Smagul Elubay
Arasat MeydanıROMAN

Takdim
Canseyit TÜYMEBAYEV
Kazakistan Cumhuriyeti Ankara Büyükelçisi

Kazakistan’ın bağımsızlığından önce Kazak halkı nice tarihi dönemlerden geçmiştir. Adeta sırat köprüsü gibi geçen bu süreç içinde birçok kazanımların yanında her türlü katliamların da şahidi olmuştur.

Rus Çarlığının 1897 yılındaki nüfus sayımına göre, Kazak halkının nüfusu 4 milyon civarındaydı. 1918-1920 yıllar arasında ise, 6-7 milyona yükseldi. 1921 yılındaki açlık nedeniyle ölen kişi sayısı 1 milyon 700 bini geçmiştir. 1931-1934 yıllar içerisinde kara bulut gibi kaplayan açlık 2 milyon 300 bin kişinin hayatını götürmüştür.

Bu “yapay” afet, sadece Kazakistan topraklarında değil, Rusya, Ukrayna ve Belarus topraklarında da cereyan ederek toplam 7 milyon hayatın kaybedilmesine sebep olmuştur. O dönemde açlığa duçar olmayan, o korkunç felakete maruz kalmayan olmamıştır. Dolayısıyla dönemin totaliter politikasıyla yönetilen Kazak halkı nüfusunun yarısından çok insanını kaybetmiştir. Böylece açlık öncesindeki malları kayıt altına alma ve el koyma işlemlerinin neticesinde göçebe olarak yaşayan Kazak halkının hayat düzeni bozulmuştur. Yazar Mırjakıp Dulatov’un ifadesiyle, “Babadan oğul, anadan kız, eşinden eşi ayrıldı. Yürekler kanadı, gözler yaşardı. Yine açlık, yine çıplaklık, yine ölüm…” İşte o korkunç yıllarda akla hayale gelmeyen vergiler çoğaldı. Halk hayvanların yünlerine, boynuzlarına vergiler ödemek zorunda kaldı. Ahırında malı olmayan halkı ölüme sürüklemek daha kolaydı. 40 milyon irili ufaklı hayvandan anında 4 milyona düştü.

Kazak halkının açlıktan önceki nüfus sayısına ancak 70’li yıllarda kavuşabilmiştir. Bundan dolayı o acı dönemi çok iyi okumamız, araştırmamız gerekir ki, bundan sonraki dönemlerde tekrarlanmasın ve yeniden yaşanmasın. Zira bu felaket Kazak halkının ve tüm insanlığın hafızasından hiçbir zaman silinmeyecek bir gerçektir.

Değerli Kazak yazarı Smagul Elubay, “Arasat Meydanı” romanında bu acı, tarihi insanlık felaketi çok net bir şekilde anlatmaktadır. “Arasat Meydanı” romanı, sadece açlığın doğurduğu acı ve ıstırabı değil, o felakete sürükleyen çok yönüyle hatalı, hatta affedilmeyecek kadar zalim yönetim sistemini, o sistemin nicelerini sürgün ederek suçsuz cezalandırmasını tarihi olaylarla resmederek göstermektedir.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev devlet televizyon kanallarına röportaj verirken, gazetecinin yönelttiği “Son dönemde hangi edebiyat eserlerini okudunuz?” sorusuna şöyle cevap vermişti: “Ben genelde ekonomi ve siyaset kitapları okurum. Edebiyat eserlerini okumaya pek vakit bulamıyorum. Fakat yoğunluğuma rağmen son dönemde Smagul Elubay’ın “Ak Boz Üy” (Arasat Meydanı) romanını okudum. Halkımızın 30’lu yıllarda çektiği işkenceler, açlık ve bir sürü sıkıntılar hakkında güzel yazılan bir kitaptır. Kitabı çok beğendim.”

2012 yılında başkentimiz Astana’da 1932-1933 Yıllardaki Açlık Kurbanları İçin Anıt açılmış bulunmaktadır. Anıtın açılış konuşmasını yapan Cumhurbaşkanımız Nursultan Nazarbayev, 30’lu yılların acısını dile getirerek o dönemin yönetim sistemini eleştirir ve bundan sonraki yapılması gereken önemli işlere dikkat çeker: “Bizler geleceğe yönelen milletiz. Bağımsızlığımızın 20. Yılını daha geçen sene kutladık. Sovyet Hükümeti kurulduğu günlerde Kazakistan’dan göç ederek ayrılan halklarımız az değildi. O dönemde 4 milyon kadar nüfusa sahiptik. İşte bağımsızlığın sayesinde bizler 1 milyon kadar kardeşlerimizi öz vatanına döndürdük. Günümüzde halkımızın refah seviyesi yükselmekte ve nüfusumuz artmaktadır. Milletimizin birliği, beraberliği devam etmeli, çokluğumuzla iftihar etmeliyiz. Bundan dolayı yapılacak çok işimiz var. Geçmişimizi unutmadan, atalarımızı her zaman anmalıyız.”

Hem Kazakistan-Türkiye arasındaki ilişkiler açısından önem arz eden hem de birbirimizi daha yakın tanımamıza vesile olan bu eserin çevrilmesinde emek veren Gülzada Temenova’ya, kitabın yayına hazırlanmasında emeği geçen Malik Otarbayev’e ve desteğini esirgemeyen dostumuz Avrasya Yazarlar Birliği Başkanı Yakup Ömeroğlu’na şükran duygularımı arz eder, romanın başucu kitabı olmasını temenni ederim.

Takdim
Yrd. Doç. Dr. Yakup ÖMEROĞLU
Avrasya Yazarlar Birliği Genel Başkanı

II. Dünya Savaşına katılan meşhur Kazak şairi Juban Moldagaliyev:

“Ben Kazak’ım bin ölüp bin kere dirilen,
Kundaktayken anladım hüzün dilinden.
Ağladığı anda yüreğim, güneş tutulur,
Gece aydınlanır güldüğümde sevincimden…”

– diyerek Kazak halkının zaman zaman yaşadığı, yer yer şahit olduğu nice tarihi olaylarını göz önümüze serer gibi. Kalmak ile Jongarların istilasından Kazak Hanlığının yıkılmasına kadar, Sovyet Rus Emperyalizmin kuruluşundan Kazakistan devletinin bağımsızlığına kadar olan tarih sürecinde Kazak halkı savaş, açlık gibi birçok katliamların kurbanı olmuştur. Kardeş ülkemizde yaşanan korkunç olayları ister tarih kitaplarından, ister edebiyat eserlerinden öğreniyoruz.

Elinizdeki “Arasat Meydanı” romanı, Kazakistan’ın henüz bağımsızlığı ilan etmeden önce yazılarak gün yüzüne çıkmıştır. Geçmiş dönemin doğurduğu felaketi göz önümüze sererek detaylı bir şekilde anlatıyor. Özellikle, 1930’lu yıllarda elden yapılan yapay afeti konu ediyor. Halkın mal ile mülküne el geçiren dönemin hükümetinin zulmünü ayan beyan gösteriyor. Hayatını yitiren milyonlarca insanın çektiği işkenceleri, duçar oldukları nice zorlukları bir tek insan üzerinden hissettiriyor.

Değerli Kazak yazarı Smagul Elubay, yüksek seviyeli entelektüeldir. Kazakistan’da açlık afetinden ölenler için etkinlikler düzenleyerek her zaman milli değerleri savunan bir mümtaz şahsiyettir. Smagul Elubay’ın yazarlığı öykücülükle başlar. Henüz demir perdeler aralanmadan önce milli değerleri konu eder öykülerinde. Sonra Kazak halkının 1931-1934 yıllar arasında çektiği açlık konusunu işleyerek “Ak boz üy”, “Münacat” ve “Arasat meydanı” adlı üç ciltli romanı kaleme alır. Kazakça “Ak boz üy” (Beyaz çadır evi) olarak adlandırılan romanı yazarın isteğiyle “Arasat Meydanı” adıyla sunuyoruz tüm okurlarımıza.

Kardeş ülke Kazakistan’ın ve Kazak halkının başından geçirdiği bu büyük felaketi tanıtmak, yaşadığı tarihi süreci göstermek amacıyla yayınlanan bu muhteşem eserinin çıkmasına destek veren Kazakistan Ankara Büyükelçisi Canseyit Tüymebayev’e, eseri Türkiye Türkçesine kazandıran Gülzada Temenova’ya ve yayına hazırlayan Malik Otarbayev’e teşekkürlerimi arz eder tüm okuyucularımıza hayırlı olmasını dilerim.

KUYU BAŞINDA

Karadağ’ın başından göç geliyor,
Göçtükçe bir taylak boş geliyor…

(“Elim-ay”)

1

Kimsesiz, sessiz ve bomboş çevre… Akşam saatleri… Karanlık çökmeye başlamıştır. Yer yer seyrek çalılar göze çarpıyor. Güneşin yuvasına girdiği bu saatlerde büyük ve geniş bozkır, sessiz ve sakin bir uykuya dalmak üzere. Bir süre sonra çevreyi saran, huzur dolu bu sessizliği bozan ve biraz da hareketlendiren bir çan sesi duyulur. Gecenin sessizliğinde uzaklardan âdeta boğularak gelen bu ses, gittikçe daha iyi ve daha yakından duyulmaya başlar. Gece karanlığında sıra sıra dizilen develeriyle bir kervan görünür. Kocaman tek hörgüçlü develerin sırtı, ağır yüklerle doludur. Yolcular pek sessiz. Develerin boyunlarındaki bakır çanların şıngırtısı, yürüyen develerle birlikte ayrı bir ahenk oluşturarak ortama güzellik katıyor. Saz tellerine parmak uçlarıyla dokunarak çalınan sakin bir ezgi gibi gelen bu sesler, sessiz akşamın huzurunu korumakla kalmıyor, hatta bu gizemli âna, harika bir şekilde uyum sağlayarak, onu daha da güzelleştiriyor.

Çok geçmeden kervan yoldan saparak kumlu tepebaşında duraklar. Kervan yolcuları ufak bir alanda develerini yere çöktürerek, ortaya küçük çuvallarıyla heybelerini indirirler. Altı yedi kişi yorgunluktan başlarına torbalarını yaslayarak giysileriyle oracıkta uzanıverirler. Yol yorgunu yolcuların birçoğu, uzanır uzanmaz horlayarak derin bir uykuya dalar.

Bir tek, başına kaftanını örterek uzanmakta olan Fahreddin’in küçük kardeşi Ezbergen göz kırpmaz. Fahreddin büyük hanımdan, o ise küçüğünden doğmuştur. Ezbergen, hayata küsmüş biridir. Özellikle, dün pazarda “Zenginlerin sonu gelmek üzere,” diye laflar duyunca pek canı sıkılmış ve sinirlenmiştir. Uyuyamayınca başını kaldırıp otururken, Fahreddin’in kalkmış olduğunu fark eder. Yıldızların pırıl pırıl parladığı gökyüzünün altında, epey ileride Fahreddin’in arkası dönük şekilde görünen gölgesi kararmaktadır. Kaftanı omuzunda, dünden bu yana böyle bir fırsatı kollamıştır. Tam konuşma zamanı. Kalkarak kendisine sırtı dönük bir şekilde duran ve geceye göz gezdiren cüsseli Fahreddin’e doğru yaklaşır ve yere tükürür. Fahreddin biraz kenara çekilerek, ona göz ucuyla bakar, fakat sesini çıkarmaz. Ezbergen de bilerek bir süre sessiz kalır. Çatık kaşlarıyla o da karanlık geceyi seyre dalar. Ağzını açacak olsa, içindeki öfkeyle kızgınlık ortaya dökülüverecekmiş gibi oluyor. Sonunda dayanamaz ve patlayıverir:

– Sensin, suçlu sensin… Çoktan taşınmalıydık… Gitmeliydik… İşte şimdi… Dedi, pat diye.

Sözleri ağzından dirhemle çıkan Ezbergen, normalde hareketli bir kimsedir. Şimdiyse ne diyeceğini şaşırır, kekeleyerek, boğazı düğümlenerek olduğu yerde kalakalır. Bunu gören Fahreddin, hiçbir şey demez. Derin bir iç çekerek sendeler gibi olur ve bir şey söylemeden kararan yüklere doğru dönüp yürüyüverir. Üzerine kaftanını örterek yatar kalır.

Çok geçmeden doğu sınırlarından bozararak ay görünür. Gökyüzünün batı tarafını kalemle çizer gibi çizerek, hızla bir yıldız kayar. Pelin otlarının arasından çenesi düşük çekirge sesi işitilir.

Ezbergen, kumların üzerine sırt üstü yatarak gecenin derinliği kadar sonsuz derin düşüncelere dalar. Yan tarafta sere serpe uzanmış olan büyük devenin ağır kokusu genzini yakar. Bağlanmış develer avurtlarını oynatarak geviş getirirler. Fahreddin başına kaftanını örtüp ters dönerek uzanır. O, ağabeyini hiç anlayamıyor. Bir de buralara kadı olarak atanmış. Şuradaki Majan gibi binlerce hayvanlık sürüye sahip olmasa bile, kendisi pek yoksul sayılmaz, fakat hükümet dendiğinde nedense sesi kesiliverir. Böyle yapınca, ona merhamet edeceklerini mi sanıyor acaba? Hiç anlam veremiyor. Daha geçen sene yönetime geçmiş olan köyün kunduracısı Şarip’in önündeki çekingenliğine ve çaresizliğine ne dersiniz? Tam da böyle düşüncelere dalmışken, aniden Ezbergen’in tepesi atıverir. Vay bee, gücüne bakmaksızın şu kunduracının oğlu bir de Hansulu’yu istiyor… Tüh, şu pisliklerden pek çekmişti bu güne dek. Hansulu, Ezbergen’in yeğeni, Fahreddin’in tek kızıdır. Bugünlerde âdeta incecik bir dal gibi pek güzelleşmiş ve epey büyümüştü. Güzel mi güzel, nazlı mı nazlı bir kız. Böyle güzelliklere sahip yeğenine Şarip’in, o kendini beğenmiş kardeşinin eli değeceğini düşündükçe namusundan çıldırıp delirecek gibi oluyor.

Sabaha doğru ağaran tanla beraber o yalnız kervan, kocaman develerin boyunlarındaki bakır çanlarını şıngırdatıp, adım adım ilerleyerek tekrar yoluna devam etmeye başladı. Kervandakilerin köylerinde neredeyse bir aydır yüzlerini görmedikleri ve çok özledikleri aileleri, çoluk çocukları, akrabaları vardı.

Kervan paldır küldür bir şekilde, hızla ilerlemeye devam eder.

2

Köyde koyun kırkım zamanıdır. Toprak renksizdir. Otlar iyice seyrekleşmiştir. Özellikle kuyu yanları pek çıplaklaşmış ve toz toprak içinde kalmıştır.

Sıradan doru atına eyersiz binmiş Şege, kuyuya doğru ilerlemektedir. Etraf çok gürültülüdür. Koyunların melediği, itlerin havladığı, deve yavrularının bozlayıp bağrıştığı sıradan bir köy. Ortalığa hayvanlarla insanların bir birine karıştığı akşam telaşı hâkimdir. Şu oğlan da ilginç birisi. Gücüne bakmaksızın bir de Hansulu’yu hayal ediyor. Gece gündüz demeden tek amacı o kıza ulaşmaktır. Şuna bak, bir Hansulu, hepsi de ümitli kalabalık gençlerin hangisine yetecektir? Çok… Bu memlekette kız çok… Onlardan birini niye istemiyor? Hansulu’da ne bulmuş ki? Ne diye ulaşamayacağı yükseklere doğru bakıyor? Anlam veremiyor.

Kuyu tarafta kovayı kuyudan çekmeye çalışanların “Çek!”, “Geri dön!” diye bağrışmalarıyla çıkardıkları çıkrık sesleri bütün düşüncelerini alt üst eder. Başını kaldırır. Güneş ufku boylamaya başlamış. Gölgeleri uzuyor, batmakta olan güneşin çapraz düşen ışınları, sanki geniş bozkırla kahveye çalan dağ sırtlarını kırmızı alev gibi sararak güzel bir nura boyuyor. Köyün aşağısındaki kuyu başı şimdilerde pek kalabalıktır ve sürü sürü hayvanlarla doludur. Kararan insan gölgeleri gözüküyor. Otlaktan dönen yılkılar kuyuya doğru katar katar giderken, develer kana kana su içerek karınlarını iyice şişiriyor, kuyu başından ağır ağır uzaklaşıyor. Bunların birçoğu, şu üzerliklerin yetiştiği sarı dağın sırtında yerleşmiş Majan köyünün hayvanlarıdır. Majan’ın idare ettiği ve içlerinde Fahreddin’in de bulunduğu köyün birçok adamı, taaa Temir’deki pazara, hayvanlarını satmaya gitmişlerdir.

Şimdilerde iki köyün ortası çeşitli hayvanlarla doludur. Dışarısı ise develerini sağıp, deve yavrularını sürerek işleriyle meşgul olan insanlarla dolup taşıyor. Kulağa şıngır şıngır eden bakır çan sesleri geliyor. Hayvanların gürültüleriyle insanların bağrışmaları birbirine karışıyor. Hayvanların ayaklarından çıkan tozlar rüzgârsız köyün üzerinde âdeta bir bulut gibi birikiyor. Toprağa kurulmuş olan yer ocaklarından parça parça dumanlar yükseliyor.

Şege kuyuya yaklaşınca devesini sulamakta olan arkadaşı Jadakay’ı görüp kıs kıs güler. Jadakay, onun bu köydeki tek sırdaşdır. İkisinin dertleri ortaktır. O da kendisi gibi âşıktır. Pazara giden Majan’ın köyde kalan genç kuması Balkıya’ya, Jadakay Hansulu’ya hastadır. İkisi bir araya gelecek olsa, tek konuştukları konu Balkıya ile Hansulu oluyor, şüphesiz.

Jadakay Şege’yi taa uzaktan görür görmez sırıtıverir. O, benekli, kısa boylu, geniş omuzlu, kuvvetli bir delikanlıdır.

– Çek! Diye, bağırdı kuyudan su çekmekte olan iri yarı Bulış adlı esmer delikanlı.

Çıkrığa koşulan büyük kara deve bu sese aldırmadan ters döner dönmez her şeyi devirerek öne doğru ilerler. Eyere bağlanan kayıştan urganı kuvvetle sarsarak çeker. Devenin boynundaki ipi tutmakta olan çocuk koşarak önüne geçer.

– Dön…

Ayakları kalın tüylerle kaplı büyük deve, kocaman adımlarıyla geri dönmeye çalışır.

Kuyunun taştan yapılmış kenarında ayaklarını açarak duran Bulış, su dolu kovayı gerilerek çeker. Daha sonra kuyudan çekilen masmavi sular yalağa doğru şırıl şırıl akmaya başlar.

Yalağı çepe çevre sarmış olan deve sürüleri ise buz gibi suyu hemen höpürdetmeye başlarlar.

Jadakay, Şege’yi böğründen dürter.

– Cesur çocuk, oraya bak… O tarafa bak.

Şege dönerek Jadakay’ın işaret ettiği tarafa baktığında, kuyunun doğu yanındaki dağ yamacını dolaşarak, koyu doru atıyla hızla koşturarak Hansulu’nun geçmekte olduğunu görür. Başında puhu kuşu tüyleri olan kunduz derisinden yapılma şapkası, üzerinde kırmızı ceketi vardır. İnce belini kemerle sıkı sıkı bağlamıştır. Gümüş eyer takımı batmakta olan güneşin alev gibi nuruyla birlikte pırıl pırıl parlıyor. Altındaki koyu doru yüksek atı da sahibinin bakımlı, güzel genç kız olduğunu biliyormuşçasına, ayaklarını oynak oynak basıyor.

Kızın boncuk gibi gözlerini, kıvrık kirpiklerini, kiraz dudaklarını hayal eden Şege, derin bir iç çeker.

– Merak etme, der Jadakay, arkadaşını omuzlarından silkeleyerek. Ne kadar havalanırsa havalansın, senden daha iyisini bulabilir mi? Dediğim çıkınca görürsün, sonunda bu kuş senin omuzlarına konacaktır, görürsün.

Kuyunun batı kanadındaki hayvanların birbirine karıştığı Majan köyünden süslü bir genç kadın geliyor. Omuzunda saka sırığı, geniş etekli beyaz elbisesiyle salına salına yürüyor. Yanında küçük bir kız çocuğu var. Şege Balkıya’yı görür görmez tanıyıverir. Uyanıklık yapan Jadakay’ın başını eğdirtmenin tam da zamanıydı.

– Haydi, Jadakay… Şimdi de bu tarafa bak bakalım.

Güneşin altında patikanın tozunu birbirine katarak gelmekte olan Balkıya’yı görünce Jadakay’ın yüzü hemen somurtuverir. Zaten dim dik dikilen kirpi gibi saçları, daha da dikleşir. Aniden endişelenerek sinirlenmeye başlar. Bunu gören Şege katıla katıla gülmeye başlar. Jadakay ise kızararak ter içinde kalır ve:

– Cesur çocuk, kimseye ağzını açma, bugün sana çok ilginç bir şey göstereceğim, diye fısıldar konuyu değiştirmek istediği için.

– Nasıl bir şey göstereceksin?

Jadakay işaret parmağıyla dudaklarına dokunarak göz ucuyla kuyudan su çekmekte olan Bulış’ı işaret eder. Şege her şeyin farkına varır. Demek ki, bu ilginç olay Bulış’la ilgili.

