© 2007, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Teşebbüs Matbaası, 1923 Can Yayınları’nda 1. basım: 2007 26. basım: Aralık 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul 2013 tarihli 26. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Mehmet Kalpaklı - Gülbün Türkgeldi

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750720048

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

HALİDE EDİB ADIVAR

ATEŞTEN
GÖMLEK

ROMAN

Halide Edib Adıvar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Handan, 2007

Mor Salkımlı Ev, 2007

Sinekli Bakkal, 2007

Türk’ün Ateşle İmtihanı, 2007

Vurun Kahpeye, 2007

Son Eseri, 2008

Yolpalas Cinayeti, 2008

Tatarcık, 2009

Türkiye’de Şark-Garp ve Amerikan Tesirleri, 2009

Âkile Hanım Sokağı, 2010

Kalp Ağrısı, 2010

Zeyno’nun Oğlu, 2010

Çaresaz, 2011

Sevda Sokağı Komedyası, 2011

Kerim Usta’nın Oğlu, 2012

HALİDE EDİB ADIVAR, 1882’de İstanbul’da doğdu. Üsküdar’daki Amerikan Kız Koleji’nde okudu. 1908’de gazetelere yazmaya başladığı kadın haklarıyla ilgili yazılarından ötürü gericilerin düşmanlığını kazandı. 31 Mart Ayaklanması sırasında bir süre için Mısır’a kaçmak zorunda kaldı. 1909’dan sonra eğitim alanında görev alarak öğretmenlik, müfettişlik yaptı. Balkan Savaşı yıllarında hastanelerde çalıştı. 1919’da Sultanahmet Meydanı’nda, İzmir’in işgalini protesto mitinginde etkili bir konuşma yaptı. 1920’de Anadolu’ya kaçarak Kurtuluş Savaşı’na katıldı. Kendisine önce onbaşı, sonra üstçavuş rütbesi verildi. Savaşı izleyen yıllarda Cumhuriyet Halk Fırkası ile siyasal görüş ayrılığına düştü. Ardından 1917’de evlendiği ikinci eşi Adnan Adıvar’la birlikte Türkiye’den ayrıldı. 1939’a kadar dış ülkelerde yaşadı. O yıllarda konferanslar vermek üzere Amerika’ya ve Mahatma Gandi tarafından Hindistan’a çağrıldı. 1939’da İstanbul’a dönen Adıvar, 1940’ta İstanbul Üniversitesi’nde İngiliz Filolojisi Kürsüsü başkanı oldu, 1950’de Demokrat Parti listesinden bağımsız milletvekili seçildi. 1954’te istifa ederek evine çekildi ve 1964’te öldü.

Sakarya Ordusu’na...

Sunuş

Halide Edib Adıvar’ın en çok sevilen ve okunan romanı Ateşten Gömlek ilk olarak 1922 yılının Haziran ayında İkdam gazetesinde yayımlanmaya başladı. Bu ilk yayın, gazetenin ikinci sayfasında, tefrika hâlinde 11 Ağustos 1922’ye kadar sürdü ve roman ertesi yıl kitap olarak eski harflerle okuyucusuna sunuldu. Zamanın gazetecilik ve matbaacılık teknikleri nedeniyle bu ilk basımlarda pek çok basım hataları oluşmuştur. Hatta, İkdam’daki yayında, belki de devrin siyasi şartlarından dolayı, metnin bazı bölümleri yayımlanmamıştır. Bu iki esas ama birtakım hataları da beraberinde bulunduran yayını izleyen, son yıllara kadar yapılmış yeni harfli, sadeleştirilmiş baskılar, eski harfli baskıların hatalarını sürdürmüşler, dahası bu hata ve eksikliklere yenilerini de eklemişlerdir. Eksik, hatalı ve yanlış yayımlanmış bir kitap okumayı hiçbir okuyucu hak etmez. Üstelik, hatalar normal okuyucuyu olduğu kadar, yapıt üzerinde yapılacak eleştirel çalışmaları da olumsuz yönde etkiler. Biz, Halide Edib Adıvar’ın okuyucuya yeniden sunulan metinlerini ilk basımından başlayarak bu hatalardan kurtarmaya, aynı zamanda yazarın özgün dilini ve üslubunu korumaya çalıştık. Bu nedenle bu metni sadeleştirmedik; ancak, anlaşılması günümüz okuru için zor olan sözcüklerin anlamlarını aynı sayfanın hemen altında verdik.

