*****

SEMİH GÜMÜŞ

YAŞADIKLARIM
BELLEĞİMDE
UĞULDUYOR

*****

Can Çağdaş

Yaşadıklarım Belleğimde Uğulduyor, Semih Gümüş

© 2023, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Ocak 2023, İstanbul

Dizi editörü: Cem Alpan

Editör: Mustafa Çevikdoğan

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Sanat yönetmeni: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

Kapak tasarımı: Ezgi Arslan / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-6053-2

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza Giz, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

SEMİH GÜMÜŞ

YAŞADIKLARIM

BELLEĞİMDE

UĞULDUYOR

ANI-DÜŞÜNCE

*****

Semih Gümüş’ün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Başkaldırı ve Roman, 2008

Eleştirinin Sis Çanı, 2008

Kara Anlatı Yazarı Vüs’at O. Bener, 2008

Öykünün Bahçesi, 2008

Yazarın Yalnızlık Burcu, 2008

Modernizm ve Postmodernizm, 2010

Öykünün Kedi Gözü, 2010

Roman Kitabı, 2011

Yazının Sarkacı Roman, 2011

Çözümleyici Eleştiri, 2012

Yazının ve Tarihin Bilinci, 2012

Edebiyat ve Yeni Zamanların Kültürü, 2013

Romanın Şimdiki Zamanı, 2014

Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz, 2015

Yalnızlık Kime Benzer, 2017

*****

SEMİH GÜMÜŞ, 1956’da Ankara’da doğdu. 1971’de Ankara Fen Lisesi’ne girdi, 1981’de Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdi. İlk yazısı aynı yıl Yazko Edebiyat dergisinde yayımlandı. 1981-1985 yılları arasında Yarın dergisinin, 1995-2005 yılları arasında Adam Öykü dergisinin genel yayın yönetmenliğini yaptı. 2006 Aralık ayında Notos dergisini çıkardı ve şimdilerde bu derginin genel yayın yönetmenliğini yürütüyor. Kendine özgü çözümleyici bir eleştiri anlayışına sahip olan Semih Gümüş’ün 1991’de Roman Kitabı, 1994’te Kara Anlatı Yazarı, Karşılıksız Yazılar, Yazının ve Tarihin Bilinci, 1996’da Cevdet Kudret Eleştiri Ödülü’nü de alan Başkaldırı ve Roman, 1999’da Öykünün Bahçesi, 2002’de Puslu Ada, 2003’te Yazının Sarkacı Roman, 2005’te Yazarın Yalnızlık Burcu, 2007’de Eleştirinin Sis Çanı, 2010’da Modernizm ve Postmodernizm ile Öykünün Kedi Gözü, 2011’de Roman Kitabı ve Yazının Sarkacı Roman, 2012’de Çözümleyici Eleştiri ve Yazar Olabilir miyim?, 2013’te Edebiyat ve Yeni Zamanların Kültürü, 2014’te Romanın Şimdiki Zamanı ve Okumak ve Yazmak ve 2015’te Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz, 2017’de Yalnızlık Kime Benzer, 2021’de Yazarın Ölümü adlı kitapları yayımlandı.

*****

Ebru’ya

*****

“Şimdi karşısında tetikte durmam gereken gerçek, hayatımın ölçülüp biçilmiş olması. Gençliğinde planlar yapan birinin sınırsız görebildiği ufuklarım yok artık.”

Yorgo Seferis

“Bizden sonra geleceklerden isteğimiz, kazandığımız zaferler için bize şükran duymaları değil, yenilgilerimizi hatırlamalarıdır. Bu bir tesellidir:
Artık teselli edilme umudu kalmamış olanlara sunulabilecek tek teselli.”

Walter Benjamin

*****

Bu bir insanın, bir dünyanın, hatta belki de bir resmin ya da bir kitabın en dolaysız yaşamöyküsü. Her şeyin yaşamöyküsü olduğu konusunda ısrarlıyım. Her şey yaşam, yaşanmış, resmi yapılmış ve yazılmış: yaşıyor olmak, resim yapıyor olmak, yazıyor olmak: yaşamış olmak, yazmış olmak, resim yapmış olmak. Bütün bunlardan önce dünyada kimse yaşamıyor, dünya insanın ve diğer hayvanların, bütün hayvanların, körpe etli, tüylü ve körpe şarkılı kuşların varmasını bekliyor ya da buna hazırlanıyor. Dağlarda ve ovalarda büyük bir sessizlik var. Sonra, çok daha sonra farklı dağların ve farklı ovaların üzerinde aynı suskunluk egemen, terk edilmiş kentlerde, sorgulayan, ancak hiçbir yanıt almaksızın kırlara doğru ilerleyen rüzgârın sokaklarda uçurduğu kâğıt parçaları... İki imgelem arasında, öncenin talep ettiği imgelem ile sonranın tehdit ettiği imgelem arasında yaşamöyküsü var, insan, kitap, resim var.

José Saramago, Ressamın Elkitabı

*****

Bir Hayat Kitabı

(Önsöz)

İki pencerenin arasında duran masamın görüş açısı yemyeşil bir ufka açılıyor, içinde ağaçlar, çalılar, çiçekler, hayvanlar yaşıyor; tepeler, tepelerin arasında görünmez vadiler var, onları bazen görüyor bazen hissediyorum ama varlıklarını bilmek sürekli düşünmeme neden oluyor. “İnsan hem düşünüp hem alçakgönüllü olamaz,” diyor Cioran, kendisi için söylemiş olmalı, o çok zeki bir adam, cin fikirlerini seviyorum ama her dediği de doğrulanamaz, gene de aynanın arkasına geçip bu dediğine bakmam gerekir.

Bu kitabı tamamlamaya karar vermemin nedeni burada bir anda canlanıveren hayat: kaç farklı kuşun bir anda başlayan şarkıları, gece duvarımızın dibine hönkürerek gelip ne buldularsa çalıp çırpıp kaçışıveren domuz ailesi, incir ağacının çıplak dallarının bir gecede yapraklanıvermesi, aşağı sarkan dallardaki incirler, türlü çeşitli kertenkeleler, kırlangıçların yorulmak bitmeyen pikeleri, karatavuklar, yarasalar, kabuğuna sığamayıp çatlayan narların sesi, soluk renkli bulutların boşalttığı yağmurlar, bir anda birkaç renk değiştiren dağımızın uğultusu, sık sık başkalaşan mevsimlerin insanların tekdüze hayatını kıskandıran döngüsü. Düşündükçe bütün hayatım gözlerimin önünden, her sahnesi canlanarak geçiyor. Oysa bu sıraladıklarımdan çok farklı bir hayat yaşadık. Hayatımı mercek altına almayı da düşünmedim, onu karanlık gökyüzünde kayan bir yıldız gibi görmeyi de. Çocukluktan çıktıktan sonraki elli yıl, gözlerimin açıldığı, bireyliğimizi erkenden ortaya saçıverdiğimiz, arkadaşlıklar ve yoldaşlıklarla geçen, düz yollardan sırat köprüsüne çıkan ve sonra yaratıcı yazıyla iç içe görülebilecek en ayrıksı anılardan kendi payıma düşenleri yaşadığım yarım yüzyıl.

Belleğime ne çok şey tıkıştırmışım. Unuttuklarım zamanın karanlık sularına kapılıp gitti demek, hatırladıklarım aklımdan hiç çıkmayanlar, sık sık rüyalarıma girip gece gündüz düşündüren, tedirgin eden ya da gülümseten. Adeta bir elimi gözlerime siper ederek uzaklara bakıyorum, kalabalıklar ve kargaşa, içinde kaybolduğum bir orman, o geçmişten kalan anılar, anlar, ayrıntılar, küçücük bir ânı hatırlarken bile onun ötekileri nasıl tamamladığını görmenin şaşkınlığı. Bu kitap, kendimle ilgili kaygılarım azalırken yaşadığım ülkeyle ilgili kaygılarımın çoğaldığı bir döneme, hayatımın son dönemine girdiğime tanıklık ediyor. Hem kendimle yüzleşme hem okuduklarım ve tanıdıklarımla uzun zaman sonra yeniden karşılaşma gibi.

Yaşadıklarım kimi ilgilendirir, bunu benim sorgulamam doğru değil, sanırım birkaç yakın arkadaşımı, ne zaman başım sıkışsa onlara başvurabilirim, hep aynı yerde dururlar, bilmedikleriyle karşılaşabileceklerini düşünerek bu kitabı da merak ederler, bildiklerini bir aydınlanıp bir karanlığa çekilen satır aralarında bulmuş olurlar.

Bu ülkenin tarihinde çok önemli bir dönemeci oluşturan yıllar içinde ne çok şey yaşanmıştı, ne çok şey yaşamıştık, anlatmaya değerdi ama yazmaya cesaret edip etmeyeceğimi bilmiyordum. Yaşadıklarım beni hep somut olanın içinde tutacaktı, yaşanmış hayatlara ilişkin somut olanlar belki daha çok ilgi çekebilirdi ama hem her şeyi anlatmanın ve anlamanın güçlüğü hem de benim için olanaksızlığı vardı, onları ancak kitaplar ve düşünceler içindeki soyutlamalarla birleştirebilirsem anlamlı olabilirdi.

Bu aklıma daha çok yattı. Böylece yola çıktıktan sonra yaşadıklarımla düşünme biçimimi iç içe geçiren bir hayat kitabı oluşmaya başladı. Bugüne dek günlük tutmadım, bir gün yaşadıklarımı yazabileceğimi düşünerek notlar almadım, fotoğraf da sevmedim, arşivci de değilim. Okuduğum kitapların sayfalarındaki boşluklara aldığım notlar her zaman yeterli oldu. Gene de yaşadıklarımı yazmayı ara sıra aklımdan geçirmiştim.

Geçmiş apaçık, bugün daha belirsiz, yazmak onları hiç değilse önüme getirecek. Bugüne dek yazdıklarımı kimler okuyor, niçin okuyor, bilmiyorum, sonunda birkaç bin kişiyle sınırlıysa da bunun ne önemi olabilir, okuyanlar için bir anlamı varsa benim için o yeterli. Hem yazmak, geçmişin defterini orada kapamak anlamını da taşır. Sonra oradan devam edecek yolculuk için yeni bir defter açılır masanın üstüne.

Yalnızlık Kime Benzer’in anlatıcı-karakteri, “Yazmak için yürümek zorundayım,” diyor, ekliyordu. “Uzaklara bakmadan yazamıyorum ben.” İkisi de bana uygun ama daha çok ikincisi. Aralarında bir çelişki yoksa da yürüyerek düşünüp tasarladığım pek çok metin, ilişki, sahne olmuştur ama uzaklara bakmadan yazamamak beni şimdi daha çok düşündürüyor. Ben bunu her an düşünmek olarak alıyorum, yoksa bu kitap daha çok geçmişe bakarak yazıldı. Yaşadıklarım Belleğimde Uğulduyor adı da zihinleri sanırım geçmişe gönderiyor.

Orada bir yerde, “Yaşadıklarını yazmalısın,” diyordu Lal, “becerebilirsen ben de okurum.” Bana söylenmemiş olsa da Lal’in bu sözü kulağıma küpe olmuştu, becerebildim mi bilmiyorum ama şimdi yazmayı çok istediğim bir kitap çıkıyor ortaya. Derken hemen geçmişe dönünce kendini anlatmanın sakıncaları düşüyor önüme. Alçakgönüllü olduğunu söyleyemez insan, şu ya da bu olumlu özelliğinden söz edemez. Bunları söylerse başkaları söyler. Öte yandan açıksözlü de değilim (başkalarının yüzüne kusurlarını söyleyemem), açık yürekli olduğumu biliyorum ama açık olmadığımı da biliyorum, kapalı, ketum bir kişiliğim olduğunu söyler arkadaşlarım. Ama böylece birkaç yakın arkadaşımın sağlam sırdaşı oldum. Yaşadığım her şeyi de yazamam, bazıları ölene dek bende kalacak, onları kimse öğrenemeyecek.

Daha gençken –yetmişli, seksenli yıllar– sert ve ister istemez asık suratlıydım, her şeyin eksiksiz bir disiplinle yapılması ve bir kere bile aksamaması gerekirdi. Tehlikeli bir hayatı sırtlamış gidiyorduk, çalkantılı sulara kapılmak istemiyorduk ama tehlikeden kaçmayı da aklımıza getirmiyorduk. Neden sonra bende kendiliğinden bir değişim oldu, sanki ellisinden sonra sinirlerim alındı, bu kez çok sakin ve biraz güler yüzlü oldum ama hâlâ hiçbir şeyin aksamaması gerekiyor. Bu yüzden en yakınımdakiler bazen zor olduğumu söylüyor, ben kolay olduğumu düşünsem de. Sonunda pek kimselere bulaşmadan, edebiyat dünyasına (bir dünyası yok ama) yaklaşmadan, yaptığım işler nedeniyle ortada olduğum düşünülse de ortalıkta pek görünmeden, düpedüz sıradan, normal bir insan gibi yaşıyorum. Herkesin zorunluymuş gibi hızlı bir değişim içine girdiği zamanlarda, “Normal olduğunuza üzülmeyin,” derdi Cevat (Çapan) Ağbi, olduğum gibi olmakta ısrarlı oluşum birilerinin hoşuna da gitmemiş olabilir ama onun dediği gibi işte.

Arkadaşlarıma takılarak söylerim: Ben doğduğumda da şimdiki gibiymişim, doğduğu gün de boşinanları olmayan, bir ânında bile dini ve cenneti cehennemi düşünmemiş, sosyalizme inançla doğmuş, her ânında düşünceyle içli dışlı, en yüce değerin edebiyat olduğuna inanan, kalabalıktan, törenlerden, yazarlardan uzak duran ve üç yüz altmış beş gün boyunca çalkantıları, zikzakları olmadan her gün aynı çizgide, aynı moral puanıyla yaşayan bir insan. Bu arada savaştık ve yenildik, gene de yere düşmeden kalktık ayağa ve bir de yazmak istediğim en önemli kitabımı yazamadan gideceğim bu dünyadan.

Bunları böyle sıralamamam gerekir belki, farkındayım ama bu kitabı başından sonuna dek okuyacak olanlar için baştan verilmiş ipuçları olabilir bunlar. Yıllardan beri yakınlarım için ne oldum. Cansız değil ama sıkıcı, çünkü her gün aynı şeyleri yapan, aynı şeyleri yapmaktan sıkılmayan, eviçine bağlı, dışarıya az çıkan, eğlenceden pek anlamayan, mizahı farklı, renkli olmak bir yanda dursun, düz, dümdüz, hep aynı çizgide ve aynı yerde duran bir kişilik, biraz katı, kuralcı ama kasvetli değil.

Gri, puslu bir kişilik mi bu? Sanırım o da değil, tersine mavi ile yeşilin ortasında sessizliği dinleyen, yaratıcılığa gelince, yapabileceğinin en iyisini yapan ama yapamayacaklarını da bilen, dolayısıyla bizim edebiyatımızın son otuz yılında pek çoklarının hemen olduğu gibi harika çocuk değil, belki sıradan, bunu da tam bilmiyorum.

Kendimi çok geç olsa da ruh ikizi gibi gördüğüm John Fowles, “Hemen hemen bütün yazarlar tanınmak, apayrı bir tat haline gelmek için yazar,” diyor, “bense kocakarı ilacı gibi bir şey olmayı yeğlerim.” İşte bunun gibi bir şey.

Yazmaya başladıktan sonra herkes eleştirmen demeye başlamıştı ama benimseyemedim bu sıfatı, kendime yazar dedim, en çok yazar, o kadar, hiçbir sıfatı olmasa da kendisi için yazar, yazmayı sevdiği için yazıyor ama en çok okumayı. Her gün yazmam gerekmez ama her gün okumazsam o gün aylaklık etmişim demektir, aylaklık ettiğim bir günü hatırlamıyorum, boş zamanım hiç olmadı.

Yaşadığım her şeyle, bozgunlarla da zaferlerle de barışık oldum. Bunu yazarken düşünüyorum da... demek ki mutsuz bir insan olmadım. Mutlu bir insan oldum mu? Bunu açıklamam olanaksız gibi, uzak geçmişle ilgili bulanık zamanlar da var ama sanırım mutlu bir insan oldum. Mutluluk kavramının çok belirsiz olduğunu söylüyor Kant, gerçekte istediğimiz şeyi kesin ve tutarlı bir biçimde söyleyemezmişiz. Her zaman istediğim yerlerde oldum, bu ülkedeki en önemli rüyaların birinin içinde başka hiçbir şey düşünmeden yaşadım, kendine tembellik hakkı tanımayan bir iş manyağı gibiyim, iyi arkadaşlarım, otuz beş yıldan beri sorunsuz, yüksek sesle konuşulmayan ve kimsenin canının sıkılmadığı bir eviçi hayatım oldu ve sonunda dağ-göl-orman üçgeninin ortasında bu kitabı yazıyorum, en sevdiğim kitaplarımdan birini.

Yaşadığım her şeyi yazmayı düşünmedim, kendine meraklı yazarlardan değilim. Önemli olan yaşadığım her şeyden aldığım dersler, bundan daha önemlisi, onların hiçbirini aklımdan çıkaramamış olmam. Bizim kuşağımız hem herkesin görmediği kâbusları def etmekle geçirdi ömrünü hem de üstüne çığ gibi gelen kayaların altından çıktı, çıkarken epeyce yaralandı ama güzel yaşadı. Yaşadığım o yıllar şimdi tarihöncesi gibi görünüyor, sonra gelenlere anlatmak olanaksız.

Kendimden ilk kez bu kitapta söz ediyorum, ne düşünüp yaşadığım pek bilinmez, anlatmam, bu satırları yazarken açılmaya başladım, çünkü yaşadıklarımdan önemli kesitler içeren koca bir kitabın önsözünü yazıyorum. En kalın kitabım bu, bu kitap aynı zamanda yazarlık serüvenimin kırkıncı yılında tamamlanıyor. Kırk yıldan beri hakkımda yazılıp çizilmiş hiçbir şeyi saklayıp arşivlemedim, yöneticisi olduğum dergilerin neredeyse tek bir sayısı bile yok kitaplığımda. Sonunda her şey gelip geçiciyken yazdıklarım geleceğe kalır mı? Sanmıyorum. Beni bir arkadaş olarak hatırlayanlar okuyabilir onları. Her zaman okunmasını istediğim birkaç kitabım var ama bunu beklemem de zor. Kitaplarım belki bir süre okunur, sonra unutulup gider.

Bu kitabın, yaşadığım önemli kesitleri, halimi, tavrımı, düşünme biçimimi gösteren kitabım olarak kalmasını isterim. Kitaplardan ve yazarlardan çıkarak hayatın pek çok alanına ilişkin düşüncelerimi birbirine bağlayıp bir bütün olarak ortaya koymaya çalıştım. Yazdıklarını yayımlandıktan sonra okumaya korkan yazarlardanım ama bu kitabı sonraki yıllar boyunca ara sıra elime alacağımı şimdiden görüyorum. Kitabım elimde, içinde kaybolacağımı bildiğim yoğun sise, içinden çıkamama korkusu olmadan ikinci kez giriyorum.

*****

Geçmişim Olmasaydı Unutabilirdim

Benimki iflah olmaz geçmiş özlemi, nostalji deniyor, kimilerine göre fena, geçmişe takılı kalmakmış, zararlıymış. Ben hiçbir zararını görmedim. Zihnimin bir yanı şimdiki zamanların dünyasında çalışırken öbür yanı geçmişte. Geçmişimde. Nasıl çıkarabilirim aklımdan. Ne şanslıyım ki 1956’da doğmuşum. Çocukluğum ve ilkgençliğim 60’larda, gençliğim 70’lerde ve 80’lerin ilk yarısına kadar Ankara’da geçmiş, sonra içinde kaybolabileceğim İstanbul. Gözlerimin önüne serilen ne kadar yalan varsa bu hayatta, geçen o yıllarım o kadar sahici.

Geçmişle ilişki konusunda, yazdıklarını hayranlıkla okuduğum Svetlana Boym’den çok şey öğrendim. Bunu anlamak için onu, yazdıklarının içinde yaşayarak okudum. Nostaljinin Geleceği’ni, geçmişi ve bugün yaşanan hayatı yeniden yorumlayıp içinden yepyeni düşünceler çıkarmanın ne demek olduğunu görmek için okuyanlar, kendi düşünme biçimlerini gözden geçirmeyi de başarabilirlerse okunmaya değer yazılar da yazabilirler.

Boym 1990’ların ortalarında Moskova’da bir kafede portakal suyu içiyor, yanında Hitler kılığına girmiş bir adam oturuyor. Adam Kazakistanlıymış, dublörler ajansında Führer olarak yarı zamanlı, kazançlı bir iş bulmuş. Ve bir kez daha belirteyim, o sırada Hitler kılığında oturuyor. Belki birkaç kişiyi güldürüp bedava bira içerim umuduyla Moskova’da bir Alman birahanesine gitmiş ama Almanların ona tepki gösterdiğini görmüş, şaşırmış ve kendisine tepki gösteren Almanlarda mizah duygusunun hiç olmadığını düşünüyor.

Hitler’i anlatan şeylerle geçmişlerinin hatırlatılması aklı başında hiçbir Alman’ın hoşuna gitmez. Elbette sorunlar vardı... denerek açıklanabilecek bir geçmişleri olmadığını, bu yüzden bedelini ödeyerek yaşamayı sürdürebildiklerini bilir Almanlar. Mizah duygusunun duvara çarptığı yerler ve anlar hepimizin hayatında vardır.

Burada da kendisini 5 No’lunun kapısından Hitler’in torunu olarak giren Esat Oktay Yıldıran’a benzeten birini komik bulanlar çokça olabilir; çünkü bedeli ödenerek yapılmış özeleştiriler bu topluma uzak. Benim gibilere komik gelmez bu. Sırt çevireceğimiz pek çok alçağın yaşadığı bir ülkenin talihsiz çocuklarıyız biz, yenildik ama hiçbir zaman birer yenik olmadık. Unutur muyuz yaşadıklarımızı. Belleğim güçlü değilse de hep yazarak hatırlarım.

Doğrudan yaşadıklarımızın acısının yanında çepeçevre mankurtlarla sarıldığımızı görmek nasıl yaralayıcıdır, anlatmak zor. 1950’lerde bıçakları bilemeye başlayanlar 1960’larda ne yaptıklarını iyi bilerek saldırdıkları zaman, işledikleri suçların nasıl olsa unutulacağını da düşünmüşler midir? Sanmıyorum. O sıralarda kör intikam duygularını gazete kâğıdına sarıp katillerin cebine koyan devlet, kendini yeniden inşa ediyordu. O devlete güveniyorlardı.

1970’lerde artık bıçakları saklamaya gerek görmediler, sonra daha kıyıcı 12 Eylül geldi. İki kuşağı bütünüyle ezmeye çalışırken seçtikleri yanında hedef gözetmeden katlettikleri insanlarımız belleğimde yaşar durur. İçinden çıkan ve en küçük bir karşılık beklemeden, katkısız özverilerle kendilerini feda eden insanlarını yok sayan mankurtlardan oluşan bu toplum, irinden mürekkep dünyası içinde yaşayıp gidiyor ama aslında yok gibi. Şu yaşadığımız toplumun –ülkenin– 2000’lerdeki dipsiz felaketine bakın. Burada ne yaşananlar karşısında duyulan acı var ne kolektif travmalar. Belleklerin iyileştirilmesi için çaba göstermeye de gerek kalmıyor.

“Nostalji iki tarafı keskin bıçak gibidir,” diyor Svetlana Boym. “Siyasete karşı duygusal bir panzehir gibi görünür ve dolayısıyla hâlâ en iyi araçtır.”

Çok yaşa Svetlana Boym. İçinin yüzüne yansıdığını görüyorum. Onu sevdiğimden haberi olsa J Nostalji duygusu kalbimde olduğu kadar belleğimde. Zaman içinde biçimini ve özünü değiştirip kendi kendime yaptığım eleştirilerle sürekli yenilediğim sosyalizm hayalinin karşılıklarını hem o elli yıllık geçmişimde hem de bildiğime inandığım gelecekte gördüğüm için hâlâ yaşıyor ve yazabiliyorum.

Kimi dönüm noktalarında daha çok öne çıkan ritüeller iktidar gösterileri olarak yaşanıyor ve yaşatılıyor. Otoriter yönetimler buldukları bütün kutlamaları ve yas günlerini kitlesel ve etkileyici gösterilerle anmaya pek meraklı. Onların ritüelleri zihinlere baskı yapmayı amaçlıyor.

Varlıkları her zaman tehlikeli olan kurumların insan hayatına olumlu katkı yaptığı tersine örnekleri düşünüyorum, aklıma gelmiyor. Devlet gerçekleri gizleme konusunda ustadır, bunun için vardır. Bu büyük gizleme aygıtı, işlediği suçlar ne kadar büyük olursa o suçları o kadar kalın bir örtüyle görünmez yapar. Yıl 1975, on dokuz yaşındayım, TSİP Genel Sekreteri Yalçın Yusufoğlu bir söyleşi sırasında, “Bu devlet Ortadoğu’nun en güçlü devleti, siyasal gericiliğin kalesidir,” demişti. Hiç unutamadığım sözlerdendir, o anda bana çarpıcı gelmişti, sonraki on yıllar boyunca kullandığım bir argüman oldu.

Dolayısıyla geçmişten bugüne neler olup bittiğini öğrenmek için onları yaşayanlardan daha çok güveneceğimiz kimseler yok. Yüzlerce yıl önce yaşananları nelerden, nerelerden öğreneceğiz? Yaşayanlar yazmışsa belki onlardan, yoksa bize verilmiş bilgiyi kendi akıl süzgecimizden geçirmekle yetineceğiz. Ulaşabileceğimiz uzaklıktaki tarihin gerçeklerini öğrenmenin en iyi yolu, onu yaşayanların tanıklığı.

Svetlana Boym Leningrad’da doğmuş, Boston’da ölmüş. Sovyetler Birliği’nde yaşanan acı zamanlarla hesaplaşırken karşı-hafıza kavramıyla düşünüyor. Stalin kamplarında yaşananların gün yüzüne çıkması için de karşı-hafıza (tanıklıklar) en güvenilir tarih yazıcısı.

1960’larda dünyanın her yerinde yükselişe geçen sosyalizm ve özgürlük savaşımı, sosyalizmin iktidar olduğu ülkelerde yakıcı sorunlara da yol açtı. İktidar olmak kendi dramını da yaşamaya başlamak demek. Böylece büyük umutlar içinde epeyce acı yaşandı.

Milan Kundera, “İnsanın iktidara karşı mücadelesi hafızanın unutmaya karşı mücadelesidir,” diyor.

