի մուտքը կապիտալիստական զարգացման ուղի ամրապնդեց նրա տնտեսական կապերը Ռուսաստանի հետ, ինչը, իր հերթին, ավելի սերտորեն կապեց տարածաշրջանի ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժումը Ռուսաստանի բանվորական շարժման հետ։

Հայ ժողովրդի լավագույն զավակները իրենց ժողովրդի ճակատագիրը կապեցին Ռուսաստանի ճակատագրի հետ. Սրանք հասարակական շարժման գործիչներ են՝ Իսահակ Լալայանցը, Բոգդան Կնունյանցը, Ստեփան Շաումյանը, Սուրեն Սպանդարյանը, Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և այլք։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914-1918 թթ.) Արեւմտյան Հայաստանում թուրքական կառավարությունը հայ ժողովրդի նկատմամբ ցեղասպանական քաղաքականություն էր վարում։ Արդյունքում սպանվեց ավելի քան 1,5 միլիոն հայ, մոտ 300 հազար փախստական ապաստան գտավ Ռուսաստանում, որոշները հաստատվեցին Մերձավոր Արևելքի, Եվրոպայի և Ամերիկայի երկրներում։

Ազատ Հայաստան ստեղծելու խորհրդային ղեկավարության ստեղծագործական գաղափարներն արտացոլվել են Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի «Թուրքական Հայաստանի մասին» դեկրետում (1917թ. դեկտեմբերի 29): Սակայն գերմանա-թուրքական բլոկի միջամտությունն Անդրկովկասում և Մերձավոր Արևելքում իմպերիալիստական տերությունների քաղաքականությունը խոչընդոտեցին այս հրամանագրի իրագործմանը։ Հակասովետական քաղաքականությունը լիակատար աջակցություն ստացավ ԱՄՆ իմպերիալիստներից և Անտանտի կողմից, որոնք խնդիր դրեցին Հայաստանի տարածքը դարձնել իրենց գաղութը և հակասովետական ռազմական ցատկահարթակը։ Սակայն Հայաստանի բանվորներն ու գյուղացիները ոտքի ելան՝ պայքարելու օտարերկրյա վստահված անձանց դեմ։ 1919 թվականի սեպտեմբերին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների առաջին անօրինական ժողովը, իսկ 1920 թվականի հունվարին՝ կոմունիստական կազմակերպությունների առաջին (ապօրինի) համաժողովը, որն ավարտեց Հայաստանում կուսակցական կազմակերպությունների միավորման և հզորացման գործընթացը։ Այս հեղափոխական գործընթացներին ակտիվ մասնակցություն է ունենում կոմունիստ բանաստեղծ Վահան Տերյանը։

Ռուս ժողովրդի եղբայրական օգնության շնորհիվ Հայաստանի աշխատավոր ժողովուրդը կարողացավ վերջնականապես հաղթել ինտերվենցիոնիստների և ազգայնական հակահեղափոխության ուժերին և 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին Հայաստանում հաստատել խորհրդային իշխանություն։ Վ.Ի.Լենինը սրտանց ողջունեց «իմպերիալիզմի լծից ազատագրված աշխատավոր Խորհրդային Հայաստանը»։

Իրենց կառավարման տարիներին (1918-1920 թթ.) ազգայնականներն ու օտար օկուպանտները երկիրը հասցրին տնտեսական և քաղաքական աղետի։ Կամայականություններն ու ավելորդությունները, կապիտալի ճնշումը, աշխատանքի կիսաճորտական ձևերը ծայրահեղ ծանր դրության մեջ են դնում Հայաստանի բանվորներին ու գյուղացիներին։

Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատմամբ սկսվեց հանրապետության տնտեսության վերականգնումը։ Խորհրդային մյուս հանրապետությունների ժողովուրդների եղբայրական օգնությամբ 1928 թվականին արդյունաբերական արտադրանքը հասել է 1913 թվականի մակարդակին, իսկ գյուղատնտեսական արտադրանքը գերազանցել է այն։

Նախապատերազմյան հնգամյա պլանների տարիներին հանրապետությունում կառուցվել և շահագործման են հանձնվել 25 խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններ, ընդլայնվել է գունավոր մետալուրգիան, ստեղծվել են քիմիական, թեթև, սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ։

Հանրապետությունում վերացավ անգրագիտությունը, ստեղծվեցին բանվոր դասակարգի և մտավորականության որակյալ ազգային կադրեր։ Ընդլայնվել է գիտամշակութային հաստատությունների ցանցը։ Զարգացան սովետահայ գրականությունն ու արվեստը։