3

Akşam yemeklerini yiyen köy halkı çoktan uykuya dalmıştır. Ortalık göz gözü görmeyecek kadar karanlıktı ve henüz ay çıkmamıştı.

Jadakay’ın ‘‘ilginç bir şey göstereceğim,’’ dediğini merak eden Şege, epeydir Majan köyünün develerinin gecelediği yerde oturarak bekliyor. Etrafında uzanmış kocaman develer var. İkisi iri göbekli, yaşlı dişi devenin yanındaki kuytu yerde oturuyorlar. Gözetledikleri biraz ileride kararan Balkıya’nın evidir.

Saç bağı şıngırdayarak eve girip çıkıp günlük işlerini halleden Balkıya, sonunda kandili söndürerek yatmıştır.

Jadakay Şege’nin böğründen dürter.

– Gördün mü, beklediği biri var, yalnız yattı. Cesur çocuk, şimdi bak neler olacak, dedi.

Ardından epeyce bir zaman geçer. O ev, hâlâ sessizliğini korumaktadır. Uykuda gibidir; köy sakin ve sessizdir hatta köpekler bile susmuştur. Sadece ahır tarafından koç katımında yoğun bir dönem geçiren koçların pat küt ettiği hareketleri farkedilmektedir; ara sıra çatır çutur yaparak birbirlerini boynuzlamaktadır.

Köyün arka tarafından baykuş sesleri gelmektedir. Çığlıklarıyla âdeta bir belayı davet eder gibidir. İşler yolunda gitseydi bari. Genç kumanın kapısını açacak dedikleri avcı Bulış, halen ortalarda gözükmüyor.

– Çok geçmez. Ay doğmadan gelecek, diyor Jadakay fısıldayarak, iki hörgücün ortasından boynunu uzatarak bakmaya çalışırken. Şişmiş karınlarıyla sere serpe uzanarak uyuklayan develer geviş getiriyorlar. Ortalığa ise develerin nahoş kokuları yayılıyor.

– Jadakay, boş oturacağına o gördüklerini anlatsana, dedi Şege. Jadakay, gördüğü ilginç şeyleri anlatmak üzere hazırlanır.

– Senin bütün olup bitenleri kendi gözlerinle görmeni istemiştim, şu Bulış’ın gelmeyerek bizi bu kadar beklettiğine ne demeli… Tamam, anlatayım o zaman, diye kollarını sıvar Jadakay:

– Kocası şehre gittiğinden bu yana ben çekinmeden her akşam Balkıya’nın kapısını gözetler olmuştum, diye Jadakay, hikâyesini anlatmaya başlar.

– Vay bee…

– Beklentim pek büyüktü. Kocası ihtiyarın tekidir zaten. Kendisi ise pek gençtir. Süslü kadın böyle bir zamanda kaçamak yapmayıp da ne zaman yapacak, diyordum kendi kendime. Akşam olur olmaz bu tarafa doğru koşuyordum, fakat ne zaman kapısına dayansam, bana bir şeyler oluyor ve olduğum yerde taş kesilip kalakalıyordum. O kapalı kapıya elimi uzatmak benim için âdeta dünyanın sonu gibi geliyordu. Ellerim titreyerek, nefesim kesilerek, kulaklarım çınlayarak, kalbim küt küt atmaya başlardı hep. Daha dün, yine o halde kapı önünde dikilirken gecenin karanlığından biri çıkıvermez mi. Ödüm kopmuştu ya. Bir ara kendime gelince evden bazı fısıltıların geldiğini fark ettim.

– Bu yana… Buraya gel, diyen Balkıya’nın sesini duydum. Dikkat et, yolunun üstünde ibrik var, diyordu.

– Yalnız mısın? Diye Bulış ürkek sesle sordu.

– Yalnız olmayıp da ne yapayım, kocamla mı yatıyorum sanmıştın?

– Sus… Çoluk çocuk yok mu, diyorum yani?

– Boşuna endişelenme…

O arada ağaç yatak gıcırdamaya başlamıştı.

Devamını doğru düzgün işitemedim. Fısır fısır konuşuyorlardı. Ben bir şeyler duymak umuduyla kulağımı eve doğru yaklaştırmaya çalışıyordum, herhalde tıkırtımı duymuş olmalılar:

– Höst! Vay boynuzu kırılasıca, höst! Diye bağırdı Balkıya içeriden. Ben de oradan hızla koşarak uzaklaştım.

Atları bağlamak için takılmış urgan yanında karanlıkta diz üstü oturan adamı görünce bir anda Şege’nin yüreği hoplar. Jadakay’ı dürterek:

– Şuraya bak, birisi oturuyor.

– Nerede?

İkisi aşağı doğru eğilir. Karartısı görülen adam bir süre sonra yerinden kalkarak geri döner ve gider. Kenardaki eve doğru yönelir. Elinde ibriği varmış.

– Öf, ananı… Bu Kaukaş ya… Abdest alan, diye Jadakay, Majan’ın çobanını acımadan bir güzel sövdükten sonra doğuya doğru bakar. Karanlık gökyüzünün sol tarafı bozarmaya başlamıştır.

– Cesur çocuk, ay doğuyor, dedi Jadakay telaşlanarak. Bu saatten sonra Bulış, ölse de gelmez artık.

– Ne yapacağız şimdi? Boş ver, dönelim o zaman, dedi. Şege de pişman olup.

– “Dönmek” de neyin nesi birader. Şurada kocaman iki delikanlı dururken… Genç kadın da evinde yalnız yatarken, diye kızarak homurdandı Jadakay.

– O zaman git, bekliyordur seni… Dedi, Şege alaylı bir şekilde gülerek.

– Giderim. Ne var? Diye Jadakay, kendi kendini yüreklendirerek horozlandı.

– Hee, ne duruyorsun, git, git…

– İşte gidiyorum. Birileri gelecek olursa haber ver. Diye Jada-kay devenin arka tarafından geçip, Balkıya’nın evine doğru yöneldi. Gizlice eğilip bükülerek eve doğru koşmaya başladı. Koşa koşa giderken dönüp Şege’ye baktı. Şege “devam et” dercesine elini salladı. Jadakay dikkatle basarak eğile büküle ilerlemeye devam etti. Uykuya dalmış olan sessiz evin kapısına dayandı. Boyunu dikleştirerek bir süre kapı önünde durakladı.

Şege de pek heyecanlanmıştı ve Jadakay’ın yerinde âdeta kendisi varmış gibi kalbi küt küt atmaya başladı.

Jadakay herhalde seslenmiş olmalı ki, çok geçmeden kapı açıldı. Açılan kapıdan Jadakay hızla içeri doğru süzüverdi.

“İşte, sana bir macera,” der, Şege kendi kendine. Yerinden nasıl kalktığını bile anlamadan kendisinin de eğile büküle kapıya doğru ilerlemekte olduğunun farkına vardı. Amacı, evin sırtından Jadakay’ın macerasını izlemekti. O anda evin içinden âdeta ata değnekle vurmuş gibi ‘‘Pat,’’ diye bir ses duydu, ardı sıra leğenin şangırtısı geldi ve kapıdan dışarıya fırlayan Jadakay, çıkar çıkmaz başının aldığı yöne doğru var gücüyle koşmaya başladı.

Şege de çok düşünmeden ardından hızla koşmaya başladı. İkisi vadiye doğru uçuyorlardı. Onların gürültüsünden bağlı olan develer de ürkerek ayağa fırladı. Köyün köpekleri de havlamaya başladı.

Şege Jadakay ile yan yana koşarken:

– Ne oldu, zavallı? Der, Şege nefes nefese.

– Patlattı işte, çocuğum, kaç! Der Jadakay ve başını dimdik tutarak hızla koşmaya devam eder.

Böylece ikisi kaçarak köyün yanındaki derin ovaya gelip yuvarlanırlar. Bu arada köyün bütün köpekleri havlayarak onların peşine düşer.

Ovaya yuvarlanınca ikisi de sessizce yere uzanırlar.

– Jadakay, ne oldu?

– Ne diye soruyon? Halletti işte. Der, Jadakay ‘‘kıs kıs’’ gülerek. Şege’nin elini başına götürerek kafasını gösterir. Jadakay’ın şakağı kocaman şişmişti.

– Hayırlısı olsun, şimdi anlat bakalım…

– Kapıyı açtım, girdim. Der, Jadakay nefes nefese anlatarak. Balkıya gece elbisesiyle karşımda duruyordu ve mis gibi kokuyordu. “Ne istiyon?” dedi. Sesi çok sertti. Ne diyeceğimi şaşırmıştım ve şaşkınlıktan “Yenge, oynaşalım!” demişim… Dizlerim titreyerek ayağına sarılıp yere çöküvermişim. Bana karşı bir şeyler hisseder umuduyla işte… O anda yengem: “Serseri, al işte, oynaşmak nasılmış, gör bakalım,” deyip, tam kafamın ortasından, “Pat,” diye indirmez mi bir şeyi. Çok sert vurdu. Elinde oklavası varmış. Hemen kapıya doğru fırladım. Kaçarken de leğen midir nedir, bir şeyin üzerine basıvermişim. O arada yengem, sırtımın ortasından oklavayla yine indirmez mi bir güzel… “Oynamak dediğin böyle olur işte,” diyordu. Eşikten geçmek üzereyken kafamı da kapının eşiğine çarpmaz mıyım? Anlayacağın geberdim ya…

Bunları duyan Şege yerlere yatarak gülmekten ölüyordu.

– Höst! Höst! Deyip, koyunların etrafında dolaşan biri bağırır bu arada.

Majan’ın köpekleri biraz ileride dizilerek havlıyor, fazla yaklaşmıyorlardı. İyice sinirlenen Jadakay, bir ara diz üstü çökerek elleriyle yere dayanarak “Hav, hav,” diye, köpeklerin üzerine doğru yürür. Uzun bacaklı kocaman köpekler o anda her yana dağılıp tozutarak kaçışmaya başlarlar.

– Balkıya’dan çektiklerim yetmiyormuş gibi… Bu ne ya… Deyip, Jadakay geri döner.

Bu sırada gece iyice çökerek, doğudan bir dilim kavun gibi sarararak ay doğmaktaydı. Karanlık dağılıp, gökyüzündeki yer yer göze çarpan yıldızların altında, sessizlik içinde âdeta uyuklayan evler daha da belirginleşmeye başlarlar.

İki delikanlı çok geçmeden evlerinin yolunu tutar. Şege kuyunun diğer tarafındaki kendi köyüne doğru, Jadakay ise Majan köyünün kenarındaki kendi evine doğru yönelir.

4

Sabahleyin Şege şangır şungur seslerden uyanıverir. Çay içerken tartışmakta olan babasıyla anasıymış meğerse. Eski âdetleri işte. Şege, hiçbir şey duymak istemeyerek yorganıyla başını iyice örter, fakat sofra başındaki tartışma kesilecek gibi değildi, hatta daha da büyümekteydi.

– Gülcan! Git, dedi, babası. Git, Fahreddin’in evinden bir parça şeker getir. Yarın pazarcılar gelince iade ederiz.

Gülcan, bu evdeki beş kızın en küçüğüydü. Şege’nin kız kardeşi olur kendileri.

– Gitmeyecek, dedi, annesi. Hey, kız, sakın kıpırdama. Köy yöneticisi oldum diye, sen çizme dikmeye utanırken, yöneticinin karısı ve kızı olarak ev arasında şeker istemeye biz de utanırız. Gitmeyecek…

– Hey, insafsız, sen değil, çocuk getirsin diyorum ya… Babasının alışılagelen cırtlak sesi tekrar gelmeye başlar.

– Gitmeyecek, der annesi. “Hükümet yoksullarındır” deyip, her gün boğazını yırtıyorsun. Bir şey olsa hemen baya (zengine) doğru koşuyorsun. Öyleyse senin kendi başına bir yönetici olarak aldığın kararın nerde?

Annesi; esmerce gelen, iri kemikli, ağırbaşlı bir kadındı. Soğukkanlı bir biçimde söylediyse de sözleri pek ağırdı.

Şege, yorgan altından kendi kendine güler. İşte, tam da böyle bir anda ne diyeceğini şaşırmış olan babasının sinirden kıpkırmızı kesilmesini, öfkeyle bakan gözlerini, dikleşen saçlarını hayal eder. Böyle ivediliği yüzünden halk babasına “Cıyaklayan Şarip” diye lakap takmıştı.

– Hey, edepsiz! Diye ciyak ciyak bağırdı bir süre sonra babası. Ne diye saçmalıyorsun. İstiyorsak, yoksul olduğumuz için istiyoruz ya… Yoksul olmasaydık bize kim destek verirdi?

– İyiliği, bütün desteği o mühür mü yani şimdi, erken doğmuş çocuk gibi duvara astığın? Ne hayır gördük ki o mühürden? Yönetici oldum diye, mesleğini bir kenara bırakıp sen geziyon ortalarda kibirlenip. Kara su içerek biz oturuyoruz, kocamızın eli mühür tuttu, diye sevinip. Şimdi, şeker yerine o mühürü ısırarak iç işte çayını…

Şege yorgan altından kıs kıs güler.

– Kes! Edepsizin neslinden olan… Çek! Çek dilini mühürden! Deyip, bas bas bağırmaya başlar babası.

Çocuklar da korkarak bağırmaya başlayınca, Şege hemen yerinden fırlar.

Tam da düşündüğü gibiymiş. Zayıfça gelen babası, elinde küçük bir kutuyla annesinin üstüne doğru yürümekteymiş. Şege ikisinin arasına girerek engel olmaya çalışır.

– Edepsizin neslinden olan şey, mühüre dil uzatma, diye, kaç defa söyleyeceğim sana. Köyünle möyünle, malınla hayvanınla yok olasıca seni… Anladın mı?

– Anladım, sakin ol. Çayın soğudu, otur da çayını iç, deyip, kaşlarını çatan annesi, esmer yüzü bozarıp kızararak çay sandığına doğru döner. Çay sandığından parmak başı kadar sarı şekeri çıkararak, sofraya bırakır.

– Eyvah, eyvah! Deyip, babası zor bela kendine gelir. Bu kadınlar bile başımıza çıkar oldu. Gücüne bakmaksızın mühürle alay ediyorlar. Eğlenecek şeyi bulmuşsunuz bakıyorum…

Babası parmak başı kadar o sarı şekeri, “kıt” diye dişleyerek çay konmuş çemberli kâseyi eline alır.

Şege dışarı çıkar. Dışarıda buz gibi, soğuk rüzgâr esiyordu. Sonbaharın sabah soğuğuydu. Doğuda gökyüzü bulutlarla kaplıydı. Güneş doğmuşsa da görünmüyordu. Soğuktan titreyen kadınlar develerini otlağa doğru götürüyorlar. Kuyu tarafta birisi kovasını tangır tungur yaparak kuyudan su almaya çalışıyordu. Onun öbür tarafında ise ak tazısını yanına alarak dağa doğru yalnız bir atlı adam gitmektedir. O, ava gitmekte olan Bulış idi. Jadakay’ın dünkü anlattıkları aklına gelince, köyün dışına doğru yönelen Şege, kendi kendine gülmeye başlar.

Bulış, herkesçe tanınan ünlü avcılardan biridir. Otuzlu yaşlara gelmiş olgun bir delikanlıdır kendileri. Balkıya, onu sevmeyip de kimi sevecektir. Üstelik Bulış artık duldu. Bundan iki sene evvel karısı vefat etmiştir. Evet, fakirdir. Yalnız bir adamdır. Evi işte, biraz ötede, köy kenarında ayrı duran eski keçe evdir. İhtiyar bir anası vardır.

Kara küheylanına binip, ak tazısını yanına alan Bulış, güney taraftaki kararan büyük tepeyi aşarak gözlerden kaybolur. Gittiği yön, Sarıbay’ın kumudur.

Ah, keşke Şege de bu Bulış dibi delikanlı olabilseydi… İşte, o zaman görürdü Hansulu’nun nasıl havalandığını. Yünden yapılmış kaftanının önünü sıkıca kapatarak köy kenarında duran Şege, derin bir iç çeker. Şu duran eskimiş keçe ev, Şege’nin evidir. Karşı tarafta köy ortasında göz kamaştıran büyük beyaz ev ise Hansulu’nun evi. Dışarıda kazığa bağlı asil bir kara doru at durmaktadır. Bu at Hansulu’nun atıdır. Onun atı bile soyludur.

– Geliyor! Geliyor! Diye, köyün otlak tarafından birilerinin bağırdıklarını duyar Şege. Meğerse Kozbağar’mış gelen. Biraz evvel otlağa doğru ilerleyen koyunların peşinden gitmekteydi. Şişmanca gelen genç oğlan, ayı gibi ağır ağır hareketlerle köye doğru koşmaya çalışıyordu. “Bu da ne acaba?” demeye kalmadan epey ilerideki Karauıl (Karaköy) tepesinin kuzey yamacını geçerek turnalar gibi dizilen bir kervanın gelmekte olduğunu görür. Bu, şehre giden kervanmış dönmekte olan. Kervandakiler, Temir’deki pazara giden iki köyün adamlarıydı.

–Hey, hey, Hansulu, Hansulu! Baban geliyor, baban! Deyip, sanki kendi babası pazardan geliyormuşçasına Kozbağar, ileri geri koşuşturup duruyordu. Tabanları parıl parıl parlıyordu. Kozbağar, Fahreddin’in hayvanlarını güderdi. Allah’ım, Ya Rabbim! Buna rağmen, o bile Hansulu’dan ümitliydi.

Kozbağar’ın sesini duyan bütün köylüler dışarı çıkıp, etrafa göz atmaya başlarlar. Çoluk çocuk bağıra çağıra kervana doğru koşmaya başlar.

Hansulu da evinden dışarı çıkar. Güzel ve derlitoplu giyinmişti. Gri renkli ithal pantolon, beli büzgülü kırmızı kadife yelek, yüksek topuklu çizmelerini giymişti. Başında puhu kuşunun tüyü takılan kunduz deri şapkayla elinde kamçısı vardı.

Önünde ileri geri koşturup duran Kozbağar’a doğru hiç bakmadan, düm düz atına doğru ilerler. “Rus subayları gibi şu kızın dimdik duruşuna bak hele,” diye, Hansulu hakkında, Kıykımbay’ın dedikleri gelir Şege’nin aklına.

Şege, Hansulu’nun zayıfça gelen düzgün ve zarif görünüşünden gözlerini alamadan derin bir iç çeker.

Yerinde duramayan hareketli atına atlayan Hansulu, köy çocuklarının peşinden Karauıl taraftaki tepeye doğru hızla koşmaya başlar.

Atının yelelerine doğru biraz eğilerek, kaşlarını çatmıştır.

Altındaki kara küheylanı âdeta ayakları yerden kesilmiş gibi uçuyordu. Karşıdan uğuldayarak esen rüzgâr, güler yüzlü, buğday tenli, göz kıyığının ucu çekikçe gelen, alımlı, güzel kızın gözlerini yaşartmıştı. Fakat o, her şeye rağmen küçücük burnunu sıkarak, gözü öne doğru dümdüz dikerek dörtnala koşmaya devam ediyordu.

Hansulu’nun hızlı koşan atı çok geçmeden köy çocuklarını arkada bırakarak, sarı dağ yamacını aşarak gelen ağır yüklü, birbiri ardına dizilen kervanın önünü keser. Sakalları birbirine karışmış, yüzü gözü toz içinde kalan, gözleri kızararak şişmiş olan yol yorgunu yolcuların içinden ilk olarak babası Fahreddin’i arayan Hansulu, onu göremez. Kervanın başında ağabeyi Ezbergen’in olduğunu görür. İri yarı gelen Ezbergen’in yüzü, eskisinden de kabalaşmış gibiydi. Kaba yüzünü seyrek sakallar kaplamıştı.

– Evet, Hansulu, iyi misiniz? Der, Ezbergen yüzü asık bir şekilde.

– İyiyiz. Babam nerde? Der Hansulu. Nedendir bilinmez, ama Ezbergen ağabeyinin kızarmış gözleri pek sert bakmaktaydı. Yüzünden düşen bin parçaydı. Ezbergen gür sesiyle sakince.

– Labak Ahun’ınkine doğru dönmüştü biraz önce… Der, Kervan, hızını kesmeden Hansulu’nun yanından geçiverir.

Bu sefer Hansulu, yerinde duramayan koyu doru renk atının başını batıya doğru çevirir. Kara küheylan pelinli ovada ok gibi koşmaya başlar.

Hızla koşan Hansulu, önündeki tepeye çıktığında, biri deveye, diğeri ata binerek yan yana gelen iki yolcuyu görür. Kara aygıra binen babasını uzaktan hemen tanır. Yanındaki ak deveye binmiş olan, beyaz kaftanlı, başına beyaz sarık sarmış olan, tabii ki, Labak Ahun idi. Labak Ahun, bu köyün şeyhidir ve köy çocuklarını okutur. Jılıbulak’ta¹ mescidi vardır. Hansulu okuma yazmayı ondan öğrenmişti. Çok okumuş görmüş, ulema bir kimsedir kendileri. Sayısız kitapları vardır. Üstelik o, dünyanın birçok destanlarıyla uzun manzum şiirlerini ezbere söyleyebilen ozandı.