MEHMET KALPAKLI

Yakup Kadri Bey’e açık mektup1

Anadolu’nun, yalçın kayalar gibi, insanın kafasına, suratına, âdeta maddî bir acı ile çarpan hayatına girdiğim zaman onu yadırgamamıştım. Göçmüş bir harabe ile kanlar içinde doğan taze şeyi bu emsalsiz ve ıssız “dekor” içinde göreceğimi biliyor gibiydim. Bana [öyle] geldi ki millet de ben de hep bu günü hazırlamak için geçirdiğimiz şeyleri geçirmişiz ve mazimin hep bu günü anlayan bir ma’nâsı varmış. Yalnız bu duyduğum şeylerin en renksiz gölgelerini bile sanata sokmaya ne arzum, ne de kâbiliyetim vardı. Dağının, çölünün, ovasının, muztarib2 insanlarının; hepsinin içindeki Anadolu, damarlarımda daraban ediyordu3. Sanatın teyit eden4, küçük parçalara ayıran fırçasının, sazının, kaleminin bu sahneyi verebileceğine kail5 değildim. Sanat idealimin burada gök ile yer kadar kâbiliyetimden yüksek olduğunu gördüm.

Küçük sanatımla Anadolu’yu resmetmekten feragat ettim6 belki sanat namına7 isabet etmiştim. Böyle bir zamanda siz Anadolu’ya geldiniz. Anadolu hayli buhranlı günler geçiriyordu. Anadolu harekâtının hilkat8 günlerindeki ruhların izdihamı9 ihtilâcı10 ve hâilesi11 artık geçmiş gibiydi. Havada daha mütekâmil12 ve müşkül 13 bir ihtilâl ve harb kokusu vardı. Bununla beraber siz eski günleri sezmiş olacaksınız ki birdenbire bütün bu isimsiz şeyleri bir cümle içinde topladınız ve bana dediniz ki:

— Ben “Ateşten Gömlek” isminde bir Anadolu romanı yazacağım.

Ben biraz sizi arkadaşça tazip14 için:

— Ben de bir “Ateşten Gömlek” yazacağım, dedim.

Siz yarı ciddî, yarı şaka:

— Yapmayınız, başka roman ismi yok mu, dediniz.

Ben ondan sonra Anadolu’ya bakarken, Anadolu’yu hissederken sadece “Ateşten Gömlek” diyorum. Sizin bu kadar muvaffakiyetle15 bulduğunuz ismi almayı düşünemeyecek kadar dürüst bir meslektaştım. Yalnız sizin o dam altındaki küçük odaya çekilip de “Ateşten Gömlek”i yazdığınız zamanlar bende bir çocuk tecessüsü16 uyanıyordu. Biliyordum ki bütün eserleriniz gibi bunu da içinize bakarak, içinizden yazıyorsunuz. Bütün hayatı kendi kuvvetinizin umkunu17 kazıyarak çıkarıyorsunuz. Binaenaleyh18 sizin “Ateşten Gömlek”i taşıyanlar benimkiler değildir.