Milan Kundera bu kitabı yazdığım sırada Avrupa’nın yaşayan en büyük yazarı. Benim için öyle. Gençlik yıllarımızda sosyalizme ihanet ettiğini de düşünürdük –gene de Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’ni hemen okumuştum– ama erken zamanlarda neler düşünülmez ki. Önemli, hatta büyük bir edebiyat düşünürü Kundera. Onun da düşünme biçimime katkısı pek çok. Romanlarının yanında öteki yazılarını da bir kere okumakla yetinmedim. Onun kendisi için hissettiklerini, Arjantin ve Şili’de faşist cuntaların katliamlarına tanıklık edenler daha yoğun hissetmiştir elbette. Latin Amerika ülkelerinde işlenen suçları –geç de olsa– yaşayanların tanıklığı ortaya çıkardı. O tanıklıklar olmasaydı betonlara gömülen, uçaklardan denize atılan insanlara edilen alçaklıklar unutulabilirdi. Devletin insana karşı işlediği büyük suçlar arasında hatırladıkça dilimizin tutulduğu 1915, Mübadele ya da Dersim belleğimizi bugünkü kadar nasıl canlandırabilirdi.

Karşı-hafızanın Glasnost döneminde Sovyetler Birliği’nin geçmişini coşkulu bir değişime uğrattığını belirtiyor Boym. Tanıklar ortaya çıkma cesaretini gösterince sahte görüntüler silinmeye, onların yerine, yaşananların kahramanları rol almaya başladı. Cürete karşı cesaretin zaferi. Bu nerede böyle yaşanıyorsa orada kilitli kapılar açılmaya başlar.

Geçmişin izlerinin silinmesi süreci 1990’ların sonlarına doğru derinleşince bunun yarattığı bir tedirginlik de oldu. Tek tek bireylerin belleğindeki canlanma otları tutuşturmuş, bütün ova yanmaya başlamıştı. Ortalık aydınlandı. Nostalji böyle dönemlerde ateşi körükleyebilir de, söndürebilir de. Nereden çıkıp nereye yöneldiğine bağlı. Sonunda istediğimiz hayat toplumsal değişimle birlikte mi kurulacak yoksa tek başına mı? Ütopyalar insanı ayakta tutabilir ama belli olmaz, bazen de bireysel çareler yolları buldozerlerden daha kolay açar.

Balta girmemiş bir ormanın içinde yaşıyoruz, yabanıl bir toplum bu. İş makineleriyle içine girmenin olanaksızlığını görenler bütün ormanı yakmaya kalkışıyor, ancak baltayı elimize alarak kendi yolumuzu açmak, sonunda bizi yaşayabileceğimiz bir yurda çıkarabilir.

Nostalji, modern olanın içinde yaşama şansımızın kalmadığını gösteriyor. Bilincimiz, düşünme biçimimiz, nitelikli sanata ve kültüre ulaşma biçimimiz modern olabilir ama mutluluğun yolu modernlikten geçmiyor artık.

Ben niçin nostaljiyle yaşamaya çok yatkınım? Nostalji duygum ve geçmişi her gün yeniden canlandıran hayallerim olmasaydı yaşayamazdım sanki. Yaşadıkça gördüğümüz felaketler beni belleğimin karanlık yollarına sürüyor, orada yaşamayı iyi öğrendim; yoksa ayakta kalamazdım, bu kitabı yazmaya kalkışamazdım.

O İlkgençlik Yılları

Hiç durmadan dalgalanıp renkten renge giren bulutların üstümüzden eksik olmadığı o yıllarda neler oldu? Yaşadıklarımı hatırlamak için belleğimi zorlamama gerek yok, elli yıl boyunca hiç aklımdan çıkmadı onlar ve şimdi de içinde yaşıyormuş gibi canlandırarak hatırlıyorum ama o günlerde rüzgârına kapılıp kendimi bıraktığım olağandışı etkileri olduğu gibi yansıtmayı da denemedim. Beklemeliyim diye düşündüm. Hayatın edebiyatın önüne geçtiği zamanlar olur – edebiyatı hep hayatın önünde düşünmüştüm. On beş yaşımın hemen öncesinde ve sonrasında yaşananlar, bir daha yaşanması olanaksız bir düş gibi zihnime akıyor ve uzayıp gidiyor. Hayalleri gerçeğe dönüştüremediğimizi yıllar sonra, nice acılarla karışık gördüm ama hâlâ bir yanım gerçeklerden çıkardığımız o hayallerle yaşıyor.

Ankara. Şimdiki gibi değil. Nasıl olup da o masalın dilini sokaklarından geçirmişti, bugünkü Ankara’ya yakıştırmak kolay değil belki ama o yıllarda hem bütün masallar gerçekti hem de Ankara aşklar ve arkadaşlıklar kentiydi ve kendi içine kapalı oluşu, kendine yetebilmeye büyük yatkınlığındandı. Ankara’nın sokaklarının gündüz başka, gece başka güzellikte yaşandığına şimdi kim inanır.

Benim kuşağımla bizden önceki kuşağa kimliğini veren o yılların duygusunun, içinde yaşamayanlarca anlaşılması zor. Hikâyesi meraklılarını şimdi de sarsan başkaldırının sokaklara taştığı yıllar. O yıllarda Ankara kalkışmanın merkezi. Sokaklar karışmaya başlamış, geceleri dışarı çıkmak tehlikeli, insanlar alanlara taşıyor, ilk kayıpların acıları sosyalizm heyecanlarını keskinleştiriyor. Ankara Koleji’nde ortaokuldayım, şimdi uzak kalsa da bir yanını hâlâ unutmadığım, duygusal olarak elli iki yıldan beri kopmadığım küçük grubumuzla daha o günlerde politikleşmeye başlamıştık. Yaşımız on üç-on dört, nasıl olmuştu da kendilerini ilkgençlik yıllarının kimliğinden başka bir kimlikle tanımlayan çocuklar olmuştuk, bugün düşünüp tarttığımda gene de tam anlayamıyorum ama o zaman öyleydi işte, en anlamlısı oydu, o kadar, ötesini düşünmemize gerek yoktu. Bülent, Nüvit, Naki, Mücahit, Nejat, Nâzım, Fuat, Kader, Barış, Sabri: Her yerde bulunmaz bir ilkgençlik arkadaşlığı, ilk beşiyle çok daha yakınım, Bülent’in hayatımdaki yeri apayrı, öbürleriyle de birlikteyiz, kendimizden başka bir hayat olduğunu görüp de o heyecanı yaşamaması düşünülemeyecek bir çete.

Yaşın önemi yoktu, okuldan çıktıktan sonra eve gitmeden, iki adım ötedeki Kızılay’a uzanıp Piknik’te bira, ilk deneyimin hemen ardından da votkalı bira içerek büyümüyorduk, biz o yaşlara büyüyerek gelmiştik. Demek paranın para olduğu zamanlardı ve daha kafamızı yeni dikleştirdiğimiz ortaokul yıllarında, yok denecek kadar küçük harçlıklarımız votkalı biraya yetebiliyordu. Kitaba da ayrılınca bir bölümü...

İlk politik deneyimlerin içine olağan biçimde düşmüştük. Bir hayal kuruyorduk artık. Başkası yönlendirmemişti, biz de beklememiştik. Nerede ne yapılıyor, cin gibi izliyorduk, çılgın zamanlardı ve artık başkaydık, bunu düşünmeden bir ânımız geçmiyordu. Birinci sigarasını ceketimin iç cebine koyduğum ilk gün, okulun bahçesinde hemen arkadaşlarıma gösterdim. Önemliydi, 68’li ağbilerimizin simgelerindendi Birinci; yoksa sigara içmek değildi derdim. Böylece ben de görünmez bir etiket iliştirmiştim üstüme, hem devrimciydim hem de çocuk değildim artık. Üniversitelerde birbiri ardında gelen boykotları izleyerek biz de okul kantininden Coca-Cola, Pepsi-Cola içmeyi kesmekle kalmadık, öğrencilere de yasakladık. Amerikan kolası yerine, yerli malı gazoz içilecekti J Kolej’de, daha ortaokulda bu protestolar kimin aklının ucundan geçerdi. Ara sıra kantine uğrayıp kola içen var mı diye bakardık.

Orta sonda, artık yaşımız on beşi doldurmuştu, dönemin gözde sloganlarını (en çok da “Tam Bağımsız ve Gerçekten Demokratik Türkiye”) lastik damgayla yazdığımız pulları çoğaltıp okulun duvarlarına, tuvaletlerine, sıralarına yapıştırınca yer yerinden oynamış, müdür yardımcısının arama tarama çabaları sonunda failler bulunmuş, beş arkadaş, okuldan üç gün uzaklaştırma cezası almıştık. Üç gün okula gitmeyince evdekilere ne demiştik? Hiçbir şey. Evden çıkıp bütün gün bir yerlerde zaman geçirmek kolaydı. Hepimizin de evle ilişkisi iyiydi, bir şeyi yapmamız ya da yapmamamız öğütlenmezdi.

O günlerin yaratıcıları için her şeyin ne denli zor olduğunu hemen sonra gelen yıllarda bütün çıplaklığıyla gördük, yediğimiz sert tokat suratımızı dağıtmıştı. Şimdi bir hayal gibi geliyor: Mücahit, 19 Şubat 1971’deki ünlü Hacettepe yurt baskınında içeride kalınca yurttaki herkesle birlikte gözaltına alınmıştı, hepimiz harekete geçmiştik, neyse ki iki gün sonra salıverildi. Müco için sorun olmaz, diye düşünmüştüm, baba adamdı o, sigarasını tutuşu, somurarak içişi başkaydı onun. Yoksa neden sonra yaşadığı derin travmanın fitili o günkü baskınla mı ateşlenmişti? Müco iyi değildi, o yaşta birkaç kez hastanede kalmıştı, anlayamıyorduk ki ne olup bittiğini. On beş yaşında nelerle karşılaştığımızı bütün bütüne kavrayamıyorduk, değil mi ki içinde yaşıyorduk, o zaman ne yaşanıyorduysa, onun parçasıydık. Hayatımız hızla akıp gidiyordu, niçin üstünde duracak, düşünecek, hayıflanacaktık ki. Çok yıllar sonra, MHP’nin milletvekili ve laf ebesi Oktay Vural’ın Müco’nun amcası olduğunu öğrendim. Hayatta böyle tuhaf rastlantılar vardı işte. Şimdi nerede Müco, hayatta mı, değil mi, bilmiyorum, elli yıl sonra internette aradım, izine rastlayamadım, arada aklıma gelir, merak ederim.

On beş yaşımı öncesi ve sonrasıyla nasıl bir solukta yaşamışsam şimdi de bir solukta hatırlıyorum. Bugün çocukluk sayılan yaşlarda birer militan gibi yaşadığımız günler zaman zaman gözümün önünden geçiyor. Bakıyorum, geçip gitmek bir yana, bir ânının bile unutulması olanaksız günlermiş. Bazen duruyor akış, her biri ayrı birer sahneyi yansıtan karelere uzun uzun bakıyor, dalıp gidiyorum. 68’li olamayacak yaşlardaydık, on yaş fark vardı aramızda, o günlerde sanki hiç gelemeyeceğimiz yaşlardaydı bizden büyükler ama 68’leri o ilkgençlik yıllarında ucundan da olsa bütün ruhuyla yakalamıştık, aynı kitapları devretmiş, aynı duyguları içselleştirmiştik. En çok bir yarım kuşak sonra gelmiştik. Üniversitelerdeki öğrenci derneklerine, toplantılara da giderdik ara sıra, TÖS mitinglerine de. Ağbim de o yaşlardaydı ama o Hacettepe Tıp’ta okurken ancak Sosyal Demokrasi Dernekleri Federasyonu’nun derneklerine gidiyordu. Biz ondan çok ileriydik yani.

Sokak bizi çekiyordu işte, ev içinde yapılacak tek şey ders çalışmak ve okumaktı, ne televizyon ne bilgisayar vardı, pek ders de çalışmazdık. Her şeyi okuyorduk, öyle ucundan, ara sıra değil, sürekli yeni çıkan bütün kitapları ve edebiyat dergilerini izliyor, öyle yaşıyorduk. O zaman bugünlere göre çok daha az kitap yayımlanıyordu, hepsini biliyor, okumak istediklerimizi aralarından seçiyorduk. Necati Cumalı’nın şiirleriyle Gorki’nin romanlarını bir arada okurken sanki önemli olan edebiyatın ne olduğu değildi de yalnızca okumak ve kitaplardı. Ant Yayınları’nın yayımladığı kitapları o yaşlarımızda tek tek izliyorduk. Che’nin mavi-beyaz kapaklı Savaş Anıları ya da Sol Yayınları’nın yayımladığı, çoğunu altını çize çize okuduktan sonra sayısız kere karıştırdığımız kitaplar, Marx’lar, Lenin’ler, fiyatları 4 lira, 10 lira...

Kitaplar fotoğraflar gibi, anıların anlatıcıları. Kitaplığımda uzun zamandan beri tozlanan bir kitap ansızın elime geldiğinde beni o kitabı aldığım yıllara götürüyor, unutulmuş olanları belleğimdeki yerine yerleştiriveriyor. Kapağı, fiyatı, arka kapak yazısında kendini ele veren zamanın düşünceleri gözlerimin önünde, hemen o kitabı okuduğum günleri canlandırıyor.

68’e çok yakındık işte ama pek çok politik tartışmayı kavrayabilecek yetişkinlikte değildik, o kadar da bilmiyorduk. Bizim için bütün sesler aynıydı, aynı dünyayı anlatıyordu, aynı amaca dönüktü, ayrılık yoktu. Ankara Fen Lisesi’nin sonraki elli yıl boyunca unutamadığım ve elli yıllık arkadaşlarımla sık sık yaşattığımız anılarına ayak bastığımda da on beş yaşımdaydım. Ankara Fen Lisesi, Robert Kolej’le birikte en gözde iki liseden biriydi. 1971’de başlayan lise yıllarımızda kendimize uygun bir ortam bulmuştuk. Yatılıydık, okulun şehirden uzak, Balgat sırtlarında oluşu bizi pek etkilemiyordu, öylesi daha da iyiydi, bütün öğrenciler yatılı olunca ortak bir hayata yazgılı olduğumuzu düşünmüştük. Fen Liseliydik ama kendimizi seçkin öğrenciler gibi görmedik hiç, her biri bambaşka yerlerden gelmiş, birbirine benzeyen çocuklardık. Olsun olsun birkaç öğrenci dışında okulun tümü solcu öğrencilerden oluşuyordu. Çok geçmedi, benim dersler aksamaya başladı, geceleri lüks lambasının aydınlığında politik sohbetler de ediyorduk, üç kuruşa poker de oynuyorduk.

Gazetelerin birinci sayfalarının başlıca konuları arasındaki eylemler gitgide sertleşmeye başlamıştı. 1970’in sonlarında bu kez devletin gösterdiği sertliğin niteliği değişti. Umursayacak kadar kavrayamıyorduk sanırım. Hafta sonlarında okuldaki en yakın arkadaşım Feyiz’le (onu 12 Eylül’den sonra acı biçimde kaybettim) çıkıp onun bizden büyük arkadaşlarının evine gider, onlarla konuşurduk, Aydınlık dergilerini karıştırır, birkaç kitap alıp okula dönerdik. Düpedüz romantik zamanlardı. Öyle bir duygu ve bilinç içinde geçti ki o birkaç yıl, lise sıralarından çıktıktan sonra başka bir şey içinde yaşayamazdım artık. Öyle de oldu, 1973’ten 1990’a kadar yalnızca başka bir hayatı olmayan görev adamı oldum.

1974’te girdiğim Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde okulun başladığı ilk gün Büyük Amfi’de derse girdim, bir daha da hiçbir derse girmedim, arkadaşlardan aldığım notlarla biraz da uzatarak altı yılda bitirdim okulu. Fen Lisesi’nde okuyup da SBF’ye giren ilk öğrenci olabilirim, okulu bitirenlerin yarısı doktor yarısı mühendis olurdu, hatta lise hocalarımdan biri neden sonra sokakta karşılaştığımızda, “Ey Semih Gümüş, Siyasal’a gidecektiysen niçin Fen Lisesi’ne girdin,” demişti, şaka yollu, “Yaptık bir hata hocam,” demiştim. Lise yıllarımı unutmam. O zaman en yüksek puanla alan okul Hacettepe Tıp Fakültesi’ydi ve puanım orası için de yeterli olmasına rağmen SBF sınavda birinci tercihimdi. Sosyalist bir genç olarak politik çalışma da yapacağım üniversitede solun en önemli fakültesi olan Siyasal’a gitmem gerekir diye düşünmüştüm. Okula yirminci olarak girdiğim için Maliye Bakanlığı dört yıl mecburi hizmet karşılığında burs vermişti ama ben memur olmak istemediğimden babam bursu geri ödemek zorunda kalmıştı.

SBF’nin geleneğinin 68 Kuşağı’na, Mahir Çayan’a ve öteki simge adlara uzandığı iyi bilinir. Okul her türlü sosyalist ve devrimci örgütlerin öğrenci gençlik içinde çalışma alanıydı. Faşistler okula gelmiyordu. Biz Türkiye İşçi Partililer olarak küçük bir azınlıktık, bir ara İGD’lilerle ortaklık yaptık ama Devrimci Yol’un hoşuna gitmeyecek çalışmalar yapmak biraz zordu. Sedat Göçmen SBF-Der’in başkanı olmuştu. ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’ın Türkiye’ye gelişi nedeniyle ilan edilen Kissinger Boykotu için okulun her yerine yapıştırdığımız pullar nedeniyle Nasuh Mitap’ın beni sakince bir köşeye çekerek yaptığı yumuşak uyarısıyla karşılaşmıştım, ADYÖD’ün çağrısını yaptığı boykotu biz destekliyorduk, Devrimci Yol da “okulları faşistlere terk etmemek için” boykota karşı çıkıyordu. Nasuh’un o hali şimdi de gözümün önünde, onu kaybettiğimizde içim cız etmişti. TİP’liydim ama nedense bizden çok farklı görünen Devrimci Yol’a her zaman sempati duyuyordum. Nasuh, Sedat ya da Ali Alfatlı benim için o yıllarda da kardeş devrimcilerdi. Bunun böyle olması gerektiği 12 Eylül’den sonra daha iyi anlaşıldı.

1974’te, Siyasal Bilgiler’e girdiğim ilk yılda büyük bir öğrenci boykotu oldu. Boykot sırasında okullara yapılan polis baskınlarında çeşitli okullardan öğrencilerle birlikte gözaltına alındık, sonra tutuklandık ve Mamak Cezaevi’ne gittik. On sekiz yaşındayım, bizden büyük 68’lilerle birlikte kalıyoruz. Bana, “Bu koğuş Deniz Gezmiş’in kaldığı koğuş,” dediler. Demek içeride kalma deneyimim Deniz Gezmiş’in kaldığı koğuşta başlayacaktı.

İlk tutuklanışımdı bu, mahalledeki arkadaşlarım eve gidip haberi verdikleri anda babam kapıda birden yere yığılmış. Yoğun sıkıntıdan olmuş, damar tıkanıklığı, bir kez daha yaşanmaması gerektiğini söylemiş doktor ama daha sonraki benzer durumlarda –alışkanlık mı kazanmıştı evdekiler– neyse ki bir şey olmadı ve babamı bundan otuz beş yıl sonra, 2009’da, doksan dokuz yaşında kaybettik.

SBF’de Hakan Yurdakuler’in öldürüldüğü günü de unutamam. Okulun içinde her zamanki gibi koridorlarda bekliyoruz, dışarıdan, belli ki hemen önümüzdeki Ziya Gökalp Caddesi’nden silah sesleri geldiği anda “sınıfları boşaltın” diye bağırıldı ve bütün okul bir anda ana giriş kapısına yöneldi, giriş kapımız büyük değil, yağmur gibi geldiğini anladığımız kurşunlara karşı sıkışarak kapıdan çıkmaya çalıştığımız anda hemen önümdeki öğrenci yere düştü. Hakan Yurdakuler’di o. Tam arkasındaydım. 8 Nisan 1976’ydı ve bu kayıp okulu, Ankara’yı ve bütün üniversiteleri çok etkilemişti.

68’i ve sonrasını yaşamış olanlar yeri geldiğinde 78 Kuşağı’nın kendilerinden çok daha büyük baskılar gördüğünü belirtir. Bu ülkenin tarihinde daha büyük acılar çeken bir başka kuşak yoktur bence.

Bazen 68’liler de, “Bizden sonraki kuşağı çok perişan ettiler, 78’liler kaç arkadaşlarının asıldığını, öldürüldüğünü bilemiyor, onlar daha çok çile çekti,” der.

Öyledir gerçekten. Bunun için de Cumhuriyet tarihinin en değerli kuşağıdır 78 Kuşağı. Başkalarını bilmem, benim için öyle. Demek 1971’in anlamı büyüktü benim için, ortaokuldan liseye geçtiğim yıl kabuğumu değiştirmekle kalmamış, kanatlanıp uçmuştum sanki, yepyeni anlamlar kazanmaya başlamıştı o yıllarım. Bir ânını bile unutmadım.

O Çocuklar...

İşte vadiyi geçen hayalî çocukların uçurumdan düşüşünün hikâyesi. Onlar geçip gittiler ama şarkılarının hayaleti veya yankısı (bir şarkının hayaletinin yankısından bahsetmek hiçliğin yankısından bahsetmektir) onların belledikleri yolda ilerlemeyi sürdürdü, hem de aynı hızla, cömertliğin ve cesaretin hızıyla. Güçlükle duyulan bir şarkı, savaşın ve aşkın şarkısı; çünkü o çocuklar hiç şüphesiz savaşa gidiyorlardı ama aşklarından yapıyorlardı bunu.

Roberto Bolaño, Tılsım

Piknik, Hayatımızın Önemli Bir Parçası

Geçmişe saplanıp kalmak geleceği görememeye neden olur mu? 12 Eylül’den hemen sonraki berbat yıllar içinde, onun öncesinde yaşadıklarımızdan ayrı bir hayatı düşünemiyordum. Başka nasıl olabilirdi, kanlı bir balyoz tepemize inerken bizi o balyozun altına iten günlerde yaşadıklarımızı unutabilir miydim. Zayıftık belki ama sert rüzgârlar karşısında bile eğilmeyen bir gücümüz olduğunu hissediyorduk. Bizim de vaat edilmiş bir yurdumuz vardı, genç olmak bu demekti.

Bir on yıl sonra hayat biraz değişmeye başladı. Aklımın bir köşesi hep yaşadığımız o yılların sokaklarıyla, gündüzleri ve geceleriyle doluydu ama başka bir köşesi eski düşüncelerin içinden yepyeni bir düşünme biçimi çıkaracak zamana da gelmişti demek. İnsan, aklına sahip çıktıkça yavaş yavaş yukarı çıkıyor ve aşağı inmesini artık olanaksızlaştıran yeni yüksekliklerde, hayatı en iyi anlatan ayrıntıları daha kolay keşfedebiliyor. Bu uzaklık belleğin iyileştiricisi, belleğime güvenmem gerekir: Geçmiş özleminin olumsuz yanını abartmanın anlamı yok, aynı zamanda onunla yaşamanın olumsuzluğunu görmedim.

İnsan, hayatını değiştirme gücünü her zaman bulamıyor. Kendini hiçe sayıp bile isteye savrulma duygusunun çekiciliği bizi alıp götürmüştü. Kendimizi hiçleştirirken ideallerimizi mutlaklaştıran tutumumuz bizim kuşağı çok erken olgunlaştırdı. Çocukluğumuzu yaşamadık gibi şeyler diyenler olur bazen, aslı yoktur. Çocukluğumuzu güzel sokaklarda, zamanın olanakları neyse onları bütünüyle kullanarak yaşadık. Çok küçükken futbol aşkına mahalle maçlarına koşturuyorduk, Kavaklıdere’de Rus Bahçesi adı verilen boş alana kaleler kurulmuş, amatörler için bir futbol alanı yapılmıştı. Bazen profesyonel futbolcular da gelirdi, mahalleden ağbilerimiz. Aralarında Güneşsporlu Erdal’ı unutmam, sarı-kırmızılı Güneşspor’u da seviyordum. Çocuklukta fazlasına gerek yoktu, fazlası neyse bilmiyorduk da.

Öyle şeyler yaşamaya başlamıştık ki, hayatımızın romanlarda yaşananlardan farklı olmadığını şimdi söylemeye çekiniyorum. Bunları söylemek bir tür böbürlenme gibi anlaşılır mı? Değil elbette, sıkıntılar, acılar var içinde, benzerlerinin bu ülkede bir daha yaşanmayacağını o hayatı yaşamayanlara anlatmak bu sayfaların sınırlarından taşar. Bu da başka bir anlatılmaz yaşanır. Şimdiki zamanların hayatı ve kültürü, değerleri ve insanları farklı, böyle olması da bu kötücül toplumun doğasına uygun, ne yapılabilir. Yaşadıklarımız bir yandan belleğimizde kalırken öbür yandan bir yerlerde yazılıyor, demek kendimizi sık sık onların içinde bulacağız.

TED Ankara Koleji’ndeki yıllardayız (1967-1971). Ankara’da yalnızca iki özel okul var. Öteki Süleyman Demirel’in kardeşi Hacı Ali Demirel’in sahibi olduğu, “zengin haytaların gittiği okul” diye damgalanmış Yükseliş Koleji. Bizimki ciddi. Okuldan çıkınca Ziya Gökalp Caddesi’ne çıkmadan, ara sokaklardan Kızılay’a kadar yürüyüp oradan evlere dağılıyoruz. Sıhhiye’de bir miting varsa –sık sık olurdu– Kızılay’a sesleri gelir, bakmak için hemen o tarafa yürürüz. Fakir Baykurt ile İlhan Selçuk’un konuştuğu bir TÖS mitingi belleğimde canlı durur, kalabalığın dibine kadar gidip konuşmaları uzun süre dinlemiştik.

Mücahit Hacettepe yurt baskınında yurt içinde kaldığında çok merak etmiştik. Toplum polisiyle öğrenciler arasındaki sert çatışmada kıyamet kopmuştu. Müco gözaltına alınıp dışarı çıkınca yurdun çatısında neler yaptıklarını heyecanla anlatmıştı. Baskın ertesi günkü gazetelerin baş sayfalarındaydı. 12 Mart’a üç hafta kalmıştı demek.

Piknik’i o yıllarda keşfettik. On dört-on beş yaşlarındaydık, düpedüz gençtik, en çoğu ilkgençlik denebilir ama çocukluktan çoktan çıkmıştık. Artık 68 kalkışması gelmişti, biz de bütün gün sosyalizm tartışırken arada üniversitelerdeki toplantılara gitmeye başladık. Piknik’e gitmek de bunların sonucu muydu, tam hatırlamıyorum. Okuldan çıktıktan sonra dümdüz yürüyüp Sakarya Caddesi’ne çıkınca başka yerlere takılmazdık pek.