Babası Fahreddin, geniş omuzlu, iri cüsseli, saçı sakalı kırlaşmaya başlamış, iri çeneli, güzel gözlü, yakışıklı adamdı. Atından inerek selam veren kızını, atının üzerinden eğilerek, şefkatle uzun uzun sever. Hansulu’dan önce Ali, Kali adlı iki oğlu olmuştur babasının. İkisi de çiçek hastalığından ölmüştür. Onlardan sonra dünyaya gelen Hansulu’yu babası oğullarından eksik görmemiştir.

– Güzelim, nasılsınız? Der heyecanla sesi titreyerek. Merhamet dolu büyük güzel gözleri yaşarır. Büyükçe gelen burnu kızarıp biraz şişmişti. Üşütmüş gibidir.

Hansulu, merakla babasının gözünün içine bakarak.

– Babacığım, hasta mısınız?

– Hayır, güzelim, der babası. Sanki kızından bir şeyler gizler gibiydi.

İkisi, ak devesiyle hızla ilerleyerek öne geçen ve pek zayıf olan Ahun ihtiyara koşturarak ulaşırlar. İhtiyar yüzünü dönmeden tane tane:

– Ee, kardeşim Fahreddin, “Zora, beylerin borcu vardır,” demişler ya. Yöneticilerin yakaya yapıştığı bellidir. Temir’de duyup öğrendiklerin işte, o felaketin başı oluyor, lakin görecek hikmetlerimiz daha önümüzdedir, diye sözünü toparlar.

Altındaki çift hörgüçlü ak devesi, boynunda tüyleri dalgalanarak yavaş yavaş koşmaktadır. Yol boyunca Ahun, sözlerini şiirleştirerek çok konuşur. Dünya âlem yaratıldığından başlayarak, bu güne kadar olan biten her şeyi ve her hikmeti “Allah’ın işi, Allah’ın emridir,” diye anlatır. Hansulu’nun anladığı kadarıyla babası, gittiği pazardan kötü haber getirmiştir. Hükümet zenginleri yine sıkıştırmaya başlamış gibiydi. “Jayındı’daki Şoşa yakalanmış, yarın kimi ele geçireceklerini bir Allah bilir,” diyordu, köy büyükleri.

5

Bugün köy, bir bayram günü gibi şendi. Pazara götürdükleri hayvanlarını giyecek, şeker, çay, un gibi yiyecek ve giyeceklerle değiştiren köy erkekleri, geri dönmüşlerdi.

Halk, Fahreddin’in yüksek duran büyük misafirhanesine toplanıp, Labak Ahun’un öğüt ve nasihat dolu manzumelerini sessizce dinliyordu. Evin ortasındaki dökme demir tavada közlenmiş kor ateş yanmakta, o ateşten küçücük bir alev, dudağı biraz büzülmüş olan Hansulu’nun zeytin gibi gözlerinde de parlamaktaydı.

– Helal olsun be, ağzınıza sağlık! Diye, coşarak bağıran Şarip, Ahun’a iltifat etmekteydi.

Evin başköşesinde oturan zayıf, saçı sakalı bembeyaz, kurumuş ağaç gibi olan ihtiyar Ahun, bunun üzerine elindeki dombırasını daha bir coşkuyla çalmaktaydı. Fahreddin ise derin düşüncelere dalarak, sessizce dinlemektedir.

Vefasız yalan dünya, kimlerden geriye kalmamış ki… Taa, Âdem babamızdan türeyen insan neslinin nice soyluları, dünyayı titreten Süleyman gibi padişahları, İskender gibi kahramanları, Lokman Hekim gibi ulemaları, Ez Janibek gibi hanları, Asan Kaygı gibi dertlileri, Ayteke, Töle, Kazıbek gibi biyleri², onun bu tarafında, dünkü Kalmuk döneminde Kazakları düşmana kaptırmayan ve şu halkın arasından çıkan Barak gibi kahramanlar bile, bu yalan dünyada rahat edememiştir, hiç kimse de gün yüzü görmemiştir der Labak Ahun.

– Yaşa be, durma, devam et, bastır! Diye, coşan Şarip, âdeta ata binmiş gibi yerinde duramayarak, Ahun’a doğru yanaşıverir. “Vay be, şu eskilerin sözlerine de ne demeli…”

Kaşlarını çatarak somurtan Ezbergen, vıdı vıdı yapan Şarip’ten rahatsız olduğu için ona kötü kötü bakar.

Labak Ahun, coştukça coşarak dombırasına atılıyor, öğüt veren sözlerini yağmur gibi döktürüp, dolu gibi yağdırmaktadır. Bunları duyan Şarip de havalanarak:

– Vay be, bastır, acıma… Diyerek, bağırmaya başlar.

Manzumeler tamam olup, akşam çöküp, ortaya tabak tabak yemekler gelince, Hansulu da biraz dinlenmek isteyince yavaşça dışarı çıkar.

Dışarıda rahatça nefes alınabilecek güzel bir akşam çökmüştü. Karanlık gecede gökyüzü yıldızlarla donanmıştı. Hayvanlarını yerleştirmiş olan köy halkının ocaklarında, ateşler yanıyordu. Her taraftan yayılan duman ve tüten tezek kokuları gelmekteydi.

Böyle sakin ve güzel akşamı kahkahalarıyla doldurarak, köy ortasında bir sürü kızla delikanlı, “ Sokır teke”³ oynamaktaydı. Hansulu, çocukluk günlerini düşünerek, kalabalığa doğru ilerler.

– Hansulu…

– Hansulu geliyor…

– Hansulu “Körebe” olsun! Diye, kızlar bağrışmaya başlarlar. Delikanlıların içinde Şege, Kozbağar, Jadakay’lar da vardı. Şege’nin kendinden sonraki kız kardeşi Balcan, Hansulu’nun yanına gelip, gözlerini bağlar. Gözleri siyah eşarpla bağlanınca, Hansulu hiçbir şey göremez olur. Balcan Hansulu’nun elinden tutarak onu ortaya getirir ve durduğu yerinde hızla döndürerek:

– Körebe sesime gel! Diyerek, kendisi yanından hemen kaçıverir. Hansulu kıkır kıkır gülerek iki eli havada, olduğu yerde kalakalır. Ayağına topuklu çizmeleriyle pantolonunu giyen, selvi boylu, ince belli Hansulu, kunduz şapkasındaki uçuşan puhu kuşu tüyleriyle daha bir güzelleşmişti. Gülerken parlayan bembeyaz dişleri, inci gibi göze çarpıyordu. Hansulu, etrafını çevirerek kıkırdayan gençlere doğru ellerini uzatarak yakalamaya çalıştıkça, gençler kahkaha atarak kaçışıyorlardı. Özellikle, ayı gibi cüsseli Kozbağar’ın kahkahası kulağa çok kaba gelmekteydi. Rahat hareket eden Hansulu, onun susmak bilmeyen kahkahalarını takip ederek, sonunda yumuşacık bileğinden yakalayıverir. Kıkırdayarak gülüp, kaçmaya çalışmasına fırsat vermez. Elini bırakmaz.

– Tamam, tamam!

– Yakaladı. Şimdi Kozbağar, sen “Körebesin!”

Kozbağar kıkır kıkır güler. Hansulu siyah eşarpla Kozbağar’ın gözlerini bağlar.

– Körebe sesime gel!

– Eyvah! Bu bizi mahvedecek…

Kozbağar ağır hareketlerle iki elini uzatarak ileri doğru atılır. Jadakay âni bir hareketle sessizce Kozbağar’ın yürüyüşünü taklit ederek peşine düşer. Ötekiyse hiçbir şeyin farkında değildi. Çocuklar kıkır kıkır gülüşmeye başlarlar. Jadakay Kozbağar’ın yumuşak kalçasına bir çimdik atar atmaz, kaçmaya başlar.

– Eyvah! Diye, Kozbağar çığlık çığlığa bağırarak elini öne doğru uzatır, ama kimseyi yakalayamaz.

– Hey! Arkandan yine yaklaşıyor, der, Şege. Ağzı yanan Kozbağar, aniden etrafını yoklamaya başlar. Millet gülmekten kırılır. Hantal ve ağır hareket eden Kozbağar’ın eline kimse geçecek gibi değildi. Coşan gençler de zaten bunu istiyorlardı. Ayı gibi beceriksiz Kozbağar’ı ite kaka dürtüp, kaçıp, onu iyice yorarlar. Kozbağar kan ter içinde kalsa da gülmekteydi. Gözleri bağlı, hiçbir şey görmüyordu. Kahkahaları takip ederek koşturup duruyordu. En sonunda birini eline düşürmüştü ki, kızlar çığlık atmaya başlarlar. Zayıfça gelen ince bileği tutar tutmaz kendine doğru çekince, burnuna güzel, mis gibi bir koku gelir. Kız imiş… Kozbağar’ın da istediği buydu. Heyecanlanmaya başlar. Boğuşarak:

– Hi, hih, hih! Diye, kıkırdayarak, eline geçen nazik kızı mıncık mıncık yapıp kucaklayıverir.

– Vay, delikanlı, gökte aradığını yerde buldun işte, bırakma, diye, kışkırtmaya başlar Jadakay. Bu arada Kozbağar’ın kucağındaki kız çırpınıp debelenerek kurtulmaya çalışmaktaydı. Etraf gürültüden geçilmiyordu. Kozbağar’ın omuzundan vurarak: “Bırak!” diyen, kızlar onu her yandan çekiştirmekteydi. Bir kızı kucağına alan Kozbağar onları ne yapsın, umursamıyordu bile.

– Hi, hih, hih! Diye, gülmekteydi Kozbağar. Kızın güzel kokulu boynuna yapışmış, öpüyor mu, ısırıyor mu, belli değildi.

– Bırak, diye, kucağındaki kızın sesi pek şiddetli çıkıyordu. Bir ara burnunun ortasına “Pat!” diye, sert bir yumruk iner. O anda kucağındaki kızın Hansulu olduğunu farkeder. Ödü patlayan Kozbağar, kızı bırakıverir.

– Yaşa be, rençper, diyen Jadakay kahkahalar atarak, gülmekten yerlere yatıyordu.

– Şerefsiz, alçak! Diyen Hansulu, gözyaşlarını tutamamıştı. Tam da o sırada gökten düşmüş gibi Ezbergen çıkagelir. Sağ eliyle Kozbağar’ı, sol eliyle Jadakay’ı yakalar. Göz açıp kapayıncaya dek, iki delikanlıyı bir çırpıda yere vurur. Demir gibi güçlü kollarıyla, Jadakay ile Kozbağar’ı koç gibi birbirine çarpıştırır. Etraftaki çocuklar çil yavrusu gibi dağılıp kaçışırlar. Vuruşup çarpışırken Ezbergen’in pençelerinden sıyrılarak kurtulan Jadakay, geniş bozkıra doğru hızla kaçmaya başlar.

Bir ağacın dibinde saklanmaya çalışan Şege’ye çarpar.

– Ne oldu? Der, Şege.

Jadakay kaçmayı sürdürürken:

– Acımadı, ötekini de öldürmek üzeredir.

– Gel, ayıralım…

– Deli misin? Acımaz, öldürür.

Jadakay yerinde duramayarak kaçmaya devam eder.

– Ağabeyciğim… Ölüyorum! Diye, bağırarak ağlayan Kozbağar’ın sesi gelir uzaklardan.

– Bu pisliğin kudurmasına bak hele… Al sana… Al sana… Diye, Ezbergen Kozbağar’a acımadan vuruyordu.

Şege, hızla koşarak gelip Ezbergen’in sırtından kuvvetli bir yumruk indiriverir. Böyle âni bir darbeyi beklemeyen Ezbergen, neredeyse yere düşecek gibi sendeler.

– Tuh… Mezarını… Bu da kim? Diye, ardınca hemen kovalamaya başlar. Tez canlı Şege, tilki gibi kurnazca kurtularak tutturmaz. Şu kantarın topunu kaçırdıklarını, ya da oyundan ot çıkabileceğini acaba Şege hiç aklından geçirmiş miydi? O ateşte başkası değil, Hansulu ikisinin yanacağını o anda keşke bir bilebilseydi.

Derken, köy içinden bir gürültü kopar. Çok acı bir şekilde bağıran kadın sesi gelir. Hem de öyle bir kadın sesidir ki, neredeyse kızılca kıyameti koparmaktaydı. Bu, Torka Nine’nin sesiydi. Kozbağar’ın anası olan aksak kadın Torka’nın çığlıklarıydı.

– Nerdesin, eyvah, kahrolası, Ezbergen! Nerdesin? Diye, haykıran aksak Torka rüzgâr gibi eserek geliyordu. Kendisi küçücük olsa bile, çok asabi bir kadındı. Şarip’ın biricik bacısıydı kendileri. Demin, “Ezbergen çocuğunu dövüyor,” dediklerini duyunca, hemen maşayı eline alır almaz dışarı fırlamıştı. Eşikten geçerken kapıya kafasını çarpınca başındaki örtüsü de düşmüştü. Onu bile önemsemeden koşturmuştu olay yerine doğru. Kocası Uap, demirle uğraşmaktan başka hiçbir işle ilgilenmezdi. Tam bir sarraftı. İyi de bir ustaydı. Bu yüzden düşmanıyla savaşmaya aksak Torka’nın kendisi tek başına çıkmıştı. Karanlıkta gizlenerek hızla kaçan iki kişiyi görerek Torka Nine daha da sinirlenmişti.

– Lanet olsun, Ezbergen! Dur, kaçma! Sen kimi ezmeye çalışıyorsun? Çık ortaya, gerekirse elinde can veririm, çık diyorum! Diye, bağırıyordu, fakat Ezbergen karşısına çıkmamıştı. Torka Nine’nin öfkesinden korkarak kaçması da bir olaydı zaten. Aksak ihtiyar kadın bunun üzerine daha bir güçlenerek ortalığı iyice birbirine katar:

– Dur bakalım, sana gününü gösteririm, hakikaten Sovyet yönetimi varsa, senin gibi eşkıyanın kökünü kurutacağım! Diyerek, haykırır.

Tozlu ve kuytu bir yerden Kozbağar’ını bulur. Hıçkırarak ağlayan evlâdının elinden tutan Torka Nine, sinirlenerek evine doğru gelir. Koza kadar evinde küçücük gaz lambası yanmaktaydı. Uzunca boylu kocası sarraf Uap, döşeğinin içinden biraz dışarı sıyrılarak, ucu sarkan bıyıklarıyla iki avurdunu oynata oynata onu beklemekteydi. Kendince sinirlenmiş gibiydi. Tor-ka Nine, gaz lambasının ışığına çocuğunu yaklaştırarak yüzüne bakar bakmaz çığlıklar atar, bağırıp çağırarak ortalığı ayağa kaldırır. Kozbağar’ın burnu parçalanmış, kaşları yarılmış ve şişmişti. Burnundan akan kanlardan bütün göğsü kıpkırmızı kanlar içinde kalmıştı.

– Eyvah soyun tükenesice… Ezbergen nerdesin? Öfkesinden, tekrar ayaklanarak, kapı önünde duran kendinden büyük havan sapına yapışır Torka Nine.

Haydut gibi cüssesiyle zavallı Uap, yerinden zar zor kalkar.

– Boş versene, kimleri yok edeceğini sanıyorsun, deyip, iki avurdunu oynatarak dağılan saçlarına bakmaksızın kapıya doğru yönelen küçücük karısının önünü kesmeye çalışır. Karısı ise daha da hiddetlenip elini kolunu sallayarak:

– Mahrum kalasıca… Çekil yolumdan, eyvahlar olsun! Bağırtısıyla asabileşerek çocuğunu çekiştirip, bağıra çağıra evden dışarı çıkar. Bütün köyü ayağa kaldırarak, dümdüz Ezbergen’in evine doğru ilerler.

Ezbergen’in evinde ışık yoktu. Uyudukları belliydi.

– Lanetler olsun, Ezbergen, gerçekten erkeksen çık buraya! Sana dövüşmek nasıl oluyormuş göstereyim, çık!

Aksak Torka içeriden kilitlenmiş olan çift kanatlı tahta kapıyı elindeki havan sapıyla dövmeye başlar. Böyle yapacağına, niye bi defada öldürüvermedin şu çocuğu? Kahrolası… Al da öldür şimdi!

Torka Kozbağar’ı silkeleyince, çocuk bir yerlerini kapıya çarpar ve kapı gıcırdar. Bu sefer içeriden Ezbergen bağırır:

– Hey, halayık, uzak durun… Evi yıkacaksınız!

– Kahrolası, yıkmak değil param parça edeceğim… Diyerek, öfkesi başına sıçrayan kocakarı, zıplaya hoplaya, tırmanarak, havan sapıyla eve üst üste vurmaya başlar.

– Kıracaksın… Der, Ezbergen inatlaşarak.

Torka Nine artık iyice asabileşerek yüksek sesle bağırmaya başlar.

– Allah’ın belası, kimse öpmeyecek ha, o kimmiş ki, han kızı mı sanki? Bu da nesiymiş? Öpecek tabi. Öpmek öyle dursun, daha da fenasını yapacak. İşte gör de dur, Kozbağar’ımın tırnağına bile durmaz dişisini, o da neyin nesiymiş? Bu kadar ortalığı ayağa kaldıracak ne olmuş ki? Hey, baskıncı! Çık şuraya bakayım! Senin babanın mezarına… Elini kolunu bağlatarak sürdüreyim seni! Eğer hükümet dediğin varsa, görürsün sen… Irgatları dövebilirler diye bir kanun yok, anladın mı, senin ağzına bilmem ne yapayım… Eyvah! Şarip nerdesin?

Torka Nine, ortalığı velveleye vererek bütün köy halkını ayağa kaldırır. Köyün köpekleri bile durmadan havlamaya başlarlar. Ağıldaki koyunlarla urgandaki develere kadar kulaklarını dikerek, geviş getirmelerini bırakarak, gürültünün koptuğu tarafa doğru boyunlarını uzatarak bakarlar. Ezbergen’in evinin etrafına bu defa büyük küçük demeden köyün bütün insanları toplanır. Keçi gibi inadından vazgeçmeyerek bağıra çağıra ortalığa saldıran ve evi tokmaklayan Torka Nine’yi iki üç kadın kolundan tutarak zor bela yatıştırmaya çalışırlar.

– Sabredin… Anacığım, sabredin… Bir seferlik affedin… Diye, yalvarırlar.

– Bu kavga nasıl çıktı? Hey, anlatsanıza millet!

Çocuklar, deminki olan biten olayları birbiriyle yarışarak anlatmaya çalışırlar. Her kafadan bir ses gelir. Milletin anladığı, bütün mesele, Uap sarrafın uşaklık yapan çocuğu Kozbağar’ın, oyun oynarken Fahreddin’in kızı Hansulu’nun yanağından zorla öpmesiymiş. Kız ağlamışmış. Kozbağar’ın kızda gönlü varmış. Bunun üzerine nazlı kız edepsiz delikanlıya tokat atmış. Tam da o anda, karşılarına çıkan kızın ağabeyi Ezbergen, Kozbağar’ı ayaklarının altına alarak yumruklamaya başlamış. Yüzünü gözünü dağıtarak, kan revan içinde bırakmış.

Fahreddin, bağrışan milletin yanından geçerek gözyaşlarını silmekte olan Torka Nine’ye yaklaşır.

– Yenge, bu defalık bizleri bağışlayın lütfen… Bir köyün insanları değil miyiz? Bir yaramazı terbiye etmeye gücümüz yetecektir sanırım, der. İri cüsseli, güzel kaftanlı Fahreddin, daha sonra kardeşinin evine doğru dönerek:

– Hey, insafsız, bu yaptığın da ne, halkı ayağa kaldırarak, dışarı çıksana! Diye, azarlar.

– Kardeşim, rahatsız etmeyin, gidin… Diye, gürler içeriden Ezbergen. Millet ürperiverir. Kadınlar tarafı çok şaşırarak ayıplamaya başlarlar. Bu millet, oldu olalı köy ağası Fahreddin’e karşı geleni ve birilerinin onun kalbini kırdığını görmüş değildi.

Fahreddin çok sinirlenerek, sendeler:

– Vicdansız, akılla hareket etmek lazımdır. Senin sonun iyi olmayacak, iyi olmayacak… Diyerek arkasını dönüp, evinin yolunu tutar.

Son gittikleri pazardan Fahreddin ile Ezbergen’in kendi aralarında anlaşamayarak tartışmış olduklarını etraftakiler bilmezdi.

Kalabalığın içinde Şarip de vardı. Keçisakallarını ters çevirip ısırarak sessizce beklemekteydi. Millet olanlardan sonra köy yöneticisi olan Şarip’e dönüp, cevap beklermişçesine ona bakmaya başlarlar. Genelde, nerede kavga ve tartışma varsa karışmadan duramayan Şarip, bu defa nedendir bilinmez ama sessizliğini koruyordu. Kadınların sakinleştirmeleriyle biraz kendine gelen Torka Nine, hükümet yandaşı kardeşinin şu sessiz duruşunu görünce:

– Eyvah, senin çenen mi tutuldu ne? Senin hükümet olduğundan ben ne hayır gördüm. Yalnız bacını bu şekilde dosta düşmana rezil edeceğine yöneticiliğe soyunmasaydın keşke, yazıklar olsun sana. Bırakın beni, böyle güne kalacağıma yersiz yurtsuz dolaşarak ölmeyi yeğlerim, diye, iyice sinirlenir.

– Bırak, yapma kocakarı… Gel, eve dön… Diye, bir ses gelir yukarı taraftan. Bu, bıyıkları sarkarak sabırla karısını beklemekte olan uzun boylu Uap idi. Uap, sırık gibi boyuyla eğilerek gelip, uzun kollarıyla karısını kavrayarak omuzuna atar ve evinin yolunu tutar. Torka Nine ise kol ayağı havada sallanarak ihtiyar kocasını omuzlarından vurarak çırpınıyordu ve elinden kurtulmaya çalışıyordu.