Sakarya ve ordu hayatı bana roman yazmayı hayalen bile unutturmuş, beni almış götürmüştü. Sakarya arkadaşlarımın basit, fakat ilâhi meşakkatlerini19 ben de onlar kadar sade görüyor, Türk gençliğinin bu şaheserini, bütün güneş ve gölgesi içinde seyretmek saadetini kâfi addediyordum20. Ankara’ya uzun bir izinle döndüğüm günlerde birdenbire eski zamanların roman yazmak hummasına21 tutuldum. Karşıma birdenbire çıkan Peyamiler, İhsanlar, Ayşeler bir çocuk ısrarıyla hikâyelerine “Ateşten Gömlek” diyorlardı. Bu anut 22 çocuklara bu ismi kullanmak doğru olamayacağını o kadar söyledim; o kadar başka isimler buldum; beni dinlemediler. İnsan, romanına koyduğu insan timsallerinin23 elinde esir olduğunu benim kadar siz de bilirsiniz. Biz onların yüzünü, ruhunu, hayatını biraz seçilir çizgilerle hazırlar hazırlamaz insanın elinden çıkıyorlar, istediklerini söylüyorlar ve yapıyorlar. Bunlara lâkırdı anlatamayınca yapılacak şey bu romanı kâğıt üzerine koymaktan sarfınazar etmekti24. Sanat hayatının en hâkim ve heyecanlı bir emri bütün tabiat ve hilkat kendini ifade etmek isteyen kuvvetlerin inkişafından25 başka bir şey değil ki. Rodin’in26 en mükemmel mermer heykelini yaparken duyduğu güzel heyecanı, topraktan bebek yoğuran çocuk da duymuyor mu? Ben de eskiden itaate27 alıştığım bu kuvvete bir daha mağlûb oldum. Çocuk gibi oturdum, iki ay emsalsiz28 bir heyecan içinde esasları tunçtan olan insanları çamurdan yoğurdum. İhtilâl ve isyan günlerinden beri koza, kurt, kelebek devirleri tetkik edilen mahlûkat29 gibi Sakarya silâh arkadaşlarımın “Ateşten Gömlek”te birkaç solgun aksini İstanbul, ihtilâl ve ordu günlerinden alıp kâğıt üstüne koymaya çalıştım. İstediğim gibi olmadığı için silâh arkadaşlarımdan af dilemek isterdim. Bize onlar ilham ettiler. Daha doğrusu, Karadağ Muhaberesi’nde dağın ortasında ismini hiçbir zaman bilemeyeceğim yağız atlı bir zâbitin dumanlar içinde kaybolup meydana çıkışı bana kocaman bir kalp hikâyesi tahayyül30 ettirdi. Eser Sakarya’nındır. Fena olabilir; fakat benim sanatımın yapabileceği en iyi şeydir. İnsan en çok sevdiklerine ancak en iyi yapabileceği şeyi verebiliyor.

Size de bu kadar Anadolu’ya yakışan ve kendi başına bir şaheser olan isim için teşekkür etmek ve sizden af dilemek isterim, Yakup Kadri Bey. İsmin kudreti[nin] eserden kavî31 olması benim kabahatim değildir.

Benim “Ateşten Gömlek”i eğer zaman söndürüp bir tarafa atmazsa Türk romanları arasında iki tane “Ateşten Gömlek” olacak. Belki elli sene sonra bir kütüphane rafında yan yana oturacak olan bu iki kitap Hans Andersen’in32 masallarındaki gibi belki dile gelir, birbirlerine geçmiş günleri söylerler. Kim bilir o uzak atide33 Türk gençliğinin sırtındaki “Ateşten Gömlek” ne kadar bizimkilerden başka olacaktır...

HALİDE EDİB

1. İkdam: Nr. 9067’de (14 Haziran 1922) yayımlanan mektubun başlığı.

2. Istırap ve acı çeken.

3. Atıyordu.

4. Doğrulayan.

5. İnanmış.

6. Vazgeçtim.

7. Adına.

8. Doğuş, yaradılış.

9. Sıkışması.

10. Çırpınması.

11. Trajedisi.

12. Olgun.

13. Güç, çetin.

14. Üzmek.

15. Başarıyla.

16. Merakı.

17. Derinliğini.

18. Bunun için.

19. Güçlüklerini

20. Yeterli sayıyordum.

21. Ateşine.

22. İnatçı.

23. Örneklerinin.

24. Vazgeçmekti.

25. Gelişmesinden.

26. Fransız heykelci Auguste Rodin.

27. Boyun eğmeye.

28. Eşsiz

29. Yaratıklar.

30. Hayal.

31. Güçlü.

32. Danimarkalı masalcı Hans Christian Andersen.

33. Gelecekte.

1

Cemal - İhsan

Hikâyemin başladığı ana kadar silik, cansız bir Hâriciyye34 memuru idim. Yazdığım hikâye benden ziyâde, sevdiğim insanların hayatına aittir. Fakat ben de onların arasında yaşıyorum ve kendi hayatım onların hikâyesi ile başlıyor. Onun için kendimi de bazan bu ateş ve kan hikâyesine karıştırmaktan korkarak başlıyorum.

Daire ve sararmış kâğıt kokan hüviyetimi bu sıcak, kırmızı kanlarla yıkadım ve artık ona tâbi olmam35 zannediyorum. Muvaffak36 olur muyum? Bilmem. Şunu da itiraf ederim ki kalbimin dertlerini, talihsiz başımın sergüzeştlerini37 anlatmak için yanıyorum. Fakat bu romanda ben, yeryüzündekileri alâkadar edecek insanlardan bahsedeceğim. Ben daha daimî bir dert ortağı istiyorum. Benim dünya seyahatim artık fazla uzamayacak, vasıl olacağım38 yerde kendimden bahsedecek bir ruh bulmak isterdim. Ahrete39 ve ahrette ruhlar olduğuna inanan basit bir adamım. Elbet, mezar hudutlarından ötede, mütekabilen40 dertlerini anlatacak benim gibi safdil41 bir varlık vardır.