Arada Goralı. Onun yeri de bambaşkaydı. O küçücük dükkânda yediğim sandviçlerin tadı bu satırları yazarken damağıma geliyor. Yugoslav göçmeni Şefik Goralı’nın kendi adını verdiği sandviçin içindekileri bir daha hiç kimse onun gibi bir araya getiremedi. Sakarya Caddesi’nde Hosta dönercisinin hemen yanındaki ufak pasajın içine taşındıktan sonradır benim Goralı dönemim, küçük, sakin bir sandviç dükkânı ve benzersiz bir sandviç. Goralı sandviç 1950’den sonra yapılmaya başlanan ilk fastfood örneği. Tost makinesinde ısıtılmış çıtır sandviç ekmeğinin arasında salam, sosis, Rus salatası, minik havuç parçaları, azıcık patates püresi, mayonez, ketçap, turşu. Bu bileşimi bilmek yetmiyor demek ki, o sandviçi ille Şefik Goralı yapacak. Üstelik küçücük harçlıkla iki Goralı yemek de mümkünmüş.

Daha şaşırtıcı olan, Piknik’teki varlığımız. Sanki otuzlu yaşlardaymışız gibi girerdik Piknik’e, okul çantalarını yere bırakıp yüksek masalara geçerdik. Ayakta bira içtiğimiz bu bölüm öğleden sonra kalabalık olmazdı. Sağdaki geniş tezgâhın arkasındaki amcaya iki Arjantin söylerdik. Bülent ve ben. Elli beş yıldır hiç kopmadığım bir numaralı arkadaşım Bülent. Piknik’te kimse bize yaşça küçük olduğumuzu hissettirmezdi. Dışarıdan nasıl görünüyorduk, onu kestiremiyorum ama iki çocuğa bira vermemek de kimsenin aklına gelmezdi. Öyle bir davranışla hiç karşılaşmadık. Şimdikinden bambaşka bir ülkede yaşıyormuşuz demek. Biracıların pıtrak gibi her sokakta birkaç tane ortaya çıktığı günlere daha çok vardı.

Belki her şey bildik gibi geliyor ama değil. Fıçıdan dolan o Arjantin bardakları yalnızca Piknik’te vardı. Dibi kalın ve aşağıdan yukarı genişleyerek yükselen, sanırım yarım litrelik kocaman bir bardak, dümdüz, yalın bir cam, büyüleyici. Sonradan öğrendim, Paşabahçe’ye üç bin Arjantin bardağı yaptırmış Piknik.

Piknik’i bira içtiğimiz bir yer olarak anlatıyorum ama bunun çok ötesindeydi elbette. Arkada bir kapıdan bembeyaz masa örtüleri serilmiş masalarıyla meyhane bölümüne geçilirdi ama bizim meyhaneye gitmek için daha çok yılımız vardı. Ortaokul yıllarında, hem de Ankara’da, bizde bir meyhane kültürü oluşması düşünülemezdi. Gene de bir kere gitmiş, o masalara oturmuştuk. Azıcık paramız demek meyhane bölümünde oturmamıza da yetiyordu. Piknik’ti o, içki kültürüne sahip herkese kapıları açıktı.

Piknik’te ayakta bira içtiğimiz yerdeki büyük tezgâhta mezeler de vardı ama biz onlara pek ilişmezdik, daha doğrusu anlamıyorduk, alışkanlığımız yoktu diyelim, belki paramız da. Gelgelelim bir de votkalı biramız vardı. Bir bira, bir votka. Tılsımlı bir söz. İsterdik. Votkalı biranın yanında mezeye takılmazdık, bazen kuruyemişle patates kızartması alırdık, o kadar. Sonra ayaküstü içip doğru eve.

En çok Bülent’le gitmişizdir Piknik’e. Arjantin bardağının yanına shot bardağıyla votka da konunca durum birden değişirdi. İkisini iki elimizle alıp masaya karşılıklı geçtikten sonra shot bardağındaki votkayı küt diye biraya boşaltınca biz de bir anda birkaç yaş büyümüş olurduk.

Votkalı bira her zaman içilmezdi. Rakı da içilir miydi o bölümde, hatırlamıyorum, sanırım verilmiyordu rakı, ayakta içilmeyeceği için. Bizim hayatımızda da yoktu. Evde şarap ya da cep kanyağı, Piknik’te bira. Biralar AOÇ Bira Fabrikası’ndan gelirmiş, bizim için tadı benzersizdi. Nereden çıktı hatırlamıyorum, biranın son birkaç yudumu kalınca bardağın dibine tuz serperdim, tuz kabarcıklar oluşturur, biraya buruk bir tat verir, tuzlu son yudumu tık diye atarak ritüelimi tamamlardım.

Çok kalabalık olurdu Piknik, Ankara için benzeri olmayan, şaşırtıcı bir fenomendi, hayatımızın bir parçası. Bizim Türkiye İşçi Partisi’nden sevgili bir ağbimizin babası tam o yıllarda Piknik’in şarküteri bölümünde çalışıyormuş, gözlerimin önünde, onu da Bülent’ten bu kitabı yazmaya başladığım zaman, elli yıl sonra öğrendim.

Piknik’in hemen çevresinde en çok uğradığım yer Bilgi Kitabevi. Okuldan çıkınca oraya da uğrar, küçük bir yükseltiye konmuş yeni kitaplara bakardım. Bilgi Kitabevi’ndeki en önemli keşfim Behçet Necatigil’in De Yayınevi’nin yayımladığı, birinci hamur kâğıda beyaz kapaklı Şiirler kitabı. Behçet Necatigil’i o erken yıllarda keşfetmiş olmak benim için bugün bile önemli. Sokağın başındaki Tarhan Kitabevi’ne nedense pek uğramazdım, memurlar gider oraya diye düşünürdüm, resmî bir havası vardı sanki.

Sonra ne yazık ki bir gün, hiç unutamadığım bir terslik oldu ve Piknik’in bulunduğu yer bir bankanın eline geçti. Piknik’in bizi daha çok ilgilendiren ön bölümü Şekerbank’a satıldı. Ankara’nın kalbine saplanmış bir kötülük gibi gelmişti bana: Piknik’in o kendine özgü neon ışıklı tabelasının altında Şekerbank yazısını görmek. Çok tuhaftı işte. Ankara’nın en önemli simgelerinden birinin adım adım çöküş süreci işte o gün başladı. Piknik ister istemez arkasındaki salona sığınıp beyaz örtülü masalarıyla içkili lokantaya dönüşünce Piknik olmaktan çıktı, biz de bir daha hiç gitmedik ya da belki bir kez gittik de hoşlanmadık yeni halinden, Ankara da eski Ankara olmaktan sanki o zaman çıkmaya başlamıştı.

Hem artık daha ciddi işler bekliyordu bizi.

Hep düşünürüm: Neden sonra açılan binlerce biracının hiçbirinde niçin Piknik’in Arjantin bardağından yoktur. Bir tek kişinin bile aklına gelmemiş midir, bunu hiç anlayamadım. O bardaklardan kendim için çok aradım, bulamadım.

Yazarın Kitabevi

Zafer Çarşısı dört-beş yıl sonraki havasını almamıştı daha. Erdal Öz’ün Sergi Kitabevi’nden alınırdı kitap. Küçücüktü, biraz da kasvetliydi sanki ama orada kitaplara dokunmak tuhaf bir duyguydu. Büyük Çarşı’nın içine girdikten sonra merdivenden çıkıp hemen karşıma gelen kitapçının vitrinine takılı kalır, vitrinin camına dayanıp bir süre hem kitapları hem kendimi izlerdim, benden başka kimse yoksa içeri gimezdim, utanırdım. Bir cesaret girmişsem, “Merhaba,” derdi kitapçı, sakin duruşluydu, pek konuşkan değildi o da. Gülümseyerek karşılık verirdim ben de, bir kitap alırdım mutlaka ama parayı öderken kitapçının yüzüne bakmaz, kaçarcasına çıkardım. Öykülerini okuduğum yazardı o, küçük olduğumdan sanki, bazen gülümserdi arkamdan.

Sonra Kanayan kitabı geldi, o zamanki gözde yayınevlerimden Cem Yayınevi yayımlamış. Lise ikideyim ve 12 Mart yılları içinde “Güvercin” ve “Ernesto” öykülerini ara sıra açıp orasından burasından okuyorum, elbette arkadaşlarıma da okutuyorum. O zaman okuduğumuz kitapları arkadaş grubumuzla paylaşırdık, ayrıca belli süreler içinde okunacak kitapların listesini yapar, o listelerdeki kitapları okumaya çalışırdık, listeler okuma kılavuzlarımızdı.

Dört edebiyat dergisini birden izliyordum. Yansıma’nın yeri ayrıydı. Aynı zamanda politik bir duruşu vardı. 12 Mart sultasına karşı antifaşist tavır ve nitelikli edebiyat Yansıma’nın ruhunu oluşturuyordu. Türk Dili o yıllarda resmi bir dergi gibi görünmüyordu, saygındı, ciddiydi, yayımladığı her şiir, öykü, yazı değerliydi, tertemiz basılırdı. Güçlü bir imgesi vardı Türk Dili’nin. Yeni Adımlar da politik duruşuyla sevdiğim dergilerdendi. Varlık da ötekilere benzemezliğiyle mi ilgimi çekiyordu bilmiyorum, yoksa şimdi düşünüyorum, daha eski bir anlayışı temsil ediyor gibiydi, bana pek yakın değildi. Dergileri şimdiki gibi izlemiyordum, kitap gibi, başından sonuna okurdum.

Bazen gerçeklik duygumu yitiriyorum, şimdi on üç-on dört yaşlarına bakıyorum, bizim o zamanlarda yaptıklarımızın nasıl yapıldığını kavrayamıyorum. Küçük çocuklar mıydık biz de, şimdi bizim gözümüze görünenler gibi, öyleysek, o yaşlarda nasıl okuyorduk okuduklarımızı, nasıl yapıyorduk yaptıklarımızı. Bir düş değildi yaşadıklarımız ve bugün yaşanmıyor onlar. Sanırım yaşanan hayatlar arasında karşılaştırılması olanaksız ayrımlardı bunun nedeni. 1960’lar, hatta 1970’lerde yaşanan hayatla, bu ülkenin şehirleri, sokakları, günlük hayat kültürüyle şimdikini yan yana koymaya çalışmak yerine, bunları birbirine teğet duran apayrı iki dünya olarak görmek, anlamayı da kolaylaştırabilir. Televizyon yok, bilgisayar yok, çok az evde bulunan ev telefonu dışında iletişim araçları yok, internet yok. Yalnızca sokak ve kitaplar var. Öylesine yalın hayatlar, insanı çocukluktan başlayarak belli noktalara odaklayabiliyor ve o noktaları gitgide büyütmek mümkün olabiliyor.

Bertrand Russell’ın Vietnam’da Savaş Suçları kitabını okumamın nedeni Vietnam Savaşı’nın sosyalistlerin gündemindeki en yakıcı sorun olmasıydı. Gerçekten yakıcıydı Vietnam. O zaman hayatın anlamı bütün hayatımızı düşüncelere ve ideallere adamak değil miydi, Vietnam için de ölünürdü. Dünya Vietnam’ı konuşuyordu, Vietnam’da ABD’nin işlediği savaş suçları, inanılmaz işkencelerin yapıldığı zindanlar, napalm bombaları ve bunlar gibi sayısız suç üst üste öylesine yığılmıştı ki, dünyada görülmemiş bir protesto dalgası büyüyordu. Bertrand Russell’ın Uluslararası Savaş Suçları Mahkemesi’nin başkanı olarak tanıklıklarını topladığı kitabını Bilgi Yayınevi yayımlamıştı ve doğrusu şimdikinden bambaşka bir çizgideydi bu yayınevi. Vietnam’da Savaş Suçları güzel kitaptı, Ozan Sağdıç’ın Roy Lichtenstein’ın bir resmiyle Pulitzer Ödüllü çok ünlü bir Vietnam fotoğrafını kullandığı, çekici bir kapak tasarımı vardı. Ama yıl 1967, sanırım iki yıl sonra, 1969’da okumuştum ve on üç yaşında sosyalist kimliğimi gösteren simgelerden biri olarak yer etmişti belleğimde. Aradan kırk bir yıl geçtikten sonra Notos’un “Mayıs 68 ve Edebiyat” sayısını hazırlarken bu kült kitabın kapağını kullanmak gelmişti aklıma, bendekini kim bilir kime vermiştim (başkalarına çok kitap verirdim), bir sahaftan gene bulmuştuk. Şimdi bir daha elimden çıkarmamak üzere tutuyorum kitaplığımda.

Evde o sıralarda Hacettepe Ünivesitesi’nde okuyan ağbimindi kitap, “Okuyayım mı bu kitabı,” diye sordum ona.

“Sana göre değil ama anlayabilirsen oku,” dedi.

Türk Dili’ndeki şiirleri anladığımı düşünerek okuduğuma göre, onu da anlardım elbette.

Üstelik artık Marx, Engels, Lenin okuyorduk, ne yayımlanmışsa ve sırayla bütün külliyatı tamamlamak için kesintisiz biçimde. Başlangıç olarak Engels’in Ütopik
Sosyalizm-Bilimsel Sosyalizm kitabı elimizin altında. O işin ABC’si. Ondan önce de herkesin başlarken okuduğu Leo Huberman’ın turuncu kapaklı Sosyalizmin Alfabesi, Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm ile Georges Politzer’in Felsefenin Başlangıç İlkeleri var, bunları okuduktan sonra gene Politzer’in Felsefenin Temel İlkeleri’ne geçilecek. Arada İlkel Topluluk Köleci Toplum Feodal Toplum ile Diyalektik ve Tarihsel Materyalizmin Abecesi var. Bu kitapları altını çize çize okumuştum, belki birkaç kere. Huberman’ın kapitalizmle sosyalizmin sokaktaki insanın bilincine yönelen karşılaştırmaları çok ilginçti. Görünürde seyahat özgürlüğün var ama seyahat etmek için ekonomik olanakların yoksa seyahat özgürlüğün de yok demektir anlamına gelen örneğini gülümseyerek hatırlarım. Kapitalizmi anlamak için kışkırtıcı bir örnekti.

Kimliğimiz Zihnimizin İçinde

Yaşanan onca haksızlık ve şiddetten sonra gün gelir, özgürlüğünü elinden alan, içini kemiren ülkeyi terk etmek istersin. Artık kendini oraya ait görmediğin için. Seni oraya bağlayan nedenler yok olmaya yüz tutmuştur, ne gelecek ümidin kalmıştır ne hayatını sürdürmek için yaptığın işin tadı. Belki ocakları söndürenlerin yol açtığı ölüm zamanları kesmiştir o bağları.

Bunları anlatmak istemiyorum ama sanılıyor ki doğuştan verilmiş bir kimliği vardır insanların. Defterdeki kayıt yalnızca insanı zorla bir sistemin parçası yapmak için durur orada. Sizi bir ülkenin yurttaşı yaparlar. Doğumun ertesinde düşülen kayıtlar seçtiklerimiz olmadığına göre, onları yok saymak, çekinmeden silip kendi kayıtlarımızı düşmek gerekir.

İnsan çocukluktan başlayarak sayılamayacak çokluktaki nedene bağlı bir kişilik, en çok da okuduklarının etkisiyle bilişsel yetileri geliştikçe kendine özgü bir kimlik edinmeye başlar. Onu bir yere, bir toprağa, dağa, denize, okula, aileye, arkadaşlara ve kendisini ilgilendiren pek çok unsura bağlayan kimliği, düşünsel donanımıyla etten ve kemikten bir bütün çıkarır ortaya.

Etnik kökenimi kesin olarak bilmiyorum, o da olabilir bu da, hiç ilgilenmedim, evde hiç konuşulmazdı böyle şeyler. Bizim çocukluğumuzda din de günlük hayatın konularından değildi. Bir ulusun küçücük bir parçası olduğumu hissettiğim bir ânı da hatırlamıyorum. Üstelik aklı başında herkes, başkalarıyla aynı köken ya da milliyet bağıyla tanımlanmak yerine, farklı olmak ister. Yoksa korkuluk gibi yaşayamayız.

“Kimlik öyle bir çırpıda verilmez, yaşam boyunca oluşur ve değişir,” diyor Amin Maalouf.

Başka nasıl olabilir. Amin Maalouf’la da karşılıklı konuşmak isterdim, güven veriyor, onunla çok şey konuşulabilir. Kimliğimizi gösteren öğeler arasında dünya görüşümüz, düşünme biçimimiz belirleyici bir yerde. Soyutlama yetisini içselleştirerek. Ancak öyle insan oluyoruz.

Nabokov’ca söylersek bir zihin durumu olarak oluşur kimliğimiz. Demek durağan bir kimliğe sahip olamayız. Düşüncede, akılda, zihinde temiz su gibi akarak oluşur kimlik. Bunlardan yoksun insanların bugünün dünyasında sokakta insan avcısı olduklarını, hele bu ükenin acımasız toplumunda nasıl ortaya çıktıklarını ve bizim irademizin bütünüyle dışında nasıl üstümüze geldiklerini her gün, her gün görüyoruz.

Elbette kimliği oluşturan unsurlar her insanda aynı ağırlıkta değil. Kendiliğinden ya da bilinçli, belki çocukluktan bu yana yaşadığımız yerlerden edinilmiş, yaptığımız okumalarla pekişip zenginleşmiş kimliğimizin bazı özellikleri ötekilere baskın çıkabilir. Çoğu kez zorunluluklardan. Bıçağın ucunu bir etnik, kültürel ya da sınıfsal kimliğe saplarsanız oradan sızan kanla anlatılmaya başlar insan. Bir kimlik üstündeki baskının şiddeti milyonlarca insanın kendisini o kimlikle tanımlamasına neden olur. Hemen hep böyle olur ama insanın kendi bireyliği içinden çıkmayan, kendi dışındaki etkenler yüzünden taşıdığı eğilimleri de bir ideoloji olarak belirir. İliştirilmiş, doğasına işlemez, neden sonra değişecek, dışarıdan verilmiş, iradeyle değil zorunluluktan alınan ideoloji.

Elbette kimlik özelliklerini açıkça gösterip yaşayamamak da var. Atalardan beri gizlenmek zorunda kalınan bazı özellikler uygun koşullar bulunduğunda öncelikle öne çıkar. Sonra sancılı zamanlar başlar, o kimlik özelliklerinin mağdurları bir araya gelir, ötekinden geçmişin bedelini ister. Bunlar şimdi hemen dibimizde yaşanıyor.

Kimlik savaşlarını haklı görebiliriz, haklıdır da. İnsan milliyeti, toprakları, bayrakları için değil ama dili için savaşabilir. Mardin’e ilk gittiğim zaman, Mehmet ve Roni’ yle eski Mardin’de kartal yuvası bir kahvede otururken, aşağıdan başlayıp ufuk çizgisine kadar dümdüz bir deniz gibi uzanan toprakları gösterip, “Burası Mezopotamya işte,” demişlerdi. İkisi birden gurur duyarak. Hoşuma gitmişti, unutmadım o ânı ama onların bundan daha önemli aidiyetlerinin dilleri olduğunu, Kürtçeyi iliklerine dek hissederek konuşup yazmak istediklerini biliyordum. Roni War daha sonra bir dizi Kürtçe kitap yazdı, çeviriler yaptı, Kürtçe kitaplar yayımlayan küçük bir yayınevi kurdu, Ava Yayınları’nı hâlâ inatla sürdürüyor.

Yalnızca anadil. Dilimize ve onun karşımızdakiyle barışık ilişkiler kurmak için seçtiğimiz sözcüklerine, sözcüklerin yazı dilinden edebiyat diline doğru yükselen eğrisine tutunarak eşsiz bir zenginliğe ulaşmak için bize verdiği olanaklara kıskançlıkla sahip çıkmak her şeyden önemli. Bu kavgalar dünyanın pek çok ülkesinde bin yıldır sürüyor.

Dünyada pek çok yerel dil korunamadı, kayboldu, bunda politik gericiliğin, farklı kültürlere düşmanlığın payı büyük. Türkiye’de de üç dil kayboldu: Karamanlıca, Mlahso, Ubıhça. On beş dil de tehlikede: Abazaca, Hemşince, Lazca, Pontus Yunancası, Çingene dilleri, Süryaniceye benzeyen Suret, Batı Ermenicesi, Gagavuzca, Ladino, Turoyo, Hertevin.

İnsanın birey olarak kimliğini ister istemez tek bir aidiyete bağladığı yerde kendini hemen belli eden bir geçicilik ve yapaylık ortaya çıkar. Bize verilmiş ortak değerler, dışarıda ve gündelik ilişkilerin içine girip çıktığımız zaman bizi kolumuzdan tutar. Bir başına olduğumuz zaman yalnızca kendi değerlerimize bağlıyız. Bireylik sayıyla bir kişiyi değil, bir özgünlüğü, niteliği, kişisel tarihi anlatır. Toplumun barbarlığı (barbarlık insanın değil, toplumsal ilişkilerin doğasında var) onu ne kadar yok etmeye çalışırsa çalışsın, var olma bilincine sahip bireyin kimliği bellek olarak yaşamayı sürdürür.

Diken üstünde oturmak yerine hep kendi kimliğime uygun, sevdiğim ve kendimle özdeşleştirebileceğim, yüreğimdeki yeri yurdu aradım, ayağımı nereye sağlam ve güvenle bastıysam orayı yurt belledim. Orası bir dağ köyü de olabilir, ıssız bir ada da ormanın içleri de, birilerinin bize verdiği ortak kimlik göstergelerine gerek yok oralarda.

Şimdi ben burada, sevdiğimiz kasabamızda, üst kattaki odamda oturup heyecanla düşünüp yazarken hemen önümde, ellerimizle diktiğimiz erik ve şeftali ağaçlarından bir atımlık uzaklıkta yükselen Mavi Dağ’a bakıyorum, bulutlar gene aşağıdaki bahçelerin üstüne çökmüş. Odamın iki penceresi var. Sağımdaki Mavi Dağ’a bakıyor, önümdeki pencereden uzakta Olympos Dağı’nı görebilirim, o da bizim kasabamızın tanrılar yurdu, kıyıları az bulunur güzellikteki gölün dibinden yükseliyor. Benim yurdum burası işte, sevdiğim yer, küçük ama ben buraya aitim, daha güzelini bulana kadar başka bir yurt istemiyorum.

Yurt ve Yurtsuzluk

Belki de bu yurtsuzluk bile değildir, kullanılması gereken yeni sözcük yurtkaçkınlığı olabilir (kaçmakla da karışık olarak) bir insanı yurduna bağlayan bağların gevşemesi, insanın belki sevinerek belki üzülerek, belki sonsuza kadar, belki de yalnızca geçici bir süre için o bağları hissetmemesidir.

James Wood

Köklerim Havada

“Ben sadece benim...”

Gayatri Chakravorty Spivak, “Eğer bir insan kendini yurdunda hissediyorsa, yurt diye baktığı o yerin herhangi bir adı olmaz,” diyor. Yaşadığı her yeri yurt bilen, dolayısıyla hiçbir yerde kendini yurdunun dışında hissetmeyenlerin dünyamızda gitgide azaldığını söyleyebiliriz. Özellikle yirminci yüzyılın ilk yarısında sosyalizmin evrensel bir düşünce olarak bütün kıtalara yayılan bir ideal, belki de ütopya olarak insanları kendine bağlaması, milliyet ve aidiyet duygularını köklerinden koparacak etkiler yarattı. İspanya İçsavaşı’nda Cumhuriyetçilerin saflarında savaşmak için Uluslararası Tugaylar’a katılanlar için en değerli yurt, İspanya’ydı. Kültür üstüne yaptığı çalışmaları hâlâ masamıza yakın raflarda duran Christopher Caudwell otuzunda, incelikli şair John Cornford yirmi bir yaşında öldü İspanya’da. Onların duygusunu hâlâ taşıyorum.

Günümüzün önde gelen Hintli aydınlarından Spivak, Köklerim Havada kitabında, uzun yıllar yaşadığı ABD’de Amerikalı olmayı da, buna direnmeyi de düşünmediğini belirtiyor. Bu duygunun bugün anlaşılması dünyanın otuz yıl önceki halinden daha zor olabilir. Çünkü o arada Balkanlar’da beklenmedik acımasızlıkta içsavaşlar yaşanırken Nazizme eşdeğer milliyetçilikler hortladı; ABD’nin yeni dünya düzenini silahla kurmaya niyetli yeni yönetiminin yol açtığı savaşlar yüzünden barışın yerini şiddet sarmalında büyüyen milliyetçilik ve radikal dincilik aldı.

Milliyetçiliği bağnazca bir duygu olmanın da ötesine geçirip siyasal bir paydanın harcına dönüştürmek, sonunda ömrünü bir kuşak içinde yaşayıp iki büyük kuşağın da dışarıdan gözlemcisi olan bizleri hangi duvarlarla çevirecek, sorgulandıkça belirsizleşiyor. Üstelik milliyetçiliğin günümüzün en tehlikeli amaçlarından oluşunun temel bir nedeni iktidara en yakın ideoloji oluşu. İktidar ile milliyetçiliğin etle tırnak olduğunu görmek için dünyanın uzak geçmişine ya da yalnızca belli bölgelerine bakmak gerekmez, hemen içinde yaşadığımız âna bakmak yeterli olur.

Belki şu da var, milliyet aidiyetini dünyanın zenginleri hoyratça kullanırken yoksulları daha önemsiz görüyor. Yoksulların elinde etnik silahlar var nasıl olsa ve sözgelimi Afrika’daki despotlar menzili daha kısa, maliyeti daha düşük etnik silahlarla da işlerini kolayca görebiliyor.

Ne ki Spivak bu dünyanın dışında, öylesine örnek bir aydın kimliği veriyor ki, Çinlilerin İngilizce öğrenmelerinin gerekliliğini, ABD öyle istiyor diye ya da Dünya Ticaret Örgütü’ne girebilmeleri için değil, “bir dil öğrenmenin tek sebebi, onun şiirini okuyabilme yetisini kazanmaktır” biçiminde açıklıyor.

Bir yere ait olma ve yaşadığı yurdu kendi yurdu bilip oraya özgü bir kimlik kazanma nedeni de oranın şiirini yaşamaktır. Hele kültürden büsbütün bağımsızlaşmış milliyetçilik, siyasetin çamurlu yoluna girdikten sonra olumlu tek bir değerin bile taşıyıcısı olamaz.

Kendi deyişiyle “eski tarzda bir komünist”, Marksizm, feminizm ve edebiyat eleştirisi alanında bağımsız düşünceleriyle tanınan Spivak, Köklerim Havada kitabında derlenen söyleşilerinde yersiz yurtsuzluk üstüne kendi konumundan çıkarak yaptığı değerlendirmelerde, dünyayı yurt edinmiş bir aydın olarak tavır alıyor. Amerika’da geçen uzun yılları içinde İngilizceyi Bengalce kadar benimseyen ve bir dile tutkusunun öbürünü çoğalttığını söyleyen Spivak, New York’tan çıkıp Hindistan’a, Çin’e uzanan gözlemleriyle yararlılığın da felsefesini yapıyor. Daha önce Çinli olmayan birini hiç görmemiş Çinli köylülerle okul çocukları arasına gittiğinde, temel öğretimin sorunlarının Çin’in dağ köylerinde çözülmesiyle ilgilenmiş.