– Bırak diyorum sana, mahrum kalasıca… Parçalayacağım diyorum… Bırak!

Millet gülmekten kırılıyordu.

Bir tek pek yakında köy heyetinin başkanı olarak seçilen kunduracı Şarip gülmüyordu. Bir parça sakalını sıvazlaya sıvazlaya bu davanın aslını astarını, davanın arkasındaki sınıf çatışmasını düşünmekteydi.

6

Ezbergen sabahleyin evinin başköşesinde uzanarak çayını yudumlarken, eve aniden kılıcını sürükleyerek bir polis giriverir. Karısı korkudan sıçrayarak ayağa fırlar. Ezbergen, kuş tüyünden yapılmış yastığına yaslandığı halde gelen misafire sert bir bakış atar. Bu, kendisinin tanıdığı idarenin eski polisi Bazarbay değildi, fakat siması tanıdık gelmişti. Kahretsin… Şu, vekil geldiğinde atını bağlayarak yalakalık eden, Majan’ın köyündeki o uşak çocuğa benzemekteydi.

– Hey, sen Bukabay mısın?

Ezbergen eski bir tanıdığını görmüş gibi korktuğunu belli etmeyerek.

– Konuşmayı bırak Ezbergen. Kalk… Giyin!

Çekik gözlü, şişkin yanaklı, esmer adam, sert sesiyle gürleyen yüzü soğuktu. Polisi Şarip’in çağırttığını Ezbergen anlar. Evin başköşesini işaret ederek.

– Ya, çay içelim, yoldaş, otur…

– Kalk, çabuk! Çayı gittiğin yerde içersin, düzen böyle.

Polis, omuzunda sivri tüfek, belinde kılıç, üstüne başına dolamış olduğu kayış kemer, parlayan düğmeleriyle çok soğuk renkli biriydi. Ezbergen’i iyice sıkıştırır. Çatık kaşlı Ezbergen, çizmelerini sinirlenerek ayağına geçirir ve yerinden kalkar. O anda polis, ellerinden yakalayarak kollarını arkaya çevirir. Kayış kemerle iki kolunu arkaya çevirerek güzelce bağlar. Ezber-gen karşı koymaz. Dışarı çıkınca, Şarip’in evinin önünde büyük bir kalabalığı görür. Hepsi bir anda dönerek ona bakarlar. Polis Ezbergen’i oraya doğru sürüklemeye başlar. Ezbergen iyice sinirlenir. Bu köyün ağzı bozuk adamlarıyla kadınları, onunla alay etmek ve aşağılamak için toplanmış gibiydi. Öf! Şu dünyanın haline bak, bu günleri de mi görecekti. Şu köyü bir sopayla düzene sokan Ezbergen değil miydi o bir zamanlar?

Köyün bütün aksakal ihtiyarları Şarip’in evine toplanmışlardı. Ezbergen, kolları bağlı şekilde iri cüssesiyle kapıdan girdiğinde farkettiği şey, evin başköşesinde gözleri fal taşı gibi açılmış ve küçücük bir parça haliyle vıdı vıdı Şarip’in oturduğuydu. Onun sağ tarafında parlayan alnıyla Fahreddin, sol yanında ise ruh gibi, bembeyaz sakallarını yavaş yavaş sıvazlayarak Labak Ahun oturuyordu. Onlardan biraz aşağıda kadınların arasında küçücük Torka Nine’yi de gözü ısırmıştı.

– Vay, geldin mi şerefsiz, der, Şarip hareketlenerek gülüp; “Otursun öylece kapı önünde.”

Şarip’in sözü Ezbergen’e kamçıyla alnının ortasından indirmiş gibi gelir. Ne diyebilir ki? Hiçbir şey diyemeden dudaklarını ısırır. Milletin gözü Ezbergen’deydi. Polis arkasından dürter. Ezbergen iyice bozulur ve somurtarak kapı önüne çöker. Ağabeyinin yüzüne göz ucuyla bakınca, onun da pek keyifsiz olduğunu farkeder.

– Buyur yaz! Diye, yüksek sesle bağırır Şarip, yerinde duramayarak.

Ezbergen kaşlarını çatarak etrafa bir göz gezdirir ve köy yöneticisinin önündeki evrakların, şimdi de onun oğlu Şege’nin önüne doğru kaydığını görür. Şege ise elinde kalemi, babasının ağzına bakarak beklemekteydi. “Tüh, dün gece elime geçmedin, keşke…” der içinden Ezbergen sinirlenerek.

– Yaz… “Tutnak” diye, yaz…

– Yazdım.

Ev halkı sessizliğe bürünür. Dışarıda bekleyenlerin sesi kesilmemişti. Torka Nine bağırıverir:

– Hey, kesin sesinizi bakayım!

Hemen sessizlik çöker, hatta bütün köy sessizliğe bürünmüş gibi olur. Sadece evin dışına örtülen kamışın vızıltısı duyulmaktaydı. Arka taraftan ise rüzgâr uğuldamaktaydı.

– İşbu tutnağı yazma sebebimiz; geçen gün Fahreddin köyünde sınıf çatışması meydana geldi, de… Beyşikeş Ezbergen Musaoğlu, bütün milletin önünde yoksul ırgat Kozbağar Uapoğlu’nu… Evet, yaz… Kozbağar Uapoğlu’nu öldüresiye dövmüştür. Bunun hepsine sebep; yoksul ırgat Kozbağar’ın Beyşikeş Ezbergen’in kız kardeşi Hansulu’ya gönlünü kaptırarak, âşık olmasıymış.

Şege kıs kıs güler.

– Yaz! Ezbergen’in yoksullara zulmederek cefa çektirdiği, haksızlık ettiği sadece bu olay değildir, de… Sovyet yönetimi hakim olalı kendini toparlamıştı, de. Yoksa o güne kadar ağzını açmaya kalkanın payını veren şerefsizin ta kendisiydi, de. Bu zalim çok çektirdi, de. Geçmişte Ibıray’ın hayrına verilen yemekte, aksakallar oturan evden beni, “kunduracının yeri ocağın yanıdır,” diyerek, sürükleyerek dışarı çıkarıp, yün gibi döven kimdi? İşte, şu Ezbergen başkanın ta kendisiydi.

Bu arada Fahreddin başını kaldırır.

– Hey, arkadaş! O, zamanında aksakalların uzlaştırmaları sonucunda sona eren dava idi ya. Tekrar canlandırıp da ne yapacaksın, büyüğüm?

– Peki, öyle olsun, devam edelim. Yaz… Yönetim yoksulun elinde. Yoksul kim? Yoksul, Kozbağar. Öyleyse, Kozbağar’a Ezbergen’in el kaldırması, hükümete el kaldırarak karşı çıkması demektir. Öyle yaz…

Bu arada bekleyen kalabalık huzursuzlanarak, hareketlenmeye başlar.

– Yaz! Irgatlar dövülebilir diye, bir kanun yoktur. O, Mikhail’in zamanı gerilerde kalmıştır. Günümüzde ırgatları dövenlere ceza kanununda madde vardır.

Toplanan halk kendi aralarında konuşmaya başlarlar.

– Yaz! Şarip’in sesi bu arada öfkeli bir şekilde sert çıkar. İşte, o ırgatlara zulmeden zenginleri mahkemelik edecek maddeye göre cezalandırsınlar Ezbergen’i. Kendisini de Sibirya’ya sürsünler. “Giden Dönmez” hapishanesine.

Fahreddin gözleri fal taşı gibi açılır. Korku içinde yanında sakalını avuçlayarak uyuklayan Ahun’a bakar.

Fahreddin’in kendisinden bir cevap beklediğini hisseden Ahun, başını kaldırır, sakallarını elleriyle tarayarak:

– Şarip, bu düşüncenden vazgeç, der, ahenkli bir sesle takvalı tavrını takınarak.

Şarip’in yüzü soğuktu ve yalvarıp yakarmalara kulak asacak gibi değildi. “İnadım inat, adım Kel Murat misali”, inat etmiş bir kere. Kocasının şu sert tavrına sinirlenen Jaybaskan:

– Hey, bana bak! Sibirya’dan başka yer kalmamış mı? Doğru düzgün yaz o tutnağını, saç yerine baş koparma, der, pat diye.

– Yazılmayacak. Bitti… Şege, mühürü getir, der, Şarip daha da inatlaşarak. “Gitsin, utanmaz, kiminle uğraştığını görsün bakalım.”

“Sibirya”yı duyunca kaşlarını çatarak oturmakta olan Ezbergen’in bile gözleri belerir. “Gerçek mi, yoksa şaka mı yapıyor şu?” dercesine, başını kaldırarak gözlerini kocaman açar. Torka Nine de ukalâca davranarak:

– Kahrolası, bugüne kadar yaptıkları da yeter, gitsin Sibirya’ya.

– Tüh, anacığım, insanları şu şekilde birbirine düşürmen yetmiyormuş gibi? Diyerek, bir kadın homurdanır.

Şarip, mührü eline alınca, coşarak, uçacak kartal gibi iki omuzunu kaldırır. Elinde devetabanı kadar mühür.

Kadınlar tarafı korku içinde nefeslerini tutarlar.

– Şarip, hey Şarip, büyüklüğünü göster, dikkatli davranmak lazım, diye sızlanır Fahreddin, ağır vücudunu hareketlendirerek.

Şarip âdeta sağır ve dilsiz kesilmiştir. “Tutanağı” önüne açar ve mühürü ağzına götürüp üfleyerek basmaya hazır eder. Millet sessiz sedasız, donmuş gibi korkuyla ve endişe içinde bekleyişe geçer. Böylece Şarip, şunun bunun lafına bakmaksızın yer masasının üzerinde duran tabak kadar kâğıda devetabanı mühürü hızla getirip “Pat!” diye, basar. Millet sıçrayıverir. “Vay” diye, bağırıveren kadınlar bile olur.

– Hey, güzel Allah’ım!

– Al! Der Şarip, mühürlü kâğıdı polise uzatarak. Düken’e verirsin.⁴

Ensesi kalınca gelen polis Boğabay, kâğıdı katlayarak yavaşça yan cebine koyar. Cebinin düğmelerini dikkatlice kapatır. Daha sonra Ezbergen’e âdeta boynuzlamak üzere olan boğa gibi bakarak:

– Marş, düş önüme…

Ezbergen kalın yüzü iyice kabararak, yerinden sürüklenerek zar zor kalkar. Kapıya doğru yönelirken Fahreddin’e yine bir göz atar. Ağabeyinin yüzünden düşen bin parçadır. Yere bakarak kara kara düşünmektedir.

Millet “tutuklanan” Ezbergen’i yolcu etmek üzere dışarı doğru akın eder.

– Hey, millet, hiçbir yere dağılmayın… Yemeği burda yiyeceğiz… Diye, seslenir Şarip. Hey, Şege, kalk, şu kızıl koyunu getirip kes.

– Arkadaş, yemek diyorsun, ama yemeğe tıka basa doyduk ya.

Fahreddin ağır ağır hareketlenerek yerinden kalkarken üzüntüsünü gizlemeden dile getirerek.

– Arkadaş, sen darılma, hükümetin işleri ayrı, akrabalık ise ayrı bir şeydir. Öyle değil mi, Ahun ağa? Genelde davet ettiğimizde bile gelemeyen bütün iyi insanlar, bugün bir araya gelmişsiniz, şimdi yemek yemeden gidemezsiniz, der Şarip, bütün iyi niyetini ortaya koymaya çalışarak.

Fahreddin ile Labak Ahun; “Bunun da dedikleri doğruymuş ya,” dercesine birbirlerine bakarlar.

Tam da öğle saatleriydi. Dışarıdaki büyük küçük herkes doğu tarafta uzanan yalnız yola bakmaktaydı. O yol üzerinde atlı bir adam yandaki dağ sırtına doğru bir yayayı önüne katarak sürgüne götürmekteydi. Sürükleyerek hızla koşturtmaktaydı. Yaya adam, koşarken tozu dumana katarak toprağı savurmaktaydı. Bu yaya, “tutuklanan” Ezbergen idi.

Gökyüzünde güneşin ışıklarını engelleyen bulutlar, ortalığa solgunluk veriyordu. Arka taraftan esen sert bir rüzgâr, epey rahatsız ediciydi. Kaftanlarının önünü sıkıca kapatarak, ellerindeki bakır ibrikleriyle köy dışındaki pelinlerin içine doğru salına salına Fahreddin ile sırık gibi uzun boylu zayıf ihtiyar Labak Ahun ilerlemektedir. Pek üzgünler. Fahreddin konuşmadan önce boğazını temizleyerek:

– Ahun ağabey, ne diyorsunuz? Bunun sonu nereye varacaktır?

– Allah bilir. Lâkin zaman çok çabuk değişmiş gibidir kardeşim. Eğer ki birileri düşmanlık taslamıyorsa sorgular, sorgular ve sonunda bırakırlar Ezbergen’i.

– Öyle olmasa gerekir. Bu işin sonu, benim tahminimce, büyük bir olaya dönüşecektir ve iyi olmayacak gibidir. Dünkü gittiğimiz pazarda konuşan temsilcinin sözleri geliyor aklıma. Dediklerinizin hepsi çıktı. “Zengin bahçıvanı aşağı bularak, cahillerle fakir fukaraya destek olur,” dediğiniz, gerçek oldu. Şimdi o zavallıyı idarelik birliğine götüreceklerdir. Oraya düşmek demek, hapsi boylamak demektir.

– Eh, zaman, zaman gidişatın pek fena. Der, Labak Ahun kederlenerek.

Bir süre sonra Fahreddin yine boğazını temizleyerek:

– Şu Vıyakçı da ağabeyciğim, bunun hepsini bilerek yapıyor. Böyle bir zamanda, “pireden deve yaparak” bunu bilinçli bir şekilde yapıyor. Ne yapılabilir, Ahun ağabey, Ezbergen, it de olsa yalnız desteğimdi. Zaman ise böyle. Bu dava köy içinde çözülmeliydi. Dışarı duyurulmamalıydı… Çocuk şakasının sonucu bakın nerelere varmış oldu.

– Çocuk oyunu… Evet, çocuk oyunu, lâkin…

Labak Ahun, ibriğini yere koyarak önüne düşen kocaman gümüş gibi sakallarını elleriyle tararken, bir süre pek derin düşüncelere dalar.

– Çocukların biri serpilip genç kız olup, biriyse yetişkin delikanlı olmuştur, lâkin der, bir süre sonra.

– Öylesi öyle ya… Diyen Fahreddin, derin bir iç çekerek, iyice yorulup, bitkin düşmüş durumdaydı.

Ahun düşünerek, açılmaya başlayan gökyüzüne bakıp “Hımm…” diye mırıldanarak eve girer.

– Vay, Şarip! Der, evin başköşesine doğru çıkıp otururken kuğu gibi olan bembeyaz Labak ihtiyar.

– Peki, sizi dinliyorum, diye ilgiyle kulak verir Şarip.

– Diz çök, Torka gelin, sen de otur, Uap, sen de kulak ver. Lâkin dünden bu yana olan biten atışma tartışmadan hepiniz haberdarsınız, cemaat. “Kanlı gömlek giyse bile, boş durmaz akraban”, “Kardeşim olsun da kanlım olsun,” diye boşuna dememişlerdir. İki çocuk kavga ettiyse, barıştırmak gerekir. İki akraba tartıştıysa uzlaştırmak gerekir… Şarip, Fahreddin, hey, Torka gelin, Uap kardeşim! “Dava muradı bitmektir, yol muradı ulaşmaktır, kız muradı gelin olmaktır.” Gençlerin arzuları var. Tor-ka gelinin oğlu delikanlı olduysa, lâkin senin de kızın yetişmiş durumdadır, Fahreddin, dünür olun, giden adamı geri getirin. Buna razılık bildiriyorsanız, hadi açın ellerinizi… Diyen Labak Ahun, dua etmek üzere ellerini açar.

Tepeden inme bu durum karşısında her iki taraf da ne yapacağını şaşırmıştı. İri cüsseli Fahreddin, oturduğu yerde sallanarak, gözlerini aşağı doğru dikerek hiçbir şey belli etmez. Şarip ise gıcık tutmuş boğazını tekrar tekrar temizleyerek, oturduğu yerden su çıkmışçasına lafı ağzında geveleyerek merakla bir Fahreddin’e, bir Ahun’a bakar. Demin, uçarı hareketlerde bulunan Torka Nine’nin ise şimdi sesi kesilmiş, bu işin sonunu merakla beklemekteydi. Uap ise ağzını açmadan oturduğu yerde iki yanağını oynatarak susmaktaydı.

Kapı önünde yeni kesilmiş hayvanın derisini tuzlamakta olan Şege’nin ise rengi kaçmış ve gözünü kan bürümüştü. Tüm gücünü toplamaya çalışan Şege, orada oturanlara oklu bakışlarını dikmekteydi. Derken… Şarip hemen ilgilenerek, büyük gözlerini baykuş gibi oynatarak, çocuk gibi kıkırdayarak, uçacakmış gibi telaşlanarak:

– Vay be, babacığım! Nasıl da çözdünüz bu sorunu… Bunun üzerine diyecek söz yok… Vay, kurbanın olayım, eskilerin aklına ne demeli… İşte, akıl… İşte, hak. Hey, Torka, sevinçten uçacağına ne diye susuyorsun. Sümüklü, acemi oğlun pek şanslıymış. Aç ellerini, diyen coşup sevinerek öncelikle kendisi ellerini açar. Torka gözlerini kısarak güler ve kocasını dirseğiyle dürter dürtmez ellerini açar. Geriye, ne diyeceğini bilemeyip düşünmekte olan bir tek Fahreddin kalır. İhtiyar Ahun ona doğru dönerek:

– Haydi, kardeşim Fahreddin, aç ellerini. Fatiha okuyarak dua edelim, der ve sivrice gelen burnunu öne doğru uzatıp, yüksek kapı çerçevelerine doğru bakarak kemikli zayıf ellerini dua etmek üzere açar. Fahreddin, milletin peşi sıra istemeyerek de olsa ellerini açar.

Bu arada Şege kapıdan dışarı doğru fırlar. Şarip ardından:

– Vay, edepsiz…

Labak Ahun ahenkli sesini şarkı söyler gibi uzatarak, yüksek sesle, makamlı bir şekilde dua etmeye başlar.

– Eğuz– zu billâhi…

Millet sessizliğe bürünür.

“Fahreddin kızını Kozbağar’a verecekmiş, böylece Ezbergen’i kurtaracakmış,” gibi haber, köy insanlarına çabuk ulaşır.

Büyük beyaz evin önünde sarı semavere ateş atmakta olan Hansulu, Şarip’in evinde alınan kararı bağrışarak koşuşturan çocuklardan duyarak, eteklerine sürüne sürüne “Anne! Anneciğim!” diye, koşarak eve girer. Anası kapı önünde gümp gümp karıştırarak kımız hazırlamaktaydı. Olan felaketi o da çocukların bağrışmalarından duymuştu. Yayığı elinde, yüzü asık ve rengi atmıştı. Dışarıdan koşarak gelen kızını kucaklayıverir.

– Aman Allah’ım, hiç mi insanın fikri sorulmaz… Bu biçareye de ne olmuş? Gel, o aklını kaybetmiş babana gidelim, diye, ellerini silerek kapıya doğru yönelir.

– Gitmeyeceğim, der, Hansulu aniden. Gözleri öfke doluydu. Suratını asmıştı ve söz dinleyecek gibi değildi. Zavallı anası; “Tamam, ben kendim giderim,” diyerek eşarbını düzeltir ve yavaşça kalarak dışarıya doğru yönelir. Dünya tersine dönse bile her zamanki nezaketinden bir şey kaybetmeyen, hep sakin davranmaya çalışan bir insandı. Bu onun her zamanki haliydi.

Babasının aldığı karardan vazgeçmeyeceğini bilen Hansulu’nun şimdi dünya başına yıkılmış gibiydi. İçi yanmaktaydı. Çadır kenarına sıkıştırılmış kamçısını çıkarıp eline alır almaz, bağlı duran kara doru atına doğru koşar. Nedendir bilinmez, ama tam koşarken aklına bir şey takılır ve Kozbağar’ın evine doğru döner.

Kozbağar dayak yiyince yataklara düşmüş ve evinde dinlenmekteydi. Yüzü gözü şişmişti. Daha demin gelen Şege, onun ödünü iyice koparmıştı. Hiçbir şey demeden gelerek yakasına yapışmış ve yatağından çekerek çıkarmıştı. “Köpekoğlu, Han-sulu senin neyine?” diye, boğuyordu az kala. Kendisi ise neredeyse ağlayacak gibiydi. “Hey, Şege, sen ne diyorsun?” diye, bu da kendini savunmaya çalışmıştı. Şege, aklını kaybetmiş gibiydi. Bunu yatağa iter itmez, kendisi kapıdan dışarı fırlayarak hızla uzaklaşmıştı. Âdeta, Azrail peşine takılmış gibi pek telaşlı ve sinirliydi. Hayret bir şey. Böylece Kozbağar, şok içinde otururken, kapı önünden birkaç çocuk bağıra bağıra konuşarak geçerler. O anda Kozbağar, Şege’nin neden “aklını kaybettiğini” anlar ve mutluluğunu gizleyemediği için yüzünde bir gülümseme belirir. Gözünün önüne incecik selvi boylu Hansulu’nun hayali canlanır. Nazikçe gelerek boynuna sarılarak, koynuna giriyor gibi oluyordu hayalindeki Hansulu. Bu durumu hiç aklı almıyordu. Hansulu, Kozbağar’ın eşi. İşte, çok ilginç…

Böyle hayallerle kafası karışmışken, kapı pat diye açılarak içeri Hansulu’nun ta kendisi gelip girmişti. Rus subayları gibi dimdik durmaktaydı. Simsiyah gözlerini kan bürümüştü. Ok gibi kirpikler, gonca gibi ağız… Elindeyse kamçısı vardı.

