*****

MAHİR ÜNSAL ERİŞ

ÖBÜRKÜLER

*****

Can Çağdaş

Öbürküler, Mahir Ünsal Eriş

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Şubat 2023, İstanbul

Dizi editörü: Cem Alpan

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni ve kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-6133-1

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25 Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

MAHİR ÜNSAL ERİŞ

ÖBÜRKÜLER

ROMAN

*****

Mahir Ünsal Eriş’in Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Sarıyaz, 2019

Kara Yarısı, 2019

Bangır Bangır Ferdi Çalıyor Evde..., 2021

Olduğu Kadar Güzeldik, 2021

Dünya Bu Kadar, 2022

*****

MAHİR ÜNSAL ERİŞ, 1980’de Çanakkale’de doğdu. Arkeoloji ve tarih okudu. Hayatını çeviriler yaparak ve yazarak sürdürüyor. Gençlerbirliklidir; söylenişi bile güzel. Kitapları: Bangır Bangır Ferdi Çalıyor Evde... (2012), Olduğu Kadar Güzeldik (2013) (60. Sait Faik Hikâye Armağanı), Dünya Bu Kadar (2015), Benim Adım Feridun (2016), Öbürküler (2017), Kara Yarısı (2019), Sarıyaz (2019), Diğerleri (2020) ve Gaip (2022).

*****

Çoğu üyesiyle kan bağım bile bulunmayan
büyük, geniş aileme…

*****

BU YARISI

Refik Halid Karay’ın kıymetli hatırasına...

*****

(...)

Kampana.

Düdük.

Hareket.

510 numaralı üçüncü mevki vagon.
Koridor.
Bir adam

birinci pencereden toprağı seyrediyor:

durmadan gelip

durmadan giden toprağı.

Toprakla beraber

ve aynı hızla

şunlardır aklından geçenler:

“Ne tez gidiyor toprak.

Bizim köyün ormanındaki kavak

telgıraf direği olur mu ki?

Tıramvay direkleri demirdi İstanbul’da.

Dünyayı dolaşsa adam

İstanbul ayarı şehir bulur mu ki?

*****

1.

Pahlanmış köşeleri, kambur sırtıyla dev bir kabuklu hayvanı andıran otobüs, ağaçlığın ardından önce toz ve dumanını, sonra yüzünü gösterdi. Geceyi yırtan hırıltısı kendisinden önce gelmişti. Ağır ağır yaklaştı. Yorgun ve kederli bir sokak köpeğinin iç çekişini andıran garip bir ses çıkararak, bekleşen kalabalığın önünde durdu. Vakit gece yarısını geçeli birkaç saat olmuş, sokaklar, Niğde’nin kuru ayazına kesmişti. Ayazda, kıpırdamadan, sanki vahşi bir hayvanı ürkütmekten korkarmış gibi öylece hareketsiz bekleyen onca insan, onca çocuk, çul, çaput, çuval, denk, zembil ve bavul, otobüsün gelişiyle birdenbire canlanıverdi. Analarınca çekelenen, sümüğü burnunda kurumuş bebeler, otobüsün üstüne denklerini bağlamaya çalışan babalar, bir kenarda tütün sarmaya uğraşan kafaları matruş askerler, otobüse dayanmış öksüren dedeler, gecenin keskin soğuğuna yayılmış sessizliği bozan bir mahşer yeri kuruverdiler. Toroslar’ın karanlık yamaçlarına bir beşik gibi sallanarak tırmanıp inen otobüste her nasılsa uyumuş olanlar da bu gürültüye uyanıp indiler, kuru kar ayazında üstünkörü bir soluklanıp yeniden yerlerine döndüler. Bu otobüs, haftada üç gün Adana Garajı’ndan kalkar, Tarsus sapağından Çamalan’a varıp buradan nefes nefese Toroslar’a sarmaya başlar, Pozantı’dan aşağı sallandı mı Ulukışla’da düze iner, Bahçeli’yi ardında bırakıp gece yarısını biraz geçe Niğde Garajı’na girerdi. Buradan yolcusunu alınca Bor üzerinden Aksaray yoluna çıkar, bu kederli ve suskun kazayı da atlattı mı öğlene doğru Şereflikoçhisar’a, birkaç saate de genç Cumhuriyet’in afili başkentine, Hergele Meydanı’na ulaşırdı. Orada yolcusunu, çuval ve denklerini döktükten sonra, daha motoru soğumadan, akşamına geri dönmek için yola düzülen bu otobüsten öncesi iyice perişanlıktı. Tek atlı arabalarla Niğde’den Ankara üç buçuk gün sürerdi. Denk gelirse bir kamyonun arkasına atlayanlar, sarsıntı, toz ve güneşten yolda kusa sıça havalelenir, bir günlük yolculuğun ardından Ankara’da üç gün kendilerine gelemezlerdi. Menderes zamanında bu otobüs başladı. O zaman haftada bir gündü. Pazar günü Adana’dan yola çıkar, pazartesi gününe Ankara’da işi olanları getirir, cumartesi günü gerisingeri dönerdi. İhtilalden bir buçuk sene sonra İnönü yeniden başa gelince, Menderes’in Adana’ya pamuk işçisi, Ankara’ya evrak ve para taşımak için icat ettiği bu otobüs haftada üç güne çıkartıldı. O kadar eski ve hantal bir otobüstü ki, bıraksalar bir köşede horlayarak uyuyacak, bir daha da dürtsen, vursan uyanmayacak gibi görünüyordu.

Otobüs hareket etti. Küçük Sabire, bütün bu gürültüye rağmen bir kez olsun gözünü açmamış, domuz sıkısı sarıldığı kundağında azıcık olsun mızırdanmamıştı bile. Kundak Fevziye Hanım’ın, ortanca Sacide ise babası Fahrettin Bey’in kucağındaydı. Tahta bavul, otobüsün üstündeki bagaja sarılmayıp içeri alınmıştı. En büyükleri Suat, sırtını annesine verip, koridora konmuş bu bavulun üstüne oturtulmuştu. O zamanlar çocuklara yer almak ayıp sayılırdı. Zaten haftada şu kadar sefer ta Adanalardan kalkıp, Çukurova’nın tüm yolcusunu Ankara’ya taşımaya uğraşan bu gayretkeş otobüste çocuklara yer istemek kimsenin aklına bile gelmezdi. Otobüsün hareketinden biraz sonra, çocukların ikisi birden uykuya daldı. Fevziye Hanım’ın da başı uykuyla devrilecek gibi oluyor, makadam yolda öksüre tıksıra yuvarlanan otobüsün sarsıntısıyla kendine gelince önce kucağındaki Sabire’ye sonra kocasına bakıyordu. Çocukların uyuduğunu gören Fahrettin Bey, bir sigara yaktı. Önce yolu, sonra Ankara’yı daha da sonra yolun sonunda onları bekleyen İstanbul’u düşündü. Bir kez, Kayseri’de Ticaret Lisesi’ni bitirdikten sonra İktisadi Ticari İlimler Akademisi’ne imtihana girmeye gelmişti Ankara’ya. Bulvarlarında dolaşmış, Gençlik Parkı’nı, Atatürk’ün naaşının kısa süre önce nakledildiği Anıtkabir’i görmüş, Ulus’tan Yenişehir’e gitmek için troleybüse bile binmişti. Akademiyi kazanamayıp dönünce akranına, “Şehir gibi şehir kardeşim,” diye anlatmıştı. “Başkent gibi başkent! Fıskiyelerinden akan su bile medeniyet kokuyor!”