Sanırım Spivak bir aydının nasıl olması gerektiği ya da çağımızın duyarlıkları üstüne genel doğruların neler olması gerektiğine ilişkin düşüncelerden önce, kendi özgün duruş biçimine ve doğrularına göre davranıyor. Sonunda milliyet ve ulus kavramlarının içeriği nasıl anlamsızlaşmışsa, enternasyonalizm ve küreselleşme kavramlarının karşılıkları da davranış biçimimizi belirlememeli. Entelektüeller özgün düşünsel formasyonlar oluşturmaktan kaçınmak bir yana, bunu her zaman özellikle arar ama düşüncelerin gösterdiği yolun ideolojik yanılsamalarla dolu olabileceği endişesiyle davranan Spivak gibi düşünürler, davranış etiğini daha çok önemser.

Bir yere ait olma zoru günümüzde belli karşılıklar yaratmakta güçlük çekiyor. Köklerim Havada’da yer alan söyleşiler bu arayışın geçerliğini sürekli sorguluyor. Kırk iki yıl Amerika’da yaşayıp kendini Amerikalı gibi görmediği gibi, belli bir yere ait olmadığını da gören Spivak, Asyalı olması gerekse bile bunun da kolay kolay uygulanamayacağını belirtiyor. Artık Batı Anadolu’nun da Asyalı sayılamayacağı, Homeros’un Asya’sının bildiğimiz Asya’dan bambaşka olduğu, Truva’nın bir Hitit şehri sayılacağı, İran’ın Asyalı olmadığı, dolayısıyla Asya’ya özgün bir yer olarak bakılamayacağı gibi düşünceleri, aslına bakılırsa dünyanın herhangi bir yeri için de savunulabilir.

Juan Goytisolo, yarattığı bir roman kahramanını, “Gelecek gibi geçmişten de yoksun, garip, kendi kendisine yabancı, esnek, yoğrulmaya yatkın, yurtsuz, yuvasız, dostsuz, yalnızca güvensiz bir bugünü var,” biçiminde tanımlayarak çağımız insanının kimliksizliğine ilişkin nedensel bir tanım getirir. Sonra da kimlik ile milliyetçilik arasında özdeşlik kuranların hem yarattığı mistik geçmişlerinden beslenen hem karşılarındakini aşağı gören anlayışları için, “Yalnız bir halkın ya da topluluğun görüş alanını ve insancıl merakını kısıtlamakla kalmaz, kendi hakkındaki bilgisini de sahteleştirip yok eder,” diyerek getirdiği eleştiriyle tarihsel bir saptama yapar. Peki ya ben: Kişiliğinin kökleri geçmişinde ama geleceği olmayan, kendisiyle barışık ama bu dünyaya yabancı, insanlara güvensiz ama doğaya ve hayata bağlı, küçük yurdunda karamsar bir bugüne sahip.

Bizdeki milliyetçi anlayışların siyasal uçları bazen ırkçılığa giderek kendini gitgide daraltır ama Cumhuriyetçilik kalıbı içinde kolayca savaş kışkırtıcılığı yapanlar da milliyetçiliğin boşluklarını doldurur. Üstelik sağdan ve soldan milliyetçilik yapanların ortak özelliği, geçmişe dönük kayıtsızlıktır. Oysa geçmiş, milliyetçiliğin birlikte olmazsa olmaz paydası olarak belirleyici bir temel oluştururken bizdeki milliyetçiler yüz yıl önce bulunduğumuz yere karşı büyük bir ilgisizlik içinde. Osmanlı’nın varoluş biçimleriyle ilgili bir sayfalık yorum yazamazlar. Kendi hakkında bilgisini sahteleştirmek, yoktan milliyetçilik yaratmak: budur bizdeki. Zavallılar.

Üstelik kimliği sürekli değişen ve insanın tamamlanması olanaksız düşünsel doğası olarak kabul ettiğimizde milliyetçilik de sürekli kaygan bir zeminde kalacaktır. Orada nereye ait olduğunuz belli olmaz: Türk milliyetçiliği için Osmanlı’daki kökler mi daha değerlidir 1940’larda oluşan ideolojik savrulmalar mı. Kendini daha az Türk, daha çok Anadolulu ya da yalnızca bulunduğu geniş coğrafyaya ait görmek, milliyetçiliğin kolayca benimseyebileceği bir kimlik tanımı değil elbette. Ama sorun da çoğu kez buradan çıkıyor.

Spivak’ın Köklerim Havada kitabındaki düşüncelerle Amin Maalouf’un Ölümcül Kimlikler kitabındaki düşünceler arasındaki yakınlık da konuya ilgi duyanların ilgisini çekebilir. Amin Maalouf da kendisini “daha çok Fransız mı daha çok Lübnanlı mı” hissettiği sorularıyla çok karşılaştığını ve yanıtının hiç değişmediğini anlatıyor: “Her ikisi de!”

Yirmi yıldan uzun süredir yaşadığı Fransa’nın artık kendisi için yabancı bir ülke olamayacağını belirten Maalouf, bulunduğu yere göre değişen birçok kimlik taşımadığını, ama aldığı bütün öğelerin bireşimi olan bir kimliği olduğunu belirtiyor. Kimlik sorununun demokratik tanımı budur aslında.

Bizim topraklarımızda Türklüğün üst kimlik olarak benimsenmesi gerektiğini (bazen zorunluluğunu) savunanlar, günümüzde aşılmış ve tarihsel değeri bile olmayan bir kimlik ve milliyetçilik tanımı getirmiş oluyor. Kendimi niçin Türk olarak göreyim ve kendi kimliğimin öteki milliyet kökenlerinden gelenler için üst kimlik olmasını niçin isteyeyim?

Yurtseverlik Yalan

Tolstoy’un dünyanın hali üstüne aslında ne düşündüğü sorusuna ne hemen belli bir yanıt verilebilir ne de verilmiş yanıtlar sorgulamaksızın kabul edilebilir. Bütün külliyatı tam doksan ciltmiş, içinde kendisinin bile kaybolduğu bu muazzam külliyatın Tolstoy imgesini belli bir tanıma sığdırması olanaksız. Üstelik Rusya’nın bütün sorunlarıyla içli dışlı olmuş, öyle olmaktan belli ki coşkulu bir mutluluk duymuş Tolstoy’un uzun ömrü boyunca her konuda aynı düşüncelerle kendini koruması olanaksızdı. Üstelik kargaşa ve devrim çağının, içinde çok çeşitli kültürleri barındıran Rusya’yı dinginlikten uzak, diken ucunda tuttuğu yıllarda.

Lev Tolstoy, gençlik yıllarında Kafkasya’da ve Kırım’da katıldığı savaşlarda yaşadıklarından etkileyici öyküler çıkardı. Bu öykülerinde ve neden sonra özellikle Savaş ve Barış’ta savaşın anlamını sorguladı ve bu sorgulama onun vatanseverlik kavramından önce kuşkuya düşmesine, sonra da bütün bütüne uzaklaşmasına yol açtı. Acar Burak Bengi’nin çevirip hazırladığı Vatanseverliğe Karşı’da yer alan yazılarında, Tolstoy’un doğrudan vatanseverlik kavramına karşı kesin olumsuzlayıcı tutumunun netliği gerçekten çarpıcı.

Türkiye’nin sosyalist solunda milliyetçiliğin güçlü bir akım, içsel bir duygu ve düşünce olduğunu söylemek haksızlık olur. Ulusal çıkarlar ve değerler endişesinin Kemalizm ve antiemperyalizmle iç içe geçişinin etkileri de özellikle 1960’lardan başlayarak milliyetçiliği değil, yurtseverliği güçlendirdi. Gelgelelim milliyetçiliğe uzaklık Türkiye solunun olumlu yanını göstermekle birlikte, yurtseverliğe yakın olmak da gözbağı olmuştur. Yurtseverliğin çoğunun enternasyonalizme götüreceği sloganı bir zamanlar çekici geliyordu çünkü yurtseverlik bilinci –Kurtuluş Savaşı’nın dışarıdaki düşmanlara karşı kazanılmasından beslendiği gibi– Sovyetler Birliği’nin büyük anayurt savunmasının ve gene özellikle 1960’lardan sonra başta Vietnam olmak üzere Asya, Afrika ve Latin Amerika’daki antiempeyalist savaşların yarattığı duyguyla güçlenmiştir.

Bununla birlikte yurtseverliğin milliyetçilikten ayrılmasının olanaksızlığını görmemek de eksikliktir ki bunun üstünde durulmamıştır. Üstelik evrensel bir ayırıcı, bölücü olduğu, insanları birbirine yaklaştırmak yerine uzaklaştırıp karşı karşıya getirdiği, savaşların bilinen en örtücü giysisi işlevini gördüğü apaçık ortadayken, milliyetçiliği olumsuzlarken yurtseverliğin olumlu olduğunu öne sürme yarışını sosyalist solun da sürdürmesi bir garabet olarak varlığını bugün de koruyor. Kendini ulusalcı görmek, yeri geldiğinde ulusal bayrağı kapıp sokağa çıkmak sosyalist olmakla elbette uyuşmaz.

Tolstoy, “Vatanseverlik ve İktidar” yazısına, “Vatanseverliğin günümüzde gayritabii, irrasyonel ve zararlı bir duygu olduğu, insanlığı mustarip eden illetlerin büyük bir kısmının sebebi olduğu ve dolayısıyla bu duygunun, şimdiki gibi işlenmemesi gerektiği, tersine tüm rasyonel insani yollardan bastırılması ve kazınıp atılması gerektiği düşüncesini halihazırda birkaç kez ifade ettim,” diye başlıyor.

Toplumun ortalama değerleri içinde, yurtseverliğin yaşadığı toprakları savunmakla sınırlı olduğuna, dolayısıyla yurt savunması için gösterilecek ulusal direncin de tartışılmaz haklılığına inanılır. Oysa orada da yurtseverlik milliyetçilikten yalnızca bir adım geride durur. Değil mi ki Tolstoy’un dediği gibi, “vatanseverlik, diğer tüm halklar ve devletlerden önce kendi halkı veya devletini yeğleme şeklindeki gayet kati bir duygu ve bunun sonucu olarak o halk veya devlet için elde edilebilecek en büyük refahla gücü elde etme isteğidir”, her zaman kendinden aşağıda bulunan halkların ve ülkelerin üstüne basarak, kendini altına almış yukarıdaki halkların ve ülkelerin düzeyine erişme isteğini canlandırır.

Bu isteğin barışçı niyetlerle kalmadığını, sonunda zora ve şiddete dayalı bir egemenlik kavgasına götürdüğünü belirtmeye gerek yok. Budur aslında yurtseverliğin güdülediği amaç: Kendi yurdunu öteki yurtlardan üstün görme benbenciliği, dolayısıyla kendini koruma duygusu yanında silaha sarılma refleksi, her fırsatta milyonları savaşa sürebilme gözükaralığı, hemen yanı başında aşırı milliyetçilik, kapının arkasında faşizm. Milyonlarca Alman’ın yalnızca aptal olduğu için Nazizme tutkuyla sarıldığını kim söyleyebilir: Sokaktaki her Alman da belli ki yurtseverliğe sarılmıştı, üstelik savaş başladıktan sonra nasıl düşünebilirlerdi? Ulus devlet böyle bir tehlike, faşizmin yaratıcısı.

Kendi yurtseverlik kaynaklarının öteki bütün ulusların yurtseverlik kaynaklarıyla eşit olduğunu, her ulusun kendine özgü özelliklerinin bulunduğunu, tarihin herkesçe aynı biçimde paylaşıldığını, herkes için kendi değerlerinin önemli olduğunu düşünmeyenlerin, kendi ülkesini daha önemli, böylece ötekileri daha önemsiz gören yurtseverliği, barışın tepesinde sallandırılmış bir kılıçtır.

Öte yandan, farklı kültürlerin korunup yaşatılması evrensel insanlık kültürünün gereğidir elbette ama farklı ulusların dünyanın son çeyrek yüzyılı içinde olduğu gibi, “bağımsızlığı”nı, dolayısıyla sınırlarını, devletini ilan edip ayrılması da yurtseverlik ve milliyetçilik duygularını kamçılıyor. Bunun sonunda, çizilmiş yeni sınırlar içinde yeni küçük canavarlardan başka bir şey doğmuyor. Dünyanın şimdiki acıklı halinde milliyetçi kalkışmaların sonunda ortaya çıkmış irili ufaklı pek çok yeni devlet (ülke değil), sayısız yeni bölgesel soruna, gerilime, çatışmaya yol açmaya, dünyayı geçmiştekilere benzer bir kargaşaya sürüklemeye başladı. Gürcistan’ın bile isteye neden olduğu bölgesel çatışmanın kaynağında da bu var aslında. Saakaşvili gibi maceracılar, sonunda Rusya gibi bir büyük devlet şovenistini kışkırtmayı niçin göze alıyor? Beri yanda Osetya, Abhazya gibi bölgelerde yurtseverlik masallarıyla ayaklandırılan toplumlar, kendi devletlerini kurma hayallerini acaba hangi olumlu amaçlarla anlatabiliyor? Çizdikleri sınırlar insanların mutluluk yolunu mu gösteriyor? İçinden kolayca çıkılacak sorunlar değil bunlar.

Evrensel kültür kaygılarıyla ilgisi olmayan bu tür bağımsızlıkçı hareketler yalnızca siyasal iktidar kavgasından çıkıyor ve yeni siyasal iktidarlara yol açıyor. Siyasal iktidar doğası gereği kirlidir. Bu değişimin ne demokrasiyle ne barışla ne insanlık kültürüne eklenmekle ilgisi var. Demek ki yurtseverlik günümüz dünyasını sokan zehirli bir akrep gibi, milliyetçiliğin kan kardeşi olarak hayatımıza giriyor. Yalnızca yeni bölgesel çatışmalar, gerilimler üreterek, bugüne dek sahip olmadığımız bir tek olumlu değer getirmeden, iktidarların çevresindeki küçük çıkar çevrelerinin, siyaset çetelerinin oyuncağı olarak.

“Böyle oluyor çünkü hükümran sınıflar, emekçi yığınlarınkine nazaran sıradışı avantajlara sahip konumlarını ancak vatanseverliğe yaslanan iktidar sistemi sayesinde koruyabilirler,” diyor Tolstoy. “Halkı etkileyecek en güçlü araçlar ellerindedir ve daima sebatla kendilerinde ve başkalarında vatansever duyguları beslerler, özellikle de iktidar erkini ayakta tutan o duygular, o erk tarafından daima en iyi şekilde ödüllendirilenler olunca.”

Yurtseverliğin manevi yanı her zaman halkın kucağında bırakılır, maddi yanı siyasal iktidarların eline verilir. Bu yüzden iktidarların hayatını idame ettiren başlıca ideolojidir yurtseverlik. Tolstoy, “Her iktidar dünyadaki en korkunç ve tehlikeli organizasyondur, özellikle de askeri güçle donatıldığında,” diyerek yurtseverliğin zararlarının nasıl katlanabileceğini belirtiyor.

Yurtseverlik halkın kazanımı değilken siyasal iktidarların değirmenine su taşıyan maddi bir güce dönüşür. İktidar amacının olmadığı hiçbir yerde yurtseverlik duygusu oluşmaz, gerek duyulmaz ona. Bu yüzden, “İktidar şiddetini yok etmek için sadece bir şeye ihtiyaç var: O şiddet aracını tek başına destekleyen vatanseverlik duygusunun kaba, zararlı, rezil, kötü ve her şeyden önce ahlaksız bir duygu olduğunu insanların anlamasına.”

Tolstoy’un Vatanseverliğe Karşı adıyla derlenen yazıları, tartışmakta gecikilmiş, özellikle sosyalist solun yolunu belirsizleştiren yurtseverlik kavramına karşı, tepeden tırnağa büyük bir tanıklığın, sağduyunun oluşturduğu düşünceler ışığında yazılmış. Kitabı hazırlayan ve çeviren Acar Burak Bengi, bu tartışma için çok önemli metinleri bu kitapta toplamış. Paylaşmadığım tek seçimi, siyaset literatürümüz ile yazı ve konuşma dilimize yerleşmiş “yurtseverlik” sözcüğü varken “vatanseverlik” sözcüğünü seçmiş olması.

Bütün Kötülüklerin Ruhu

George Orwell da yurtseverlikle milliyetçiliği ayırırken pek çokları gibi ilkine olumlu bir anlam yüklemeye çalışıyor ama olmuyor. Eski ve 1990’lardan sonraki dünyanın bitirdiği bir hikâye bu. Kaldı ki Faşizm Kehanetleri’nde Orwell da belirtiyor:

“Benim ‘vatanseverlik’ten kastım, belirli bir yere ve yaşam biçimine bağlılık.”

İşte bu kadar. Öteki gürültülü tanımlara göre sessiz ve duru bir kavrayış. Neredeyse ta başından beri düşündüğüm gibi. Ben de yaşadığım yeri, yurdu, adayı seviyor ve ona bağlıysam “yurdum orası”dır diyorum. Niçin ötesine geçmeye çalışalım ve ne olduğu belirsiz güçlerin çizdiği sınırları korumaya kalkışalım. Bundan önceki yurdum Kuzey Ege’deydi ve Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz Sivrice’nin tepelerinde, ağaçlarına, çalılarına, volkanik kayalarına, denizine, karşıda duran büyülü Ada’ya bakarak yazıldı, ona çok şey sorçluyum. Bir de Demet’e –o sırada en yakınlarımdandı–, romanı yazmam için itici bir güç olmuştu.

Yurtseverlik kimilerince belki savunma güdüsüne bağlanabilir, nasıl ki milliyetçilik iktidardan ayrı tutulamazsa. Orwell bunları da saptıyor ve olumlu bir milliyetçilik görmek için yaşadığı zamanları şöyle bir tarıyor, bir zorlama içinde. Sonunda açığı, koyusu, iyisi, kötüsü olmayan, sapına kadar iktidar şehvetine batmış bir politik düşünce, saldırganlığı içinde taşıyan bir ahmaklık. Milliyetçilik seçilmiş –ya da verilmiş– bir yere sadakat olduğu zaman, her zaman Orwell’ın Chesterton için söylediklerine çıkar: “Gerçeklikle bağın, edebi zevkin, ahlak duygusunun altüst oluşu.”

Orwell sosyalizmin büyük bir çekim merkezi olduğu yıllarda, “İçinde yaşadığı devleti eleştirmekte uzmanlaşmış pek çok sol yazarın sosyalist bir devlette eleştirecek bir şeyi olmayacak,” diyor.

Savaş sonrası için olağan sözler. Bu anlayış solun dünyada yükselişe geçtiği yıllardan 1980’lerin ilk yarısına kadar sürdü.

Öte yandan Orwell’ın Jack London’ın Demir Ökçe’si üstüne yazdıkları nasıl ilgimizi çekmez. Bizim kuşağın sosyalist düşüncenin başlangıç kitaplarını okuduğu yıllarda okunması zorunlu romanların başında gelirdi Demir Ökçe. Roman ama bir eğitim kitabı gibi, en az iki kere okumuş, birçok kişiye okutmuşumdur.

“Jack London’ın diğer kitapları gibi Demir Ökçe de Almanya’da geniş kitlelerce okundu ve Hitler’in gelişini önceden tahmin etmiş olmakla ün saldı,” diyor Orwell.

Tam böyle değil elbette ama yazarının politik düşüncelerini oldukça radikal biçimde anlatmasını sağlayan bir roman olarak bir zamanlar çok okundu, şimdi o ilgiyi çekmesi zor.

Orwell bizim unutulmaz romanımız için, “Bir kitap olarak Demir Ökçe fazlasıyla düşük niteliktedir,” de diyor, haklıdır.

Okurları devrimci düşüncelerle etkilemesi zor bir hikâye ve artık yazılmayan türden kişiler. Jack London’ın kişiliği, Demir Ökçe’de öfkeli militan edasıyla dışa vurur. Bunun ötesine geçmek o yıllarda kolay değildi. Olguları kendi zamanları içinde görmekten başka ne yapabiliriz. Jack London niçin tam bir Marksist gibi düşünmüyordu sorusu da sorulmuştur, anlamsızdır, onun bu beklentiye uygun koşullar, ortamlar içinde yaşama olanağı yoktu. Kapitalizmin Birinci Savaş’ın öncesinde Kuzey Amerika’da da “insanlık dışı bir canavar”a dönüşmeye başlaması Jack London’ı sosyalizme yaklaştırmıştı. Orwell onun sert mizacından, şiddete ve güce yatkınlığından söz ediyor. Gene de ne kadar çok seviyoruz Jack London’ı.

Orwell’in en sevdiğim yanı 1984’teki biliciliği değil (çok okunan bu romanı sevdiğimi söyleyemem), düşünce dünyasını alabildiğine demokratik biçimde açabilmeye yatkınlığı. Yazdıkları bunun için önemli. Yirminci yüzyılın ortalarında yazan ve konuşan, dağarcığı ve ufku geniş, ciddi bir entelektüel o.

İngiliz mutfağı hakkında söyledikleri meraklılarını şaşırtabilir. Diyor ki: “İngiliz mutfağının dünyadaki en kötü mutfak olduğu yaygın şekilde, hatta İngilizler tarafından bile söylenir.”

Londra’da bir İngiliz yemeğinden ikinci çatalı almayı başaramamış birisi olarak, bu sözleri için Orwell’a şükranlarımı sunarım. Sonra yaptığı İngiliz mutfağı savunusuysa onu ilgilendirir. Başka yerlerde arayıp da bulamadığını söylediği tatları –Noel pudingi, şeker pekmezi tartı, elmalı bohça, patates yemekleri, soslar– pek ciddiye almıyorum.

“Biraz güneye doğru gelin, Akdeniz’e, oradakileri tattıktan sonra yukarıya çıkmanız olanaksızlaşabilir,” diyorum ona.

O da güzel bir fincan çay için notlarından söz ediyor, kendi tarifine göre on bir noktayı sıralamış, neredeyse bizim gibi demliyor çayı. Bunlara da kafa yormuş bir yazar. Var olsun.

Savaşçının Okuduğu

Savaşan ve birçok kez ölümle yüz yüze gelen insanlar dinlenme anlarında, mola anlarında oyun ararlar çünkü buna ihtiyaçları vardır ve çoğunlukla o anki uğraşlarıyla hiç ilgisi olmayan metinler okur ve müzikler dinlerler. Che Guevara’nın gerilla ceketinin cebinde taşıdığı Jack London’ın öyküleri kesinlikle militan öyküler değildiler, Alaska’da, balta girmemiş ormanlarda ölüme karşı, vahşi hayvanlara karşı mücadele eden insanların maceralarını anlatıyorlardı. Onları pekâlâ bir şiir kitabı gibi taşıyabileceği gibi cebinde taşıyordu: Şahsi işlerinin hafiflediği anlarda bunlar bir telafi görevi görüyordu.

Julio Cortázar

Portakal Kokusunun İçinden Geçerek

Sakar’dan her inişimde otuz yıl önceki korku geçidini hatırlıyorum, yükseklik korkusu olanların daracık toprak yolda uçurumun kıyısında aşağı inerken soluklarını içlerine çekerek felç olduklarını hisettikleri yıllar geride kaldı. Şimdi virajlı ama bakımlı bir asfalt yol var. Sakar’ı indikten sonra dümdüz bir yola girip eve varacağımızı, böylece aşağı yukarı yirmi yıldır hayalini kurduğum yeni bir hayata başlayacağımızı düşünüyorum. Yolun ortalarına yaklaşırken sağdaki seyir terasını görünce, “Bakalım mı biz de,” dedim.

“Boş ver,” dedi Ebru, “insanlar şimdiden doluşmuş, kalabalık istemiyorum.”

Ben de kalabalıktan kaçıyorum. İnsanlardan kaçıyorum aslında. İyi insanların çoğu o geçmişte kaldı. Gözucuyla ovaya bakıyorum, Gökova büyüleyici bir resim gibi dümdüz, körfezin başlangıcını yay gibi çeviriyor. Ekilmiş tarlalar, ip gibi sıralı meyve ağaçları, bu ovanın renklerine bayılıyorum. Yeşilin ve sarının inanılmaz çeşitlilikteki tonlarının körfezin mavi ama masmavi sularıyla bitiştiği çizgide incecik bir şerit halindeki beyaz köpüklü dalgaları görüyorum.

“Sen yola bak,” dedi Ebru, camı açıp elini dışarı çıkarmış, saçları rüzgârla uçuşuyor.

Işıkları geçer geçmez biraz daha hızlanıyorum. Ne de olsa yaklaşıyoruz. Yol kalabalık değil, tatilciler daha ortada yok ama dışarıdan gelenler gene de eksik olmaz buralarda. Yolu artık ezberledim, nerede iniş nerede çıkış var, kasisler, trafik kontrolü hep aynı noktalarda, yol lokantaları, benzinciler, köylere girip çıkan sapaklar... Sivrice’nin sakin ve alçakgönüllü yollarından, ıssız tepelerinden sonra buradaki yollar şehirleri şehirlere bağladığı için geniş ve bakımlı. Sinan’ın Sivricesi. Dünyanın en güzel noktalarından birinden biraz da buruk anılarla mı ayrıldım. Mina’nın rüyalarıma girmesini istiyorum ama yüzü hep gölgeli, tam seçemiyorum, o da artık benden uzaklaştı. Ama bahçeye mutlaka bir nar ağacı dikmeliyim. Her bahçenin vazgeçilmez, kutsal nar ağacı.

“Kokuyu duyuyor musun,” dedi Ebru.

Hemen camı açtım, bir anda içeri doldu koku, dalmışım demek. “Bu nasıl bir koku böyle,” dedim. “Neyin kokusu?”

“Gitgide artıyor, ne olabilir?”

“Yoğun bir parfüm kokusu sanki. Dışarıda bu kadar yoğun koku duymamıştım, güzel ama.”

“Portakal bu, portakal ağaçları kokuyor. Tam zamanı işte, çiçeklenmişler, kokularını her yere yaymışlar.”

“İnanılır gibi değil, bu kadar yoğun kokunun içinde hiç kalmamıştım,” dedim. “Olağanüstü.”

Sonra sustuk, ikimiz de kokuyu içimize çekiyoruz, sanki başımız dönüyor. Bu yoğunluğa inanmak zor ama bizim için zor işte. Demek ilk sınavımız bu. Burada yaşayanlar için sıradan günler, portakallar çiçek açmış, kokuları yükselmiş, kokuyu bile duymuyorlar belki. Biz bilmediğimizi şaşkınlıkla karşılıyoruz, kim bilir daha neleri böyle karşılayacağız.

“O kadar da bilgisiz değiliz ama,” dedim birden.

“Ne bilgisizliği?”

“Portakal kokusunu hemen tanıyamadık ama biz de Sivrice’de az şey görmedik. Bahçedeki ağaçlarımızı kendimiz diktik, küçük nar ağacımızın narlarını daha önce İstanbul’da bile yemedik, yılanlarla kaç kez karşılaştık, bunlar da az değil.”

“Yani,” dedi Ebru.