Kozbağar, Hansulu’yu görünce çok düşünmeden yorganı başına çekiverir, fakat kız yanına gelerek başından yorganı çekip fırlatır ve:

– Sen mi beni alacak olan?

– Eyvah, ben değilim! Diye, bağırır havaya kalkan kamçıya bakarak ödü kopan Kozbağar, “Şak” diye sağ kalçasının üzerinde kırbaç şaklayınca:

– Vay, yandım anam! Diye, çığlık çığlığa bağırmaya başlar.

Kendini beğenmiş keçi gibi inatçı kız, geldiği gibi dimdik bir şekilde kapıyı çarparak çıkıp gider.

Bu arada, Şarip’in evinin dışında Hanımı, Fahreddin’i görür görmez, sert çıkmaya cesaret edemeden:

– Neler oluyor hayatım? Sana ne oluyor böyle?

Fahreddin oldukça yakışıklı ve anlamlı bir yüz ifadesine sahip bir adamdı. Ağarmaya başlamış sakalları rüzgârla birlikte uçuşuyor, somurttukça yüzündeki çizgiler daha da belirginleşiyordu. Kaşlarını çatarak derin düşüncelere dalmıştı. Yüzü çok asıktı.

– Hanım… Zamana ve olan bitene daha soğukkanlı bakabilmek gerekir. Günümüzde, altın başlı beylerle zenginlerden, bakır başlı fukara daha iyidir. Bunu görebilmek, fark edebilmek, tartabilmek gerekir. Benim de düşündüğüm kızının geleceği anlamak gerekir, diye, yavaşça fısıldar hanımına.

1927 yılının sonbaharında “Taskudık’ın (Taşkuyu’nun)” başında olan bu olaydan, Jem nehrinin güney tarafındaki Üç Oymauıt ile Donıztay (Domuzdağ) bozkırlarını mekân eden kalabalık Tabın halkı, çok kısa bir sürede haberdar olmuştu. Çok zengin olmasa da, halk arasında âdil yönetimiyle ve söz ustası olmasıyla meşhur olan, yüksek kişilik sahibi köy ağası Fahreddin’in, tek kızını kapısındaki hizmetçisine kendi rızasıyla vermek üzere olması, duyanları çok şaşırtmıştı.

SIRA DAĞLAR ÜZERİNDEKİ GÖÇ

1

Gece boyu kar yağmıştı. Sam’daki sıcacık ahırları olan kışlaklarında bir iki hafta daha kaldıktan sonra göç etmeye hazırlanan köylüler, yağan karla birlikte pek telaşlanmışlardı. Erken düşen kar, göç kon işlerini zorlaştırmıştı.

Gece Hansulu göz kırpmamıştı. Sıcak yatağına iyice gömülerek, gözlerini kapatıp uyumak istiyor, fakat çaresizlik içinde sonu gelmeyen düşüncelerle boğuşarak, yatağında dönüp durmaktaydı. Soğuk rüzgârlı gecenin sırlarıyla baş başa kalmış gibiydi. Bu sırları örten gece, ebediyen böyle sürüp gidecek, hiç bitmeyecekmiş gibi geliyordu.

Düşünmekten iyice yorulunca, sabaha doğru uykuya dadı. Birden, evin tam ortasında gürleyerek yanmakta olan ocağın sıcağından uyanıverdi. Gözlerini açtığında, açık olan çadırın tepesinden gökyüzü görünüyordu. Anası, yanında yardımcı olan kadınlarla birlikte iki büklüm olarak evdeki yastık yorgan, giyecek, kilim, halı gibi ne varsa bağlayıp, toplamaya çalışıyordu.

– Güzelim, kalk artık, köy göçmek üzere, diyen anası, ona kışın giydiği sincap derisinden yapılmış kürküyle tilki başlığını, deri pantolonlarını uzatırken kendisi de sıkı sıkı giyinmişdi.

Hansulu giyinerek dışarı çıkınca her tarafın karlarla kaplanmış, bembeyaz olduğunu farkeder. Urgana bağlanan develerin uzun uzun boyunları görünürken, ahırdaki koyunlar ise neredeyse görünmüyorlardı.

Aşevinin önünde babası, Ezbergen ağabeyi, Bulış, Vıyakçı Şarip ve daha dört beş kişi, semiz bir kısrağı keserek hazır etmişlerdi.

– Vay be, hayvan ne de semizmiş. Kazısı⁵ bile neredeyse bir karış büyüklüğündedir. Ne de güzel, diye, Şarip sevinçten bağırıyordu.

Komşu kadınlar da oralardaydı. Sıkıca giyinmişler. Hızlı hareket ediyorlardı. Ezbergen, kollarını sıvayarak baltayla etleri parçalara ayırarak tabaklara paylaştırmaktaydı.

– Buyurun alın… Alın… Sadaka olsun diye kesilip dağıtılan ettir bu. Diyordu babası, sabah sessizliğinde sesi yankılanarak.

– Mutfağında kocaman kazan kaynamaktaydı. Altında alev alev yanan ateş vardı. Babası kısrağın kalan etinin hepsini o kazana koydurtur. Et pişene kadar köy adamları çadırları sökerek toplamaya koyulurlar. Toplanan yükleri top top yapıp balyalayarak, develerin üzerine yüklemek üzere bağlayarak hazır etmekteler. Köyün bütün ahırlarının ağaçlarını bir araya toplayarak bağlamakta olan Bulış ile Kozbağar’ın işleri pek yolunda değildi. Herkes onların yanına toplanmıştı. Fahreddin biraz düşününce, evden bilek kadar kendir bir urgan aldırtır. Bulış’a “Deveyi getirmeye başla,” der. Tam ortada kocaman bir deste ağaç durmaktaydı, Fahreddin:

– İki urganı, iki tarafından sararak bağla.

Bulış, paytak paytak yürüyen Şoyınkara’yı⁶ getirir. İri kara deve burnunu yukarı kaldırarak millete tepeden bakıyordu. Tüy dolu göz kapaklarının altından soğuk bakan gözleri pırıl pırıl parlamaktaydı. Bulış, dev Şoyınkara’yı destelenmiş ağacın önüne getirip çömeltirken deve de dişlerini bilemekteydi. İki delikanlı devenin üzerine eyer atarak iki yandan ayaklarıyla iterek kolanını çekerler. Deste ağaca bağlanan urganın ucunu getirerek eyerin iki yanına sıkıca bağlarlar.

– Haydi, kaldır bakalım şimdi, haydi, yürü…

Şoyınkara, dev gibi vücuduyla yerinden zor kalkar.

Bulış onu yedeğe alarak yürütür. Kar kalınlığı, devenin diz boyuna gelmektedir. İri hayvanlar olmasa küçük hayvanlar yürümeyecek kadar ortalığı kar basmıştı.

– Haydi, sür! Sür, bakalım…

Çıkrık çekmeye alışmış Şoyınkara, o kocaman ağaç destesini silkerek çeker. Ağaç destesi, karı ortadan ayırarak sürüklenmeye başlar. Sonunda, genişliği bir kulaç boyunda yol açılınca, Şarip bebek gibi sevinmeye başlar.

– Vay bee… Kurbanın olayım, hayvana bak bee…

Tan ağarır ağarmaz gürültü patırtıyla toparlanmaya başlayan millet, bu defa yüklerini düğümleyerek, develerini hazır ederek, hep beraber hareket etmek üzere hazır olurlar. Ortada sadece Fahreddin’in mutfağı kalır. Herkes oraya toplanır. Küçücük ev ağzına kadar insanlarla dolar. Sofranın ortasına tabak dolusu et getirilir. Semiz ve taze kısrak etinin buharı iştah açıcıdır. Buradan yola çıkınca bir günlük uzaklıktaki Masatı yerlerine ulaşmadan durmayacaklardı. Bunun farkında olan millet, sofraya getirilen birkaç tabak dolusu eti sünnetleyerek silip süpürürler. Yağlı etin üzerine birer kâse sıcak çorba da içerler. Bir süre sonra terleyerek rahatlayan ve yanakları kızaran delikanlılar yavaş yavaş dışarı çıkmaya başlarlar. Soğuk rüzgârla ayazdan etkilenmeden, avuçlarına aldıkları karla ellerini yüzlerini ovuştururlar.

– Damat Bey, nasılsınız? Diye, gülen esmer Bulış, Kozbağar’ın ensesini sıkar. Kozbağar’ın çekik gözleri bir çizgi gibi daha da kısılarak küçülür ve iki omuzunu sallayarak kıkır kıkır gülerken, yanındakiler kendi aralarında yorum yaparlar;

– Çocuğun keyfi yerinde galiba.

Yemekten sonra millet, develerini bağırta bağırta yüklerinin yanına çömelterek, güçlüklerle çadırlarının ağaç parçalarını develere yükleyerek, apar topar yola koyulurlar. Kadının hamaratlığıyla erkeğin gücü, böyle zamanda belli olurdu. Böyle anda yüklerini hem çabuk, hem de muntazam bir şekilde yükleyemeyen kimseler etrafa rezil olurlardı. Beceriksiz kadınla güçsüz, gevşek adamın yüklediği yükler, tepeyi aşmadan sarkarak devrilirdi. Kalabalık içinden Şarip’in viyaklayan acı sesi gelir. Böyle anlarda panikleyerek ortalığı bir birine katmak onun âdetiydi. İşinden ziyade sözü çoktur. Sabahtan bu yana Şege’ye bulaşıp durmaktadır. Genelde, babasının sağ kolu gibi olan ve işinde becerikli olan Şege, bugün pek keyifsizdi. Hareket etmeye hiç niyeti yoktu. Ona kızacağım diye, babasının da sesi kısılmaya başlamıştı. Hangisini alıp bakacak olsa, Şarip’in çocuklarının hepsi, ayrı bir sorun gibiydi. Kocaman olsa da ellerinden bir şey gelmeyen kızlarının hali ortadaydı. Büyüğü on dört yaşına basmıştı, fakat bunların hepsi halen çocuk gibiydi.

– Hey, Balcan, Narcan, Kalcan, Aycan, Gülcan! Vay geberesiceler, millet taşınırken siz ne diye rahat rahat oturuyorsunuz bakıyım? Vay, sizi yaramazlar, derken, çömelttiği devesi aniden kalkıverir.

– Vay, seni, kahrolasıca… Hey, çök! Çök! Diye, Şarip devenin etrafında koşuşturup duruyor, deve ise bir yerde durmak bilmiyordu.

– Vay, senin… Edepsiz perilerden olma, şeytandan doğma iblis, seni… Hey, Şege, nerelerdesin? Öteki ayağını tut.

Gücü kuvveti yerinde olan Bulış gelerek, âsi deveyi çömeltmeye yardım edip, Şarip eski evinin eşyalarını iki deveyle bir ata yükleyene kadar köyün bütün insanları yola hazır olup, göç yolunu bulmuştu.

– Vay, seni domuz, der Şarip, kendi kendine mırıldanarak.

Öğle saatleri olur. Hava biraz bulutluydu. Boz renkli gökyüzü uzayıp giderek, bembeyaz karlarla kaplı sessiz kırlarla buluşmaktaydı. Her yanını kaplayan bembeyaz bir dünyanın içine uzanan göç vardı. Yoluna devam edemeden beklemekteydi.

Bir deste ağacı sürükleyerek göçün ilerleyeceği yolu açacak dedikleri Şoyınkara, sallanarak, yedeğe yürümüyor, zorluk çıkartıyor ve herkes ona bakıyordu. Bulış, inatçı devenin arkasından kamçıyla kuvvetli bir şekilde vursa bile, Şoyınkara başını sallayarak olduğu yerde durmaya devam ediyordu. Fahreddin Şoyınkara’nın yanına koşarak gelip:

– Dur, vurma. Usulünü bulmak gerek.

– Bu, mübareğe bir şey olmuş, der, Bulış da pek şaşırarak.

Koyunların melemelerinden hiçbir şey duyulmamaktaydı. Kalın kara gömülerek, bir adım ilerleyemiyor ve durmadan meliyorlardı. Zavallı çobanlar ise keçileri öne çıkarmak için uğraşıyorlardı. İlerideki kır başında Majan Bay’ın köyü de ayaklanarak, çadırlarını sökerek, yüklerini toplamaya çalışmaktaydı.

Karı çekip, yolu açacak dedikleri deve, biraz ilerleyince dişlerini bileyerek geriye bakıyor ve hareketsizce olduğu yerde duruyordu. Millet ne yapacağını şaşırmıştı. Develerinin üzerine çıkarak yerleşmiş olan kocakarılar, Şoyınkara’ya beddua ediyorlardı. Kadın kızlar atlarına binip, göç yanında yığılıp bekliyorlardı. Atına binen Hansulu da onların arasındaydı. Başında tilki başlığı vardı. Siyah pelüş astarlı sincap derisinden dikilen kürkünün belini kalın gümüş kemerle sıkıca bağlamıştı.

Arkalardan Fahreddin’in telaşlanan sesi gelir:

– Tüh, lânet olası… Şu yaşlı devenin ne istediğini anladım, diyerek iki omuzunu sallaya sallaya güler. Hey, delikanlılar! Şu deve sürüsünü öne çıkarın bakayım. Bütün mesele onda.

Delikanlılar koşarak göç sonunda beklemekte olan develeri hızla kovalayarak göç önüne doğru çıkarırlar.

Gözlerinin üzerinde tüyleri sallanan Şoyınkara, koşarak yanından geçen diğer develere süzülerek bakar. Bu Şoyınkara’nın sürüsüydü. Yaz boyunca Sarıjazık’ı boylayarak yanında koşturduğu kendi sürüsüydü. Burnuna diğer develerin nahoş kokuları geldiğinde kocaman deve, bir şeyler hissetmişçesine bundan sonra hareketlenmeye başlar. Çığlık atarak yine dişlerini biler. Kartal gibi kızgın bakışlarında bir ışık belirmişti. Kuyruğuyla arka bacaklarına vurmaya başlar. Bu, içinde gizlenmekte olan kuvvetli bir gücün, çok geçmeden volkan gibi dışa patlayacak olan bir gücün sesiydi.

Şoyınkara, yağmak üzere olan bulutlar gibi somurtarak sürüsünün peşinden öne doğru koşarak ilerlemeye başlar. Çömelmiş deve gibi olan dev ağaç desteyi hiç zorlanmadan sürükleyiverir. Kalın kar ortadan ayrılarak iki yana devrilince, beklemekte olan göçün önünden uzun bir yol açılır. Millet çok sevinir ve hepsi Şoyınkara’nın davranışına gülerler.

– Allah belanı versin, Şoyınkara.

– Şoyınkara, Şoyınkara’ya bak hele…

– Utansana, bu kadar kocadığına, diyerek kadınlar yanaklarını sıkarlar.

Göç, birbiri ardına dizilerek Şoyınkara’nın peşinden ilerlemeye başlar. Göç izinden sürü sürü atlar, ak boynuzlu zilli keçilerin peşinden ağıl ağıl koyunlar meleyerek ilerlemeye başlar. Böylece on beş günlük uzaklıktaki sıcak, seksevilli, kumlu yerleri olan Ulu Sam topraklarına doğru binlerce sürüsü olan köy halkı, birbiri ardına sıralanarak, salına salına harekete geçer.

Bütün yaşamını kefen gibi bembeyaz karların altına saklayan, soğuk, sessiz, sonsuz bucaksız karlı bozkır ortasında, sürüklenen ala ip gibi incecik uzanarak, arka arkaya dizilen göç, ilerlemeye çalışıyordu. Bu köy, kışlağa doğru göç eden köydü.

2

Küskü, kürek, kazmalarını yüklenen bir grup atlı adam, öğle saatlerinde hızla koşarak göçten epey ileri geçerek uzaklaşmışlardı. Vakit, öğleni geçmişti. Atlarını hızla koşturtan delikanlılar, aynı hızla ilerlemeye devam ediyorlardı. Doru atını zonk zonk koşturan Şege, hızlı koşan gruba zorla yetişir. Şakayla karışık sohbet ederek hızla ilerleyen grubun morali de bir hayli yüksekti, fakat Şege’nin kaşları çatıktı. Sesi çıkmıyordu. Sabahleyin Fahreddin, on on beş delikanlıyı köyün geceleyeceği hayvan kışlağına doğru göndermişti. Bu delikanlılar, erkenden ulaşarak çadırların dikileceği, hayvanların barınacağı yerlerin buzlarını kazıyarak, karlarını temizleyeceklerdi. Bu gurubun içinde Bulış, Ezbergen gibi delikanlılar da vardı. Bu arada Majan’lar taraftan Jadakay da apar topar koşarak onlara ulaşmıştı.

Jadakay çenesiyle Kozbağar’ı işaret ederek:

– Doğru mu, arkadaş?

– Doğru, der konuşmak istemeyen Şege, arkasını dönerken gözleri dolarak.

– Becermiş ya, diyen Jadakay Şege’ye acıyarak bakar. Şege atıyla öne doğru koşarak uzaklaşır. Jadakay arkasından bağırarak:

– Kaçırsana. Babasının mezarını… Kendim yardım edeceğim. “Kaçır,” diyor ya. Kaçırılacak kız mıydı o?

At koşturan kalabalığın içinde Kozbağar da vardı. Altında Fahreddin’in yürük al don atı. Daha dün kapısında hizmetçilik ediyordu. Bugün Fahreddin’in damadı olunca, pek havalanmıştı.

Rüzgâr epey sert esmekteydi. Eserken üstünü başını dağıtarak tenini donduruyordu.

Öğleden sonra hayvan kışlağına ulaşırlar. Dümdüz bozkır üzerinde kabaran yuvarlak tepenin güneyindeki kuytu taraf, ta eski zamanlardan bu yana uzak kışlağa göç eden milletin gecelediği hayvan kışlağıydı. Şimdilerde buraları da kar basmıştı. Delikanlılar atlarından iner inmez, hızla işe koyulurlar. Buradaki en zor iş, buzları kırmaktı. Evlerin dikileceği, hayvanların barınacağı yerlerin buzlarını kırmaya Bulış, Ezbergen gibi yedi sekiz kuvvetli adam soyunmuşken, koyunların barınacağı hayvan kışlağının karlarını temizlemek üzere Şege, Kozbağar gibi delikanlılar kalır. Böylece onlar akşama kadar durmadan çalışırlar. Güneş batmak üzereyken kuzey taraftan sürüklenerek göç de görünür. Göçün önünde Şoyınkara geliyordu. Bütün halka yol açmaktaydı.

Akşamleyin, ortalığı birbirine katan köyün bir kısmı, hayvan kışlağına ulaşarak develerini çömeltmeye başlarlar. O saate kadar sessiz sedasız duran soğuk yerler, hemencecik canlanıverirler.

Karı temizlenen hayvan kışlağının tam ortasında ağzından buharlar çıkararak Şoyınkara duruyordu. Delikanlılar, belindeki urganı alelacele çözmeye çalışıyorlardı. Burnu fısıldayarak, etrafa yukarılardan bakınan kocaman devenin her tarafı bembeyaz köpük gibi terlerle kaplıydı. Uzun tüylerinin içinden terler damlamaktaydı.

İnsanlar, batmakta olan güneşle âdeta yarışır gibi çabucak buzları temizlenen yerleri çevirip, hayvanlarını ahıra kapatırlar. İneklerini bağlayarak, sütlerini sağarlar. Develere yükledikleri tezek, odunlarını yakarak, kazanlarını kurup yemek pişirmeye başlarlar. Çadır evlerinin destek ağaçlarına dayayarak kapattıkları geçici çadırlarında sıkışarak oturup, yemeklerini yerler.

Çayını içtikten sonra kendine gelerek rahatlayan Şarip’in morali yükselir. Önüne küçük kızını oturtup, dar çadırın başköşesine serilerek yatarken bir şarkı bile söyler. Bir ara neşesi olmayan Şege’yi görünce yattığı yerden kalkıverir. Seyrek kırmızı bıyıkları dikleştirerek:

– Hey! Hey, sakallı herif! Buraya bak! Sana diyorum!

Çadıra doluşan Şarip’in kızları kahkahayla gülüşürler. Şege kafasını çevirir, fakat babasına cevap vermez. Küçük keskin gözlerinde bir soğukluk vardı.

– Hey, yücenin evladı. Hey, canın niye sıkkın senin bakım? Haydi, anlat. Ne oldu?

– Hiçbir şey olmadı, der Şege, hiç bozuntuya vermeden.

– Tüh, bedbaht. Bizi kandıracak kendince, anlat da dinleyelim.

– Hey, rahat bıraksana. Ne diye bulaşıyon kendi kendine oturan çocuğa? Diye, ocak başını toparlamaya çalışan Jaybaskan, aniden dönerek kocasına bakar.

– Rahat bırakmayacağım. Hey, bunu millet bir evin kocaman delikanlısı diye biliyor. Dinleyelim şikâyeti neymiş? Niye canı sıkılıyormuş? Bilelim bakalım.