O kadarını iyi kötü aklı kesiyordu. İndikleri yerde bekleşen arabacılardan birine yüklerini devirip istasyona gidecekler, orada Ankara Ekspresi’nin saatini bekleyip ona binecekler, gün batacak, gün doğmasına yakın, ver elini Haydarpaşa. İşte oradan sonrası biraz içini huzursuz ediyordu Fahrettin Bey’in. Fevziye Hanım’a belli etmemeye çalışsa da, dişleriyle yanak içlerini kemirmesinden, kaytan bıyıklarını eliyle bozup bozup yeniden taramasından anlaşılıyordu. Ya bulamazsa, ya bilemezse. Rezil olmak bir yana, çoluk çocuk nereye giderlerdi gecenin kör saati? Yol bilmeden, iz bilmeden.

Bu işi Esat Mümtaz Bey açtı başına. Bor’un eski kaymakamı. Asker gidip de İnönü yeniden hükümet kurunca, Esat Mümtaz Bey mebus olup Halk Partisi’nden meclise girdi. Taze mebus, Fahrettin Bey’in Kayseri’den, leyli okudukları Ticaret Lisesi’nden beri ahbabıydı. Fahrettin’in kazanamayıp gerisingeri döndüğü sene Esat Mümtaz, Mülkiye’ye kayıt yaptırmış, sınıf arkadaşı Niğde’de Sümerbank’ın muhasebesini tutarken, on seneye kalmadan Bor’a kaymakam gelmişti. Esat Mümtaz, hatır sayar, gönül yapmasını bilir, nazik, güngörmüş bir delikanlıydı. Allem etti kallem etti, Fahrettin’i müdür yaptırdı Sümerbank’a. Hatırlı dostlara mektuplar yazıldı, Ankara’ya teller çekildi, hediyeler yollandı. Nihayet muvaffak olundu. Fahrettin Bey’in müdürlüğünden iki yıl kadar sonra Esat Mümtaz önce Akhisar’a kaymakam, sonra Gümüşhane’ye vali tayin edildi. Sonra işte bu mebusluk işi çıktı. Topladı tasını tarağını Ankara’ya gitti. Ama dostunu unutmadı elbet. Yalnızca fukaralık içindeki yatılı okul ahbaplığının değil, Kemerhisar’ın bağları, Bağçalı’nın meyvelikleri arasında çengi çaldırıp köçek oynattıkları hovarda gecelerinin de hatırına hürmeten. “Hepimiz memleketlerimizi seviyoruz muhterem dostum,” diyordu sabık kaymakam, taze mebus. “Ama millete hizmet mevzubahis olduğunda memleket şuurunu bir tarafa bırakıp vatan şuuru ile hareket etmeliyiz. Bizler okumuş insan olmakla, bu vatana hizmete medyunuz. Cumhuriyetimizin yegâne ülküsü nedir? Muasır medeniyetler seviyesinde, müreffeh ve münevver bir hayat tesis etmek. Şu halde bunu bir arı kovanına benzetebiliriz. Her arı, kendi canının yetiştiğince bal yapmakla mükelleftir. Arının şu çiçeği beğenmedim şundan bal almak istiyorum demesi kabil midir? Biz de öyle olmalıyız.” Esat Mümtaz Bey, Fahrettin Bey’in maaile Ankara’ya ya da İstanbul’a hicretinden yanaydı. Ona göre eski dostu bozkırın ortasında sırtını Hasan Dağı’na yaslamış bu kasaba irisi vilayette harcanmaktaydı. Kabiliyeti ve zekâsıyla daha büyücek şehirlerde memlekete daha faydalı olabilir, oralarda üç çocuğunun üçünü de hakkıyla okutup hayırlı evlat sırasına sokabilirdi. Mamafih, bu hal Fahrettin Bey’in biraz kafasını karıştırıyordu. Okumuş adama Niğde’de, Ankara veya İstanbul’dan daha çok ihtiyaç vardı. Nitekim bu işin peşini bırakmadı Esat Mümtaz. Mebus olalı daha bir seneyi henüz devirmişti ki “İvedi” mührüyle resmî yazı geldi Fahrettin Bey’e. “İktisat Vekâleti’nin teklifi ve İcra Vekilleri Heyeti’nin kararile, bankamızın İstanbul Beşiktaş’ta müesses bulunan mağazasına tayininiz hususunda gereğini rica ederim.” Ertesi gün de bir telgraf. “Aziz dostum, işittim ki tayin emri eline ulaşmış. Gelecek hafta Niğde’ye geleceğim, bu işin tafsilatını konuşalım.”

Konuştular. Esat Mümtaz, uyuyan bir başın altından sıcacık yastığını çekip almış gibi huzurunu kaçırdığı bu aile için çok hayırlı bir işe kalkıştığını düşünüyor, onlara yardımcı olmak için elinden geleni yapmak istiyordu. Bir defa bütün bu eşya, bu eski mobilyalar, tel somyalar, bu kandilleri kararmış lüküs lambalarıyla dolu takıl tukul muhakkak burada kalmalıydı. Bu kadar eşyayı bir kamyona doldurup İstanbul’a gitmenin akıl kârı yanı yoktu. Bir marşandize konup Haydarpaşa’dan alınsa, o zaman da evvela eşyayı trene yükleyebilmek için Adana’ya taşımak lazımdı. Her haliyle işin astarı yüzünden pahalıya gelecekti. Esat Bey her şeyi düşünmüştü. Partiden, emlak işleriyle meşgul bir arkadaşına ricacı olacak, ondan eşyası içinde bir ev bulmasını isteyecekti. Buldu da. Bir hafta geçmemişti ki bir adres tutuşturdu Fahrettin Bey’in avucuna. “Boyalıköşk Sokağı Numero 57, Arnavutköy, İstanbul.” Eşyanın kimisini satıp savdılar, kimisini eşe dosta, bazısını düşküne fukaraya bıraktılar ve düştüler yola böylece.