“Her akşam elektrik teline konan baykuşu araştırmıştım, orman baykuşuydu, Sinan’ın evinin önünde, gözlerini dikip bakardı. Baksana, her yer orman, kim bilir neler göreceğiz burada.”

Bizim bahçedeki portakal da mis gibi kokuyordur şimdi. Otuz yıllık ağaçmış. Gelir gelmez mandalina, limon, defne ağaçlarımızı diktik. Selo sularını vermiştir, dediyse yapar o. Dip dibe dört ev olunca iyi komşu da gerekir.

Eli sakalında, “Merak etmeyin,” demişti, “küçücük bahçeye mi bakamayacağız.”

Bahçeyi boydan boya ölçtüm, bir direği kısa, gövdesi kalın bir U. Üç ayrı dikdörtgenin toplamı 140 metrekare. Küçük ama gönlü büyük olsun. Abartmadan dikelim ki ağaçların kökleri birbirine karışıp evin temelini zorlamaya başlamasın, dalları birbirine karışan ağaçlardan hayır gelmeyeceğini biliyorum artık.

Ebru’ya baktım, saçları uçuşurken neler düşünüyor, sekiz saatlik yol yormuştur onu.

“Evini seviyor musun,” dedim.

“Hangi evimi,” dedi.

“Yeni evini, artık evimiz o, öbürü bizim evimiz değildi.”

“Seviyorum,” dedi. “Sonunda istediğimizi yaptık mı?” Bana dönüp gülümsedi, elini dizime koydu. “Koçum,” dedi, “sana güveniyorum hadi.”

“Tamam anacım,” dedim, “yeni bir hayata başlıyoruz.”

Sakatlık ve Felç

Aklımdan çıkmıyor, bendeki izi kalıcı. Hastanenin kapısından çıkarkenki duygum hapishanenin kapısından çıkarkenki duygulara benziyor. Önce karmaşık ve sonraki bir yıla epeyce sıkıntı bırakan bir ameliyat. Olmadı, ikinci ameliyat. İlkinde metalleri bağlayan on sekiz vidadan biri attığında kemiklerim tıkır tıkır oynamaya başlayınca hissettiğim çöküntüyü belli etmemeye çalışmıştım. Ameliyat başarısız olmuştu. Her zaman dayanıklı olmak zorundayım işte, o ilkgençlik yıllarından beri kendimi böyle eğittim, düşünüyorum da, herhalde bir tek gün bile şikâyet etmemişimdir.

İkincisi için, “Büyük bir ameliyat bu,” dediler. “Geç bile kalmışsınız.”

Sol elim felç, parmaklarımı kullanamıyorum. “Düzelecek,” dediler. Ya düzelmezse, yazamazsam, çalışamazsam, derginin tasarımını yapamazsam... Üst kolda ikinci kesik, 23 santimlik yarık aslında.

“Fotoğrafını görmek ister misin,” dedi Ufuk Hoca.

“İstemem,” dedim.

“Korkarsın,” dedi, “kemiğe kadar ama düzelecek.”

Yarığın içine 15 santimlik üç metal plaka, yirmi yedi vida. Sonra beyaz bir koğuştasın, ağrılar, acılar, geçmeyen zaman, bitmeyen tedaviler, sıkıntı. Yarım insan bile olamadan geçen –Ebru olmasaydı geçmeyecek– bir yıl. Yataktan kalkamamak, sonra ancak yardımla, sınırlı hareketler, tek parmakla yazmayı sürdürmek, yardım olmadan yapılamayan zorunlu hareketler, gerçek bir acz. Oysa yapacak ne çok işim vardı. Neyse ki bir yıl –sonra bir yarım yıl daha– sürdü ama elim düzeldi, kolum hep zayıf, bu yaştan sonra belli ki hep zayıf kalacak. Büyük bir sanatçı-hekim olan Ufuk Nalbantoğlu’na çok şey borçluyum.

Ne ki ve iyi ki tam böyle bir zamanda istediğin kadar düşünebiliyorsun. Sonra düşündüklerimi yazmaya başlıyorum, ne çok şey yaşadığımı söyleyemiyorum. Bir hayat kitabı, yaşadıklarımın, düşündüklerimin, sevdiklerimin, hissettiklerimin, kitapların kitabı.

Keşfi Bitmeyen Akdeniz

Şimdi gerçekten Akdeniz’deyim. Daha doğrusu Ege ile Akdeniz’in birleştiği köşe başında, ülkenin en güzel noktasında. İçimdeki çok kültürlülüğün dönüp dolaşıp geldiği yer Akdeniz, başka nereye gidebilirim. Çocukluktan başlayarak etimize tenimize yapışmış sosyalizm düşüncesini hayata geçirmek için atılmışken bunları düşünemiyordum.

Yaralı bir yurdu iyileştirip bambaşka yapma ideali içimize kaya gibi oturmuşken hayatın olağan akışına kendimizi bırakıp böyle şeyleri düşünemiyorduk. Yıkıntıların altında kalmış bir vahaydı aradığımız. Olmadı. Alevlere atıldık, sonunda yukarıdan aşağıya yuvarladıkları taşların altında ezildik, gemilerimiz battı, sulara kapıldık, yenildik, yalnız kaldık. Bu yurdun acıları anlatmakla bitmez, büyük acılarından birini bizim kuşağımız böyle yaşadı.

Akdeniz’in nerede başlayıp nerede bittiği Antikçağda da tam anlaşılamamış. Arap kıyılarından Kıbrıs’a atlayınca daha iyi anlaşılır Akdeniz. Ele geçirilmesi gereken bir büyük ada, sonra da batıdan doğuya uzanan yeraltının köprülerinden biri, yalnız olsaydım Girit’te de yaşayabilirdim. Akdeniz’in ortasında, sanki hiçbir yere bağlı değilmiş, bütün bağlılıkları reddedip yalnızlığına çekilmiş, kendi kendine yeten bir ada Girit ve Akdeniz’in sırları en çok adası olmalı. Rodos en havalısı – Pîrî Reis bile süslü bir haritasını çizmiş. Midilli alçakgönüllü, orada da yaşayabilirim. Ernle Bradford’un Antikçağların “güzel fakat mutsuz” adası dediği Sicilya çekim merkezi. Doğru mu bilmiyorum, Pîrî Reis ilk dünya haritasını 1513’te yapmış ve öyle bir kartografiye o sıralarda rastlanmıyormuş. Sonra Kıbrıs var, o da niçin olmasın.

Dünyanın bütün denizlerinin Akdeniz’le sınırlı olduğunu, giderek dünyanın Akdeniz’in ta kendisi olduğunu düşünenler az değilmiş. Neden sonra gezegenimizin öteki denizlerine ve kıtalarına ulaşanlar için de Akdeniz sonunda dönüp dolaşıp gelinen yer olarak bilinegeldi ki modern zamanlarda bunu başka anlamlar vererek anlatanlar az değil. Değil mi ki uygarlıkların merkezi, insanların birbirine yaklaşıp kaynaştığı, insanın insanlaştığı benzersiz bir ilktir Akdeniz, onun bıraktığı iz tarih boyunca doğru yol kılavuzu gibi çizilmiştir.

Predrag Matvejevi´c Akdeniz’in Kitabı’nda, “Akdeniz yalnızca tarih değildir,” diyerek yüceltiyor Akdeniz’i – çünkü onu tarihin sınırları içinde, bilinen kalıpları kullanarak anlatmak yetmez.

Dünyanın başka neresinde Akdeniz’deki kadar çok şey yaşanmıştır. Söylencenin güzelliği: Koca Zeus, bizim gölün hemen dibinden 700 metre yukarı çıkıp –o belki kolunu uzatınca erişiyordu tepeye– kasabalıların Olympos adını verdiği Ölemez Dağı ile Atina arasında kurduğu salıncakta sevgili kızı Athena’yı sallamış. Muazzam bir görüntü J

Demek insanlığın büyük birikimi Akdeniz’de yaratılırken doğruların en çoğuyla yanlışların en akla gelmez olanları burada görülmüş, iyiliğin öğretildiği yerin yanı başında kötülüklerin en bilinmezleri burada dışavurulmuş. Gene de Kuzey’den gelen barbarlığın daha azına, daha kolay geçiştirilebilir olanlarına tanık olunmuştur Akdeniz’de. Etoburlarla otoburlar arasındaki fark gibi.

Abdellatif Laabi, “Bence bugün Akdeniz ağızlarda sakız olmuş o ‘büyük birleştirici öge’den çok,” diyor, “bir hendek, bir uçurumdur iki dünyayı ayıran: Kuzey’dekiyle Güney’dekini! Evet benim için her şeyden önce, Akdenizlilik giderek derinleşmekte olan bir fay kırığıdır.”

Akdeniz’in Kitabı’nda, “bir zamanlar başlı başına bir dünya olduğu ya da dünyamızın merkezi olarak görüldüğü” belirtilen Akdeniz, yalnızca bilinmezliğin dünyasının merkezi değildi. Onu bugün dünyanın merkezi olarak almak için politik, ekonomik nedenler yeterli değilse, toplumsal ve kültürel olarak keşfedildiği yerde durduğunu pekâlâ söyleyebiliriz.

Nedir Akdeniz? Benim bir yanımı anlatan bir yaşam kültürü. Yaşlananların gençliğe dönüş yeri ya da Matvejevi´c için, “Akdeniz’de beden ruhtan çabuk yaşlanır.” Bunu yalnızca denizin tuzu ya da ruhu yapmıyor, aynı zamanda suları, kıyısı bitmez adaları, insanın insanca yaşamasını sağlayan eşsiz iklimi, börtü böceği. Toprak üstü ve altı, ruhların binlerce yıldır yıkandığı bir yaşam alanı yaratmış. Rüzgârların uygarlıkları bir fısıltı gibi birinden öbürüne taşıdığı, yılanların evlerin bahçelerinde uslu uslu dolaştığı, böylece herkesin kendini açık tutup ötekinden yararlandığı, verici bir dünya bu. Ölü kültürlerin yerine hep yenileri kurulmuş ama ölenlerin çokluğuna bakınca da tarihin gizlerinin bütün bütüne kaldırılması olanaksız katmanlara saklı, büyük bir zenginlik olduğu görülüyor. Anadolu’da toprağın altına girenleri çıkarmak için kaç bin yıl gerekir, bunu bilmiyorum ama bilmediklerimizin ancak küçük bir bölümünü bildiğimiz kuşkusuz, değerini bilmediklerimiziyse konuşmamak en iyisi.

Kim gelmişse ötekinden sonra, Akdeniz’e kıskançlıkla sahip çıkma konusunda kimseden aşağı kalmamış. Herkes için kendi konumuna göre kendi denizidir Akdeniz. Eskiden “deniz” dendiğinde o anlaşılırdı da Mısırlılar ve Sümerler için “Üst Deniz”, Yunan ve Roma için “Bizim Deniz” (mare nostrum), Türkler için Rumeli Denizi, neden sonra Akdeniz. Onunla en çok ilişki kuran, kurduğu ilişkiye tutkuyla bağlananlar, sözgelimi Yunanlar için sürekli bir deneyim dünyası ki Akdeniz ruhunu en iyi tanıyanlar da belki onlar oldu.

Xenophon’un Anabasis adlı yapıtından denize hayranlık sözleri:

“Deniz! Deniz! Bu sözcükler ağızdan ağıza yayıldı. Herkes ona doğru koştu... ağlayarak birbirlerine sarıldılar.”

Ernle Bradford’la oturup konuşmak isterdim, insana güven veren, belli ki alçakgönüllü bir yazar. O kendi Akdeniz’inde (Bir Denizin Portresi), “Kimse geleceği göremez; şimdi, hâlâ yazılmakta olduğu için okunamaz; sadece geçmiş, bilgimizin sınırları içinde bilinebilir,” diyor.

Akdeniz ve Ege belki öteki dünyalardan daha çok bilinebilir çünkü onun geçmişi şimdi gibi yaşanmayı sürdürüyor ve geleceği, şimdi yaşayanların hayallerinde sihirli bir kutu gibi açılıyor. MÖ 3000 yıllarında Mısırlı denizcilerin açıldığı denizlere sonra Etrüskler, Yunanlar, Fenikeliler, Romalılar, Türkler ve daha pek çokları çıktı ve öylesine muazzam kalıntılar ve kültürler bıraktılar ki, sırlarını bir bir açığa çıkarmak için geçmişin bütün zamanlarını hizaya sokup eşitlemek gerekir ve bunu ancak Akdeniz’de yapabilirsiniz. Nasıl mı... Denizin sesini dinleyerek.

Matvejevi´c, Akdeniz’in anlaşıldıkça çoğalan karakutularıyla bütün tarihini, geçmişini, yaşadıklarını bilmenin güçlüğünü anlatırken Borges’in, “Deniz, çözemediğim çok eski bir dildir,” sözünü hatırlatıyor.

Okyanuslar ya da öteki büyük denizler. Hangisinin suyunda Akdeniz’in gördüğü dünyalar yıkanmıştır. Üstelik içinde barındırdığı küçük denizlerin her birinde yaşananlar da ayrıca düşünülmeliyken.

Akdeniz’de adaların ayrı hikâyeleri var. Önemi gözden kaçırılabilecek bir tek ada olmadığı gibi, büyük adalar büyük yurtlar ve kültürler, küçük adalar büyük insanlar doğurmuş. Önce anakaraya çıkılan, sonra pek çokları için sürgün yeri olarak dönülen topraklardır adalar. Korsikalı Bonaparte, Elbe adasına ve Sainte-Hélène’e sürgüne gönderilmiş. Büyük sürgünlerimizden Namık Kemal, Kıbrıs Magusa’yı ünlendirmiş. İstanbul’un işgali sırasında tutuklanan Türkler o sıralarda İngiltere’nin elinde olan Malta’ya sürgün edilmiş. Bugün belki de ülkenin en güzel noktalarından olan Büyükada’yı, sürgünlüğün verdiği çalkantılar içinde, “Burası yalağa eğilmiş tarihöncesi bir canavara benzeyen, lacivert suların üzerine eğilmiş kızıl kayaların olduğu bir adaydı,” sözleriyle anlatıyor Troçki.

Ada yalnızlık demek –öyle inanılır–, oysa benim için hayatın kaynağı, hayal taciri, gerilim, dünyayı gözü görmezken iç dünyasını bütün dünya sanmak, kendinin tanrısı olmak, insanlardan uzaklık ve neler... Kaçış yollarını tıkama kolaylığı üstelik doğanın insana sunduğu ada cennetini hapishane ve toplama kampı için kullanmayı da şeytanların aklına sokmuş. Akdeniz’de hangi ada bunun için kullanılmamış ki? Lipari adaları ya da Rab adası İkinci Dünya Savaşı’nda toplama kamplarına dönüşmüş, Ege adalarının çoğu antifaşistler için Albaylar Cuntası’nın hapishaneleri olmuş. Ritsos’un sürgün adası Leros’u “bütün sözcükler sürgün burada” dizesiyle anlatıyor Alova. Lawrence’ın Sardinya adasının, hiç kimseye boyun eğmediği için uygarlık akımlarının dışında, Malta’yla birlikte, “deyim yerindeyse tarihin öte tarafında” kaldığını söylüyor Matvejevi´c. Sonunda Akdeniz’de yaşanacaklar yaşanır ve: “Tarih genellikle adalarda sona erer.”

Unutmamalıyım: Homeros, MÖ 900-800 arasında yaşamış ya da yaşadığına inanılan, şairlerin atası, tarihi bir bilici gibi anlayan insan, kör gözleriyle nasıl anlatmış Akdeniz’i. Bütün sularını bilen ama dünyayı Akdeniz’in bir ucundan öbürüne uzanan coğrafyanın ta kendisi gören kahramanların yaratıcısı o. Odysseus’un başka dünyaya gereksinimi yoktu. İnsanoğlu sonradan kabına sığamamışsa, kötülüklerin çoğalmasına da neden olmuştur, başka denizler, öteki dünyaların talanı, uygar olanların acımasızlığıyla birleştirmiş dünyaları. Oysa Akdeniz’de yalanları saklama olanağı yoktu. Bunun için karşıtlıkları çözme yolları en kolay Akdeniz’de bulunmuştur. Herkese yetecek deniz, kıyı, ada, insan, hayvan, tuz, zeytin, üzüm, incir vardı. Akdeniz’in derinliğini bugün keşfedenler de aynı olanakları pekâlâ görüyor. Değilse zeytin, incir ve nar ağaçlarının üçünden birden hem Tevrat’ta hem İncil’de hem de Kuran’da söz edilmesinin nedeni ne olabilir?

“Akdeniz’in tüm tarihi .... akla yatkın tüm sentezlere meydan okuyan bir bilgiler bütünüdür,” diyor Fernand Braudel.

Çünkü tarihin bulunan her yeni bilgisi yeni bilgilerin pırıltısı altında gölgelenecek. Hakkında yazılan onca kitabın nedeni, Akdeniz’i keşfetme yarışı olsa gerek.

Zamanımızın Ruh Hali

Oysa şimdi bu güzellemeleri yapacak halimiz kalmadı. Göç, devlet terörü, eşitsizlik, devlet otoritesinin gitgide sertleşmesi, yönetenlerin söyleminin şiddeti, süreğen ekonomik kriz, kadın haklarında gerileme, doğaya düşmanlık, iklim yıkımı, kasırgalar, küresel yangınlar, su baskınları, açlık, kuraklık, insan canına kasteden virüs salgınları gibi, düpedüz hayatın köklerine inen zehirli sular zamanımızın ruh halini bozarken gezegenin topluma ve insana dönük ikliminde büyük bir gerilemeye yol açıyor. Elli yıl önce dünyanın ruh hali şimdiki gibi değildi. O geçmişe bakınca gün ışığının eksik olmadığı görülür.

Heinrich Geiselberger, derlemesine Büyük Gerileme adını vermiş. Dünyanın şimdiki hasta halinin başlıca belirtilerini tartışmak için güzel bir ad. Ne yazık ki hep olduğu gibi bu tartışmalara katkıda bulunmaktan çok uzak, dünyanın ücrasına çekilen, zalimlerin alkışlandığı, duvarları yükselen bir yerinde yaşıyoruz. Yoksa bu ülke büyük bir toplama kampı mı... Bu gezegene ceza olsun diye gönderilmiş bu toplumun –tekil örneklerden başka– insanlığa nasıl bir katkısı var?

Arjun Appadurai –faşizmin kardeşi olan– popülizmin ekonomik çöküntü üstünde nasıl yükseldiğinden söz ediyor. Yeni otoriter liderler (neofaşist diyebiliriz) popülizmin yönetmeyi kolaylaştıran bir silah olduğunu biliyor ve tümü de milliyetçiliği çekinmeden etnik milliyetçiliğe, ırkçılığa götürebiliyor. Popülizm ahlaksızlıktır. Bunun kanırtılarak yapıldığı yerde yaşamaktan bıktık ama gitgide zayıf düştüğümüz için kurtulamıyoruz. Ulusal ekonomileri kontrol edemeyenlerin sürekli politik çözümler önermesi yalnızca gelgeç taktikler. Bu politik anlayışa verilen seçmen desteği ülkelerin demokrasiden uzaklaşmasına, otoriterleşmesine giden yollara asfalt döküyor. Toplumların çoğunluğu hemen hep kötüdür.

Peki geleceğimiz ne olacak? Kötümserliğimi Zygmunt Bauman tamamlıyor:

“Atalarımız, yakın dönemlerde bile, geleceği umutlarını yatırmak için en güvenli ve vaatkâr yer olarak görürdü, oysa biz geleceğe öncelikle korku, endişe ve kaygılarımızı yansıtıyoruz.”

Tam ortasında elli yıldır –dile kolay– Bauman’ın kaygılarıyla yaşamaktan ciddi yaralar aldığımı hissediyorum. Ama Tuncel Kurtiz o sözü bizim tarihimize düşürmüş:

“Biz dünyayı değiştiremedik ama o da bizi değiştiremedi.”

Beni ayakta tutan söz bu işte. Bizi en iyi anlatan, hiç aklımdan çıkmayan... Artık güzelce yazıp duvarıma asmalıyım. Gün olur, çanların kimin için çaldığını, kulak versek de anlayamayız. İsteriz ki kapitalizmin ayağını bastığı toprağın çöktüğünü haber versin çanlar, dikta heveslerini insanlara gözleri açık kıyarak yaşayanların sonunu haber versin. Gelmez o ses ama kulağımızı toprağa dayayınca, içeride ve dışarıda, yaşadığımız ve izlediğimiz hayatın yaşadığı büyük gerilemenin, ondan sorumlu olmayanlar için taşıdığı tehlikenin gelişini duyabiliriz. Geçmişe bakınca rahatlayan ruhumuz geleceğe bakınca daralmaya başlıyor. Ekonomik daralma gelecek kuşakların önündeki fırsatları tüketiyor, bugüne dek sahip olduklarımızı da kaybedebileceğimiz duygusu özellikle çocuklar ve gençler için kaygıları çoğaltıyor.

“En önemlisi,” diyor Bauman, “hayatlarımız üzerindeki kontrolümüzün gitgide azaldığını hissediyoruz – kim olduğunu bilmediğimiz, bizim ihtiyaçlarımızı önemsemeyen, hatta belki düpedüz hasmane ve zalim oyuncularca oynanan bir satranç maçında ileri geri hareket ettirilen, onların hedefleri uğruna rahatça harcanabilecek piyonlara dönüşüyoruz.”

Acı sözler. Bauman günlük hayatını herhangi bir tehdit hissetmeden yaşayabildiği yerde öldü. Dünyanın bütün bilgisini içselleştirmiş gibi bakıyordu o. Burada zalimlerin parlattığı bıçaklarla kesilerek yaşadığımız şu hayatın piyonları olmamak için son elli yılda neler verdik, belki gelecekte acıyla hatırlanır. Biz dünyayı tersyüz edebileceğimizi düşünerek yaşadık – ya da buna inandık ama politik yenilgimiz gene de insan olarak yenilgimize yol açmadı. Kendimizi korumak için hekimlere gereksinimimiz yok, vitamini kendi kendimize şırınga etmenin yollarını arıyoruz ama şu da var: Dışımızdaki hayatın çöküntüsü belki bizden başkalarını da altına alacak, krizlerini çözemeyenleri, yönetemeyenleri.

Ülkeden uzaklaşma, düpedüz göç etme duygusunun nasıl yayıldığı görülüyor. Bir zamanlar yaşadığımız yeri ateşe verenler yüzünden yerimizi yurdumuzu değiştirebiliyorduk, arandığımız yerlerden kaybolup bulamayacakları deliklerde yaşamanın hünerini okuduklarımızdan ve yaşadıklarımızdan öğrenmiştik. 12 Eylül’ün ertesinde arandığım günlerde bir arkadaşımın evinde altı ay kapalı kaldım. O sıralarda sayısız kişi yurtdışına çıkıyor, çıkmaya çalışıyordu. Sanırım ben de çıkabilirdim, yolları bulunurdu ama bu düşünceyi kafamda evirip çevirdiğimi hatırlıyorum ve yurtdışında yapamayacağıma karar vermiştim. Bugün bambaşka bir hayatım olurdu ve bambaşka yerlerdeydim. O yıllardan bugünlere... Bugün bizi yok etmek isteyen “yaratıklar”ın artık kapımızda beklemekle yetinmeyip kapıyı çaldıklarını söylüyor Bauman – sokakta bizi bekliyorlar. Burada insanlar silahlanmış milislerin varlığıyla bir gün karşı karşıya gelmekten de korkuyor. Haklı bir endişe.

Bir zamanlar bütün zararlıları bir akarsu gibi akıtıp önümüze katacağımızı düşünüyor, rüyalarımızda denize açılan deltalar yarattığımızı görüyorduk. Oysa bugün koca ülkeyi kendi mahallelerine çevirenlerin ortasına düştük ama şehirleri şehir olmaktan çıkarıp mahallelerine çevirmeye kalkışanlar da belki bunun olanaksızlığını görmeye başladı. Suyu altından geçirmeyen kapıları onlar da yapamayacak. Hayatın yarısı niyetlerinin farkında ama onların bunu görmesi yetmez. Yalnızca politik direnişle çözülmesi olanaksız bir güce karşı koymanın yolu kültürel devrim, politik şiddetten daha etkilisi kültürel şiddet. Eski sosyalizmin kültür devrimini iyi anlamaması da gerçek bir eksiklik sayılır. Uzun, sonunu benim göremeyeceğim kadar uzun olsa da yol bu, öyle gibi. Bauman’ın uzaktan gördüğü bu yol, burada da asıl seçenek gibi görünüyor.

“Bunu yapabilmek için ihtiyacımız olan, sakin bir kafa, çelik gibi sinirler ve bolca cesaret; ve önemlisi, tam ve gerçekten uzun vadeli bir vizyona ve çokça sabra ihtiyacımız olacak.”

Uçurumdan Çıkmak

Partinin varlığına son vermesiyle birlikte politik bağlarımdan koptuğum, yirmi yıl sonra ilk kez kendim için yaşama ve çalışma olanağı bulduğum, artık okumaktan ve yazmaktan başka bir şey düşünmeyeceğimi tasarlayarak başladığım 1990’lı yılların hemen başı. Önümde bir uçurum olduğunu görüyorum ve yıllardır eleştiri yazmak için okuduğum kitaplarla aramdaki uçurumu doldurmaya çalışıyorum. Uçurumun tepesinden aşağı değil de dibinde, yukarı doğru bakıyorum, yoksa nasıl çıkacağım yukarı.

Daha erken yaşlarda okuduğum kitapları, babamın, “Okuyor musun ki alıyorsun,” diye dayatması yüzünden fasikül fasikül başından sonuna okuduğum ansiklopedileri gözümün önünden geçirmeye başlarsam tünelin ucu ışığını kaybedebilir. Varlık kitaplarıydı asıl, küçük boy kitapları kitaplıkta duruyordu, buraya gelmeden önce onları da kitaplığımdan çıkardım. En güvendiğim kütüphaneye yaklaşık yedi bin kitabımı verdim, umarım değeri bilinir, artık yalnızca hayatımın sonuna dek okuyacağım ya da kaynak olarak kullanacağım kitapları saklayacağım.

O çocukluk yıllarımda en çok hangi yazarları almışım? Elli yılı geçti, aklıma önce onlar geldiğine göre, unutamadıklarımdır herhalde. Balzac’ın Sönmüş Hayaller’i üç kitap. Lucién de Rubempre’nin acılı ve acıklı hikâyesini bir otuz yıl sonra ikinci kez okuduğumda gene en sevdiğim klasik romanlardan birinin Sönmüş Hayaller olduğundan emin oldum. Bu romana tutkum onu Notos Kitap’ta yayımlama düşüncesinin yolunu açtı, Mehmet Özcan’ın yepyeni ve güzel çevirisiyle 752 sayfalık tek bir kitap olarak yayımladık ki bizim için az buz iş değildi. Lucién’in hikâyesini ortaokul yıllarımda, o zaman ergenlik yaşının da altındayken okuduğumda, kendimi sefil odalarda yaşamaya gönül indirmiş bir yazar olarak düşlemiştim elbette, özenmiştim. Sonra başka bir gözle okunuyor.