Şimdi Ankara Cebeci Hastahanesi’nin küçük bir odasından dışarıya bakıyorum. Uzun, sarı toprak yığınları yükselerek, alçalarak nihayetsiz uzanıyor. Fakat arkasında öyle kızıl bir gök var ki... Her şey acayip bir surette kızıl, galiba onun kanı! A... bunu böyle düşünmemek lâzım. Doktor ne dedi? Başımdaki kurşun bende hayalât yapıyormuş42. “Çıkarırız!” diyorum. Beyaz gömleğinin kollarına ciddî ciddî bakıyor. Bacaklarımı keseli daha kaç ay oldu? Yatağımın alt tarafı gülünç bir surette boş. Kurşun çıkarsa kafam da boşalır diye mi çıkarmıyorlar; ne bileyim? Belki başımdakileri çıkarıp beni yalnız bırakmamak için kafamdaki kurşuna dokunmuyorlar. Bazan başım çok ağrırsa doktor, “Bir ay sonra ameliyat yaparım,” diyor. “Şimdi İstanbul’a, ailene yaz,” diye ısrar ediyor. Ne yazayım? İstanbul’dakileri unutmuş gibiyim. Orada esmer, ince yüzlü, saçları gergin, bir türlü ihtiyar olmayan bir anam var. O da beni bu sergüzeşte atılırken reddetti. Sergüzeşt mi dedim? O hâlde başımdan geçenlerin hepsi doğru. Belki de bazıları değil; fakat ne zararı var? Belki de bu hikâyenin ortasında başım bunalacak; ben buradan başka bir dünyaya göçeceğim, onun da zararı yok.

Başlamak istiyorum. Başlamak için yanıyorum. Fakat nereden? Yemek yemeden yemiş yemek isteyen çocuklar gibi hep sonunu söylemek istiyorum. Ya başım boşalırsa?

Cemal’in geldiği gün, annemin “Bulgarlar mütareke43 yaptılar!” dediği gün hikâyenin ilk satırı teressüm etti44. Bu beni neden bu kadar rahatsız etti; Bulgar Mütarekesi niçin beni bu kadar sızlandırdı, bilmiyorum. Yalnız annemin alafranga salonunda eşyanın yerini bozacak kadar yerimi değiştirdim, dolaştım. Annem bundan başka da bir şey söylemek istiyordu, dinlemedim. Hoş... mütareke, sulh istemiyor değilim. Esasen bütün milletlerin kudurmuş gibi, boğaz boğaza, milyonlarca insanı parçalamalarını ma’nâsız buluyordum. Hele bizim harbe girmemiz bütün bütün canımı sıkmıştı. Fakat uzun harb seneleri bende yeni bir his yapmadı. Birkaç defa resmî işler için Almanya’ya gittim, geldim. Harb, siyasî kâğıt yığınlarını çoğalttı, o kadar, hayli sefalet, açlık filân da oldu. Fakat biz bunu duymadık. Annem, İzmirli zengin bir ailenin İstanbul’da büyümüş bir kızıdır; hâlâ çiftliklerinden para gelir. İtiyatlarımın45 hiçbiri harble bozulmadı.

Şimdi hikâyemden ayrıca annemi düşünüyordum. Yaşlı, alafranga, zeki bir Şişli hanımı. Allahım, o Şişli Büyükada arasında ne dedikodu, ne kukla oyunları olur. Hepsi annemin salonunda başlamasa bile onun salonundan intişâr eder46. Ne alafranga efendiler, ne sürmeli gözlü, sinirli, süslü hanımlar gelir, gider.