Yamyassı bozkırın ortasına kurulmuş devasa bir çadır gibi sağ yanlarında yükselen Hasan Dağı’na bakarken, Fahrettin Bey de uykuya daldı biraz. Otobüs, uyku, ter, mazot, sarmısak, tütün dumanı ve bebek kusmuğu kokuyordu. Fahrettin, içinin bal kâsesine giren bir kaşık gibi ağır ağır uykuya devrildiğini hissetti. Hasan Dağı’nın ardında gökyüzü pembeler boyanmaya başlamıştı.

Fahrettin Bey gözünü kucağındaki Sacide’nin huzursuz kıpırdanışıyla açtı. “N’oldun kızım, ne debeleniyorsun?” dedi fısıltıyla. Kız önce biraz utanır gibi oldu, sonra babasının kulağına uzanıp, “Küçük aptesim geldi baba,” diye fısıldadı. Fahrettin Bey dışarıya baktı, çok uzakta, çorak araziye serpiştirilmiş yakın yakın ev kümeleri gördü. Bir sürüydüler. Saatini yokladı. Öğlene geliyor. “Az kaldı ineceğiz kızım,” dedi Sacide’ye, “azıcık dişini sık.” Fevziye Hanım, başı yutkunamayacak kadar arkaya düşmüş, altdudağını her nefes alışında titreterek uyuyordu. Bu haliyle uyuyan birinden çok, gasilhane tezgâhında yıkanmayı bekleyen bir ölüye benziyordu. Suat da uyanmamıştı henüz ama en küçükleri, kundağının içinde belli belirsiz kıpırdanıyordu. Fahrettin Bey, hafifçe kolunu dürttü karısının. “Hanım,” diye seslendi. Kadın uyanmadı. Otobüs o kadar sarsalayarak ilerliyordu ki, Fevziye kocasının dürtmesini fark etmedi bile. Hem elinin hem de sesinin şiddetini biraz daha artırarak, “Fevziye Hanım,” dedi Fahrettin Bey. “Fevziye uyan!” Fevziye, suyun içinde nefesini tutan birinin birden havaya kavuşması gibi büyükçe bir solukla sıçrayıp, “Hi!” dedi. Hızlıca bir gözle önce çocukları yokladı, kocasına dönüp, “Geldik mi?” diye sordu, cevabı beklemeden pencereden dışarı baktı. “Az kaldı,” dedi Fahrettin Bey, “toparlan hadi, oğlanı da uyandır. Bir saatten az bir vakit olacak.” Sesinde, buraları bilen, buralara daha önce gelmiş biri olmanın verdiği gururdan aldığı lezzet vardı.

Otobüs, Gölbaşı beldesini ardında bırakıp rampaya sardı. Bir yere kadar dayanacak, orada öksürmeye başlayıp yere yığılacakmış gibi dermansız, tırmandı, tırmandı, tırmandı. Bu tırmanış belki birkaç asır sürdü. Otobüs tırmandıkça, Fahrettin Bey’in, nasıl bir meçhule doğru yolculuk ettiğini bilememenin telaşıyla büyüyen korkusu da iyiden iyiye arttı. Bir yandan kucağında kıpırdanıp duran Sacide’nin huzursuzluğu, öbür yandan içeri dolan pırıl pırıl gün aydınlığına rağmen otobüsün dört köşesinde dinmeyen horultu ve bitmeyen yol, bu korkuyla karışınca Fahrettin’in asabını bozmaya başlamıştı. Ne zaman ki düze vardılar, ne zaman ki Söğütözü köyünün derme çatma damlarından incecik tüten dumanlar uzaktan seçildi, o saat askerin yola dizdiği engelleri gördüler. İhtiyar otobüs gemine asılmışlar gibi ıhlayarak durunca uyuyanlar uyandı. Şoför kalktı, kolu indirdi, kapılar açıldı. İçeri uzanan asker başı, herkes insin, diye buyurdu. Bir homurtudur başladı. Şişmiş gözleri, ağız kenarlarında kurumuş salyalarıyla yol kenarına dökülen yolcular hüviyetlerine ve tütünlerine davrandılar. Erkekler bir yana, bebeleriyle kadınlar bir yana dizildiler. “Askerler şu tarafa ayrılsın,” dedi çavuş. Erkeklerin sırasından üç-dört kara kuru delikanlı öne çıktı. Onlara benzeyen başka bir tanesi geldi, tüfeğin namlusunu sağ yanına doğru sallayıp kenarda bekleyen cemseyi işaret etti. Beraberce kamyona doğru yürüdüler. Kalanlar mırıl mırıl söyleniyordu. Çavuş hepsinin hüviyet defterlerini toplattı. Karşısına geçtiğinin hüviyetine bakarak sualler sordu, cevaplar aldı. Bir-iki tipi bozuğu daha yanına ayırdıktan sonra geri kalan yolcuyu hayırlı yolculuk dileyip bindirdi otobüse. Şoför, motor gürültüsünde herkes duyabilsin diye bağıra bağıra anlattı sonra, arada bir arkasına dönerek. İki ay evvel İnönü’ye karşı teşebbüs edilen suikasttan beri böyle bir âdet çıkmıştı. Başvekile hücum edip arabasına üç el kurşun sıkan meczubun, bu iş için Kayseri’den hususi geldiği tespit edildiğinden, Ankara’ya giren tüm yollara asker karargâh kurmuştu; sıfatını, suretini beğenmediğini alıp geri yolluyordu.

Bir saati bulmadı ki Ulus’a, Hergele Meydanı’na vardılar. Meydan, kalabalıktı. Yalnızca öyle insan kalabalığı değil, göze görünen, bir cismi olan her şeyle dolu, tepeden tırnağa cümbüşe ve bağrış çağrışa kesmiş mahşerî bir hengâmeydi olan. Bir yanda bağıran çığırtkanlar, değnekçiler, arabacılar, öbür tarafta meleyen koyunlar, huysuzlanan arabacı beygirleri, ağnanan uyuz köpekler, gürültü ve duman içinde geçip giden hususi otomobiller, bir patırtıyla yolcu getiren, yolcu götüren köhnemiş otobüsler, tangırdayarak yürüyen tepeleri boynuzlu troleybüsler, simit satanlar, su satanlar, macun satanlar, ciğer satanlar, keçe satanlar, tespih satanlar. Herkes, o anda dünyada olması beklenen herkes orada, o kalabalık meydanda gibiydi. Fahrettin Bey, uyku semesi çocukları birer birer otobüsten indirdi. Çocuklar şaşkındı. Şaşkın, korkmuş, uykulu. Uzaklarda görünen apartmanlara, kalabalığa, satıcıların tezgâhlarına, sonu gelmeyen arabalara, karşıdaki ağaçlık yerde, ağaçlardan bile yükseğe su fışkırtan fıskiyelere, kısacık etekleri, ütülü takım elbiseleriyle, şapkalarıyla, çantalarıyla geçen insanlara bakakaldılar bir müddet. “Gelin şöyle,” dediğini duydular Fahrettin Bey’in, neden sonra. Gözleri kalabalığın arasında şaşıracak daha da fazla şey arar gibi bakınarak yürüdüler babalarının peşi sıra. Fahrettin Bey, bavulları, yükleri bir talikaya yük etti, çocukları da bir bir kucaklayıp eşyanın yanına oturttu. Sonra Fevziye Hanım’ı aldı, arabaya çıkardı. Herkes binince arabacı, işaret beklemeden “deeh” diye bağırdı. Bezgin beygir, kırbacı sağrısına yiyince burnundan tuhaf bir titreyiş çıkardı, bir hayli gönülsüz yürümeye başladı. Caddeye vardığında hızlanmıştı.