Şunu nasıl yapacağım, bilmiyorum: Okuduğum bütün iyi kitapları en az iki kez okumalıyım. İyi kitap: Başucu kitabı, yazarın yazmak için okuduğu kitaplar. İlkini çocukluk ilkgençlik ya da gençlik yıllarında okumuşsanız, o şimdi sayılmaz. İkincisini otuz beşten sonraki olgunluk yıllarında okumalısınız. (Bu otuz beş yaş, çevremdekilere hep söylerim, insanın insan olmaya başladığını görüp hissettiği yaştır. Ondan önce hayat acemisidir insan, kişiliği tam oluşmamıştır. Kadınlar için bu yaş daha erkene çekilebilirken erkeklerde yukarı çıkabilir. İnsan otuz beş yaşını geçmeye başlayınca, vay canına der, başka bir insan olmaya başladım, kişiliğimi asıl şimdi görüyorum.) Yoksa Varlık Yayınları’nın o küçük kitaplarını okuyarak Çehov’un öykülerinin aslında ne olduğunu nasıl anlayabilirdik. Anlayacağımız yaşlara gelene dek okuma yasağı altında bir yirmi yıl koyacak değiliz kendimize. Okuya okuya olgunluk yaşlarına gelmemek de çocuk bırakır insanı.

Budala, Kumarbaz ve Ölüler Evinden Anılar, Dostoyevski’nin karanlık dünyasının izleri çocukluk ruhuma o zaman sinmiş işte. Onun ruhundaki uçurumu biz hâlâ doldurmaya çalışıyorsak, bitimsiz bir insanlık kültürü sorunsalını yattığı yerden kaldırmaktan bıkmadığımızı da gösteriyor bu. Ortaokul yıllarımda Gogol’ün Ölü Canlar, Knut Hamsun’un Açlık, Kafka’nın Ceza Sömürgesi, Turgenyev’in Babalar ve Oğullar romanları ve hatırlayamadığım bir dizi klasik roman Varlık’ın o küçük kitaplarından topluca girmiş kitaplığıma.

Şimdi artık hep okuyup yazarak geçiyor günlerim ve yaptıklarımın anlamına şöyle bir değip geçiyorum da, onlara bir ara mıhlanarak düşünmeye başlamak, edebiyatın söylenip geçen anlamlarının ardındaki derin anlamı kavramak ne muazzam bir gerçeği ellerimizde tuttuğumuzu gösteriyor. Edebiyat hayattan daha değerli. Hayatın içimize kama gibi sapladığı acılar karşısında çaresiz kaldığımızda bile, onu iyileştirmenin bildiğim en etkili ilacı. O acılar geçer, kuşaklar öncekileri unutmasa da geride bırakır ama edebiyat hep yanımızda, zihnimizde, içimizde, masamızda, ceketimizin cebinde taşınır. Okuduğum ilk romanları, şiirleri, öyküleri unutmuşsam bile, hatırladığımda sanki yeni okumuş gibi hissedebiliyorum.

O gençlik yıllarında neler oldu, yaşadıklarımı hatırlamak için belleğimi zorlamama gerek yok, elli yıl boyunca hiç aklımdan çıkmadı, şimdi de içinde yaşıyormuş gibi hatırlıyorum. Masamda oturuyorum, önümde bilgisayar ekranım ya da okuduğum kitap, geçmişe dalıp gitmişken sık sık ikisinin içine de giremiyorum. Çeliğe su vermeye mi kalkışmıştık, bıçak sırtının ne olduğunu anlamaya mı, ruhumu didiklerken önümdekilerle ilgilenecek canlılığımı yitirmeye başladığımı sezdiğimde, iyi ki yaşamışım o yılları, derim. Ankara Koleji’nde ortaokul koridorlarında politik çalışmalar yaparak çıktığımız yolun o kadar uzun süreceğini düşünmemiştik ama Bülent ile on bir yaşında başlayan ve kesintisiz sürüp hiç eksilmeyen arkadaşlığımızın üstünden elli beş yıl geçmiş, birbirimizi iki gün arayıp haberleşmezsek üçüncü gün ne olduğunu sorarız.

Çocukluk yıllarımızda çocukluktan çıkmıştık ya, okumak ve politik mücadeleden başka bir şey düşünmeyen bir çocuk kendi kendine kavrulur da. Kızlarla ilişki kurmayı beceremez sözgelimi. Lisedeyken hafta sonları evine gidip yanına oturduğum, arada dışarı çıkıp bir yerlere gittiğimiz sarışın tatlı kız, o zamanlar onu sevdiğimi, yolda karşılaşırsak ezberlediğim sözleri söylerim diye evlerinin sokaklarında kim bilir kaç kere gidip geldiğimi aradan elli yıl geçtikten sonra birlikte bulunduğumuz bir grupta öğrendi. Kızılay’da Gima’nın üstündeki Teras Kafe’de oturup bira içtiğimiz bir gün ona, “Küba’da yirmi kişinin başlattığı devrimi er geç Türkiye’de de yapacağız,” demiştim, o hatırlamaz ama ben hatırladıkça gülümserim. Yıl 1970, öyleydik, o kadar naiftik.

Geçmiş büyük bir anlam, sınırları olmayan, derin, benim gibi içine düşenlerin oradan çıkması zor. Geçmişin bende bu kadar güçlü oluşunun öbür nedeni de şimdinin çok ama çok can sıkıcı, felaketini kendisi yaratan bir toplumun içinde olma zorunluluğu (bu toplum eskiden böyle, en azından bu kadar kötü değildi) ve hiç eğilmeden bugüne geldik gelmesine ama şimdi bu satırları yazdığım yıllarda geleceğin önüne çekilmiş simsiyah perdenin aralanabileceği ümidini yitirmeye başlıyorum. Tam otuz yıl geçti, ilk kitabım Roman Kitabı’nın başındaki epigrafı Dostoyevski’den seçmiştim:

“Karanlık uçurumların iyice doldurulması, işte aradığımız durum.”

Ölmeye Yatmış Ülkede Toplum Nedir?

Bu ülkenin bugün yaşadığı kaos ve toplumun bütün moral değerlerini acımasızca yok eden politik düzeni, Caraco’nun sert düşüncelerine sahici karşılıklar veriyor. Albert Caraco, düşünme biçimimizi etkileyebilecek pek çok düşünür gibi uzağımızda kalmış, üstelik İstanbul’da doğmuş. Oysa o bugünkü duruşumuzu açıklamak için yaptığımız sorgulamaya nitelikli katkılar yapabilir. Hayatın anlamsızlığına tepki olarak verdiği intihar kararını babasının ölümünün ertesine bırakacak kadar güçlü bir iradeyi okuyoruz. Caraco insanlıktan ümidini kestikten sonraki bireysel çözümü intiharda görenlerden. Babası ölür ve beklemek için nedeninin kalmadığını düşünüp babasının ölümünden birkaç saat sonra intihar eder (Eylül 1971). Işık Ergüden, Caraco’nun hayatındaki dönüm noktalarını, Kaos’un Kutsal Kitabı’nın giriş yazısında anlatıyor.

Sonunda öfke doluyuz. Kendimizi yaşanan kıyımların ve kıyamların etki alanından çıkarıp uzaktan baktığımız zaman, gerçeğin anlaşılması güçleşiyor. Kendisini yaratan doğanın tükenmez gücü karşısında sınırlarını bilmemek insan için utanç nedeni. Zavallılığı yüzünden ölümden sonra hayat tasavvuru yaratmak, doğarken insanın ölümüne neden olmuş. Ölümden sonra yaşama inancı, insanın kendi yokluğuna sığınma korkusunun öteki adı. Yoksa Caraco’nun yalnızlık üstüne söyledikleri de var.

“Yalnızlık, ölümün okullarından biridir, çoğunluk asla bu okula giremez.”

Ne güzel söz. O okula girmek için önce toplumun üstümüze çullanan değerleriyle aramızdaki köprüleri atmak gerekir. Yalnızlık okulunun karşısında içinde yaşadığımız asfalt ve beton şehirler var, Caraco’nun “ölüm okulu” dediği şehirler, tümü de “gayriinsani.” Şehirleri ortak mekânlar olmaktan çıkaran sistem, hayatı kapitalizmin dümen suyuna sokmanın ötesine geçerek politik iktidarın çıkar makinesine dönüştürüyor. Bu ülkede şehirlerin ne hale getirileceği o şehirlerde yaşayan tek bir kişiye bile sorulmuyor. Vandallık bu. Şehirler yeniden yapılmak için yıkılırken içinde yaşayageldiğimiz hayat söndürülüyor. Demek herkesin yaşayacağı hayata politik iktidarlar karar veriyor. Kaos şehirlerde yayılıyor, rant alanları büyüyor, kentsel dönüşüm adı altında sokaklar birilerine peşkeş çekiliyor, spekülasyon yaşama biçimlerini teslim alıyor, mimarlık hiçleşiyor, yüz binlerce yeni konut ve işyeri onları alacak sıradan insanlar olmadığı için belli ellerde rant araçlarına dönüşüyor.

Kendi tarihini yaşamayan insanın gerçekten yaşadığı da düşünülemez. Biz başkasının tarihini mi yapıyoruz?

“Tarih bir tutkudur, azaptır, kurbanları sürüyledir,” diyor Caraco.

Dünyanın 1971’e kadarki karmaşasını görmüş o. Biz tarihin kurbanı olan bir ülkede yaşıyoruz. 1971 ve öncesi dünyanın belki iyi zamanlarıydı, asıl kötülük 1990’lardan sonra büyüyüp hızlandı ve son yirmi beş yıldan beri hayat bütün bütüne bozuldu. Düzeni değiştirecek hareketler tarihin yapıcıları arasından çıktı ama insanlar bozuk para gibi harcanmaya başladı, insan tarihteki rolünü oynamasının olanaksızlığını gördüğü yeni bir anaforun içine düştü.

“Halklar birbirinin çağdaşı değil,” diyen Caraco, şimdiki zamanları görseydi neler yazardı. Kendi kimliğini özgürce kullanmayı talep eden halklar acımasız bir şiddetle karşılaşıyor ve asıl olan, zulmün en acısını, kendi acılarının başka hiç kimse tarafından hissedilmediğini görüyor. Asıl ümitsizlik bu ve umursamaz olanla ümitsiz kalan aynı yenilgiyi paylaşıyor.

Sonra sustukça görünmez olanların kapısı çalınacak, ailenin köleleştirdiği insan köleliğini de kaybedecek, zincirlenecek, öldürülecek, topraksız, havasız ve susuz kalacak. Bulutsuz, yağmursuz, oksijensiz kalmaya başlayınca kendi küçük hayatını koruma çabasının adım adım ölüme gidişine engel olamadığını gördüğü zaman mezarında bitecek ot bulunmayacak. Beton yapılar yükseldikçe özgürlüğün yere yapıştığını görmeye başlayanlar, gezegenin neresinde yaşıyor olurlarsa olsunlar, zehirli havanın atmosferin yerini aldığını, her solukta daha güçsüz kaldıklarını görecek. Ormanlar kimin sorusu sorulmadığı için mi yollar, köprüler, barajlar yapılırken bütün ekolojik denge değişiyor ve bunlar eskiden masal gibi gelirken şimdi kapıları pencereleri kapatmanın bile yetmediği görülüyor. Gezegenimiz pis bir bataklığa dönüşmüş.

Gelecek geçmişten daha iyi olabilir, olur mu olmaz mı, bilmiyorum. Aradaki uzun zamanı geçirebilenler görecek onu, yoksa ölüm zamanları yaşanıyor. Taassup ve tasallut altında kişilikleri alınan çocuklar etten robotlara dönüşüyor, kadınların özgürlüğü anlamını yitirmeye başladı, burada erkek kültürü en aşağılık zamanlarını yaşıyor. Erkek tehlikeli bir canlı, yok edilemeyeceği için kadınların kendilerine yaşayacakları adalar ve savaşacak yollar bulması gerekebilir. Burada sığınacak adacıklar yok. Kadınların soylarını erkeklik organından korumak için örgütlenmek zorunda oldukları zamanlar yalnızca distopya olmayabilir. Şiddet gösteren erkeğe kadınların şiddetini gösterecek yollar da aranmalı mı? Biz 2000’lerin ülkesinde hiçbir zaman karşılaşmayacağımızı düşündüğümüz her türlü kötülükle karşı karşıya geldik, düpedüz kendi distopyamızı yaşadık.

Okuryazarlarının yalana, paraya, kariyere ve iktidara taptığı ülkeye yurt denmez. Burası bizim yurdumuz değil. Kendimize sevdiğimiz adalar bulmuşuz, oralara sıkışıyoruz. Şimdi kasabamızda yüksek binalar, trafik ışıkları, metropol kültürünün kışkırttığı hayatlar yok, şanslıyım demek.

Bu dünyada entelektüellerin sayısı azalıyor. Demek entelektüel ile düşünceyi devrimci yapan hamur aynı. İkisinin zorunlu birliği, Caraco’nun deyişiyle “dünyayı yeniden düşünme üzerine kafa yoran” entelektüellerin sayısını azalttı. 1960’lardan 1990’lara uzanan otuz yıllık dönem gezegenin baharıydı. Sonra akarsular kurudu, yapraklar döküldü ve çıplak bir dünyaya katlanmaya başladık.

Oysa ne 68 Kuşağı ne 78 Kuşağı bu çoraklığı yaşadı. Sert tutumlara karşı sert direnişler gösterilirken hava hep aydınlık, gökyüzü berrak, ortalık yemyeşildi. Ben o yıllarda ümitsizlik gibi bir duyguyu hiç kimsede görmedim, yoktu.

Sonra insan binlerce geri adımından birini komşusunu ihbar etmeyi öğrendiğinde attı. Toplumun 80 milyonda biri kadar yeri ve belki gücü olan ötekini, toplumun 80 milyonluk gücüne sahip devlete ihbar etmek için yalandan ve dolandan utanmayan insan, insan sayılmaz. Utanmaz insanların ülkesi bu. Tek başına duran insanı devletle aynı teraziye çıkarmak, o onu diyorsa devlet de onu yapar demek, artık son kertede soysuzlaşmaktır.

“Çünkü,” diyor Caraco, “toplum bir hiçtir, bir biçimdir, içeriği yitik kitleden ibarettir, spermatik uyurgezerlerin dalaşıdır toplum, son derece aşağılık bir şeydir.”

Öyledir. O, ahir zaman peygamberlerinin gitgide azalan soyundan, yalnızca düşünceyle yıkmak isteyen ve ret sözcüğünün içini doldurdukça dolduran eski zaman düşünürü, benim yoldaşım.

Yasaya değil, hukuka bağlıyız ve demokrasi her şeyden önemli denirdi. Şimdi ikisi de bitti. Yasa düşman başına bile değil, hukuksa yasanın çizdiği sınırlara çekilerek kendini yok ediyor. Seçme ve seçilme yalanı öteden beri bilinegelen demokrasi anlayışının bomboş olduğunu gösterdi ve demokrasiyi yüceltmek sosyalistlerin de yanılgılarından biriyse artık, ya her şeyi yeniden düşünmek gerekiyor ya da demokrasi sözcüğünü ağzımıza almamak.

Uyurgezerlerin uyanmasını beklemek yerine yeni uyananların çoğalması tek ümit. Albert Caraco gibi düşününce, şimdi kırk yıl öncesinden çok daha karanlık bir dünyanın içinde yaşıyoruz, gözlerimi kapadıkça kâbuslarım gerçeğe dönüşüyor.

Alacaklar senden ağaçların gölgesini, alacaklar,

Alacaklar senden denizin gölgesini, alacaklar,

Alacaklar senden yüreğin gölgesini, alacaklar,

Alacaklar senin gölgeni...

Yorgo Seferis

Geçmişin İçinden Çıkmak

Geçmişe dalıp gitmediğim gün yok işte. Bazen sinir uçlarımı yakan anılarla kazındıkça zihnim, iç dünyamın sızıları çoğalıyor. Alışık olmadığım bir sıkışma durumu. Ne çok çelişkinin çözümünü arayarak yaşayıp durduk, oysa ayaklarının üstüne dikebildiğimiz anlar sayılı. İki yüzün bir madalyonda oluşu insanı kişiliğiyle yüz yüze getiriyor. Aynanın karşısında kendimle konuşuyorum, psikolojik olan aşağı çekilirken düşünsel olanı yükseltiyorum.

Yaşar Kemal –en sevdiğim birkaç kişiden biriydi–, “Roman,” derdi, “insan psikolojisini anlatır, başka bir şeyi değil.”

Üstümüze dökülen yıkıntıların içinden çıkardığım kişiliğime ve kimliğime hiçbir güç zarar vermedi, okumadığım hiçbir ifadeye imza atmadım ama Yaşar Kemal’in psikolojilerinden söz ettiği kurmaca karakterler kadar güçlü olup olmadığımı bilmiyorum. Yaşar Ağbi güçlüydü, neşeliydi, yılgınlığa kapıldığını görmedim, gördüğüm en coşkulu insanlardandı.

Ben geçmişimle yaşıyorum, ona dönüş isteğiyle değil. Derken geçmişim olmadan yapamadığımı görüyorum. Zor bir ikilem bu ama gördüğüm rüyaların gündüzlerini unutamam.

“Anılar ısrarcıdır,” diyor Beatriz Sarlo, “çünkü bir noktada egemendirler ve (her anlamda) kontrol dışıdırlar.”

Böylece onlarca yıl önce yaşadığım, bugün yaşananlara hiç benzemeyen günlerin rüyaları odayı dolduruveriyor. Hatırlamak, çevresinde döndükçe derinleşen bir kavrama dönüşüyor, bir dünü olmayan insanın aklına gelmeyecek bir kavram. Kendini hatırlatan bir geçmiş yoksa ya da yakılıp küllerine gömülmüşse hatırlamak için özel çaba gerekir. Yoksa boynu bükük, gün geçtikçe sığlaşan hayatı içinde zayıflayan, pencereden sokağa dalıp gitgide derisi buruşan, beyni romatizmalı insan, yalnızca saplandığı ânı düşünüyordur.

Şimdi en çok sözlü tarihe inanıyorum, ötekilerden ne gördük ki. Değiştirile değiştirile aşınmış tarihin yerine, hiç değilse yakın geçmişe bakınca onu yaşayanların yazdığı –anlattığı– tarihin daha inandırıcı ve gerçeğe en yakın olduğu belli değil mi. Geçmiş Zaman’da Arjantin’de askeri diktatörlük sonrasında hatırlamanın bir görev olduğunu belirtiyor Sarlo. Tanıklıklar eldeki tek kaynak olmuş. Dersim’in gerçek tarihi de tanıkların doğrudan verdiği bilgilerle yazılmaya başlamadı mı. Ya yaşananları anlatanlar olmasaydı, o fotoğraflar, belgeler mağaraların, çekmecelerin diplerinde çürüyüp kalsaydı.

Tuhaf değil mi, yazı –ya da belge– olmazsa hatırlayamayacağız. Peki, yaşananları yaşanmamış gibi yaşamayı sürdüren tarihsiz insanların kişiliği ve kimliği olur mu? Hayatın en güçlü belleği edebiyat. O da anlatmamışsa, yaşananlar unutulabilir.

Kendi uzanabileceğimiz geçmişe doğru giderken aynı zamanda bütün yaşadıklarımızın, tanık olduklarımızın ve bildiklerimizin içinden geliyoruz. Onların içinde büyüdük, insan olduk, bir kimlik kazandık. Yoksa neyiz? Tanık olduklarımızı anlatmadığımız için yeni başlangıçlar yapamamışken, bizim yaşadıklarımızın başkaları için anlam taşıması düşünülebilir mi.

Büyük altüst oluşlar ve acılar kitle tanıklıklarına yol açmış. Birinci ve ikinci savaştaki ya da Latin Amerika, İspanya ve Yunanistan’daki, 12 Eylül Türkiye’sindeki tanıklıkların yaşananları neden sonra canlandırdığını biliyoruz, zorunluyuz buna. Her tanıklık, geçmişi şimdiki zamana getirip hatırlananların yeniden yaşanmasını sağlarken yaşananların anlatısını da kuruyor ve kurguluyor. Şimdi bu yeni hayatıma çekildikten sonra bunları daha çok düşünüyorum.

Arjantin, Şili ya da 12 Eylül yılları öylesine dehşet verici yaşantılar içeriyor ki, onların tanıklığı ister istemez olanın hikâyesini çoğaltmaya da götürebilir. Auschwitz’ de yaşayıp kurtulmak –bu gerçek bir kurtuluş olmasa da– Primo Levi’yi öfkenin kıyısına getirirken, “Hakiki bir tanıklık,” diyor o, “asla abartılı bir tanıklığın onun yerini almasına olanak tanımamalıdır. Yoksa tanıklık zeminini kaybedebilir, öfkenin gerçeği sakatlamasına göz yumulabilir.”

İnsanın etini kemiğini yiyip bitiren kıyımlardan kurtulanların kendileri yerine ölenleri –ya da onların yerine işkence görenleri– anlatması. Primo Levi bunun olamayacağını, kendisinin kurbanlarından birisi olarak çıktığı yerden çıkamayanların, yaşananların anlatılmasını zorlaştırdığını düşünüyor.

Kıldan ince bir düşünme biçimi. Yaşadıklarımızı gözden geçirmeye zorluyor. Auschwitz, Poulo-Condor, Dersim ya da 5 No’lu Cezaevi’nde akla sığdırılması zor acıların gerçekten nasıl yaşandığını dışarıdakilere anlatmak, onları yaşayanlara ne düşündürür? Biz bir roman gibi yaşadığımız yıllarımızı çocuklarımıza anlatamıyoruz, anlamaları olanaksız olduğu için. Yaşlılık gelecekten çok geçmişi düşünmektir, deniyor, kim bilir, belki ben de yaşım ilerledikçe geçmişi daha çok düşünüyorum.

Yarın’ın Hikâyesini Unutabilir miyim...

Üstelik Yarın vardı hayatımızda. 12 Eylül cellatlarının bizi kıstırmaya çalıştığı yılların hemen başındayız. Yaşadığımız günlerin daha neler getirebileceğini tam bilmediğimiz belirsizlikler ortasında, bazen Kızılay’ın çevresindeki sokaklarda, bazen Konur Sokak’taki Dost Kitabevi’nin önünde, bazen Zafer Çarşısı’nın sağ kuytuluğuna inen merdivenlerin sağındaki kahvede buluşup gizlilikle kotarmaya çalıştığımız dergi Yarın’dı. Hem görünmez adamlar olarak görüşmemiz gerekiyordu hem de o güne dek bir kültür ve edebiyat dergisini birlikte çıkarmayı düşünmemiş birkaç arkadaş arasındaki ilk anlaşmanın ilkelerini belirliyorduk. Bir edebiyat dergisi çıkarmak için kendimize yetmeyeceğimize göre, yanımızda kimleri bulacaktık. İlk buluşmamızda Akif, Taner, ben vardık.

Daha ne ben Akif’in şiirlerinden doğru dürüst haberdardım ne de o benim ilk yazımın Yazko Edebiyat’ta yayımlandığını biliyordu. 1980’den önce birbirini tanıyan birkaç arkadaş önce nasıl bir dergi çıkaracağımızı günlerce konuşup sonra derginin tasarımını çalışmaya başladık. Dergi “sanat edebiyat dergisi” altbaşlığını taşıyacak ama elbette önce bir edebiyat dergisi olacaktı, bizim asıl ilgi alanımız edebiyattı. 1981’de içeride yaşanan ürkütücü koşulların yanında, dışarıda gitgide çoğalan karabasan, hem de politik bir sanat-edebiyat dergisi çıkarmayı neredeyse olanaksızlaştıracak pek çok etkenle bizi sınırlarken çevremizi Kızılay, Sakarya Caddesi çevresindeki biracılarda ya da kahvelerde bütün gün edebiyat sohbetleri ettiğimiz şair ve yazar arkadaşlarımız genişletiyordu.

Ali Cengizkan, Ömer Ateş, Akif Kurtuluş, Taner Gürel ve ben Yarın’ın ilk yazı kurulunda yer alırken derginin Eylül 1981’de çıkan 1. sayısındaki imzalar, nasıl bir dergi çıkardığımızı şimdi de anlatır: Seferis, Herkül Millas, Şükran Kurdakul, Ali Cengizkan, Özdemir İnce, Akif Kurtuluş, Oscar Niemeyer, A. Mümtaz İdil, Selçuk Demirel, H.M. Enzensberger, Serol Teber, Abdülkadir Budak, Ahmet Erhan, Ömer Ateş, Ahmet Ada, Şükran Farımaz, A. Lunaçarski, Ahmet Günbaş, Alain Bosquet, Taner Gürel. Eski ve yeni kuşaktan ilk akla gelen pek çok şair ve yazar Yarın’ın içinde, yanında toplandı ve dergi kısa sürede yaklaşık 7000 basılıp 5000 adet satılmaya başladı. Büyük bir hikâye başlıyordu. Bu arada dönemin zor koşulları içindeki dik duruşu, kısa bir süre sonra Yarın’ın hapishanelerden yaklaşık 500 sürekli okur kazanmasını sağladı. Direnç aşılıyordu Yarın.

Kısa bir süre sonra Şükrü Erbaş, A. Mümtaz İdil, A. Ömer Türkeş ile Murat Yetkin girdi yazı kuruluna. Bu bileşimin, benim ortalıkta dillendirmediğim ilginç bir yanı vardı. Ben, Akif ve Taner Türkiye İşçi Partisi üyesiydik ve politik bir sorumluluğumuz da vardı elbette, Ali Cengizkan bağımsız bir insandı, kendisini de şiirlerini de çok seviyordum, Ömer Ateş Troçkist olduğunu söyler dururdu, Şükrü sosyalist bir kişiliğe sahipti, Ömer ile Murat ODTÜ’lüydü, bizden az daha genç ve Devrimci Yol sempatizanıydılar. Güzeldi işte, istediğimiz birliği Yarın yazı kurulunda oluşturuyorduk, bu bileşimden çok hoşnuttum. Ben Türkiye İşçi Partiliydim ama bizden çok uzak görünen Devrimci Yol’a da sempati duyuyordum.