Annem, benim Bulgar Mütarekesi’ni dinlemediğimi görünce somurtkan, sigarasını yaktı. Koltukta dargın ve çatkın yerleşti. Ben çıngırağı çaldım; Katina’ya bir kahve ısmarladım; bir yaldızlı sigara da ben yaktım. Müziç47 bir diş ağrısından birdenbire kurtulmuş bir adam sevinci duydum ve o zaman Katina, kahve ile beraber Cemal’in geldiğini haber verdi. Evet, annem mütareke lâkırdısından sonra onu söylemek istiyordu, galiba. Neme lazım? Alman İmparatoru gelse sigaramın verdiği sükûnu48 bozamaz. Cemal, annemin amcasının oğludur. Harbi Umumî’de49 zâbitti50. Dünyayı dolaştı. Galiba birçok da yaralandı, durdu. Fakat o yaralı geldiği zaman ben ya Almanya’da idim, yahut da alâkadar olmadım. Cemal’i asıl kız kardeşinden dolayı hatırımda tutuyordum. Galiba on iki sene oluyor, annem beni evlendirmek istedi ve kızı İstanbul’a davet etti. Aman ya Rabbim... Adı Ayşe olan İzmirli bir kız. Çantamı topladım, Avrupa’ya kaçtım. Bereket versin Meşrutiyet olmuştu da bu firar kolay oldu. Altı ay sonra babamın akrabalarından Mukbil Bey isminde bir adamla evlendiğini ve İzmir’e döndüğünü haber aldım ve ancak o zaman döndüm. Annem bu kaçtığım servet için beni çok aptal buldu. Fakat o da vilâyet51 alaturkalığından çok müteneffir52 olduğu için çabuk unuttu. Beni manşonlu53, yüksek ökçeli, Şişli küçük hanımlarıyla evlendirmeye uğraştı. Bu günler de geldi, geçti; o zaman yirmi dört yaşında idim. Şimdi otuz altısında orta yaşlı bir adamım. Cemal’in geldiği zaman kız kardeşini herhalde senelerden beri evli ve çok genç olmayan bir kadın diye düşünüyordum. Mukbil Bey Hâriciyye’yi bırakmış, karısının çiftliğine çekilmişti. Son senelerde ismi üzüm, incir ticareti, vagon, koli ve daha bilmem ne gibi kelimelerle beraber anılıyordu.

Cemal annemin elini öptü. Ben, en sunî54 tavrımla onu selamlayacaktım. Fakat o katı elleriyle benim pomat55 kokan yüzüklü elimi öyle bir sıktı ki, ister istemez bu vilâyetli yeğenin yüzüne gözlerimi açarak bakmaya mecbur oldum.

Başım, başım karışıyor. Bugün artık yazamayacağım.

3 Teşrîn-i Sânî 33756

Cemal’in gözleriyle yeni hayatıma başladım. Siyah kirpikli, mavi, açık, emniyet ve nikbinlikle57 dolu gözleri vardı. Güneşle tunçlaşmış yüzünde ikinci nazarı dikkati celb eden58 şey yuvarlak, çocuk tebessümü taşıyan ağzıydı. Bülend59 ve ince vücudu harb mücadelesinde, meşakkatte60, kudret ve çeviklikle yoğrulmuş görünüyordu. İnsanı selâmlarken kalın ve büyük çizmelerini seri ve askerî bir maharetle61 “şark” diye birbirine çarpıyordu. Biraz ağır ve tok bir şive62 ile konuşuyordu. Elimi bırakınca kalpağını63 arkaya itti. Cebinden mendilini çıkardı. Terli bir alın siler gibi itina ile64 kuru alnını sildi.

— Alnında ter yok, niçin siliyorsun, dedim.

Beyaz dişlerini baştan başa açarak sırıttı. Kemali itina ile65 bir koltuğa oturdu, sigarasını yaktı; sonra cevap verdi:

— Gelirken tramvayda bir arkadaşla Bulgar Mütarekesi’ni uzun uzadıya münakaşa ettik66. Terlemiş gibi yorulmuşum.

Sonra birdenbire ciddîleşti. Gözlerimin içine bakarak bir çocuk saffeti67 ve itimadıyla68 sordu:

— Siz Hâriciyye’den bileceksiniz; Bulgarlar mütareke yaptı, yani mağlûbiyeti69 kabul etti. Biz ne yapacağız?

Ben ne ukalâlık söyledim, hatırlamıyorum. Yalnız hatırladığım şey Cemal’i sevmiş olmamdır. Ve zannediyorum ki nim70 uyku, nim rüya gibi gelen eski ma’nâsız hayatıma evvelâ beni, o veda ettirdi.

— Teyze, Ayşe ile Mukbil Bey de İstanbul’a gelmek istiyorlar. Fakat küçük Hasan kızamık çıkardı. Henüz seyahat edemiyorlar.

Sonra Ayşe’nin oğlunun ne güzel, ne gürbüz bir oğlan olduğunu uzun uzun anlattı.