Çocuklar başka bir gezegene gelmiş gibi bitmek bilmez bir hayretle etrafa bakıyorlardı. Babalarının annelerine, “Burası Gençlik Parkı’dır işte,” dediğini duydular. Kafalarını Fahrettin Bey’in parmağının işaret ettiği yöne çevirdiler. O tarafta hâlâ fıskiyeler, yaklaştıkça daha da büyük olduğu anlaşılan bir havuzun içinden göğe doğru su sıkıyorlardı. Güzelce bir binanın önünden geçip parkın köşesinden döndüler. Yolun sonunda tren garı, onları beklermiş gibi yüzünü gösteriverdi dönünce. “Park ne demek?” diye soracak oldu Suat, şaşkınlıktan unuttu. “İşte,” dedi baba, “Büyük Atamızın kurduğu meclis de şurasıdır.” Çocuklar, talikanın gittiğinin aksi yöndeki ağaçlık bahçe içinde duran eski binaya baktılar. Fevziye Hanım, sanki biraz daha dikkat kesiliverse, Atatürk’ü silah arkadaşlarıyla binadan çıkarken görecekmiş gibi arayan gözlerle bakındı.

On dakikaya talika garın önünde durmuş, eşyasını heybetli sütunların dibine devirmişti bile. Her yer çok kalabalıktı. Değilse bile öyle geliyordu. Çocuklar Niğde’de bir haftada görecekleri kadar insanı, otobüsten inip şu gara geldikleri zamanda çoktan görmüş olduklarını düşündüler. Gar, bir insan mezbeleliği, bir ana baba günüydü. Çuvallar, denkler, yaygıları üstünde ekmek, domates, soğan kırıp yiyen insanlar, bir köşede iki baş kınalı koçunun yanında dikilen adam, ellerinde bavullarıyla bekleşen talebeler, başlarında iki inzibatla oturan yüzleri kıpkırmızı askerler, takım elbiseliler, yarım elbiseliler, resmi elbiseliler, poturlular, çarıklılar, fötrlüler. Her yer insan, yük ve mermerdi. Fevziye Hanım bu kadar mermeri bir arada görünce mezarlıkları, gasilhaneleri, musalla taşlarını hatırlayıp ürperdi. “Serinmiş içeriler,” dedi kocasına. Oysaki içerisi, insan nefesiyle boğulmuş, kıpırdanan kalabalığın etinin sıcağıyla ılınmıştı. Fahrettin Bey, karısının söylediğini hiç işitmemiş gibi, “Burada bekleyin de, şu biletleri alayım,” dedi. Çocuklar dayandıkları kolonun arkasından hayretle kalabalığı seyretmeye devam ediyorlardı. Kucağında, kocaman hunisi altından bir çiçeğe benzeyen gramofonuyla oturan fötrlü adamla, yanındaki sarı elbiseli kadına bakakalmıştı Suat. Kadının memeleri, elbisenin açık göğsünden dışarı fırlayacakmış gibi dolgun duruyor, her biri Suat’ın gövdesinden daha kalın görünen baldırları, elbisesinin oturunca daha da kısalmış eteğinden uzayıp gidiyordu. Sacide’nin gözü, üniforması apoletli adamın yanında oturan zeytin yeşili elbiseli küçük kızdaydı. Elbisesi ne güzeldi, Sümerbank’a hiç böyle güzel renkli kumaşlar gelmezdi. Gelse annesi de dikerdi elbet. Niğde’de, Fahrettin Bey müdür olmazdan evvel senelerce Cafri’nin terzihanesinde kalfalık etmişliği vardı. Belki İstanbul’da diker, diye geçirdi aklından, herhalde orada envai çeşit kumaş vardır. İskarpinleri de ne güzeldi subay kızının. Kendi ayakkabılarına baktı, kolonun arkasına doğru bir adım daha atıp ayaklarını sakladı.

Elinde biletlerle gelen Fahrettin Bey, “Bir saatten az var,” dedi, duvarda asılı dev saati göstererek. “On beş-yirmi dakikaya tren gelir, geçer oturursunuz kompartımanınıza, dediler.” Sonra durdu, unuttuğu bir şeyi o anda aniden fark edivermiş gibi, “Acıktınız mı?” diye sordu. Cevaplarını beklemeden Sacide’ye dönüp, “Küçük aptes diye tutturuyordun, bak şurada umumi hela var, annen götürsün,” dedi. Fevziye kaybolmaktan, tek başına bir hale uğramaktan korktu, götürmek istemedi. Tam Fahrettin ikisini birden azarlayacak gibi olmuştu ki kız, “Geçti aptesim, yok şimdi,” deyince konu kapandı. Kalabalığın içinde uluorta çişinin konuşulmasından biraz utanmıştı çünkü. Fahrettin Bey dışarı, perona çıktı, büfeden sandviç ve gazoz alıp geldi. “İyi yiyin, geceye kadar hiçbir şey yok başka,” diye de tembihledi. Suat ve Sacide hayatlarında ilk defa sandviç görüyorlardı. Suat o kadar beğendi ki bu şeyi, bir kısmını saklamayı bile düşündü. Bu tat hatırından silinirse, arada çıkarıp bir ısırık alabilir, koklayarak, ilk yediğinde duyduğu o büyülü hissi bir kere daha duyabilirdi. Ama yiyecek şeylerin hatıra olarak saklanamayacağını komşunun getirdiği çiğböreği divanın altında kurtlanana, farelenene kadar saklayıp da annesinden dayağı yiyince öğrenmişti. Sandviçler bitince Fevziye Hanım, kalabalığa arkasını dönüp oturduğu yerde, başından aşağı bir örtü geçirip altında memesini açtı, Sabire’yi emzirdi. Bütün bunlar olup bittiğinde Ankara Ekspresi, sıcacık olmuş demiri ve tüten bacasıyla bir kıyamet gürültüsü içinde perona girip yanaşmıştı.