Yarın onun çevresinde yer alan yazarların koruyup kolladığı bir dergi olurken, on yıla yaklaşan (ilk beş yılı aslını gösterirken ikinci beş yılı sorunlu ve tartışmalıdır) uzun bir ömür sürmeyi başardı. İlk sayısındaki “Sanat ve edebiyatımızda toplumcu gerçekçiliğin genç soluğu” başlıklı çıkış bildirisi o günlerde çok etkili olmuş ama biz de edebiyat anlayışımızı o bildiriyle sınırlamıştık. Düşüncelerimizde katıydık, çevremizle kurduğumuz ilişkileri sıkı ilkelere bağlamıştık. Etkinliği yüzünden dediği dedikçi tutumunu içindeki ve çevresindeki yazar ve şairlere dayatan bir dergi çıkmıştı ortaya. Yarın yazı kurulundaysan başka dergilere şiir gönderirken bile izin alman gerekiyordu – neler yapmışız J

Neden sonra daha aklı başında yazarlar olduğumuzda çözümlediğimiz toplumcu gerçekçilik, Yarın’ı çıkaranların o günlerdeki politik kaygılarının ürünüydü ama tek geçerli edebiyat anlayışı gibi görülüyordu. Edebiyatı hep bütüncül ve genel olanı, büyük sorunları ilgilendiren bir yaratma biçimi olarak gören toplumcu gerçekçilik politik kaygılarımıza sımsıkı bağlıydı ama bizim edebiyat beğenilerimizle tam olarak örtüşmüyordu. Toplumcu gerçekçiliğe bağlanmak Yarın’ı kalın bir çizgiye çekti elbette, kendi içimizde uyulması gereken ilkeler belirlemenin yanı sıra, politik kaygılar içinde görmediklerimize karşı sert bir muhalefet çizgisi de benimsedik.

Gene de Yarın’ın dönemin radikal kararlılıklarından biri olarak gördüğü ilgi, edebiyatımızın değerlerini kucaklama konusundaki çabası ve çok geniş bir alana yayılan etkinliği, onu 12 Eylül’den sonraki yılların en önemli dergileri arasına sokmuştur. Birkaç sayı yayımlanabilen tıknefes dergilerin edebiyat tarihine yazılmış gibi gösterildiği yerde, Yarın’ın elbette unutulmaz bir yeri var. Ona karşı yapılmış en önemli yanlış, gene kendi içinden gelen, yazarları ve şairleri uzaklaştıran, onu politik bir gençlik dergisine dönüştürme çabalarıydı ki, politik bir zor oyunuyla gerçekleşen bu dönüşüm, onun ilk beş yılda kazandığı saygınlığın erimesine neden olmuştu. Sonra gelenler derginin altbaşlığını da “Gençlik Dergisi” olarak değiştirip Yarın’ın –kendilerinin yaratmadığı– birikimini harcamış oldular.

Aslında Yarın’ın asıl önemli yanı, doğruları ve yanlışlarından önce, taşıdığı duygusal yük ve Ankara’da bizim kuşağımızın çevresini kuşattığı, kendini parçası gördüğü, bir şemsiye gibi üstünü örtüp kolladığı bir dergi oluşuydu. Çoğumuz ondan çıktık, birçok genç yazar ilk ürünlerini orada yayımladı. Bazen birbirimizle anlaşamadığımız için yazı kurulunda değişiklikler oldu, bazen geçici küslüklerimiz, Sakarya Caddesi’ndeki biracılardaki uzun edebiyat tartışmalarımızın büyüsüyle geçirdik Ankara yıllarını.

Yarın’daki anlaşılması zor yazılarını çok önemsediğimiz Veysel Öngören Ağbi’yle onun Bismil’e gidişinden kısa süre önce sıkı bir itişmemiz olmuştu ve tek nedeni şairlerle ilgili tartışmalarımızdı. Alkolden ayrı düştüğü bir ânını görmediğim Veysel Ağbi şairlere tek söz söyletmezdi. Benim bir eleştirim yüzünden bıçağı çekip, “Nerede o Semih,” diye Yarın’ın kapısına dayanmıştı da neyse ki o sırada dışarıdaydım. Ahmet Say Ağbimizle de iki dergi arasındaki rekabet yüzünden bozuştuk bir ara ama Türkiye Yazıları bizim için hep kardeş dergiydi. Sonra onunla da aram iyi oldu. Muzaffer İlhan Erdost ile Remzi İnanç’ın derginin çıktığı ilk günden başlayan desteği de Yarın’ın defterinde yazılıdır. Can Yücel de bizi hiç kırmaz, sürekli şiir vererek çocukların yanındayım demek isterdi. Neden sonra Uğur Kökden, Ataol Behramoğlu, Afşar Timuçin yer aldı yanımızda.

Ali Cengizkan, Ahmet Erhan, Hüseyin Ferhad, Akif Kurtuluş, A. Mümtaz İdil, Ömer Ateş, Şükrü Erbaş, Turgut Çeviker, Adnan Azar, Ahmet Telli, Müslim Çelik, Yaşar Miraç, Atilla Çınar, Ergül Çetin, A. Ömer Türkeş, Murat Yetkin, Gürhan Uçkan, Azer Yaran, Adnan Satıcı, Gürhan Uçkan, Turgut Çeviker yıllarca derginin içinde ya da yanı başında yer alan şair ve yazarlardı.

Ahmet Erhan’ın gencecikken Behçet Necatigil Ödülü’nü (1981) aldığı haberini birlikte otururken İstanbul’dan gelen bir telefonla almıştık ve bir ödül ya da aramızdan birinin kitabının yayımlanacağının öğrenilmesinin yarattığı coşkuyu şimdi anlaşılabilecek biçimde anlatmak kolay değil. Açıkçası şimdi kitabını yayımlatmak da bir ödül almak da daha kolay, yadsınabilir mi. O zamanlarda genç bir şairin ve yazarın kitabını yayımlatması çok zordu ve bir kitabın yayımlanacağı haberi her zaman sevinçle karşılanırdı. En delidolumuz Yaşar Miraç’ın Yeni Türkü Yayınları’nda art arda yayımladığı şiir kitaplarında sıranın kime geleceği çok önemliydi. Daha sonra biz de Yarın Yayınları’nı kurup arkadaşlarımızın şiir ve inceleme kitaplarını yayımladık.

Bir sanat ve edebiyat dergisi olmanın yanı sıra, ortaya koyduğu politik tavır ve etkinliğinin gitgide artması yüzünden dergi polis tarafından sıkıştırılmaya başladı. 12 Eylül’ün zor günleri içindeydik. Yarın’ın örgütsel bağları olup olmadığı kuşkusu yakın çevremizdeki arkadaşlarımızın da endişeleri arasındaydı. Bu endişe bütün bütüne hiç yok olmadı ama derginin o sırada yalnızca çalışanlarınca ve sınırsız bir inisiyatifle yönetiliyor olması tedirginlikleri azalttı. Kaldı ki derginin dünyasına giren herkes her şeyi, her zaman eşit biçimde paylaşıyordu. Şimdi o yıllara dönüp baktığımda, yaptığım en anlamlı işlerden birinin Yarın’ı örgütsel bağların gölgesinden kurtarmak olduğunu görüyorum. Bizim örgütsel bir bağla dergiyi yönettiğimizi düşünüp de ayrılan arkadaşlarımız oldu ama –bu satırlarda yalan olmaz– Yarın’ı, derginin genel yayın yönetmeni olarak partiyle örgütsel bir ilişki içinde tutmadan yayımladığımızı ve yalnızca kendi bağımsız inisiyatifimizi kullandığımızı en azından ben biliyorum. Ancak bizden sonraki dönemlerinde dışarıdan yapılan müdahale değiştirdi Yarın’ı ve bu değişim onun yıpranmasına ve yok olmasına neden oldu, ömrünü de doldurmuştu belki.

Yarın’ın anlatılmamış hikâyesi zengindir, başlayınca uzun sürer. Gürhan Uçkan o hikâyenin başlangıcından iki yıl sonra, 1983’te katılmıştı aramıza. İsveç’te yaşıyor, oradan gönderdiği şiir çevirileriyle dergiye katkıda bulunuyordu. Şiir çevirilerini Yarın Yayınları’nda Üç Kıtadan Sesler adıyla da yayımlamıştık. Yarın’lı yıllar içindeki ilişkilerimiz hep çok sıkı fıkı oldu ve dergiden ikimizin de uzaklaştığı yıllarda görüşemez olduk. İsveç, İstanbul, Ankara arasında mekik dokumak da kolay değildi. Alçakgönüllüydü Gürhan Uçkan, görünmez bir kişiliği vardı. İsveç Akademisi’nce “2002 Yılı Çevirmen Ödülü”ne değer görülmüştü. 5 Aralık 2006’da, 58 yaşında, Orhan Pamuk’un Nobel Edebiyat Ödülü’nü alacağı tören gününden iki gün önce ansızın yitirdik onu.

Ya Ahmet Erhan’ın acısını unutabilir miyim. Evinin mutfağındaki küçük masada 70’lik Yeni Rakı’yı bir kuru ekmek bile olmadan açardı. Sonra Adnan Satıcı, Azer Yaran, ondan yıllar sonra Adnan Azar ile Mümtaz İdil ayrıldı dünyamızdan. Yarın’ı bundan sonra gidenlerle anacağımı biliyorum. Kim gelir bundan sonra onun yanına, hâlâ buruk bir anı olarak içimizde yaşadığını belli eden kıpısını dinlemeye.

Sonra... sonra ne oldu? Ben 1985 yılının Nisan ayında, Kasımpaşa’da kısa dönem er olarak askerliğimi yapmak için Yarın’daki görevimi dergi içindeki yakın arkadaşlarımdan Füsun Öztürk’e devredip Ankara’dan ayrıldım, İstanbul’a gittim ve orada kaldım. Politik çalışmalarımız içinde üstlendiğim görevler nedeniyle İstanbul’da kalmama karar verilmişti, ben de gönüllü oldum. 12 Eylül’ün sert koşullarında Ankara’da gözden kaybolmak olanaksızdı, İstanbul ise gayya kuyusu.

12 Eylül’den sonra Ankara’dan İstanbul’a binlerce kişinin içinde olduğu büyük bir göç oldu. Örgüt insanları olarak politik kişiler, arananlar, 1402’lik öğretim üyeleri, yazarlar... Ankara bizi koruyacak şehir değildi, orada yapacaklarım sınırlanmıştı ve yer değiştirmek zorundaydım. Bu göçün toplumsal, politik, kültürel sonuçları var ve ne yazık ki çok önemli bir değişimin dönüm noktalarından biri olmasına rağmen, Ankara’dan İstanbul’a bu göç üstünde yeterince durulmadı.

İstanbul’da partinin yayınında sorumlu olarak çalışmak adeta parasız çalışmak demekti. Yıl 1985-1986, Kartal’da rutubetli bir ev bulmuştum, yalnız kalıyordum, her gün Kartal-Cağaloğlu arasında gidip geliyordum, parasız kaldığım günler çok olmuştu, bir keresinde Kartal’dan Kadıköy’e yürüyerek gitmiştim, nasıl unutabilirim.

Ahmet Erhan kardeşimin yazdığı ve ortak duyguları dile getirdiği için bizim aramızda çok ünlü olan “Ankara-İstanbul Karatreni” yazısındaki burukluğu bu satırları yazarken yeniden duydum. Ankara’nın adım adım tükenişini ve İstanbul’un sorunlarla dolu dünyasının herkesi nasıl çektiğini anlatır Ahmet. Yazının son sözleri, onun çok iyi bildiğimiz derin duyarlığını da gösteriyor:

“Ankara garından İstanbul’a günde beş tren kalkıyor: Mavi Tren iki kez, Anadolu-Boğaziçi iki kez, Fatih Ekspresi bir kez... Karatren yok, diyorlar. Arkadaşlarımı götüren trenin adı tarifelerde geçmiyor.”

Rahat Askerlik Ayları

Belleğime ağır bir tortu gibi yığılmış düşünceler arasında geçen yılların önemli bir bölümü 12 Eylül’den sonraki yıllar. Hemen ilk günlerde ortadan kaybolmaya çalışıyorum ama o yılların Ankara’sında görünmez olmak çok zor. Ankara insanı hep göz önüne çıkaran bir şehirdi. Beni Yarın’dan ayrılmak zorunda bırakan askerlik dönemi İstanbul’a gidişimin de önkoşullarını hazırlamış oldu. İstanbul içimde yavaş yavaş uyanmaya başlamıştı. O yılları bilmeyenlere şaşırtıcı gelebilir: Neredeyse bütün sosyalist ve devrimci hareketlerin merkezi Ankara’ydı, örgütlenme önce Ankara’da başlar, sonra kollarını İstanbul’a uzatırdı. Ankara’nın politik merkez olma kimliğine 12 Eylül faşist darbesi son verdi ve Ankara-İstanbul Karatreni merkezi İstanbul’a kaydırdı.

Askere gitmeye karar verir vermez gidip yoklamamı yaptırdım, bir aylık acemilik dönemini İzmir Poligon’da geçirdikten sonra Kasımpaşa’daki Kuzey Deniz Saha Komutanlığı’nın matbaasındaki bölükte görevlendirildim. Sekiz ay er olmayı seçmiştim. O yıllarda denize kıyısı olmayan bir şehirde doğmayanlar denizci er yapılmıyordu. Ben denizci er olunca herkes, “Yoksa torpilli misin,” demişti. Yalnızca bir rastlantıydı benimki, bir şans.

Verildiğim bölüğe o güne dek üniversite mezunu, otuz yaşında bir er gelmemişti ve komutanlarım da, en çok yirmi bir yaşında ama benden kıdemli erler de bana nasıl davranacaklarına tam karar veremediler. Böylece herkesin çok iyi davranıp el üstünde tuttuğu bir er oldum, orada kaldığım altı ay boyunca nöbet bile tutmadım. Yıl 1985, denizci astsubaylar ve subaylar “karacılar”dan oldukça farklı kimliklerini koruyor. Ben geldikten hemen sonraki günlerde DGSA mezunu, genç, yakışıklı bir asteğmen durumumu fark etmiş olmalı, bir gün beni astsubayların odasına çağırdı ve hemen bir sigara tuttu. Bir erin komutanların önünde sigara içmesi olağanüstü bir durumdu ama ben bunun da pek farkında değildim, hemen alıp sigaramı yaktım. Odada bir süre sohbet ettik. Sonradan anladım ki, genç asteğmen benim bölükteki durumumu sağlama almak için öyle bir mizansen hazırlamış.

O odadaki astsubayların neredeyse tümünün, ben oradayken 20 Eylül 1985’te ölen Ruhi Su’nun İstanbul’daki cenaze törenine gittiklerini öğrendim. Şaşırtıcı değildi.

Komutanlığın on beş-yirmi sivil çalışanının olduğu matbaası Haliç’in kıyısındaydı. Çok rahattım. Akşam mesai saatlerinden sonra çay ocağımızda yaptığımız çayları içerek Haliç’e, karşı kıyının ışıklarına bakıyor, yaşadığımız karanlık günleri düşünüp hayal kuruyordum.

Mesleğimi matbaacılık olarak bildirdiğim için beni önce matbaada basılan kitapların düzeltmenliğine verdiler, başka bir düzeltmen de yoktu. Basılan kitaplar gemilerle ilgili baştan sona teknik bilgilerle doluydu ve hiçbir şey anlamadan okuyordum. Bir gün bölük komutanımız albay çağırdı. Odasına gittim, bana şefkatli gözlerle bakarken sertliğini de korumaya çalışıyor gibiydi. “Buradaki askerlik günlerin hakkında bir kompozisyon yazar mısın,” dedi. Şaşırmıştım, “Yazarım komutanım,” dedim. Günlerimin ne kadar iyi geçtiğini, komutanlarımızla ve erlerle ilişkilerimin ne kadar iyi olduğunu ballandırarak anlattığım –gerçekten de öyleydi– kompozisyonumu bir-iki gün içinde yazıp götürdüm. Aradan bir hafta kadar geçmişti ki, düzeltmenlikten alınıp muhasebe bölümüne verildim. Meğer önceden sakıncalı raporum gelmiş bölüğe, albayımız da benim askerlikle ilgili neler düşündüğümü öğrenmek için istemişti o kompozisyonu. Hoş bir durumdu, o kadar.

Üstelik sonraki işim çok daha kolay ve zevkli oldu. O sırada bilgisayar filan yok. Ay başlarına doğru sivil işçilerin bordrolarını elle yazıp tamamlıyorum. Odam da değişmişti, artık bir masam vardı, çekmecesinde kitaplarımı tutabiliyordum, adını şimdi hatırlayamadığım ama hep iyi duygularla andığım astsubay başçavuşumla –harika bir insandı– bir odada, karşılıklı masalarda oturuyoruz. Varlıklı bir aileden geldiğini seziyordum, Fenerbahçe’de oturuyordu ve askerliği sevmediğini her şeyiyle belli ediyordu. Onun da benden hoşladığını fark ediyordum. Sabah gelirken getirdiği gazeteleri karşılıklı okuyup haberleri yorumlardık. Benim nasıl birisi olduğumu anlamıştı elbette, koruyucum gibiydi. Bir gün, o günkü bir haberden çıkarak, “Türkiye’de komünist parti kurulsun mu kurulmasın mı” gibi bir konu atmıştı ortaya ve birlikte, çekincesizce konuşmuştuk. Çok sonraki yıllarda keşke adını hatırlasaydım da kendisine bir mektup yazsaydım diye düşünmüşümdür.

Kendini Hiçe Saymak

Kendi yaşamlarını beraberce tehlikeye atan bir grup insan temsil ederdi dayanışmayı; elle tutulur bir imkân karşısında kendi kişisel tasalarını daha önemsiz sayan insanlar, böylece soyut bir düşüncenin buyruğuna girmeden ama kişisel bir umut da beslemeden yaşamlarını birbirleri için feda edebiliyorlardı.

Theodor W. Adorno

Seçme İkilemi

Kendimi bir bellek-insanı olarak görüyorum. Belleğimin gücünden değil, tersine zayıftır, sözgelimi bir parçayı hatırlamak için her seferinde yeniden okumam gerekir. Benimki sürekli belleğimin içinde yaşamaktan geliyor. Unutamadığım tuhaf durumlar da var, belleğimdeki en katı görüntüler arasında.

Hâlâ bende saklı duran bir nedenle Moskova’dayım. Özel hazırlanmış pasaportları yeraltı ilişkilerimiz içinde aldık, Sirkeci’den bindiğimiz trenle önce Sofya’ya, iki gün sonra oradan uçakla Moskova’ya geçtik, yıl 1989. Gorbaçov’un başlattığı yeniden yapılanma ve açıklık döneminin coşkusu yanında şaşkınlığının yaşandığı günlerde, bir zamanların hayal ülkesinin günlük hayatını anlayabilmek için temkinli biçimde sokaklarda dolaşıyorum. Temkinli, çünkü o sıralarda çoğalan “birileri”nce fark edilmemem gerekir. Moskova’dan önce Sofya’da da uyarılmıştık. Duvar daha yıkılmadı, Sovyetler Birliği sancılar içinde, sonuna geldiğini hissediyoruz ama dile getiremiyoruz. İnsanlara bakıyorum, mağazalara, küçük dükkânlara. Günlük hayat nasıl?

Moskova’da izinle çıktığımız bir sokak gezintisinde içeride neler olduğunu merak ettiğim bir gıda marketine girdim. Hazır et ürünleri satılıyor ve marketin upuzun soğuk dolabında yalnızca üç çeşit salam ya da jambon var, bir-iki çeşit de peynir, o kadar, dükkân bomboş. Yetmiş yılın sonunda gelinen yer demek buydu. Duyduğum hayal kırıklığını unutamadığım gibi, bomboş marketin o görüntüsü de gözlerimin önünden gitmedi. 1970’lerde böyle şeylere de pek aldırmazdık ama artık aradan çok zaman geçmişti.

Sonra gelen yıllarda devrimi simgeleyen heykeller yıkıldı, sokaklarda dolar avcıları, Kiev’deki devrim anıtı indirilip kafese konmuş, Kruşçev’in başına kırmızı boya dökülmüş, KGB şefi Cerjinski’nin heykeli yerlerde, üstüne işemişler. Daha neler...

Ve Svetlana Boym’un aktardığına göre bir on yıl kadar sonra: “Cerjinski yoldaş muhteşem huş ağaçlarının altında, temizlenmiş ve küçük değişiklikler geçirmiş halde incelikli kaidesinin üstünde yeniden dimdik ayaktaydı. .... Başka bir ağacın altında Kalinin Dede saygıdeğer bir mesafede oturuyordu, gözlerinin altındaki beyaz halkalardan tek bir iz yoktu. .... Daha yakın döneme kadar ayağından çıkartılmış çizmesi önünde yatan Stalin bile şimdi tüm ihtişamıyla ayakta duruyordu.”

Böyle işte... Ne başlangıçtaki hezeyanlar yerindeydi ne de –şimdilerde süren otoriter rejimin cilası olarak– sonradan yapılanlar. Anıtların ve heykellerin büyüklüğü politik kültürün gerilemeye başladığını gösterir, her yerde böyle oldu bu. İktidar otoriterleştikçe göz boyamaya başlar, bazen insanı ürküten dev anıtlar yapar, bazen de oranın buranın en büyüğü olduğunu söyledikleri birtakım yapılar, ucubeler.

Bolşoy Tiyatrosu gene ışıklı günlerindeydi, onun hemen önündeki caddenin bir kıyısından karşısına baktığınız zaman uzun bir yol var gibi görünüyor, o kadar geniş. O sırada bir ıssızlık da vardı sokaklarda. Artık çoğalmaya başlamış hırsızlardan ve dolar avcılarından korunmanız gerekiyordu. Arbat Sokağı da pek havasında değildi. Elbette olumlu önyargılarla gittiğim Moskova’yı pek sevemedim. Oysa bizim için ne kadar önemliydi.

Modern zamanların insanının en önemli sorunlarından biri seçme ikilemi, seçme özgürlüğü de deniyor. Demek o günlerde Moskova’da yaşayanların o markette seçme özgürlükleri, kullanabilecekleri seçeneklerin sayısıyla sınırlanmış. Üzücüydü üzücü olmasına, peki İstanbul’daki bir markette kırk çeşit salam ve jambon ile kırk çeşit peynir tezgâhının karşısındaki insanın durumu nedir? Tuhaf bir karşılaştırma oldu ama çok gerçek ve yanıtının verilmesi gerekir. Aslında ikisinin de birbirinden farkı yok, ikisinde de seçme özgürlüğü kısıtlanmış durumda. İkisinde de çaresizlikten yüzü kararan insanın seçme özgürlüğünün elinden alındığını söyleyebiliriz.

İnsanın seçme özgürlüğü ve ikilemi üstüne düşünmek birdenbire pek çok çağrışım yapıyor. Renata Salecl da zamanımızın seçme özgürlüğünün önüne çıkardığı sorunları politik seçimlerden âşık olunacak kişinin seçimine, geniş bir yelpazede irdeliyor. Seçim fikri Aydınlanma’ yla birlikte ortaya çıktı, kapitalizmin dünyayı topyekûn, muazzam bir değişime uğratıp bireyin özgürlük alanlarını açmasıyla birlikte insanların önüne geldi.

Seçim hakkının gerçek olabilmesi elbette özgürlüklerin sınırsız olmasına bağlı. Herhangi bir nedenle özgürlüklerin bir sınırı olması gerektiği savı, politik iktidarların başlıca argümanı ve seçim hakkının aldatıcı olduğunu gösterir bu. Sonra da medya gerçeklerle insanların algısı arasına öyle bir perde çeker ki, gerçek, grileşmiş gözbebeklerinizin önünde belirsizleşmeye başlar. Orada seçim özgürlüğünün ne için kullanılacağı da artık bir yanılsama bulutu içinde kalır.

Öte yandan medyanın sizin beklediğinizi değil de yalnızca size sunmak istediklerini vermesi karşısında da çaresiz kalır insan. Bizdeki televizyon dizilerinin yüksek reytingi için kurallar varmış: Aşk-silah-çocuk üçlüsünü iyi işleyen dizi tutarmış, bir de zenginlik gerekiyor ama. Yoksul evlerde geçen diziler yerine, izleyicinin kendisini içinde hayal ettiği zengin evler, lüks hayat da bir seçenekmiş gibi öne çıkarılır. Üstelik hem hayal edip hem hiç sahip olamamak, insanın en olumsuz anlamda sıradanlaşmasına, kendisini hiçe indirgemesine neden olur. Onlar da sizin gibidir ve siz de onlar gibi olabilirsiniz duygusu bir medya kültürü pompalamasıdır belki ama etkisi uçucudur.

Renata Salecl, buna bir başka boyut getirerek tam bizde de benzerleri çok görülen durumu şöyle saptıyor:

“Sevişmenin nasıl olması, nasıl hissettirmesi gerektiği üzerine medyada yer alan hâkim fikirlerle kıyaslanınca kendi cinsel hayatımız düpedüz sıradan görünüyor. Viktorya döneminde tabu olan sevişmek idiyse, şimdilerde sevişmemek tabu haline geldi neredeyse; kendi cinsel hayatları konusunda sessiz kalan insanlar, diğer herkesin gazete ve televizyonlarda resmedilenler gibi bir cinsel hayat yaşadığını hayal ediyor.”

Medyanın insanları kendi bulundukları yere sıkıştırma, bilinçleri baskı altına alma işlevi böyle çalışıyor. Sonunda bu da bir tür düzen yapıcılığı aslında, tamamıyla dolaylı bir işlev, hizmet, önüne çıkan her şeyin arkasını sorgulamayan insanlar için adeta gönüllü bir boyun eğiş de getirir. Cinsel hayatını bambaşkalaştırmak senin elinde, televizyon yıldızları gibi yaşayabilirsin, ne güzel, yapmıyorsan kabahatlisin kardeşim, ayrıca kilonuzu en ideal ölçülerde tutmak için diyet önerileri de var, denemek zorundasınız. Sonra kişisel gelişim kitapları, onları okuyarak iyi bir iş güç sahibi olmanız da olası, şimdikinden başka bir kimlik kazanmanız da.

“1972 ile 2000 yılları arasında ABD’de yayımlanan kişisel gelişim kitaplarında muazzam bir artış oldu,” diyor Salecl.

Bu dönemde Amerika’da yüzde 33 ile 50 arasında değişen bir nüfus en az bir kişisel gelişim kitabı almış. Biz o yıllarda başka şeylerle uğraşıyorduk ama neden sonra bizde de kişisel gelişim kitapları bir satış furyası yarattı ve sayelerinde kendimizi geliştirmek için bilmediklerimizi öğrenme fırsatları bulduk. Kişisel gelişim kitaplarının satışında nasıl olsa geri çekilme de olmuyor ve yaşadığınız şu toplum içindeki konumunuzla ilgili kaygılarınızı hafifletmek için gerekli çeşitlilikte kişisel gelişim kitabı her zaman var. Onları okuyarak patronunuzla nasıl konuşacağınızı da öğrenebilirsiniz, arkadaşlarınız arasında sivrilmenin yollarını da, yeter ki isteyin. Seçenekler önünüzde, doğru seçimleri yapmak size kalıyor. Daha ne olsun.

Kaygı ile seçim arasındaki ilişki felsefecileri hep ilgilendirmiş. Bu konu ciddi işte. Elinizde olmayan bir şeyi ne seçme kaygısı vardır ne kaybetme kaygısı. Asıl kaygı nedeni sahip olduklarımız.

“Kierkegaard’a göre kaygı doğruca özgürlükten doğar,” diyor Renata Salecl. “Sartre da bu fikre biraz cila atarak, uçurumun kıyısında duran bir kişinin, düşebileceğinden değil, kendisini uçurumdan aşağı bırakma özgürlüğünden dolayı kaygılandığını belirtir.”