O arada küçük Gülcan tepeden inmişçesine:

– Sen kötüsün, diyerek, başparmağıyla babasını işaret eder. Hansulu’yu seviyor o… Anladın mı?

O anda şakırdatarak kazanı kazımakta olan Jaybaskan’ın elinden kazan düşüverir. Şarip’in de şaşı gözleri fal taşı gibi açılır. Çay doldurmakta olan Balcan korkarak etrafına bakınır. Şege, kız kardeşine bağırarak:

– Kapa çeneni…

Gülcan korkarak küçücük elleriyle ağzını örtüverir.

“Görüyor musun?” dercesine Şarip, keçisakallarını tarayarak karısına bakar ve kafasını sallar. Bir süre sonra Şege’ye dönerek:

– Terbiyesiz… Anladık senin derdini… Sözlerini mırıldanarak, kafasını sallamaya devam eder.

Bu arada Şege’nin de sabrı tükenir ve ayağa fırlayarak patlayıverir.

– Neyi anladın? Neyi bildin? Hiçbir şey bilmiyorsun işte. Birini birine zorla vererek, kanun önünde suç işliyorsun. İşte, senin tek bildiğin budur.

Şarip de sinirlenerek, fakat bu defa sesi biraz alçaktan çıkar:

– Hey, serseri köpekoğlu. Otur, büyüklenmeden…

Şege ise halen inat etmekteydi. “Ne de çabuk yetişip, delikanlı olmuş kendisi.”

– Oturmayacağım. Gideceğim. Böyle hayat batsın… Diyerek, kapıya doğru yönelince, anası önünü keser.

– Hey, bana bak, otur bakayım. Babanı tanımıyorsun sanki…

– “Kanunu çiğnedin” diyor. Öyle olsun bakım. Vay, seni şerefsiz, vay… Öyleyse, bu, kanunu benden daha mı iyi biliyor yani? Çocuğu babasına akıl veriyor. Şu zamana bak hele… Vay, bee… Diyen Şarip, gözlerini kapatıp, ümitsizliğe kapılarak başını sallar.

Ayazlı, diz boyu olmuş karları gıcırdatarak, kalabalık göç yoluna devam etmekteydi. Üzerlerine yüklenen ağır yükleriyle yürümeye çalışan develer, şiddetli rüzgâr, ayaz gibi kış zorluklarına aldırmadan ağır ağır ilerlemekteydi. Etrafı keçelerle çevrilmiş paravanların içindeki beyaz başörtülü yaşlı kadınlar ise develerle birlikte sallana sallana gidiyorlar. Sıcak giysilerini giymiş ve en iyi atlarına binmiş delikanlılarla genç kadınlar, kendi aralarında şakalaşarak sohbet ediyorlardı. Dünden bu yana hiçbir şey yemeden yola devam eden keçilerle koyunların melemeleri bugün epey artmıştı.

Göç önünde bir grup deve orta hızla tırıs gitmektedir. Onların peşinden bir tomar ağacı sürükleyen Şoyınkara gelmektedir. Soğuktan katılaşarak buz tutmaya başlayan kalın karı ortadan ikiye ayırarak bütün göç için yol açıyordu. Kütük kadar ayakları, dingil bacakları olan kocaman Şoyınkara’nın karnı içine çökmüş olsa da, burnundan soluyor ve gözleri parlıyordu. Yürüdükçe gümüş gibi bembeyaz karları havaya kaldırarak rüzgâr gibi estiriyordu. Delikanlılar yol boyunca karları açarak çeşitli otlarla birlikte pelin otundan da kopararak getirip tek hörgüçlü erkek deveye veriyordu. İyice acıkan deve otların hepsini silip süpürüyordu.

Üç gün boyunca geceleri dinlenerek, gündüz yollarına devam eden yolcular, dördüncü günü Költaban’dan geçerek Üstürt’e çıkarlar. Aç, zayıf düşen bir sürü koyunlarla keçiler yollarda kalır. Üstürt’ün düm düz ovasında tıngır tıngır ilerleyen göç, aradan bir hafta geçince Öküm– Kıyık’ın tuzlağını geçerek, ikinci haftada Sam’ın kumuna ayak basar. Buradaki kumlar ince karlarla kaplı ve kalın otlarla doluydu.

Açlıktan gözleri kararan hayvanlar, göze çarpan bütün çalılara kurt gibi saldırarak yemeğe başlarlar.

Köy, kalın seksevil dolu, uçsuz bucaksız düzlüğün ortalarına doğru geçerek, her sene kışladıkları sıcak kışlağa gelip yerleşir.

Hansulu için kış mevsiminin neşesiz ve sıkıntılı günleri başlamıştı. Bugüne dek kimselerin incitmediği nazlı kız, başına gelen olaylar yüzünden ne kadar sinirlendiyse de, bütün olan biteni sessizce kaldırmaya çalışıyordu. Babasına, “Neden böyle yaptın?” diye, ağzını bile açmamıştı. “Babacığım,” diye, eskisi gibi babasına nazlanmayı da bırakmıştı. Babası da, “Neden bu haldesin?” diye, sormamıştı bile. Babasının kafası başka meselelerle karışıktı. Akşam olup, Ezbergen ikisi ayrı kaldıklarında hep tartışmaya başlıyorlardı. Sık sık Afganistan, İran hakkında konuşuyorlardı. Annesi de ağzını açmaz olmuştu. Kışlağa yerleşince kızının çeyizini hazırlamaya girişmişti. Sabah akşam dikiş makinesiyle hep bir şeyler dikmekle meşguldü.

Kış akşamı bugün de erkenden çökmüştür. Daha kandiller yakılmamıştır. Ortalığa akşam telaşı hakimdir. Evin içi yarı karanlıktır. Ortadaki üç bacaklı demir ocakta yemek pişmekteydi. Kış için kesilmiş ve pişmekte olan etin kokusu pek iştah açıcıydı. Kazanın altındaki odunlar alev alev yanmaktaydı. Hansulu, yanan ateşten gözlerini ayırmadan dombırasını çalıyordu. Derin düşüncelere dalıp gitmişti. Ağır duyulan dombıra sesi, yaralı kızın yüreğinin tek dert arkadaşı gibi, âdeta hıçkırarak ağlamaktaydı.

Sırga hanım, dikiş makinesini bir kenara koyup, yavaşça yerinden kalkarak gidip kapı taraftaki kandili yakar. Fiziği düzgün, güzel, nazik karakterli annesi, âdeta bir gölge gibi sessizce hareket etmekteydi. Şu akşam vaktinde dombırasıyla baş başa kalarak dertleşen kızının rahatını bozmak istememekteydi. Ev içindeki ağır sessizliği köyün diğer tarafından gelen kavga sesleri bozar. Sırga Hanım hemen dışarıya kulak verir. Hansulu da hızla yerinden kalkar kalkmaz dışarı çıkınca, köy ortasında alev alev yanmakta olan ateşi görür. Millet tepeleyerek yığdığı karın rüzgârlı tarafında seksevilleri yakıp, karları eriterek içme suyu elde etmeye çalışmaktaymış. Biraz ötede eyersiz taya binen Jadakay, bağırarak kıra doğru koşan Şarip’in çevresinde koşturup duruyordu. Bağırıp çağıranlar da onlarmış meğer. Millet suyu muyu bırakıp, köy dışındaki ovaya doğru ilerler. Hansulu da oraya doğru koşar. İlk olarak gördüğü şey, Majan’ın kışlağından koşturarak gelmekte olan bir kadın olur. Tilki başlıklı bir adam, onun peşinden kovalayarak kamçıyla dövmekteydi. Kaçan kadının Balkıya, onu kovalayan erkeğin de Majan olduğu kır üstüne çıkıp izlemekte olan halka çok geçmeden malum olur. Balkıya’nın saçları darmadağın olmuştu. Üzerine giydiği dış giysilerinin etekleri sallanarak, karda sürüne sürüne ilerlemeye çalışmaktaydı. Bir taraftan iki eliyle başını korumaya çalışmaktaydı. Kamçıdan yüzünü başını kaçırarak kendini savunmaya çalışıyordu. Majan ise durmadan vuruyordu.

– Tüh, kadını öldürecek gibi…

– Bu adamı cin çarpmış olmalıdır…

– Nazına katlanamayacaksa çok genç kadınla ne diye evleniyor ki? Sözleriyle kır üzerinde olan biteni seyretmekte olan halk, kendi aralarında konuşmaya başlamıştı.

Derken, koşarak kaçmakta olan kadın, atın ayakları altında kalarak tepetaklak yuvarlanır. Balkıya’yı kurtarmak için ilk olarak tayıyla dalkavukluk yapıp Jadakay koşturur. Ardından yaya olarak Bulış avcı da yetişmeye çalışır. Koşarak gelip Balkıya’yı kaldırarak destek olmaya çalışan Bulış’ı da Majan kamçıyla vurur.

– Tamam, yeter be… Diye sinirlenen Bulış, uzanarak ihtiyarın elinden kamçısını çekip alır ve sapını ortadan ikiye ayırarak bir kenara fırlatır. Majan’ın suratındaki beninin üzerine çıkan tek bir kıl dahi, sinirden dimdik olmuştu. Kumasına son defa bağırarak:

– İşte, artık git, gideceğin hükümetine, defol! Seni bozulmuş karı, sülalen batsın senin, der ve sarı yorgasının başını hızla geri döndürerek, çekip gider.

İki köyün arasında otlaktan dönen hayvanlar dağınık bir şekilde ilerlemekteydi. Hayvanların peşindeki çobanlarla deveciler de akşamüstü gelişen bu olayı merak ederek hızla olay yerine koşturmuşlardı.

Bulış, zar zor yürümeye çalışan orta boylu ve tıknazca gelen Balkıya’yı kollarından desteklemekteydi. Hansulu da kalabalığın arasından bölünerek gelip, genç hanımın ikinci kolundan tutarak destek olmaya çalışır. Şarip ise keçisakallarını sıvazlayarak biraz ileride şaşkın şaşkın düşünmekteydi. Yanına tayını kamçılayarak koşturup Jadakay gelir. Gözleri dolu doluydu, gelir gelmez bağırmaya başlar.

– Şarip ağabey, Ne olur, o zengine gününü gösterin. Hükümet olduğunuz doğruysa, bunu yapın, Şarip ağabey, babasının mezarına… Derken, gözyaşlarına hakim olamayan Jadakay, arkasını dönerek köyüne doğru koşturmaya başlar.

– Ya, hükümet diyorsak da, karısını dövmeyen erkek mi olur? Lafını, etrafındakilere duyurarak konuşan Şarip, keçisakallarını sıvazlamayı sürdürmüştü.

Balkıya’nın güzel beyaz yüzünün iki yerine kamçı izi düşmüştü. Aşağı bakıp, sessizce ağlarken, Bulış’ın kollarına yaslanıp yürümeye çalışmaktaydı. Cesur ve güzel Balkıya, genç Hansulu’nun gözünde dik kafalı, serbest ve kimseye boyun eğmeyen bir kadın olarak görünürdü hep. Şimdi ise işte, o gururlu, özgür ve güzel Balkıya, perişan duruma düşerek birileri tarafından incitilmişti. Hıçkıra hıçkıra ağlayarak sakinleşememekteydi. Balkıya’ya acıyan Hansulu’nun da gözleri dolar. Yüreğinde, Majan ve onun gibi düşüncesiz cahil kimselere karşı kızgınlıkla beraber kin de uyanmıştı.

Bulış’ın evine yaklaştıklarında, Büyük Nine’nin gür sesi duyulur. Esmer ihtiyar kadın, elinde sopasıyla, param parça olmuş eski evinin önünde durup bekliyordu. Yüksek sesle, sert bir şekilde.

– Hey, evladım! Benim derdim bana yeter. Bu davayı çözecek hükümet evi, ta öbür tarafta. Oraya götür. Buraya getirme sakın.

Bulış zırlayarak:

– Vay, anacığım, diyecekken, ihtiyar esmer kadın, “Yeter” diye sopasıyla susturuverir Bulış’ı.

– Yeter… Kes sesini! Ne diyeceğin belli zaten. Söyleneni yap, diyerek, konuşmayı kısa keser. O arada Balkıya biraz kendine gelip toparlanarak:

– Bulış, hükümet de, başkası da gerekmez bana. Beni köyüme ulaştıracak bir araç bul, yeter.

– Gece oldu ya, balım.

Esmer Bulış çaresizce etrafına bakınır. Onun bu halini gören Hansulu ona çok acır. Bulış’ın vefat eden eski eşi, Hansulu’ların akrabasıydı. Bu yüzden Hansulu Bulış’a “enişte” diye seslenirdi hep.

Akşam olmak üzereydi. Koyunlar otlaktan dönüp, itler havlıyordu. Köy gürültü içindeydi. Köy halkı koyunlarını ağıllara yerleştirerek, develerini bağlayarak kendi işleriyle meşgul oluyorlardı. Hansulu, Bulış’ın önüne geçerek:

– Enişte, bizim eve gelsin. Geceyi bizim evde geçirsin.

O gece, Hansulu’nun babası evde değildi. Dua etmek üzere “Barak Ata” türbesine gitmişti.

Balkıya’yı Fahreddin’in evine kadar götüren Bulış, kapı önünde Balkıya’nın kulağına bir şeyler fısıldar. Balkıya sessizce kafasını sallar. Hansulu bunların kendi aralarında ne konuştuklarını pek anlamaz.

Köy halkı sabahtan akşama kadar çalıştıkları için, genelde akşam yemeğini yer yemez erkenden uyurlardı. Bugün de öyle yaptılar.

Çok geçmeden hava iyice karararak ay doğdu. Ardından uçsuz bucaksız düzlükte seksevilleri oynatarak rüzgâr esmeye başladı. Hayvan ahırlarının çevresinde dolaşan bekçi köpekler seslerini keserek, sıcak kuytu yerlere girip kıvrılarak uykuya daldılar. Uzaklarda köyü gözetleyen kurtlar dolaşmaktaydı. Ayazlı gecede bütün köy derin uykuya dalmıştı. Kışlağın ön tarafı deve boyu kadar kalın seksevillerle kaplıydı. Onların arka tarafında duran Bulış, bir süredir birini beklemekteydi. Ay tam tepede gözüküyordu. Bir süre sonra büyük beyaz evin azıcık açılan kapısından biri dışarı çıkar. Bir gölge seksevillerin arasına doğru ilerlemeye başlar. Bulış, nefesini tutarak çalıların arasından bakmaya çalışır. Omuzuna kalınca bir kıyafet alan bir kadın yavaşça ilerliyordu. Başına beyaz örtüsünü takarak, önünü iki eliyle sıkıca örterek gelen Balkıya idi bu.

Bulış seksevillerin arkasından ortaya doğru çıkar. Balkıya, ay ışığının vurduğu bembeyaz karlarla kaplı alanda yürüyordu. Gülümseyerek ilerlemekteydi. Her zamanki güzel gülümseyişiyle etrafına ışık saçmaktaydı.

Yün çorap, kışlık çizme, sıcak başlığıyla kalın kürkünü giyen Bulış, nazlanarak yanına gelip, omuzuna başını dayayan genç kadını kucaklayarak sıcacık boynundan koklayarak, alnından öper.

– Biraz öteye gidelim, diye, fısıldar Balkıya. Gökyüzü bulutsuzdu. Dolunayın parlayan ışıkları karla kaplı ortalığı bembeyaz aydınlatmaktaydı. Adım attıkça karlar gıcırdamaktaydı. Her adımda karşılarına çıkan sekseviller, âdeta saçlarını açarak, bembeyaz kollarını aya doğru uzatmış olan gece güzelleri gibiydi. Ya da sessizce dans etmekte olan beyaz bacaklı kızlar gibiydi. Sekseviller arasında hiç esinti yoktu. Kuytuydu. Çalı diplerinde kararan gölgeler uyuyor gibiydi. Ay, ışığını ortalığa sessizce saçmaktadır. İkisi, etrafı seksevillerle kaplı küçücük kimsesiz ovaya gelince durdular.

– Haydi, göstersene, diyen Bulış, genç kadının yüzünü ay ışığına doğru tuttu. Balkıya, gözlerini kapatarak gözyaşlarının yıkadığı yuvarlak yüzünü aya doğru uzattı. Bir tanesi geniş ve bembeyaz alnının ortasından sol yanağına doğru, diğeri güzel küçücük burnunun üstünden geçerek yonca gibi dudaklarının sağ yanını çizen kamçı izleri görünmekteydi.

– Kesmemiş, sadece biraz çizmiş. Önemli değil, çok geçmeden iyileşir, diyen Bulış, genç kadının ağlamaktan kızaran gözleriyle kamçı değen yanaklarına içten gelen öpücüklerini kondurur. Balkıya gözlerini açmadan:

– Aslanım… Diyerek kendine doğru yaklaşan Bulış’ın yüzünü, sıcak nefesiyle alev gibi sararak kucağına gelip yapışır. Kartal pençeleri gibi kuvvetli elleriyle sıkı sıkı sarılarak iyice kucaklar. Kucaklaşınca tek bir bedene dönüşen iki sevgili, ay ışığı altında uzun bir süre dururlar. Buz gibi ayazda bol seksevilli düzlük pek ıssızdı. Ayakaltı karlarla kaplıydı. Bütün bunların hepsi bir kenarda kalmış gibi, ikisi soğuğu hiç hissetmiyordu. Âdeta yazın kavurucu sıcağındaymış gibiydiler.

– Ne dedi? Niye sana el kaldırdı?

– Boş ver… Ondan bahsetme… diyerek, yalvarır Balkıya.

– Talak etmedi mi?

– Ne yapacan? Evinin kapısından içeri sokamıyorken evlenecek miydin benimle sanki?

Bulış ne diyeceğini bilemeden susup kalır.

– Balım, der bir süre sonra. Bana kızma. Ben ne yapıp edip, seni bu azaptan kurtarmak isterim… Bütün her şeyimle senle…

– Böyle beraberlik olmayıversin, diyen Balkıya sarılmak isteyen adamın kolunu itiverir.

– Ne yapmamı istiyorsun? Anamı gördün ya. Ona karşı gelmeye Allah’tan korkarım. Dört evlâdını kara toprağa vermiştir. Yetimliğin, dulluğun azabını ondan daha fazla çeken kimse yoktur bu dünyada. Beni de böyle sıkıntılarla yetiştirmiştir.

– İnatçı kocakarı… Balkıya gözyaşlarını silerek, ya benim suçum nedir?

– Balım, böyle anlarda en iyisi sabır göstermek gerekir…

– Sen… Sen sabredersin. Ya ben zavallı… Bütün millete… Balkıya hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlamıştı. İki büklüm olan Balkıya’yı Bulış kuvvetli elleriyle sararak kaldırır. Daha sonra genç kadının yaş dolu kocaman güzel gözlerinden öper. O anda:

– Bulış’ım, diye hıçkıran gönlü yaralı Balkıya, var gücüyle Bulış’ın boynuna sıkıca sarılarak kendini bırakıverir. İkisi kalın karlar üzerine yuvarlanıverirler. Karışarak yanan iki alev gibi birbirine sarılan sevgililer, çevrelerindeki soğuk dünyayı sıcacık duygularıyla yakıp kavurarak, nefes nefese sevişmeye başlarlar…

3

Hansulu uykuya dalmıştı. Bir süre sonra üşüyerek uyanınca, yanında yatan Balkıya’nın yokluğunu farkeder. Yatağı boştu. Uykusu kaçan Hansulu’nun kalbi hızla atmaya başlar. Akşamleyin Bulış’ın kapı önünde Balkıya’ya bir şeyler dediği gelir aklına. Kocaman dünya sanki daralarak avucunun içindeymiş gibi gelir bir anda. Hansulu, eniştesi Bulış’a çok saygı duyardı. Ortalıkta Balkıya ile Bulış’ın beraberlikleri hakkında ve daha bir sürü tatsız dedikodular dolaşmaktaydı. Böyle şeyler duyduğunda Hansulu, Bulış’a karşı bir soğukluk hissetmeye başlardı, fakat ara sıra sessiz sedasız, tazısını yanına alarak hiçbir şeyden habersiz ava gitmekte olan Bulış’ı gördüğünde, daha evvel duyduklarının hepsini unutarak, eniştesinin kahraman gibi şahsiyetini uzaktan hayran hayran izlerdi. Öyle anlarda, Bulış onun gözlerinde güzel kara doru atlı kahraman Kambar kadar yücelirdi.

Kapıyı sessizce açarak içeri giren Balkıya’nın saç bağı şıngırdar. Yavaşça basarak gelip yatağa yaklaşır. Karanlık evde sadece nefesi duyulmaktaydı. Dış giysilerini soyunarak yatağa girer. Hansulu hiç kıpırdamadan uyuyormuş gibi yapar. Balkıya sıcacık yatağa soğuk havayı dışarıdan beraberinde getirmişti. Hansulu, Balkıya’nın nefesinden karlı gecenin, seksevillerin ve Bulış’ın kokusunu hissetmiş gibi olur. Başını yastığa koyan Balkıya’yı uyku basar ve esneyerek derin bir nefes alır.