En sondan bir önceki vagonda bir kompartımana bindiler. Çoluk çocuk yayıldılar. Beş dakika geçmeden kafaları, suratları matruş, alınları yanakları kızarık, dudakları güneşten çatlayıp yara olmuş iki asker “Selamünaleyküm” edip oturdular. Sabire kucakta, Sacide annesiyle babasının arasında duruyordu. Suat’ı karşıya, askerlerin yanına oturttular. Bu iki erik fidanı gibi tazecik asker, Suat’a iki koca adam gibi görünmüştü. Kolları, bilekleri kalın kalın ve kıllıydı. Suat, adam sırasına sokulduğuna gururlandı inceden.

Tren, madenî yaygarasıyla zemini titreterek Ankara Garı’ndan ayrılalı bir saati geçmişti ki çocuklar huzursuzlanmaya başladılar. Trenin bir türlü düzenini bulamayan aksak ritminin arasında sazlı, alkışlı gürültüler geliyordu uzak kompartımanlardan. Çocuklar olup biteni, treni, demirden çekilmiş iki çizginin üstünde yıkıla devrile koşuşturan bu metalik devi, içinde yol alan insanları merak ediyorlar, evden bir kere çıkmış olmanın verdiği o iç kıyıcı merak ve heyecanla daha çok şey görüp öğrenmek istiyorlardı. Bütün çocuklar gibi, gördüklerini kendi benzerlerine, arkadaşlarına, mahalleliye anlatabilmek için yaşıyorlardı. Bir gün Niğde’ye dönecekler, anlattıklarıyla herkesi hayrete boğacaklardı. Çünkü nereye giderlerse gitsinler ev hep Niğde’deki, o eşyası kırk beş dakikada boşalıveren, iki katlı kâgir bina demekti. Fahrettin Bey, çocukların huzursuzluğunu anlamıştı. Zaten önceki geceden beri ağzının içinde çocukla oturarak yolculuk etmekten de biraz bunalmış, ortalıktan azıcık aralansınlar istemişti. Yalnızca karısı ve çocuklarının okuyabildiği bir baş hareketiyle trenin içinde dolaşmalarına cevaz verdi. Daracık koridor boyunca, açılmış pencerelerden yola bakarak sigara içenler, trenin geride bıraktığı yerlere kusa kusa sararıp solanlar, yarı beline kadar sarkıp yolun çevresindeki ağaçların dallarını yakalamaya çalışan, talebe olduğu her halinden belli delikanlılar vardı. Onlara sürüne dolana vagonun sonuna kadar yürüdüler. Son kompartımanda ayaklarından birini altına toplayıp oturmuş, kaytan bıyıkları kırpık, keçe yelekli bir âşık, gürgenden oyma divan sazını çalıyor, “Ne güzel yakışmış allar Ayşe’ye” türküsünü söylüyordu. Oturanlardan ikisi türkünün coştuğunca alkış tutuyor, en köşede duran da olduğu yerde dikilmiş, bir sağa bir sola omuz devirerek oynuyordu. Âşık, türküyü kavuştağa bağlayıp “Haydi nenni de mor menevşeye, gülüm şaşıyorum ben bu işe,” dedikçe içeridekiler daha da aşka geliyor, oynayan “oh, oh” ettikçe, alkışçılar, “Nur ol Hacı Dayı!” diye bağırıyorlardı. Kapı aralığından bir müddet onları izledi Suat ve Sacide. Sacide, bu türküyü hiç unutmayacak, yanık sesiyle türküyü okuyanın Hacı Taşan olduğunu, yıllar sonra öğretmen okulunda okurken gördüğü bir plakla anlayacaktı.

Bir vagondan öbürüne, sonra öbürüne geçtiler. Yolcuların arasında, abadan pantolonları yamalılar, çarığı teyellilerden kravatlılara, süveterlilere kadar herkes vardı. Analarının bacak aralarında dikilen çocuklar, çuvalına yaslanmış uyuklayan köylüler, haşlanmış yumurta ve kuru soğan kokusu koridor boyu yayılmış gariban sofralar, kapısında jandarma içinde mahkûmlar bekleyen kompartımanlar gördüler. Vagon kapıları açılıp kapandıkça ortalık zehir gibi keskin bir sidik kokusuna kesiyordu. Bir kapı daha geçtiler. Bambaşka bir şeye açıldı o kapı. Üstü başı düzgün bir sürü insan, beyaz gömlek, ütülü kumaş pantolon giymiş garsonların servis yaptığı ak örtülü masalarda yemek yiyip içkiler içiyordu. Suat da, Sacide de hiç lokanta görmemişti o güne kadar. Gerçi Suat, Verem Savaş’ta aşı yaptırdıkları gün, oradan çıkışta babasıyla Çorbacı Vehbi’nin dükkânına gidip bol sirke, bol sarmısak bir kelle paça içmişti ama ne bu adamlar bir ayağı topal, omzundaki havlusu leş içinde Vehbi’ye benziyordu ne yedikleri şeyler Vehbi’nin iri taneli çorbasına. Yine de Suat, o tadı da saklayabilmeyi isterdi. Yemeklinin metrdoteli, kapıda beliren iki ufaklığın yanında bitiverdi çabucak. “Birine mi baktınız küçük?” diye çattı kaşlarını Suat’a. Daha şimendifer vagonunda tıngır mıngır yol giden bu acayip lokantanın şaşkınlığını atamamıştı ki soru karşısında kalakaldı. “Burası ne?” demiş bulundu gayriihtiyari. Metrdotel, sağ ayağının topuğunu olduğu yere vurup kapıya davrandı, “Hadi bakayım ananızın babanızın yanına,” diye kovaladı çocukları. Suat, kardeşinin elinden kaptığı gibi sıkışık koridorlarda koşturdu, kendi vagonlarının kapısına kadar. Oynayanlar oturmuş, cümbüş bitmiş ama saz hâlâ tımbırdıyordu. Âşık, “Aşağıdan gelir gelinin göçü” çalıyordu. Kompartımandakiler, bu yanık havanın dumanına kaptırmış, dertle, efkârla cigara içiyorlardı.

Kompartımana döndüklerinde askerleri gitmiş buldular. Babaları gardan aldığı Ulus gazetesini okuyor, anneyse karşı koltuğa yatırdığı bebeğin altını açmış, ıslak bezle apışarasını temizliyordu. Fahrettin Bey, çocuklara gözucuyla baktı, gazetesini okumaya döndü. Suat, trende beyaz örtülü masalarda, kırmızı lambalar ışığında yemek yiyen insanları anlatmaktan vazgeçti bir anda. Küçük kardeşinin başucuna ilişip karşıdan babasının gazetesini okumaya çalıştı: “Vaziyette bir fevkaladelik yoktur.”