Salecl bunu Jacques Lacan’ın düşüncesiyle tamamlıyor: “Don Juan’ın cazibesi, bir kadının ona asla sahip olamamasında yatar. Kadınlar da tam elde tutulamayacağını bildikleri için ona kapılırlar.”

İstediğimizi elde edememek bizi ona daha çok bağlar, bir türlü çıkaramayız aklımızdan. Onu elde ettiğimizdeyse istediğimiz şeyin aslında o olmadığı duygusu çok geçmeden uyanır, aradığımız elimizdedir artık ve başka bir şey aramaya başlarız. Sosyalizm hayalimize kavuşsaydık da aynısı olacaktı herhalde. İsteyip de elde ettiğim için ondan uzaklaştığım bir şey oldu mu diye düşünüyorum, aklıma bir şey gelmiyor. Demek istediklerime kavuşunca onlara sıkı sıkı sarılmışım.

Acıdır, Soma işçileri kendilerini ölüme götürecek maden işini özgürce seçmediler, öyle olabilseydi, niçin başka bir iş seçmesinlerdi ki. Üniversite sınavlarında sözde seçme hakkı tanınıyor ama nedense öğrencilerin çoğunluğu seçtikleri okuldan hoşnut olmuyor. Üstelik o son derece niteliksiz sınav sorularıyla gençlerin üniversiteye girip girememesine karar vermek, bana küçük çapta cinayetler işlemek gibi geliyor. Hayat karmaşıklaştıkça bu örnekler çoğalıyor. Nedir o zaman yaşadığımız bu hayatın anlamı? Yaşadığımız hayatın insanlara seçme özgürlüğü verdiğini ancak neoliberaller söyleyebilir bugün. Kendi hayatımızı bile dilediğimiz gibi düzenleyemediğimiz, yaşayamadığımız toplum biçiminin adıdır kapitalizm.

John Lennon daha güzel belirtmiş durumumuzu:

Sen başka planlar yaparken

başına gelen şeydir hayat.

Aşk, Ölüm, Karanlık

Aşk için söylenen sözlerin anlamı olduğunu sanmıyorum. Doğallıktan uzaklaşmışken bir metnin parçası olarak tasarlanmış söz, doğrudan akla gönderir. Oysa aklı çaresizliğe düşüren aşk, sözle değil, duyguyla anlatır kendini. Akılla ilişkisini kesmelidir ki aşk olsun.

Üstelik daha baştan böyle bilgece sözler edenlerle de arası yoktur aşkın. İki kişi arasındaki aşktan herkes için anlamlı bir ilişki ve duyguymuş gibi söz etmek de tuhaf gelir bana. Değil mi ki insanlar arasındaki ilişki kitaplara, kurgulanmış söze, onların ürettiği ilkelere, biçimlere göre yaşanmaz, aşk da bir bilmeme durumudur aslında.

Patrick Süskind’in Aşk ve Ölüm Üzerine denemesi de bilgece yazılmış. Gelgelelim o bu denemenin yazarı olarak aşkın içine girerek değil de karşısında durduğunu ve bunun rahatlığıyla sözcükleri parlatarak yazdığını kendisi de biliyor. Onun için aşk, yalnızca bulunmaz bir konu, yoksa onun da dili tutulurdu. Sanırım bu denemeyi bundan seviyorum, tam benim düşündüklerimi anlatıyor.

Suyun öte yanındakiler için öylesine kişisel ve bilinmezlerle dolu bir duygu ki aşk, Süskind de örnek veriyor, o sırada kur yapmakta olan astrofizikçi için bile evrenin kökeni meselesi ondan daha az ilgi çekicidir. Buna bir şerh düşebilir miyim: Benim için doğanın aşktan daha ilgi çekici olduğunu birçok kere söyleyebilirim ve bundan sanırım kuşku duymuyorum.

İnsan, her zaman en sert uçlarıyla dokunan gerçek hayatı unutarak yaratmaya çalıştığı hayal adasının bir gün sular altında kalacağı korkusuyla yaşar aşkı. Bir hayal olmadığına kendini inandırarak geçirdiği yılların sonunda, yaşadıklarının er geç bozguna uğrayacağını bilmezden gelen insanın bu tedirginliğini günümüzün Eryksimakhos’larının anlaması olanaksız.

Platon’un hekimi Eryksimakhos, aşkı enzimlerin, hormonların ya da aminoasitlerin sayısız tezahüründen biri olarak görebileceğini belirtiyor. Oysa yaşayanlar bilir, iki insan arasındaki aşkı rasyonel akla sığdırmaya çalışanların yaptığı genellemeler nasıl da işe yaramazdır.

İnsanın saf doğasına dönüştür aşk. Kirlenmemiş duygu. Âşık insan sonradan edinilmiş düşüncelerden soyunmaya, kendi ruhuna kapanmaya, öteki insanlardan kopmaya, hayatın yaşadığı kargaşadan uzaklaşmaya, Stendhal’in dediği gibi, billurlaşmaya, bir coşkunluk hali almaya başlar. İnsanın o güne dek hiç bilmediği yanlarını keşfetmeye başlaması, âşık olduğunun en yalın göstergesi. İkinci hayat budur aslında.

Bu aşkın iki yüzü var. Biri aydınlık, o güne dek öylesine büyük bir coşkunluk olduğunu bilmeyen insanın yaşadığı güzel duygu, bir tür sevinç – ama kendimizi aldatmayalım, çok sürmez, mutluluk da değil. Öbürü karanlık, âşık olan insanı sürekli huzursuz eden, bedenine ve ruhuna saplanmış tedirginliğini çoğaltan duygu – ama bu da mutsuzluk değil.

Aşk ile mutluluk yan yana düşer sanılıyorsa, insanın kendini kandırmaya yatkın doğasındandır ya da gençlik körlüğünden. Aşk öyle yaşanmıyor. Mutluluk, eğer varsa gerçek hayatta vardır, sözgelimi doğanın büyüleyici güzelliğinde, insanın ayaklarını yerden kesen ideallerin peşinde ya da güven duyduğu insanlarla birlikte yaşadığı kısa anlarda. Aşk gerçek hayat değil. En mutlu olduğum zamanlar, gençlik yıllarımın sert kavga yıllarıydı.

Aşk bunlarla kesişmeyen yollarda gün ışığını arar ya da apaçık göründüğü yerlerde bile hep saklanarak yaşanmaktadır. Başka hiç kimsenin anlayamayacağı çılgınlığın anlaşılması gereken bir ânı ve hali yoktur. Kendi dilini yaratır ve ona esir olunur. Gönüllü esaret. O güne dek bildiğimiz ben, artık elimizi bırakmıştır. İnsanın benliğinden vazgeçmesidir bu, gece gündüz onun da seni sevip sevmediğini düşünürken hiçbir karşılık beklemeden yaşanan. Delilikle böyle üst üste gelir.

Bir hastalık aşk, delilik, böyleyse ve bunu Sokrates’ten bu yana sıradan insanlar da milyarlarca kez söylemişse, elbette öyle olmalı. İnsana her şeyi yaptırabiliyorsa. O güne dek gerçeklerden başka hiçbir şeye gönül indirmemiş, mantığı bir davranış tutkusuna dönüştürmüş bir hayatı pekâlâ yoldan çıkarıp uçlara çekebilir.

Cinselliğin aşkla kanatlandığını sananlar da bunun için yanılıyor olmalı. İkisi birbirinden ayrı kozalara kapanır oysa. Eros’un her şeye hükmeden ilahi gücü ikisini birleştirmiştir belki ama hayat, aşk ile cinselliğin birbirine tutunarak yükselmek zorunda olmadığını, cinselliğin hayvani doğasının insanı duygularından sıyırarak yaşanabileceğini öğretir. Aşk cinselliği yanı sıra taşır, dahası, onsuz bile olabilir ve ondan daha güçlü ve yüce olduğu kuşkusuz.

Süskind aşkı, “Dünyevi ruhu kanatlandırır,” diye de anlatıyor. Üstelik hiç kimsenin kanadına konmadan, hep aşağı düşeceği korkusuyla yaşanan.

Tutkulu aşkta karşısındakinin onu gerçekten sevip sevmediği, bir gün sevgisinin azalabileceği, sevmemeye başlayıp ondan uzaklaşacağı korkusu, ölüm duygusu gibi işler insanın içine. İnsan gerçekten âşık olup olmadığını sınamak istiyorsa onu ne kadar düşündüğüne bakabilir. Bir an bile onu düşünmeden edemez, yatarken, uyanır uyanmaz, uykuları bölen rüyaların uçurumlarına yuvarlanırken, evde ya da sokakta, yürürken, otururken, çalışırken ya da okurken, aklının bir köşesinde hep o vardır, onu düşünürken mutlu olacağını sanır sanmasına ama iç acıları bir an bile bırakmaz insanın yakasını.

Hayatın suları iki insanı içine alıp tek bir yatağa getirebilir, önce birisi fark eder öbürünü, karşılık bulmayı bekleyerek geçen zaman, bazen bir dokunmayla tamamlanabilir ama sözdür yakalayan, hiçbir şey söylemeden geçen yıllar kaybedilmiş demektir, belki neden sonra karşılık verir öbürü. Hayat böyle aşkları hiç kimseye belli etmeden taşır bazen.

“Gerçek aşk,” diyor Stendhal, “ölüm düşüncesini daha sık getirir akla, ölümü düşünmek daha kolay, daha az korkutucu hale gelir.”

Karşılıksız aşkın, karasevdanın yanında ödenecek değersiz bir bedel gibi görünür ölüm, önemsizleşir.

Goethe’nin Werther’i sevdiği kadın için intihar ettikten sonra pek çok genç için yol gösterici gibi olmuşsa gerçek hayatın imgesi korkutucu bir gerçek de olabilir. Werther’in aklından da Lotte’yi öldürmek geçer geçmesine ama bunu hiçbir zaman yapmaz. Öbür dünyada Lotte’yi bekleme düşüncesi, bu saplantı sonsuz aşkı daha iyi anlatıyor aslında.

Küllenmiş bir aşktan sonra da bütün bir ömür boyunca saklanan iyi duygular, birisinin yok oluşundan sonra onun bir zamanlar ne kadar sevdiğini hatırlatırsa, dipsiz bir boşluğa bakarak düşünün. Hiç kimsenin olmadığı bir gün gelip üstünüzdeki toprağa gözyaşlarını saklamadan ellerini koyan sevgilinin varlığı, bazen her şeye değer.

İyi günler de yaşanmaz değil arada, tanıklık ettiği üç ilişkiyi Eros’un okunun ucunda sallandırarak irdelerken Süskind de söz eder, aynı tabaktan yediğiniz, aynı şişeden içtiğiniz, aynı koltukta oturduğunuz, yatağın yarısında birbirinize yapışıp kaldığınız, başınızı saçlarına gömüp boynunu kokladığınız zamanlar da yaşanır. Bazen uzun yıllar boyunca hem de. Bazen de hayat iki insanı en olmadık zamanda getirir yan yana, özgürce yaşanamayan kısa kesik aşklara da tutkuyla bağlanabilir insan.

Öte yandan Fuentes, “Şundan daha büyük bir hüzün yoktur,” diyor. “Âşık olunabilecek herkesi tanımamak, onları tanımadan ölmek.”

Gene gerçek hayata bağlıyor Fuentes, yanılıyor, oysa o da Diana’sıyla birlikteyken başka kadınlar da olduğunu düşünmüyordu. İnsan âşık olabileceği sayısız insanı tanımayı aklına bile getirmeden bağlanır birisine. Hayatın suları yan yana getirmiştir işte, önemli değildir gerisi, ondan daha güzel, daha değerli birisi yoktur artık. Hiç kimse âşık olduğu insandan başka, aslında âşık olabileceği ne çok kişi olduğunu düşünerek yaşamaz, buna gerek duymaz.

Karanlık bir dünya bu. Bir aşkın çözülmeye başladığını görmenin acısını iki kişinin aynı biçimde yaşayabileceğini sanmam, birisinin aklını kurcalayan düşünce, öbürünün içini yakan zehirli oktur, birisinin unutmak istediğini öbürü hiçbir zaman unutmaz.

Var Olmak ya da Yok Olmak

Hayat onu yaratanların üstünden atlamadan gelişimini sürdüremiyor. Şimdiki zamanların kültürü adım adım oluşturuldu. Toplumun yasası da doğanın yasası gibi, öyle olduğu yaşananlardan belli. Roman, yayımlanıp herkesin olduktan sonra yaratıcısına rağmen sürdürüyor hayatını. Devrim öyle ya da böyle yaratıcılarının bir bölümünü yok ederek sürüyor. Kendin olmak istediğin zaman sular üstünden seni aşındırarak geçip gidiyor, kendine getiriyor.

“İnsan her zaman taşıdığı ben tarafından telef edilir,” diyor Cioran, her zamanki gibi özgün sözler ederek yazdığı metinlerde düşünmediğimiz köşeleri karıştırıp tozları atıyor, havalandırıyor.

Var Olma Eğilimi Türkçede kırk beş yıl sonra yayımlandı (2001), aslı 1956’da yayımlanmış – bu da benim doğum yılım. Dünyanın yeni açılan pencerelerle derin bir soluk aldığı 1960’ları ve büyük yenilgisini yaşadığı 90’ları görmeden yazılanlar, hem de arkasını okumak için çırpındığımız yaratıcı düşüncelerden çıkıyorsa düşündürüyor: O yaratıcı düşünürler bir de o dönemleri ve bugünleri görselerdi neler yazarlardı.

E.M. Cioran hep somut olanın çevresinde dolanıyor ama somutun içine düşmeden. Soyutladığı düşünceleri başkalarının ne dediğini hiç düşünmeden uçururken neler dediğini ayrıntılardan çıkarmamızı bekleyen bir yazı biçimine sahip. Nietzsche, Baudelaire, Dostoyevski için dediği gibi, Cioran da kendine karşı düşünme sanatının ustalarından. Bizde bu tür yazarlar ve düşünce insanları pek olmaz, sosyalist sol bile 12 Eylül yıllarından sonra koskoca 1965-1980 geçmişiyle ilgili nitelikli bir özeleştiri yapmadı, oysa değiştirilmesi gereken ne çok düşünce, program, kavram var.

Kendisiyle çatışmak, kendini yenmeyi göze almak, varlığıyla anlaşmazlık içinde bir varoluşun sahibi olmak, yalnızca insanın iç aydınlanmasıyla olası değil. Krizi kendi içinde yaratmak gerekiyor. İçine doğduğu kültürün aydınlanmadan ve eleştiri kültüründen uzak kimliği böyle oluşmamışsa, bireyin, önündeki sınırları aşması neredeyse olanaksız. Biz ne yaparsak yapalım, ne özgün bir felsefeci çıkabiliyor buradan ne de edebiyatımız dünyada yazılanların gölgesinden kurtulabiliyor.

Bu toplumun rüyalarıyla yaratıcı düşünce dünyası çok daha yüksekten uçan toplumların rüyaları birbirinden nicelik olarak farklı, ötekilerin rüyalarındaki çeşitlilik fazlayken bizimki kendiliğinden sınırlanır.

Cioran’ın dediği gibi, “uyurken deha sahibi” olma sözünü bütün toplumlara yakıştırabiliriz. “Bir kasabın düşleriyle bir şairin düşleri arasında hiçbir fark yoktur.”

Ne ki uyandığı zaman kendi yoksul gerçekliğiyle yüz yüze gelen bu toplum, travmalardan oluşan tarihiyle kendi kozasını sıka sıka bir posaya dönüştü. Coğrafyası içinde onu sürekli çimdikleyenler var ama onları da yok etme operasyonu altında tarih, kültür, coğrafya, doğa daha da bozuluyor. Rüyasında kasap olduğunu gören bir toplumun uyanamadığını düşünün – işte onun içinde yaşamaya çalışıyoruz, buna yaşamak denirse.

“Gün, gecenin verdiği armağanları alır bizden,” diyor Cioran.

Çünkü gerçeğe gönderir. Bir gündüz rüyası olan edebiyatı da gerçek hayatın baskısı bozar. Cehennemin yanıp tutuşturduğu topraklarda uykusuz geceler rüya görmeden yaşanmayı sürdürdükçe bitkin ve bitmiş bir hayatın ilkellerine dönüşüyoruz. Yaşanmış geceleri yok ki armağanlarını kaybettiği için pişmanlık duysun. Çok ama çok hayalci olduğumu, hayallerimle yaşadığımı bilir yakınlarım. Yaşadıklarım olmasaydı o hayallerim eksik kalırdı.

Onca milliyetçi ve ırkçı hezeyan içinde nasıl bir tarihi var bu toplumun, diye düşünmeyince, sefil tarihini kimse görmek istemiyor. Değilse niçin insanlık için yarattığı bir değer, bilimsel ve teknolojik ilerlemeye katkısı, öteki toplumların yararlanacağı bir kalıtı yoktur. Yücelttikleri bayrakları direklerden indirirseniz, uzak geçmişi insanın içini sıkan, yakın geçmişi midesini bulandıran kokusundan başka geriye neredeyse bir hiç kalacak.

Oysa Avrupa’nın, hoşgörü düşüncesi adına putları yıkmaktan vazgeçmediğini belirtiyor Cioran. Onlar bu gücü kendinde her zaman buldu. En az bin yıldan beri put yaratmaya yatkınlıkla yetişmiş, hep yukarıdan aşağıya oluşmuş, dolayısıyla tepesinde sallanan kılıcın altında tevekkülle oturmuş bu toplum yalnızca yıkmış ve yok etmiş, tam 700 yıllık imparatorluk geride koca bir hiç bırakmış. Tersini düşünen varsa hukuk, politika, devlet yönetimi ve sanattan kültürün öteki bütün alanlarına, neyi bıraktığını söyler mi acaba. Yalnızca fetih ve talandan anlayanların hoşgörünün ne olduğunu bilmesi olanaksız. Yüzyılın başında özgürleşme şansı vardı ama bu şansını kullanabilecek koşullara sahip olmadığı için yoldan çabuk döndü.

Yarattıkları değerlerle yaratıcılığa, bilime ve sanata öncülük etmiş olanlar da bugün sıkıntı içinde olmalı. Avrupa’da ne geçmişin büyük müziği yapılıyor ne sanatı kendinden başka bütün dünyayı etkileyecek dönüşümler görülüyor. Gene de içinde yaşanacak bir kültür, kendini yenileyemese de yaşıyor. Gene de oralarda daha normal bir hayat yaşanıyor. Oysa bu ülkenin kadersiz ve kötü bir tarihi var, özgürce yaşanacak bir dünyası hiç olmadı, o yalnızca içinde ölünecek bir hayat verdi bize.

İktidarın doğası gereği her zaman ve her yerde sapkınlığa yol açtığına kuşku yok, kimilerinde dar çıkarlar için, kimilerinde kan ve ölüm üstünde güçlenerek. Bir kere iktidarın nimetleri görüldü mü, sonra gelenler de o çamura batmaktan kurtulamıyor.

Ezilenlerin ezilmeye yatkınlığı da sonra gelen kuşaklar üstüne gölgesini düşürüyor. Çaresizlik, karşılıksız idealler ölümü içselleştirerek kuşaktan kuşağa devroluyor. Bir tek ve yalnızca topyekûn örgütlenip yığınsallaşınca ve sokağa çıkınca dik durmayı başarır bir halk. Bu ülkenin batısındaki çaresizlik ve yerinden kıpırdayamamaya karşılık doğusundaki cesaret ve başkaldırı güdüsünün nasıl kuvvetli bir deliliğe dönüşüp içselleştiğine ve onun içinde kadınların aldığı yere bakılırsa tarihe nasıl yön verilebileceği de görülür.

Bu kez yaşamak, kendi alanımızı korumak için gösterdiğimiz direnç, bu ülkede uygarlaşma sürecinin büsbütün kesintiye uğradığı bir zamanda yaşanıyor. Dolayısıyla daha çetin koşullarda. Sözde ekonomik mucizeler duvara çarpıp dağılmaya başlıyor, kökleri koparılıp ellerde bayrak gibi sallanıyor, din ile kılıç birleştirilip karşıtlara karşı kullanılıyor.

Cioran, benzer durumların tarihte Rusların ve İspanyolların başına da geldiğini anlatıyor ve sürdürüyor:

“Onların ulusçuluğu, ki pek ciddiye alınmaz, daha çok bir maskedir. Bu maskeyle bir hak davası öfkesi içinde, olayların içinde yer alma yeteneksizliklerini gizlemeye, hatta unutmaya çalışırlar: Acılı yalanlar, layık olmaktan korktukları aşağılanma karşısında şiddetli tepki.”

Tıpkı tarihte yaşanan benzerleri gibi, tarihten kovulmuş olmanın acısını çeken bir ülke bu ve kendisine de katlanması gitgide zorlaşan bir halk, kendini yiyip bitirmeye, hiçleştirmeye kararlı. Batısının canavarlığı karşısında doğusundakinin insanlığı ve feryatları boşluğa savruluyor. Öyle bir sürükleniş ki, içindekine ve yanındakine kör, sağır ve dilsiz olmak, kendini de yok oluşa götürüyor.

Doğayı Korumak

Bende bir İngilizlik var, derim arkadaşlarıma. Ruhen İngiliz, aklen Alman, kalben Kürt. Başka kimliklerim de var J ama ne demek olduklarını açıklayamayabilirim. Demek hiçbir yere tam ait değilim. Yurdum da nereyi seviyorsam orası, şu anda bu kitabı yazdığım yer, benim yurdum, en sevdiğim yer bugün burası, kim bilir, belki sonra başka bir yurt. Başka nasıl olabilir. İngiltere’nin aşağı yukarı son bin yıllık tarihinin filmlere ve dizilere konu edilen çekiciliği bambaşka. Her yerde olduğu gibi orada da zavallı insanlar ve düşünceler çan seslerinin uğultusunda hükümdarların kıyıcılığı altında ezilmiş, sömürgecilik döneminde ezilen halklara acı çektirilmiş. Tarih elbette kötüdür – yönetenler için iyi, yönetilenler için kötü. Bu ülkedeki alçaklıklar karşısında çoktan beri gelen yersiz yurtsuzluğum kendim için yaptığım kimlik derlememi bana çekici kılıyor. Mutluluk içinde yaşadığımız mutsuzluğun üstesinden gelemediğimiz için de yazıyorum bu kitabı, kimliğimi yeniden tanımlama sürecimin bir parçasını canlandırmak için. Hiç kimse okumasa da kendim için yazabileceğimi kırk yıl önce keşfettiğim için yazdıklarımın okunup okunmadıklarını merak etmedim. Erdal Ağbi’den beri yirmi yıldır kitaplarımın yayıncısı olan Can Yayınları’na kitaplarımın nasıl dağıtılıp nasıl satıldığını hiç sormadım.

Türklerin nedense İngilizlerin “soğuk” olduğu savlarının da bir boş inanış olduğunu Londra’ya gittiğimde görmüştüm, İngilizler hem güler yüzlü hem yardımseverdi. Fransa ve Fransızlarla pek barışık sayılmam, kendimi içinde göremediğim bir ülke Fransa. En çok Londra’yı seven insanla en çok Paris’i seven arasında ciddi bir kişilik farkı vardır. Bu söylediklerim çok öznel, benim gözlemlerim ya da kafamda kurduklarım, belki önyargılarım, nesnel nedenleri olup olmadığıyla ilgilenmiyorum, böyle düşünüyorum işte. Asıl neden, Ada’nın kendi kültürünü –kültürün bütün alanlarını düşünerek– ve kendisine kalanları hiç bozmadan koruyan tutumu, neredeyse her yerinde vahşi bir yeşilliğin hiç bitmeden sürmesi. Adadaki kadar güzel korunmuş şehirler, kasabalar, köyler, sokaklar nerelerde var – varsa da beni önce oradakiler çekiyor. Bütün adalar çekicidir. Şavkar gibi bir kır evinde, ördeklerin dalıp çıktığı derenin kıyısında yaşamayı kim istemez. O kadar olmasa da, şimdiki evim de yarı kır evi sayılır. Önünde sınırları görünmeyen bir nar bahçesi, arkasında yüksek karaağaçlar, onların ardında daha da yükselmiş bir sıra kavak ağacı ve dağımızın üç tepesi. Fazlasını istemem.

En sevdiğim edebiyatın Amerikan edebiyatı oluşu beni etkiliyor olabilir, onun yanında İngiliz edebiyatı var. Amerikan ve İngiliz edebiyatlarında bulduklarımı başka edebiyatlarda ancak bazen bulabiliyorum. Demek bu da öznel. Yazınsal yazının düğümleri, kurmacanın temeli onların içinden geçerek çözülüp öğrenilir, bundan kuşku duymadan sürekli olarak İngiliz, İrlandalı ve Amerikalı yazarları okuyup okutmaya çalışıyorum. Raymond Carver, John Cheever, William Trevor ya da yenilerden Grace Paley, Claire Keegan, Maile Meloy, Rachel Seiffert, Eugene McCabe öykülerindeki ayrıntıları gözlerimi kapayarak yaşayabilirim. Bir öykünün ayrıntılarının olup olmadığını en iyi sınama biçimi bu değil mi. Susarak yazdıklarımı seslendirerek düzeltiyorum. Acaba niçin bu yazarların yazdığı öykülere benzer öyküler bizde yazılmıyor, hikâyeleri ve anlatım biçimleri niçin onlarda daha yüksek nitelikli.

John Fowles benim aklımdan geçenlere kendi sözleriyle karşılık veriyor: “Ben hâlâ bu olağan doğayla nispeten sağlıklı bir ilişki sürdürmeyi başarmış bir ülkede (İngiltere’de) yaşıyorum.”

O da bu sözlerinin ardından İngilizlerle Amerikalıları karşılaştırarak akla kara ayrımı yapmak istemediğini ama iki kültür arasındaki büyük farklardan birinin, ortalama insanın kendi çevresindeki bildik doğaya karşı tavrında yattığını belirtiyor. Birleşik Devletler’deki insanın yanlış yaptığının farkında olmadığını ve her türlü suçu yukarıdakilere, şirketlerin açgözlülüğüne yüklediğini, oysa sıradan bir İngiliz’in kendi eleştirisini yapabildiğini ekliyor.

İlginç karşılaştırmalar. Farklı toplumlara ait insanların adeta doğalarına dönüşmüş özellikleri. Türklerin en önemli arızasının da eleştiri sevmezliği ve özeleştiri yapmaması olduğunu düşünmeye daha çocukken başlamıştım ve bu kanım hiç değişmedi. Öte yandan buradaki insanlar yanlış yaptıklarını kabul etmedikleri gibi suçu yönetenlere de yüklemez. Bu daha da fena. Boyun eğen ülke, dik durma alışkanlığını yitirmiş toplum. Üstelik şu gezegende doğayla en sağlıksız ilişki sürdüren toplumun içindeyiz.

Sanırım doğayla ve toprakla zorunlu bir ilişki içindeki insanların tutumu, kültürün kendisi değil ama başlıca