Հայրենական մեծ պատերազմ 1941-1945 թթ Խորհրդային սոցիալիստական համակարգի և խորհրդային ժողովուրդների բարեկամության ամենամեծ փորձությունն էր։ Հանրապետության հազարավոր բնակիչներ ոտքի կանգնեցին պաշտպանելու իրենց Հայրենիքը։ Հայաստանի շուրջ 70 հազար զինվորներ պարգեւատրվել են ԽՍՀՄ մարտական շքանշաններով ու մեդալներով։ Խորհրդային Միության հերոսի բարձր կոչման է արժանացել 103 մարդ։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Հայաստանի 380 հազար աշխատավոր արժանացել է պետական պարգևների։

Հետպատերազմյան շրջանում Հայաստանի տնտեսության մեջ զգալի վերելք է եղել։

Գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունն ավելացնելու, բամբակի, շաքարի ճակնդեղի, հացահատիկի, մսի, կաթի և բուրդի հումքի իրականացման և պետությանը գերազանցելու համար Հայաստանը 1958 թվականի դեկտեմբերին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ Տնտեսական և մշակութային շինարարության մեջ Հայաստանի աշխատավոր ժողովրդի ձեռք բերած հաջողությունների համար հանրապետությունը պարգևատրվել է Լենինի երկրորդ (1968 թ. հոկտեմբեր), Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1970 թ. նոյեմբեր), Ժողովուրդների բարեկամության (1972 թ. դեկտեմբեր) շքանշաններով։ ), Լենինի շքանշան (1978 թ. հոկտեմբեր Գ.)։

Խորհրդային իշխանության տարիներին Հայաստանում ստեղծվեց առողջապահական լայն համակարգ՝ հանրապետության բնակչությանը ապահովելով բոլոր տեսակի բուժօգնությամբ։ Սոցիալ-տնտեսական վերափոխումները վերջ դրեցին համաճարակային հիվանդություններին. 1913-ի համեմատ հիվանդանոցային մահճակալների թիվն ավելացել է ավելի քան 100 անգամ։ 1980-ին կար 171 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 26 հազար հիվանդանոցային մահճակալով։ 1980-ին հանրապետությունում աշխատում էր 11,1 հազար բժիշկ (1913-ին՝ ընդամենը 73 բժիշկ), բուժքույրական անձնակազմի թիվը՝ 26,6 հազար մարդ։ Շահագործման են հանձնվել հիվանդանոցային նոր շինություններ, ամբուլատորիաներ, կլինիկաներ, ընդլայնվել է հանգստավայրերի և հանգստյան տների ցանցը։

89 առողջարաններում, հանգստյան տներում, պանսիոնատներում և զբոսաշրջային կենտրոններում տարեկան բուժվում և հանգստանում էին հարյուր հազարավոր մարդիկ։ Հանրապետության սահմաններից շատ դուրս քաջ հայտնի են Արզլիի, Ջերմուկի, Դիլիջանի, Սևանի և այլ հանգստավայրերը։

Լայն զարգացում ունեցավ սպորտը։ 1981 թվականի սկզբին հանրապետությունում կար 24 մարզադաշտ։ 89 ֆուտբոլի դաշտ և 979 վոլեյբոլի, բասկետբոլի և թենիսի կորտեր։ Մարզիկների ընդհանուր թիվը կազմում է 720 հազար մարդ։ 1970 թվականից գործում է «Հրազդան» հանրապետական մարզադաշտը, որը տեղավորում է մինչև 75 հազար հանդիսական։

Հանրապետությունում գիտական մտքի զարգացման կենտրոնը ՀԽՍՀ ԳԱ-ն էր, որը հիմնադրվել է 1943թ., 1980թ.

88 ակադեմիկոս և թղթակից անդամներ։ Հանրապետությունում գործում էին տարբեր պրոֆիլի հարյուրավոր գիտական հաստատություններ։ Խորհրդային Հայաստանում զարգացան ժամանակակից գիտության այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են աստղաֆիզիկան, ռադիոճարտարագիտությունը, էլեկտրոնիկան, կիբեռնետիկան, կենսաքիմիան և ֆիզիոլոգիան, կենսաֆիզիկան, բիոնիկան և այլն։Բյուրականի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանը համաշխարհային հռչակ էր վայելում։