Sacide, annesinin boşalttığı yere, cam kenarına geçip etrafı izlemeye koyuldu. Uzun bir süre gevrek, çıtır çıtır çatlamış bozkır toprakları aktı geçti. Uzaklardaki toprak damlara doğru uzanmış telleri taşıyan elektrik direkleri, sanki koşa koşa o evlere doğru gidiyormuş gibi hızla geçip gidiyorlardı pencerenin önünden. Tek tük keçi sürüleri, eşeği sırtında ölmeyi bekliyormuş gibi kayıtsız bekleyen köylüler, ışık oyunlarıyla insan sureti alan çıplak kayalar gördü. Ve masmavi, alabildiğine geniş ve bulutsuz bir gökyüzü... Çivit mavisinden biraz açık ama en az onun kadar capcanlı, ışıl ışıl bir renk, sonsuz kadar büyük. Sonra sonra toprağın rengi, kokusu değişmeye başlar gibi oldu. Tarla sınırlarına dikilmiş gölgelik ağaçlar, duvarlarına kireç vurulmuş kiremitli damlar, yoksul minareler, vahşi bir hayvanın iskeletini andıran sabanlara koşulmuş çelimsiz öküzler göründüler. Düzlükler dağlara döndü, dağlar yeşillendi, ağaçlandı, hava inceldikçe inceldi. Uzun uzun, sanki bu bir daha tekrar etmesi kabil olmayan manzaranın bir ânını bile kaçırmak istemiyormuş gibi dikkatle akıp giden yolun geçtiği yerleri seyretti Sacide. Dönüp kompartımana baktığında, annesini kucağında bebeği, babasını gazetesiyle uyuyakalmış gördü. Suat da başını kapıya doğru yaslamış uyumak üzereyken, kardeşini fark etti. Saz susmuş, trenin nihayetsiz gürültüsünün doldurduğu kulaklarda bir sessizlik hâkim olmuştu.

Eskişehir Garı’nda patırtıya uyandılar. İnenler binenler oldu. Yükler yüklendi, yükler boşaldı. Çoluk çombalak, keçi, kuzu, yaşlı, hasta, kör, topal birbirine karıştı bir süre. Sonra yine yol almaya başladı tren. Kompartımandan kafasını uzatan, içeride üç çocuğuyla oturan karıkocayı görünce hiç yeltenmeden yoluna devam ediyordu. Çok geçmeden yine daldılar. Çocuklar da uyudu bu kez. Bilecik’i geçip makas beklemek için durana kadar da açmadılar gözlerini hiç. Uyandıklarında gün çoktan kararmıştı. Gecenin karanlığı, trenin içinde, lambaların fersiz ışığına üzgün bir hava vermiş gibiydi. Fahrettin Bey kalkıp koridora çıktı, bir sigara yaktı. Başka zaman olsa sigaranın yüzüne bakmayan Fahrettin Bey, canı sıkkın oldu mu ya yanağının iç etlerini dişleriyle kemirir, ya şeytantırnaklarını koparır ya da ardı ardına sigarasına davranırdı. Dumanı içine çekmeyi bilmez, ağzına doldurup üfleyerek dilini damağını apacı etmeyi sigara içmek sanırdı. Yine de her nasılsa sıkıntısına iyi geldiğini düşünür, ceketinin iç cebinde her daim Yenice sigarası bulundururdu. O zamanlar bu sigara Menderes’in sigarası sayıldığından, kendisi pek alakadar olmasa da, etrafı ekseri Halk Partili olduğu için başkasının yanında çıkarmaz, kimsenin yanında sigara içmezdi.

Üstü başı sigara dumanı olunca, kompartımana dönüp bebeğe zehir zehir kokmak içinden gelmedi. Tuvalette elini yüzünü yıkamak istedi. Bok içinde, sidikten kat kat tortu bağlamış tuvalet dayanılır gibi değildi. Pişman oldu. Çıkıp koridorda pencereden sarktı hafifçe. Bir yanına Samanlı, bir yanına Köroğlu Dağları’nı alıp Pamukova’dan Sakarya Ovası’na doğru oflaya püfleye tırmanan trenin rüzgârı, üstüne sinen kokuyu alsın diye camdan hafifçe sarkarak bekledi. Saçları dağıldı, düzeltmedi bile. Trenin insan, demir, ahşap ve kir kokan içinden sonra temiz hava iyi gelmiş, yüzünü civar ormanların tazeliğiyle okşamıştı. Ne olacaktı şimdi? Gece yarısı İstanbul’a inecekler, nereye gideceklerdi? Arnavutköy. Nerdedir bu Arnavutköy? Esat Mümtaz defalarca anlatmıştı. “Trenin vardığı yerden karşıya, Karaköy’e, Kabataş’a, Beşiktaş’a vapurlar falan kalkar. Hangisi denk gelirse! Atlayıp geçeceksin karşıya, indiğin yerden el edeceksin bir damalıya. ‘Çek Arnavutköy’e,’ diyeceksin. Sonrası kolay, Arnavutköy dediğin şuncacık yer, sora sora Bağdat bulunmaz mı?”

Bir kocakarı otururmuş hemen bitişikte, bu tutulan evin bitişiğinde. Onun kapısını çalacakmış Fahrettin Bey. Kadın tembihliymiş zaten, bekliyormuş yeni kiracıları. Bir güzel silmiş, süpürmüş evi, öteberisini almış koymuş. Tel dolabını doldurmuş, çarşaflarını, nevresimlerini bir güzel yuğmuş, çitilemiş tertemiz. Anahtarı verecekmiş, sonra da diyecekmiş ki, “Olursa bir eksik gediğiniz, bir şeyciklere ihtiyacınız, naha kapım şurası, tıklatıverin, çekinmeyin hiç.” Demesi kolay. İstanbul küçük yer mi? Ankara’ya, Kayseri’ye, hele hele Niğde’ye benzer mi? Bir koca İstanbul’un içinde belki beş-on tane Niğde vardır. Beş-on ne, belki yirmi. Kime sorar, kime danışır Fahrettin? Hay böyle işin!

Kompartımana döndüğünde herkesi uyumuş buldu. Çocuklar koltuklara uzanmışlar, Fevziye de kucağındaki bebekle koltuğun yanlığına yaslanıp sızmış gitmişti. Usulcacık ilişti koltuklardan birine. İçi geçivermişti.