Sabahleyin Bulış’ın evindeki sofra kalkmadan kapıdan tıknazca esmer bir adam girer. Yumuşak sesiyle gülümseyerek girip selam verir. Bu gelen Majan’ın Kızıl Yorga’sıydı. Bulış, hemen ayağa kalkarak büyüğünün elini sıkar. Misafir evin başköşesine doğru geçer. Bu adamın adı Küren idi. Majan’ın akrabası ve sağ koluydu kendileri. Biraz da okumuşluğu vardı. Şehri görmüştü. Gözü açıktı. Majan’ın akıl hocası ve rehberi gibiydi. Şehre gittiklerinde beyin alış verişini yapan da oydu. Onun sayesinde Majan’ın işleri hep yolundaydı. Dosta düşmana karşı daima tatlı dilli ve güler yüzlü davranmaya çalıştığı için “Kızıl Yorga” atanmış bir adamdı. Evin başköşesine geçerek yerleşince Büyük Nine’ye bakıp, ahenkli sesini mızıka gibi uzatarak:

– Eveeet, yengeciğim. Köyümüz komşu olsa da ayda, yılda bir görüşüyoruz, nasılsınız, iyi misiniz? Her şey yolunda mıdır?

Elinde kepçesiyle kazandaki sütü karıştırmakta olan esmer kocakarı:

– Şükür Allah’a, der sert bir şekilde. Bir şeyler umarak gelen Yorga’ya pek soğuk davranır. Kızıl Yorga gülümsemesini sürdürerek şimdi de Bulış’a doğru döner.

– Evet, Bulışcığım. İşlerin iyi gidiyor mu? Evet, bu sene kumda geyik bolmuş, attığın ok yerini bulup, ardına düştüklerin elinden kurtulmuyormuş, diye duymaktayız…

Her bir sözünü yumuşak bir şekilde kurnazca dile getiren şu Yorga ile yüz yüze gelince Bulış, hep durduğu yerde ne diyeceğini şaşırırdı. Şimdi de kocaman ellerini koyacak yer bulamayarak iyice rahatsız olmaya başlamıştı. Bunu sezen büyük nine aniden:

– Hey, Yorga, konuşmanı uzatma. Çıkar o ağzındaki baklayı bakayım.

– Ya, yengeciğim, karşımdaki insanın kalbini kırarım, diye düşünmezsiniz hiç. Evet, öyleyse gelme nedenimi söyleyeyim, yengeciğim. Dün buralara Majancığım’ın evindeki nazlı yengem gelip yerleşmiş.

– Ne o, bu ne demek yani? Milletin evinden kaçan karılarının durakladığı mekân mıymış burası?

– Vay, yengeciğim, tamam, tamam…

Dün Yorga başlayan köyün bütün büyükleri, yaşı çocuğundan bile küçük olan gencecik kumanın ileri geri söylediklerini kaldıramayacaksan, ne diye karılığa alıyorsun o zaman, diye Majan’ı iyice sıkıştırmıştı. İşin aslına gelecek olursak, zavallı ihtiyarın, aslında Balkıya’dan ayrılası yoktu. Çocuklarının kışkırtmalarıyla güzel kumasını köyden kovmasını kovdu, ama yaptıklarından dolayı çok pişman olmuştu. Kumasını, “geri getirir misiniz?” demeye gururu el vermiyordu. Kızıl Yorga “Balkıya’nın geri getirilmesini ben üstleneyim,” deyince, pek sevinmişti. Kuması biraz dik kafalı biriydi. Bu yüzden artık onu ikna edebilecek kimse varsa, o da Yorga ve onun tatlı dilidir, diye düşünmüştü.

Daha sonraki olaylar aynen onun düşündüğü gibi gelişmişti. Öğleyin Kızıl Yorga, Balkıya’yı alarak, iki köyün arasındaki kumlu tepeyi aşarak gelmekteydi.

4

Hansulu’yu gelin etme düğünü için anasıyla babası hazırlıklarını hızlandırmıştır. Anası çeyiz hazırlamakla uğraşmaktadır. Anası sabahtan akşama kadar kat kat yorgan döşekle onlarca çift giysi dikmekle akşamı ederken, babası kış ortasında ta Oy’daki Beşkala’nın⁷ pazarına gidip geliyordu. Düğün için gerekli ihtiyaçları almak için, pazara sürüyle deve, at götürüyordu. Hansulu için dikilecek evi de o Karakalpak topraklarından getirmeyi planlıyordu.

İnsanın her yanını donduran kış aylarının, ayazlı soğuk sabahıydı. Bugün babası yanına Ezbergen, Bulış gibi sağlam delikanlıları alarak yola çıkmak üzere hazırlıklar yapıyordu. Hansulu, sıkıca giyinerek heybelere yol azıkların sıkıştırmaya çalışan anasının yanından uzaklaşmadan ona yardım etmeye çalışıyordu. O anda köyün yanından yine bir gürültü koptu. Bu aynen geçen günkü gibi, telaşlı bir şekilde haykıran bir sesti.

– Hey, bu gürültü de nedir?

– Estağfurullah, Allah, Allah! Diyerek, evden başta babası olmak üzere adamların hepsi hemen dışarı fırladılar. Kır üzerinden; “eyvah… Ölüyooruuum!” diye, bağıra çağıra ortalığı birbirine katan çığlık sesleri duyuluyordu. Çok geçmeden bütün köyün büyükleriyle kadınları dışarı çıktılar.

– Hey, bu develerin peşine giden Kozbağar’ın sesi ya.

– Evet, evet, bu ses onun sesi. Eyvah, bunu deve mi kovalıyor acaba? Arkadan Şoyınkara’nın gürül gürül çıkan sesi geliyordu.

Şarip evden don gömlekle dışarı fırlamıştı. Viyaklayarak bağırıyordu:

– Şoyınkara mı? Vay, kahrolasıca Şoyınkara. Ortalığı param parça edecek o, eyvah, parçalayacak. Ellerinize sırık, sopa alın. Diyerek, alelacele geri eve girdi. Herhâlde üzerine bir şeyler giymeye gitmiş olmalıydı.

Kendisinden büyük dev sopayı sürükleyerek kıra doğru Tor-ka Nine de topallayarak ilerlemeye çalışıyordu.

– Zavallıyı öldürecek bu kahrolası şey ya. Uap, nerelerdesin? Diye, bağıra çağıra gidiyordu.

Derken:

– Öldüüüüm! Çığlığıyla, hüngür hüngür ağlayan Kozbağar, tepeden atını kırbaçlayarak karşısına çıkar. Başındaki başlığını düşürmüştü. İki gözü arkadaydı. Arkasından âdeta Azrail kovalar gibiydi. Peşi sıra tepeden canavar gibi Şoyınkara da görünmüştü. Ayaklarının altındaki karları savurup dağıtarak ortalığı kasıp kavuran Şoyınkara, hızla koşturarak gelip tepenin üzerinde durmuştu. Erkek deve, “Höst!”, “Dur!” diye, bağırıp çığlık atarak karşı gelen bir grup insana bakıyordu. Şoyınkara, cin çarpmış gibi yerinde duramayarak köpürüyor ve hiddetinden zangır zangır titriyordu.

Sopalarını sallayan insanlar, onu görünce ürkerek geri kaçmaya başlarlar.

– Vay, geberesice, diyerek dev sopasını bir kenara fırlatan Torka Nine de topallayarak kaçmaya çalışıyordu. Kaçışan kalabalığın önünde hızla koşan Şarip, ahıra ulaşır ulaşmaz arkasına dönüp, çok gerilerde kalan deveye sırığını sallıyordu. Ülek⁸ koca bacaklarını açarak, gür gür haykırarak, ağzından köpükler saçıyordu. Halk:

– Anlaşılan bu deve iyice azmış ya.

– Görmüyor musun, tam da kıvamında, çıldırıyor.

– Ya, evet, öyle.

– Şimdi bu hayvan yanına kimseyi yaklaştırmaz da, diyen sesler yükseliyordu.

5

Pazarcılar Beşkala’dan döndükten sonra, bu köyde yine bir olay gerçekleşir. Sabaha doğru Vıyakçı Şarip bakır ibriğini eline alıp abdest almak üzere dışarı çıkmıştı. Fahreddin’in mutfağıyla yan yana duran Ezbergen’in çadırının yeri bomboş kalmıştı. Evinin yerinde yeller esiyordu. Akşamleyin buradaydı, sabaha doğruysa izi bile yoktu. Taşınmışlardı. Kaçmışlardı. Hükümet önünde bu köyden sorumlu olan Vıyakçı Şarip gözlerine inanamayarak durduğu yerde donakalmıştı. Elindeki bakır ibriği pat diye yere düşünce sıçrayıverir Şarip.

– Vay, insafsız! Vay, haydut! Vay, yaptın yapacağını ya… Dur bakalım, görürsün sen, haykırışıyla acı acı bağırarak, tepeye doğru koşmaya başladı. Etrafına bakındı. Alaca karanlıkta, uzak yakın yerlerdeki bütün sekseviller, ona Ezbergen’in göçü gibi gelmekteydi. Bütün köyü ayağa kaldıran Şarip, doru atına binerek koşturmaya başlar. Koşturarak gittiği yerden çok geçmeden atını yedeğine alarak geri döndü. Uyumakta olan Şege’yi hırpalayarak uyandırır ve Göksengir’deki idari birlik başkanına gönderir. Bunun ardından öğleden sonra kılıcını sallaya sallaya köye polis Bukabay gelir. O da köyde bir o yana bir bu yana koşturup; “İyi olmuş, onu daha geçenlerde yok etmeliydik. İşte, şimdi eşkıya oldu,” diye kaşlarını çattı. Millet ürkerek polis Boğabay’ın ağzına bakıyordu. Polis Boğabay; “Kardeşini sen kaçırdın,” diye, Fahreddin’i sıkıştırmaya başlamıştı ki, Şarip araya girerek onu kurtarmaya çalıştı. Böylece, haksız yere suçlanmakta olan günahsız Fahreddin’in başını bir beladan alıkoyar.

Çok geçmeden güney taraftan ılık rüzgâr eserek, havalar ısınır ve kar erimeye başlar. Yağmurlu serin hava yumuşayınca, koyunların hepsi kuzulamaya başlarlar. Köy halkı için hayvanların yavruladıkları çok yoğun bir çalışma ve telaş dönemi başlamıştı. Hayvanların birçoğu yavrulamıştı. Kuzular ayaklanmaya başlar başlamaz, Sam’da kışı geçiren halk yavaş yavaş harekete geçerek, ta uzaklardaki yaylalarına, yem boylarına doğru taşınmaya başlar.

Millet kış başlarındaki gibi birbirinin peşine dizilerek değil, enine boyuna serile serpile, hepsi birden yola koyulmuştu. Kışınki gibi ileriye atılarak acele de etmiyorlardı. Kuzu koyun, sayısız develeriyle atlarını geniş otlaklarda sakince otlatarak taşınıyorlardı. Kuzu koyunların melemeleri çobanın söylediği şarkılara karışıp, uçsuz bucaksız yemyeşil bozkırda rengârenk şekilde hareket etmekte olan göçü daha da güzelleştirmekteydi. Üzerleri yük dolu develer sallana sallana ilerledikçe, boyunlarındaki bakır çan sesleri ahenkli bir ezgi gibi duyulmaktaydı. Deve üzerinde oturan kocakarılarla çoluk– çocuklar, göçü yedekleyen atlı genç kadınlar, göçle yan yana koşturan atlı delikanlılarla genç kızların hepsinin neşesi yerindeydi. Hepsinin yüzünden geniş yaylalarla yaza olan özlemle düğünlü eğlenceli, gırgır şamata dolu hayata karşı büyük bir istek ve arzu okunmaktaydı. Önlerinde göçebe halkın rahatça sefa sürebileceği uzun bir yaz vardı. Düğünlü, oyunlu, eğlenceli geceler ile sıcak duygulara dolu şen şakrak ve ilginç yaz mevsimi, onları beklemekteydi.

Böyle bir yaz mevsimini, hayatı boyunca ilk defa yaşayacağı felaket dolu bir yazı geçirmek için acele etmeyen bir tek Hansulu idi. İlerilerde atları koşturtarak otlağı ayağa kaldıran Kozbağar’ın gülüşlerini duydukça Hansulu, kaşlarını daha da çatıyor ve için için üzülüyordu. Zavallı Kozbağar ise bugünlerde Fahreddin’in ev işlerini halletmek için bütün gücüyle çalışarak koşturup duruyordu, fakat Hansulu bunları gördükçe morali daha çok bozularak gönlü daha beter soğumaktaydı. Ölsem de Kozbağar’la evlenmem diye, kendi kendine söz vermişti. Bu konuda pek kararlıydı. “Ölmek var, dönmek yok,” diyen dik kafalı genç kız, inat etmiş bir kere ve vazgeçmeyi düşünmemekteydi.

Bir haftadır yolda olanhalk, Balğa ovasına ulaşarak ara verir. Sabahtan bu yana durmadan yağmur yağmaktaydı. Yağmurun yıkadığı pelin otlu düz bozkır temizlenip gençleşerek, kirden arınan yeşil kilim gibi güzelliğiyle göz kamaştırmaktaydı. Nefes aldıkça insanı rahatlatan hafif rüzgâr esmekteydi. Keçi koyunları meleyen, oğlak kuzuları zıplayıp oynayan, zil takılan deve yavrularıyla taylakları koşturan bu neşeli göç içinde keyfi yerinde olmayan biri daha vardı. O, yanakları içine çökerek iyice zayıflayan Şege idi. Babasıyla ikisi evin 30– 40 hayvanını önlerine katarak göç peşinden geliyorlardı.

Hayvanlarını otlatıp arada bir dinlenen göç, yavaşça ilerlemekteydi. Oyunu, eğlencesi, derdi, tasası, şakaları da eksilmiyordu. Önlerinde uzun bir yol vardı. Eskiden beri alıştıkları bir hayattı bu yaşadıkları. Alıştıkları yol, otu bol topraklardı bastıkları yerler. Her bastıkları yerde dolup taşan sular ve su kenarlarını mekân eden kazlarla ördekler vardı. Otlağa kavuşan hayvanlar da pek iyi görünüyorlardı. Köy insanının istedikleri de tam olarak bunlardı. Herkesin keyfi yerindeydi.

Bu şen şakrak göç, aradan yine iki hafta geçtikten sonra köyün yaylası olan Tügisken gölünün güney yanına ulaşarak yerleşir. Bir ay boyu bütün köy ve hayvanlarıyla birlikte taşınan halk, âdeta bir eğlenceli seyahati tamamlamış gibi huzur ve rahata kavuşmuştu.

Her yanı dümdüz olan alanın tam ortasında ayna gibi parlayan gölün güney kıyısı, kalın pelinleriyle yulafının yanı sıra türlü türlü yemyeşil otlarla doluydu. Köy tam da oraya yerleşmişti. Öğleden sonra yüklerini indirerek çadırlarını kurmaya başlayan köy, güneş akşama doğru Hantörtkül tepesinden aşarak yuvasına girerken, sıra sıra dizmeye çalıştıkları evlerini de dikip tamamlamışlardı. O dizilen evlerin tam ortasında yuvarlak, kocaman beyaz bir ev duruyordu. O, Fahreddin’in eviydi. Sağ tarafındaki beyaz ev ise Hansulu için özel olarak dikilen, kışın Beşşehir’den getirdiği yeni ev idi.

Evlerin önünde kazılan yer ocaklarında parıl parıl ateşler yanmaktaydı.

Öğle saatleriydi. Jadakay ile Şege göl kuşlarını ürküterek ılgın ağaçlı kıyıda ördek avlıyordu. Halk, yaylaya yerleştiğinden bu yana iki arkadaş ilk defa yalnız kalabilmişlerdi. İlk karşılaştıkları anda Jadakay’ın sağ kaşındaki morluklarla şişliği farkeden Şege çok şaşırır.

– Şerefsiz… Majan’ın çocuklarının yaptıklarıdır, diye önemsemeyerek omuzunu sallayıvermişti Jadakay. İlçeden birilerinin geleceği doğru mu? Zenginlerin hepsini yok edeceklermiş dediklerinin doğruluk payı var mı?

– “İlçeden gelmeyecekler” İlçe kurulacak, diye Jadakay’ın dediklerini Şege düzeltti. Eski kazalarda yaşayan zenginlere hükmedemeyecek olunca onları dağıtarak ilçe kurmaya karar vermişler. İlçe dediğin pek karışık bir şeymiş. Zenginlere, “Sizleri on sene boyunca şımarttığımız yeter. Artık, buraları terke-din.” diyeceklermiş.

– Ha, öyle mi, keşke öyle yapsalar iyi olurdu. “Ne zaman yeni bir hayata kavuşacağız?” diye, bekleye bekleye ölecek hale geldik ya.

– Sadece bizde böyle. Yoksa nerede… Başka yerde yaşayanlar çoktan yeni bir hayata kavuştular, diye Şege de çokbilmiş gibi kibirlenir.

– Şege, baban hükümette ya, duydun mu, uçak, araba dedikleri şeyler bizim topraklara ne zaman gelecektir? Sorgusuyla Jadakay, Şege’ye bakar. Şege bıyığından gülerek:

– Aman, sen de neler diyorsun. Uçak öyle dursun, öncelikle bir bisikleti bile görebilsek iyidir.

– Ah, keşke ben hükümet olabilseydim, diye hayıflanan Jadakay, çok üzülerek olduğu yere uzanıverir. Şege dayanamayarak güler:

– Evet, hükümetin başında sen olsaydın neler yapardın bakayım? Dedi dalga geçerek.

– Şaka yapmıyorum, hükümetin başında ben olsaydım, bizim zenginleri “pat küt” hallederdim yani. Anasını… İlçe olana kadar onların böyle rahat hayat sürmelerine izin vermezdim…

Jadakay ile Şege kuş avladıklarını unutarak koyu sohbete dalmışlardı. Köy taraftan Karaker atıyla koşturarak gelen Hansulu’yu bile fark etmemişlerdi.

Güzel gözleri hafif yaşarmış Hansulu, yalnız geliyordu. Demin evine köyün büyükleri toplanmıştı. İçlerinde Vıyakçı Şarip, uzun boylu Uap, Büyük Nine ve Bulış vardı. Ak devesini koşturtarak Jılıbulak’tan Labak Ahun da gelmişti. Fahreddin’in misafir evi insanlarla dolup taşmıştı. Annesi ona işaret ederek dışarı çağırıp:

– Güzelim, sen gidip başka evde oturadur. Dedi. Pek üzgün görünüyordu. Genç kız yüreği, olumsuz bir şeylerin olacağını hissetmişti. Bağlı olduğu yerinde duramayarak hareketlenen Karaker atına binerek başının aldığı tarafa doğru ilerlemeye başlamıştı. Çok geçmeden köyden al don ata binmiş bir çocuk koşturarak hızla yanından geçiyordu. Su kıyısında yattığı yerden bağırır Jadakay:

– Hey, serseri, dur! Buraya gel!

Hızla koşturan çocuk atının başını zar zor çevirerek göle doğru döndü. Al don at koşmaktan nefes nefese kalmıştı.

– Ne dedin?

– Hey, evladım! Nereye koşturuyon böyle nefes nefese?

– Düğüne davet etmeye. Önümüzdeki çarşamba günü düğün var, Fahreddin kızını evlendiriyor, diyen çocuk, uzaktan bağırarak tekrar atını kamçılayarak koşmaya başlar.

– Vay, be! Şuna bak… Dedi Jadakay, gözleri fal taşı gibi açılarak atını sulamakta olan Hansulu’ya bir, rengi atan Şege’ye bir bakarak. Şege’nin canı iyice sıkılmış ve yere bakıyordu.

Jadakay diklenerek yerinden kalktı.

– Şege, işte, delikanlım, şimdi ne yapacağız? Hansulu gerçekten de Kozbağar’ın mı oluyor şimdi. Anasını sattığım, kızı kaçıralım en iyisi. Kendisi razı olur mu acaba? Seni seviyor mu o?

Şege sessizdi. Dişlerini sıkmış, gözleri dolarak yere bakıyordu.

Al don atlı haberci, pelinli, otlu düz bozkırda âdeta akan bir yıldız gibi kayarak uzaklaşmaktaydı.

HAREKETLİ YAZ

1

Düğüne sayılı gün kala kurban bayramı olmuştu. Millet sabahın erken saatlerinde kalkıp, ağıldaki hayvanlarının içinden kurban edecek mallarını seçerek hazırlıklara başlamışlardı. Güneş doğar doğmaz evlerin önünde kurbanlar kesilerek, ateşler yakılır. Herkesin keyfi yerindeydi ve pek hareketlilerdi. Kazanlarıyla bulaşıklarını temizleyip, kelle paçalarını ütüleyerek ocak başlarında koşuşturan kadınlar vardı. Aşık kemiklerini toplamak için çocuklar birbirleriyle yarışıyordu. Biraz ilerilerde, kesilen hayvanların artıkları için dalaşan itler geziyordu. Bütün bunların hepsi, Kurban bayramı hazırlıkları yapan eski köyün alışılagelmiş telaşlı yaşamıydı. Yılda bir defa kutlanan bu bayramı kışı zar zor atlatan köy halkı özlemle beklemişti.

– Bayramınız mübarek olsun.

– Âmin…

İşte, bugün, köydeki evlerin hepsinin kapısı açıktı. İyi niyet hakimdi. Sofralar seriliydi. Üç gün boyunca bu sofralar hep serili kalır ve üç gün boyunca bayramlaşmaya gelenler de hiç eksilmezdi. Kapına kim gelirse gelsin, o senin misafirin olurdu. Böyle günlerde bütün herkes en yeni ve en güzel giysilerini giyer, yiyecek konulan sandıklar açılır, bağlanıp saklanan bütün dünya mülkler, giysiler, kumaşlar çıkarılarak sergilenirdi. Evlerin içi zengin kızın çeyizi gibi süslenip püslenip güzelleşirdi.