Fevziye’nin, “Allah senin canını almasın e mi evlat gibi!” bağırtısıyla uyandığında, kondüktör, “İstanbul, son durak İstanbul,” diye yüksek perdeden seslenerek koridorlarda geziyordu. Sacide’nin üstü başı, koltukta yattığı yere denk gelen kısım sırılsıklamdı. “Annenize inat olsun diye yapıyorsunuz siz, beni divane etmek için. Madem sıkıştın, niye söylemezsin? Battı, battı her yer görüyor musun? Püü, Allah cezanı vermesin senin.” Hem söyleniyor hem de elinde Sabire’nin altını silmek için kullandığı bez, delirmiş gibi, bir Sacide’nin apışarasına, bir koltuğa, bir eteğine sürüp duruyordu. Elindeki bezle Sacide’ye vuracak gibi olunca Fahrettin Bey, “Tamam hanım, bağırma çocuğa. Yol hali işte, olan olmuş, hadise yaratıp toplama milleti başımıza,” dedi. Biraz yüksek sesle demiş olacak ki sesine uyanan Sabire bastı yaygarayı. Bir yandan Sacide ve Sabire etinden et kesilmiş gibi ağlıyor, bir yandan Fevziye Hanım kıyametleri koparıyordu. Yolun iki yanında artık geniş düzlükler, ferah ormanlarla bezeli yüksek yamaçlar değil yakın yakın evler, apartmanlar dizilmeye başlamıştı. O kadar ki, geçerken kimi evlerin içinde kurulu sofralar görünüyor, asılmış çamaşırlar, balkonda sigara içen yaşlı adamlar, yüksek katlara doğru yürümüş sarmaşıklar tek tek seçilebiliyordu. Kompartımanda yaygara sürerken tren yine bir açıklığa çıktı, biraz sonra ağırlaştı, ağırlaştı ve geminden çekilmiş gibi durdu, pufladı. Koridordan hızlı hızlı geçen insanlar, sırtında yükleri, ellerinde bavullarıyla kapılara koştular. Kalabalık, trende azaldıkça istasyonda çoğalıyordu.

Uzun peronların vardığı kapılara, sonra bu kapıların açıldığı binaya baktılar dıştan. Büyük, çok büyük ve eskice bir binaydı. Ama şimdiye kadar gördükleri tüm binalardan daha güzel, daha yüksek ve daha başkaydı. Süslü tavanlara, incelikle işlenmiş sütunlara, bir mecmuadan fırlayıp gelmiş gibi görünen insanlara, küçük pirinç gözlerin arkasında kolluklu adamların beklediği gişelere baka baka girdiler kapılardan. Aceleci kalabalık, yüklerini çekeleye çekeleye kaybolmuştu çoktan. Bekleme salonunu geçip dışarı açılan kapıya vardılar. Serin, ıpıslak bir rüzgâr değdi yüzlerine. Bambaşka, acımış gibi, çürümüş gibi, yosunla karışık deniz kokusunu duydular. Beşi içinde en şanslısı kundaktaki Sabire’ydi. Aralarında denizi en erken gören o olacaktı aile tarihlerinde.

Fevziye korktu. Merdivenlerin sonunda, betonun bittiği yerde başlayan bu lacivert şey, ne Bağçalı’nın pınarlarına benziyordu ne Kemerhisar’daki dört yanı mermer Roma Havuzu’na. Canlı gibiydi. Gözün alamayacağı kadar büyük bir hayvanın kabuklu sırtı gibi iki yaka arasında sinsi sinsi kıpırdıyor, gece göğünün karasına karışan rengiyle sanki karanlığın içinden çıkıp saldırıverecek gibi duruyordu. Açıklara doğru seçilmez olan hareketi geniş sathında minicik kırışıklıklara dönüyor ama kıyıda öfkeden delirmiş gibi köpükler içinde rıhtıma vuruyordu. Dalgalanmaktan çok, hapsedildiği o aralıktan çıkmaya çalışıyormuş gibi görünüyordu. Fahrettin Bey, “Bir yere ayrılmayın, ben bir soruşturayım,” diyerek hızlıca merdivenlerden indi. Lamba direğinin altındaki küçük kulübeye doğru yürüdü. Çocuklar, uyku sersemliğinin üstüne çarpan deniz havasıyla aptala dönmüş, ağızları ayrık, etrafa bakakalmışlardı. Fevziye korktu. “Ne işlere kalkıştık ya Rabbim,” diye geçirdi aklından. Artistlerin, mecmualarda gördüğü siyah-beyazdan renklendirilmiş ışıltılı yüzlerin, seslerine radyodan, simalarına gazetelerden aşina olduğu şarkıcıların sokaklarında dolaştığını bildiği bu şehirde olmak elbette acayip, hatta doğrusu cazip geliyordu. Ama bunun için azıcık aşım kaygusuz başım yaşayıp gittikleri dünyadan, kurulu ev düzenlerinden, konudan komşudan, büyüdüğü sokaklardan, çarşıdan pazardan vazgeçmeye değer miydi? Gerçi Esat Mümtaz Bey’in hanımı olsun, lisenin edebiyat öğretmeni Cahide Hanım olsun; çarşının pazarın en cavcavlısının İstanbul’da olduğunu söyleyip durmuşlar, mağazaları, mefruşatçıları, bonmarşeleri, semt pazarlarını ballandıra ballandıra anlatmışlardı. Ama insan sadece çarşı pazar aramaz ya! Acaba komşuluk da var mıdır buralarda? Kapısını çalıp bir fincan kahve, iki kaşık pirinç unu isteyecek insan, “Ben pazara kadar iniyorum, senin kız benim bebelerin başında duruversin bir-iki saat,” denecek bir abla bulunur muydu? Hem sonra ne nerededir, nereye nereden gidilir, kime sorulur, kimden alınır nereden bilecek? Fahrettin Bey, işe gidip ta akşamüstü dönecek olduktan sonra, bütün gün ne yapar evde? Ev demişken, o da ayrı mesele. Fahrettin Bey’le evlendikleri zaman her şeylerini tek tek seçip en incelikli, en maharetli ustalara bir bir yaptırmışlardı. Gelirken üç kuruşa haraç mezat sattıkları masif ceviz karyola ve gardırop bizzat meşhur Haçatur Usta’nın elinden çıkmaydı da yirmi sekiz bin liraya patlamıştı. Ya şimdi bu gittikleri ev? Görmeden bakmadan, karış karış kurcalamadan ev mi tutulurmuş? Damı akar mı, helası içeride mi, hamamlığı dar mı ferah mı, mutfağı nasıl, odu ocağı nasıl yanar? Ne biçim olacak, kim bilir. Vazgeçmek de kabil değil artık. Gerçi geri dönüş ihtimalinin kalmadığını eşyalar bir atlı arabanın sırtına yüklenip de gittiği günün gecesi, kaynanasının evinde yer döşeğinde yattığı gün anlamıştı. Sabaha kadar Fahrettin Bey duyar da kızar diye sezdirmeden, içine içine, yorganı avucunda sıka sıka ağladı o gece. Kökünden sökülmüş bir ağaca benzetti halini kendi kendine. Toprağından kopmanın mahzun serinliğini duydu o gece, yer döşeğinde.

“Eyvah ki ne eyvah!” diye geldi Fahrettin Bey. Son basamağa kadar ağır ağır çıktı. Fevziye Hanım telaşla çocukları yoklayıp “N’oldu bey?” diye sordu. Fahrettin Bey cevap vermeden ağır hareketlerle bir sigara çıkardı, onu yaktı. Uzaklarda, karanlığın içinden belli belirsiz seçilen Topkapı Sarayı’na doğru baktı. “Geç kalmış tren,” dedi. “Bu saatte vapur olmazmış karşıya.” Fevziye hafif bir rahatlama duydu sanki bu sözden. Denizin üstünde giden bir şeye binmek fikri korkudan karnını ağrıtmıştı çünkü. Bu ihtimali tamamen ortadan kaldırmak ister gibi, “Şart mıymış vapura binmek,” diye sordu çekinerek. “Bir köprü falan yok muymuş?” Fahrettin Bey, ağzındaki dumanı öfkelenmiş gibi hızlıca boşalttı. “Cahil cahil konuşma Fevziye allasen,” dedi. Sigarayı tuttuğu eliyle, uzaklığı işaret etmek ister gibi karşı kıyıyı gösterip, “şuraya köprü mü olurmuş!”

“Anne, üşüdüm!” dedi Sacide’nin sesi. Üstü başı sidikten yamyaştı. Ankara otobüsünden beri yapılmayan çiş, trendeki uykuyu yakalamıştı. Babası ceketini çıkarıp küçük kızın omzuna koydu. “Sarın buna” der gibi omzuna vurdu hafifçe. “Şuradan bir taksiye binip Üsküdar’a gidecekmişiz. Oradan motorlar olurmuş Beşiktaş’a, geç vakitlere kadar.” Fevziye biraz rahatladı. Çünkü Niğde’de sepetli motosikletlere motor derlerdi yalnızca, bir de traktörlere. İkisi de bir gemiye binmekten iyiydi. Sacide sevinmişti. Üsküdar’ı “Üsküdar’a giderken aldı da bir yağmur”dan biliyordu, heyecanlanmıştı. Bavulları, denkleri çeke sürükleye merdivenlerden indiler. Taksici merdiven başında onları karşılayıp eşyayı ellerinden aldı. Bagaja koydu. Taksi, yanları damalı, siyah bir İmpala’ydı, yaylanarak yola koyuldular. Baharın ilk günlerinin tazeliğiyle yıkanmış, denizin o yabancı kokusuna bulanmış ağaçlı yollardan, eski ve heybetli binalara baka baka geçip Üsküdar İskelesi’ne vardılar. Derin bir uykuda gibi görünen bu köhne semt, avlularında sarıklı mezar taşları yatan camileri, devrilmemek için birbirine yaslanmış eskice evleri ve iskelesiyle çok önceki, takvimdeki yerini bilmedikleri bir zamanda donakalmış gibiydi. Sağa sola yanaşmış duran, yollardan tek tük geçen otomobiller olmasa, başka bir çağın fotoğrafını gösterdiğine yemin edilebilirdi. İndiler, yüklerini indirip iskeleye vardılar. İskelede her şey demirlenmiş, asma kilitler, zincirlerle zırhlanmıştı. Az ötede, lüküs lambalarının ışığında, kıyıda yalpalayan teknenin önünde bekleşen insanları gördüler. “Şurası olacak,” dedi Fahrettin Bey. Sacide’nin elinden çekerek gaz lambası ışığına doğru hızlandı. Eşya, taksinin bıraktığı yerde bekliyordu. Fevziye, kucağında kundağıyla, uzun eteğinin müsaade ettiğince hızlı hızlı adımlayarak kocasının peşine düştü. Ailenin küçük adamı Suat, elleri ceplerinde, bavulların başında kalmıştı.

Sorup soruşturduktan sonra yüklerini motora aktardılar. Çocukları koltukaltlarından tutup küpeşteye alıverdiler. Fevziye rıhtımda öylece duruyor, el çantasını karnına dayayıp kendine siper etmiş, korkuyla bakıyordu. Fahrettin elini uzattı, Fevziye çocuk gibi omuz silkti. Sonra bu hareketini kendisi de fazla çocukça bularak, “Yok,” dedi. “Tövbe ben binemem o şeye Fahrettin Bey!” Fahrettin dişlerinin arasından belli belirsiz söylendi. Fevziye’nin gelememesinden çok, uzattığı elin öylece havada kalakalmış durmasına sinirlenmiş gibiydi. “Hadi hanım, gel, bak kalkacak,” dedi sinirini yutkunmaya çalışarak. Fahrettin’in huyu böyleydi. Nişanlılıklarından beri, Fevziye’yle bir arada oldukları her anın kendilerinden çok başkalarını meşgul eden bir mesele olduğunu düşünür, attıkları her adımda, beraberken yaptıkları her şeyde herkesin onlara baktığını, kendi aralarında fısır fısır onları konuşup çekiştirdiklerini, gülüşüp eğlendiklerini sanırdı. Çarşıda dolaşırken Fevziye bir vitrine bakmak için duracak oldu mu kıyameti koparır, “Haber versene Fevziye Hanım, ben de budala gibi bir başıma yürüyüp gitmişim. Herkes bize bakıyor, kim bilir neler dediler!” diye söylenirdi. “Herkes bize bakıyor!” Bu söz Fahrettin’in şahsi ya da ailevi, tüm hayatının haricî hudutlarını belirleyen kalınca bir çizgi gibiydi.

“Fevziye Hanım, haydi, bak bize bakıyorlar,” dedi Fahrettin Bey yine. Fevziye’nin gözleri doldu. Sol elini, belli belirsiz, çantanın sapından ayırıp kocasına uzatır gibi olunca Fahrettin Bey, parmak uçlarından yakaladığı eli bilekten kavradığı gibi kendine çekti. İlk adımı gayriihtiyari teknenin kıç üstüne değen Fevziye’nin ikinci adımı boşa düştü. Kocasının çekişinin kuvvetiyle teker tokmak yuvarlanarak teknenin ortasına düştü. Çanta bir yana, pabuçları bir yana dağıldı. Eteği açıldı, diz altı çoraplarının üstünden bembeyaz baldırları çıktı ortaya. Şimdi, gerçekten de herkes onlara bakıyordu.

Gece mahmurluğu içinde usul usul dalgalanan motordaki kalabalıktan kadınlı erkekli birileri koştu, Fevziye’yi devrildiği yerden kaldırmaya uğraştı. Fevziye, etraftan ilgi görünce kendi koyuverip ağlayacak gibi oldu, kocasından çekinip sustu. Kalabalıktan kendisine uzanan ellerden her nasılsa kocasınınkini seçti. Ağlayamadığı için boğazında asitli bir yumru büyüdü sanki, midesine kadar indi acısı. Fahrettin’in elini tutup doğrulunca kalabalık dağıldı, insanlar eski yerlerine döndü. Ayağa kalkınca uykusuzluk, yorgunluk, korku ve utançtan başka bir de kalça kemiğindeki acı beynine vuruverdi, diz mafsalları eriyip aktı