Öğlene doğru hızla koşturarak idari birlik başkanının habercisi gelir. Atı iyice yorulmuş ve ter içinde kalmış. Haberci gelir gelmez direk Şarip’in evine iner. Çok geçmeden köy yeni haberle çalkalanır. “Vekil geliyormuş”, “İlçenin başkanıymış”. Bu haberi ilk duyan Şarip olmasına rağmen, diğer köy halkı tarafından da hemen duyulur. Ufak tefek yapılı Şarip, evden eve paytak paytak koşturarak haberi duyurmaya çalışıyordu. İdari birlik başkanının emrini her eve duyurmak için sabırsızlanarak köy arasında koşturup durmuştu.

– Hey, millet! Evinize çeki düzen verin. İlçe başkanı geliyor. Halkın durumunu öğrenmeye geliyor. Hazırlıklarınızı yapın. Hey!

Torka Nine sinirlenerek:

– Aman, Allah’ım! Hazırlanıp da ne yapacağız? Yaz gelir gelmez, ininden çıkan hayvanlar gibi buralardan temsilciler de eksik olmuyormuş be.

Şarip, hemen viyaklamaya başlar:

– Hey, böyle şeyler konuşmayın, bu gelen kişiler ciddi insanlardır, boşuna gelmiyorlar.

– Hey, millet, hazırlanın! Yeni başkan geliyor. İstediği kapıyı açıp kontrol edebilir. İstediği eve misafir olabilir. Hey, millet! Bağırtısıyla, evden eve koşturan Şarip, halkın hepsini telaşlandırarak, huzurunu kaçırır. Fahreddin’in evinin yanına geldiğinde duraklar:

– Hey, dünür! Sen de hazırlıklarını yap. İlçe başkanı geliyormuş. Belki de senin evine gelebilir, kim bilir? Bu köyde doğru düzgün denebilecek başka ev de yok zaten…

– Ha, öyleyse tamamdır. Sen dert etme dünür. Dedi Fahreddin, Şarip’in arkasını sıvazlayarak onu sakinleştirmeye çalışır.

Bu arada Hansulu evde değildi, demin gençlerle birlikte Gölkuyu tarafa bayramlaşmaya gitmişti. Annesinin ise kızımın düğünü olacak diye, sevindiği falan da yoktu. Nazik yürekli ananın yüreği son zamanları pek hüzün doluydu ve ıstırap içinde çektiği üzüntüden dolayı iyice zayıflamıştı. Fahreddin ise bütün bunları bilmiyor ve görmüyor değildi, fakat ne çare. Hayat yüzlerine gülmediği sürece ne yapabilirlerdi ki? Ocağı yıkılarak, çoluk çocuğuyla işsiz güçsüz, yersiz yurtsuz kalan zenginlerle beyler, iyilerle doğrular az mıydı sanki?

Bekledikleri misafirleri silahlı iki polisle birlikte tam da öğle saatlerinde köy kenarına gelerek atlarından inmeye başlarlar. Milletten önce havlayarak öne atılan köpekleri, Şarip eline aldığı sopasıyla kovalayarak susturmaya çalışıyordu. Ardından kendisi paytak paytak yürüyerek gelip uzun boylu ve başına deri kep giyen, omuzuna gri asker paltosunu örten ve köye yorulmuş gibi kaşlarını çatarak bakmakta olan Rus adama iki elini uzatır.

– Zdresti, diye, yavaşça seslenerek aşırı bir ilgiyle selam verir. Ona sağ elini uzatan uzun boylu delikanlı:

– Zdrastvuyte, diye, soğuk bir şekilde selamını alır. Başkan hakkında, dışarıdan gelen genç Rus birisidir, dediklerini Şarip daha önceden duymuştu. Misafir, Şarip’i tanımadığı için, “Bu da kim?” dercesine yanındaki gözlüklü, zayıf, yaşlıca Apanas’a baktı. Şarip, Apanas’ı tanıyordu. Apanas ise Çar’ın baskısıyla Mikhail zamanında buralara sürgün edilerek gelen Ruslardandı. Hükümet dönemine kadar Temir’deki mektepte ders vermiş, hükümet geldikten sonra kazada çalışmak için kalmıştır. Geçen sene eyalet valisi olarak atandı, diye duymuştu. Şimdi ise bu ilçeye Ulusal Uygulama Komitesi’nin başkanı olarak geliyormuş. Kendisi çok iyi Kazakça biliyordu. Apanas, Şarip’i sırtını sıvazlayarak, tanıştırdı:

– Yoldaş Kaspakov dediğimiz kişi kendileri olurlar. Kazakça diyecek olursak Şarip ağabey.

– Evet, Kaspakov, Kaspakov.

Şarip, gülümsemeye çalışarak kafasını salladı. Daha sonra kaşlarını çatarak bakmakta olan birinci başkan biraz yumuşayarak, kafasını salladı. Apanas Kazakça rahat rahat:

– Evet, Şarip ağa. Güle güle oturun. Bayramınız da kutlu olsun, diyerek, iltifat etti.

– İyi, iyi, âmin, Apanas.

Misafirlerin yanında idari birlik başkanı Dükenbay, eskiden Şarip’i köy başkanı yapmak isteyen Asan adlı delikanlıyla iki polis daha vardı. Onlardan biri bu köyden olan, geçmişte Ezbergen’i sürgün eden pehlivan gibi Boğabay polis iken, diğeri Şarip’in tanımadığı zayıf, esmer delikanlıydı. “Jekey” diye, tanıştırdı onu Apanas.

Bu arada Fahreddin başta olmak üzere köylüler de gelerek konuklara selam verdiler.

Apanas ilçe başkanına Fahreddin’i tanıştırır.

– Semen Haritonoviç. Bu kişi demin gelirken size bahsettiğim Fahreddin Bey. Birlik işlerine çok yardımcı olan, bu köyün aksakalıdır kendileri. Apanas, toplanan halkın dikkatini gelen önemli misafire çekmeye çalışır. Bu bey, yeni açılmakta olan ilçedeki parti komitesinin birinci sekreteri yoldaş Kalaşnikov Semen Haritonoviç. Yurdu dolaşmaya çıkmıştık. Semen Haritonoviç Kazaklar arasına ilk defa geliyor. Bu sebeple buradaki halkın durumunu, yaşamını, köydeki birlik işlerinin gidişatını kendi gözleriyle görerek öğrenmektedir.

– Hoş geldiniz, görünüz, dolaşınız, misafirimiz olunuz. Dedi Fahreddin Rusça. Kalaşnikov Fahreddin’in geniş omuzlu iri vücuduna, başının bir yanına giydiği nakışlı takkesine, güneşe yanmış geniş alnına, güzelce tıraş ettirdiği kırlaşmış olan sakallarına, edepli, düşünceli simasına dikkatle bakıyordu. Ayrıca, bu zengin köy ağasının Rusça olarak söylediği tatlı sözleri onu iyice şaşırtmıştı.

– Fahreddin Bey Rusça da iyi biliyormuş, dedi, tebessümle kafasını sallayarak.

Fahreddin bıyığını sıvazlayarak:

– He, işte, ekmeğimizi isteyecek kadar biliyoruz yönetici yoldaş.

– Haydi, buyurun. Sizler için Fahreddin Bey özel olarak yemek hazırlatıp sofra serdirdi, diye Şarip, koşarak misafirlere yol gösterdi. Apanas Şarip’in teklifini Rusça olarak Kalaşnikov’a söyleyince, o “Öncelikle köyü dolaşıp bir görelim,” dedi.

Kalaşnikov hangi eve bakarsa baksın gördükleri, duvardan duvara sere serpe sergilenmiş olan süs eşyaları, hayvan derileri, çeşit çeşit dünya mülkten ibaretti. Çadır evin başköşelerine serilmiş olan desenli keçeler, asılmış kilimler, kat kat olarak toplanmış yastık yorganlar, kemikten yapılmış sandıklar, ahşap, ayaklı elbise askılıkları, örgülü ip askılar vardı. Evin bir köşesindeki yatağın önüne asılmış ipek perdeler göz kamaştırıyordu. Kapı önlerinde ayaküstü eğilerek nezaket gösteren kadınlarla kızlar duruyordu. Hepsi pek güzel giyinmişti. Bileklerinde, parmaklarında, kulaklarında, saç bağlarında şıngır şıngır ederek parlayan altın, gümüş ve değerli taşlardan yapılmış takıları vardı.

Ocak başları tertemizdi. Sofralar seriliydi. Sofralar, Kalaşnikov’un hiç görmediği bauırsak⁹, süzülmüş yoğurttan yapılan tuzlu ve kurutulmuş yiyecek, peynir, darıdan yapılmış tatlılarla dolup taşıyordu.

– Bana bir yoksulun evini gösterir misiniz? Dedi Kalaşnikov.

– Demin girdiğiniz ev, yoksul bir kimsenin eviydi, diye yanıtladı Şarip. Girmiş oldukları Bulış’ın eviydi.

– Ne kadar hayvanı vardır onun?

– Eyvah, o zavallının hiçbir şeyi yoktur, çok fakirdir. 20– 30 koyunuyla keçisi, yavrularıyla birlikte 3 devesi ve bir tek atı vardır.

– Beyin kaç hayvanı vardır?

– Ha, Beyimizin hayvanları epey azalmış durumdadır. Zamanında çok zengin idi. Et olsun diye hükümete verdi. Sattı, kesti, verdi, yani yok etti, bitirdi hepsini.

– Kalanı ne kadar?

– İki yüz kadar koyunuyla kırk elli atı, on kadar devesi kalmıştır sadece.

Kalaşnikov bütün bunları dinlerken, karşısına çıkan genç kızlarla gelinlerin giysileriyle oturup kalkmalarını dikkatle izlemekteydi.

Fahreddin, konuklarına beyaz evin kapısını kendi elleriyle açarak içeri buyur etti. Dışarıda ise polis Boğabay kaldı.

Evin başköşesine geçerek yerleşen Kalaşnikov, âdeta bir müzeye girmiş gibi çok şaşırır. Daha önce girdiği evlerle evlerindeki zenginlikler, şu Beyin evindeki güzellik ve zarafetin yanında dilenci barakası gibiydi. Bu evin sadece dolup taşan mal mülkle değil, yüksek bir zevkle döşendiği fark edilmekteydi. “Böyle ıssız yerlere kurulmuş nasıl bir saltanattı bu?”. Üstelik “Gittiğin bölge Kazak bozkırının en geri kalmış bölgesidir. Sovyet idaresinin gelişemeyerek, canlanamadığı ters bir bölgedir. Oralarda her şeyi sıfırdan başlamak lazımdır” diye, Kazak bölge komite sekreteri Filipp İsayeviç Goloşekin’in, yolcu ederken hatırlattıkları gelmişti aklına.

Sırga Hanım, sakince hareket ederek, kendi elleriyle büyük kara deri kaptan nefis kokulu sarı kımız ikram etti. Evin ortasındaki yuvarlak yer masasının üzerine birkaç kap dolusu kımız getirildi. Fahreddin, iki şişe çekuşke¹⁰ çıkarıp ortaya koydu. Misafirler yepyeni, kocaman İran halısının üzerine genişçe serilerek yavaş yavaş kımızlarını yudumladılar.

– Çudesno!¹¹ Diye kafasını sallıyordu Kalaşnikov. İlk defa kımız içiyordu.

– Fahreddin Bey’in evinde her şey var, mal mülk de var, yemek de çok, o kadın azmış, bu neden acaba? Diye, sual sordu bir kâse kımız içince rahatlayıp terlemeye başlayan Kalaşnikov şakaya vurarak. Apanas onun dediklerini Kazakçaya çevirdi. Konuklara hizmet ederek, kâseleri uzatmaya çalışan Şarip dayanamayarak bastırdı kahkahayı.

– İşte, deminden beri “Örnek Bey”, bu Beyi övdüğümüzün sebebi bu ya. Onunla da kalmıyor? Diye sohbete karışan Şarip, diğerlerine ağız açtırmıyordu. Onunla da kalmıyor, efendim, bu Bey kapısındaki uşağına kendi kızını vererek bu bayram sonrası düğün yapmaya hazırlanıyor. Bu da yetmiyormuş gibi, başlık almadan veriyor kızını. İşte, bu bey, böyle adaletli adamdır.

– Gerçekten de sizin öz kızınız mı? Derken, dikkatle bakakaldı Kalaşnikov.

Fahreddin, dolan gözlerini aşağı çevirerek.

– Evet, öz kızım… Tek kızım…

Şaşırarak kafasını sallayan Kalaşnikov.

– İlginç. Dedi.

Kapı önünde sessizce yemek hazırlamakta olan açık tenli Sırga Hanım, fokurdayarak kaynayan semaverin sağ yanına yanaşarak nazikçe dizlerinin üzerine çöktü. Yeni gelmiş gelin gibi bir dizinin üzerine oturarak çay sandığından yepyeni Rus porselenlerini çıkararak, Çin ipek bezleriyle silip, sofra kenarına yumurta dizer gibi dikkatle dizerek yerleştiriyordu. Bir süre sonra, sofra başındakilere güzel çiçek desenli kâselere doldurulan hoş kokulu Hint çayı sunmuştu.

Açıkgöz başmisafir bütün bunları dikkatle izlemekteydi.

Geniş yakalı beyaz gömleğinin üzerine yeşil ipek kaftanını atarak bağdaş kurarak rahatça oturan Fahreddin, omuzlarını kaldırarak Kalaşnikov’un yüzüne bakıp, konuşmaya hazırlandı.

– Hükümet siyasetinden haberdarız. Anlıyoruz da, hükümet fazla hayvanlarla mal mülke el koyuyor. Aldıklarını ortaya atıyor. Tamam, diyelim. Böyle bir şeye kendim razıyım, karşı değilim. Alsın. Fakir fukaraya dağıtsın, fakat düşünüp taşınınca bir şeyi anlamıyorum. Mal mülküne el koyarak, çoluk çocuğuyla kendisini ortada bırakacak kadar ne günahı vardır bu zavallı zenginlerin?

Kalaşnikov, döşeği bir kenara doğru itip, biraz düşününce başını kaldırdı.

– Böyle bir sual yönelteceğinizi tahmin etmiştim, dedi. Bu suali yalnız siz değil, egemen sınıfta hükmedenlerin hepsi sorar. Öncelikle, sizin halkınızda “Mal bakana aittir, dünya bulana aittir,” diye bir atasözü varmış. Bu söz, halk tarafından çok bilinçli söylenmiş bir sözdür. Partinin bugünkü siyaseti, sadece halkın bu hayalini gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. Eskiden beri zenginin malını ırgatlar, çobanlar gütmüştür. Parti, şimdi ise işte, o hayvanları ırgatların eline teslim etmek istiyor. Evet, Sovyet hükümeti ırgat çalıştıran büyük zenginleri rahat bırakmayacaktır. Sebebi, zengin zengin olalı, ırgat da ırgat olalı, zenginler kendi ırgatlarına rahat bir hayat sürdürmemiştir. Hükümet ise yoksullarındır.

Fahreddin burada gerçekten kaybetmişti. Sohbetin yönünü hemen değiştiriverdi.

– Hayır, yoldaş efendi. Ben zaten şimdiki hükümetin siyasetine karşı değilim. Aksine, onları kolluyorum. Hükümet uygun görürse kendi razılığımla fazla mal mülkümü vermeye hazırım. Sorduğum şey, hükümet alacağını alınca bizleri perişan edip, yerimizden yurdumuzdan ederek çaresiz bırakmaz mı, diyorum, diye Fahreddin, ter içinde kalarak pek huzursuz olmuştu.

– Yo–yook… Diye sakinleştirmeye çalıştı Apanas. Hepsi kanunlara uygun olarak gerçekleşecektir. Sizin yeriniz zaten ayrıdır. Hükümet için yaptığınız çalışmalarınız mutlaka dikkate alınacaktır.

– Bey ağa, işin aslına bakacak olursak, siz çok zenginlerden sayılmıyorsunuz. Gelişigüzel söylenen her söze inanıp korkmayı bırakın, sözleriyle Dükenbay da Fahreddin’i rahatlatmaya çalışır.

– İkramlarınız için teşekkür ederim, diyen Kalaşnikov, Sırga Hanım’a dönerek başını eğdi ve ardından askerler gibi hızla hareket ederek yerinden kalktı.

Diğer misafirler de onunla birlikte alelacele ayaklandılar.

Esmerce gelen polis Jekey, evden herkesten önce çıkınca, demin bıraktığı yerde Boğabay’ın olmadığını farkeder. Surjekey yüreği hoplayarak “Buna ne oldu acaba?” diye, merakla evin arka tarafına döndüğünde, Boğabay ev arkasında iki genç delikanlıyla tartışmaktaymış. Genç delikanlılardan kısa boylu, geniş omuzlu ve şişmanca olanı eve girmek için ileriye doğru atılıyordu. Boğabay, iri bedeniyle onun önünü kesmeye çalışmaktaydı. Surjekey, hızlı adımlarla hemen yanlarına geldi.

– Siz ne yapıyorsunuz bakayım? Dedi sinirlenerek.

– Bir zamanlar beraber çobanlık yaptığımız gençler bunlar. Beyin kızını kurtarmak istiyoruz, bizi gelen vekillerle görüştür, diyorlar. Olmaz, diyorum anlamıyorlar, dedi Boğabay terini silerek.

Jadakay’ın gözleri fal taşı gibi olmuştu.

– Yoldaş polis, bizler adalet için savaşmaktayız, Vekile şikayetimiz var.

– Hey, nerdeki vekil? Bu gelen ilçenin sekreteri oluyor, diye Surjekey iyice sinirlendi. Haydi, bakalım, defolun. Marş…

– Ağabey, şikayetimiz vardı iletecek. Dedi Şege, o adamın üzerine giderek.

– Ne şikayeti?

– Fahreddin kızını kendi isteğiyle değil, zorla veriyor…

– Siz de kimsiniz?

– Bizler yoksul gençleriz.

– Öyleyse kaybolun bakayım. Zorbalık gördüyse şikayeti kızın kendisi yazsın. Marş… Dedi Surjekey, Şege ile Jadakay’ı göğüslerinden iterek.

– Adalet için savaşamayacak mıyız yani? Sovyet hükümeti nerede?

– Marş! Diye, bağırdı polis. Jadakay ile Şege yavaş yavaş geriye çekilmek zorunda kaldılar.

Bu arada gelen misafirler atlarına binerek uzaklaşmışlardı. Majan köyüne doğru gidiyorlardı. Köyden çıkarlarken Kalaşnikov:

– Gerçekten de bu memlekette hala hiç bir şey değişmemiş görünüyor. Devrim rüzgârı buraları es geçmiş gibidir. Üf, çok şeyler yapmak lazım. Çok şeyler, dedikten sonra derin bir iç çekerek kafasını salladı.

2

Hansulu bugüne dek birçok düğün derneğe katılmıştı, fakat bugünkü kadar keyifsiz bir düğünü hiç görmemişti. Bu düğün, Hansulu’nun kendi düğünü idi.

Babası bugüne dek biriktirdiği bütün mal mülkünü bu düğün için hesapsızca harcamaktaydı. Köyün iki ucunu birleştirecek şekilde yüzü aşkın ev dikilmişti. Yüzlerce koyunlar kesildi. “Düğün başı” şarkısını söyleyen ozana at bindirdi. “Ocak yarışı” yapanlara bile başta bir at olmak üzere bir sürü mal dağıttı. Bütün köyün katıldığı at yarışına iki yüz kadar at verip, büyük ödüle kocaman iki deveyi dikti. Güreş yapan pehlivanlara büyük ödül olarak bir at verdi. Âşıklar atışmasında yenenlere de yenilenlere de ödüller dağıttı. Çok eskilerde Kospan’ın hayrına verilen yemekten sonra, ilk defa böyle büyük bir merasim gerçekleşiyordu. Bütün bu söylenenlerle yapılanların hiçbirisi Hansulu’yu birazcık olsun etkilememişti. Evin tam ortasını bölerek çekilen perdenin arkasında, kız arkadaşlarının ortasında, büyük düğün ile eğlence dolu çevreye sadece kapı kenarından ağlamaklı gözlerle bakmakla yetinmekteydi. Âdeta dili bağlanmıştı. Kendinde değildi. Babası başta olmak üzere, büyüğüyle küçüğüyle epey kalabalık olan halk, bütün millet, sanki onun içindeki feryatları duymayacak kadar sağırlaşmışlardı ve acımasız kader gibiydiler. Suyun kuvvetli akışı, bir tek Hansulu’yu suya düşen çöp gibi evire çevire oynatarak götürmekteydi. Götürüyordu. Karşı koyarak harekete geçecek hiç gücü dermanı yoktu. Uzun ok gibi kirpiklerinin arasından damla damla yaşlar ardı ardına sıralanıyordu.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

(Ilıkbulak)

dönüş

2

(kadıları)

dönüş

3

(Körebe)

dönüş

4

“Düken” Çarlık idarenin konsey üyesi olan Dükenbay’dır.

dönüş

5

At etinden hazırlanan sucuk.

dönüş

6

Deveyi.

dönüş

7

Beş şehir.

dönüş

8

Tek hörgüçlü erkek deve.

dönüş

9

pişi.

dönüş

10

İçki.

dönüş

11

Harika!

dönüş