Cemal ile dostluğumun tarihçesini çizemiyorum. Bildiğim bir şey varsa hayatımda saf, menfaatsiz kavî bir arkadaş muhabbetini71 ilk defa olarak ihtirasa72 yakın bir şiddetle duymuş olmamdır. Her gün beraberdik. Her gün o dörtten sonra Hâriciyye’nin kapısından beni alıyor. Meserret Oteli’nin altındaki kırâathâneye73 gidiyor, orada onun zâbit arkadaşlarıyla buluşuyorduk. Hepsi iyi çocuklardı. Fakat birinin ayrıca bir hususiyeti yoktu. Cemal yalnız onlar kadar basit olduğu hâlde bende çok kuvvetli bir tesir yapmıştı.

Bu günlerde İstanbul, harb sahnesi gibi olmuştu, Her gün, her gece İngiliz tayyareleri tepemizden bombalar atıp duruyorlardı. Herkeste asabiyet74 artmıştı. Meserret Kırâathânesi’ndeki75 zâbitler hep sulh ve harb münakaşası76 yapıyorlardı. Harbe niçin girdiğimize dair birçok uzun bahisler oluyordu. Bir kısmı Enver Paşa’ya kızıyor, bir kısmı Almanlara açıktan açığa sövüyor, bir kısmı bizim kendi başımıza bir şey yapamayacağımızı haykırarak söylüyor. Seyfi isminde ateşli bir yüzbaşı hâlâ harbi kazanacağımızı iddia ediyor, hep Çanakkale’nin ve Çöl’ün harikulâde kahramanlıklarını anlatıyordu. Bütün bu hararetli münakaşaya rağmen bende derin bir kesel77 ve her muhârebeyi78 kazandıktan sonra ordumuzun neden yenildiğini anlamayan gizlice bir şiddet vardı.

Benim bu yeni hayata girişimde unutamayacağım bir gün var. Cemal Erkân-ı Harbiyye Mektebi’ne79 devam ediyordu. Beni almaya geldiği bir gün:

— Seninle Beyazid’e kadar yürüyelim, hava açık... dedi.

O gün somurtkandı. Başımıza gelen felâketi yükletecek yer arıyordu. Nihayet kendi kendine, “Cumhuriyet olsak başımıza bir felâket gelemezdi,” diyordu. Onun cumhuriyetçiliği biraz damdan düşer gibiydi. Fakat o kadar hoş bir tarafıydı ki...

— Senin mektepteki şehzade arkadaşlarınla bu cumhuriyetçiliği bir münakaşa etsen nasıl olur, dedim. Bu bile onu pek açmadı. Harbiyye Nezâreti’nin80 önüne gelince daha ileri gitmek istemedi.

— Haydi Mercan’dan inelim Peyami, dedi. Yalnız Nezâret’ten çıkan ve bize doğru gelen genç ve şık bir zâbiti beklemek için durduk. Beli ince, çizmeleri dar ve parlak, kalpağı çarpık, bıyıkları küçük, kendisi ince bir İstanbul çocuğu idi. O biraz çarpılarak elini uzattı. Cemal “şark” diye kalın çizmelerini çarptı, katı pençesiyle, arkadaşının eldivenini, zarif bir eda ile çıkardığı beyaz elini sıktı:

— Nereden geliyorsun, İhsan?

— Üçüncü Ordu’dan, Cemal!

Sonra beni takdim etti81 ve ayakta biraz konuştuk. Hemen yine Bulgar Mütarekesi ve sulh lâkırdıları. Cemal, anladım ki gayri şuurî82 olarak arkadaşının şehir zarafetine83 tahammül edemiyor ve İhsan da Cemal’e bir vilâyet çocuğu gibi bakıyor, ancak şehir nezaketinin kap ettirdiği84 kadar tahammül ediyor. Zavallı memleketin şehrini ve vilâyetini de nasıl bir kasırganın kucak kucağa attığını düşünüyorum da bana bu günler çok uzak görünüyor. Galiba ayrılacaktı. Birdenbire ikisinin de kulakları kabardı. Ortalığı dinlediler; sonra sakin ve sert:

— İngiliz tayyareleri; Harbiyye Nezâreti civarından uzaklaşalım, dediler, acele etmeden açık adımlarla Mercan’a doğru inmeye başladık, ben dizlerimde, kalbimde garip garip bir şey hissettim. İçim fazla yumuşaktı; belkemiğim erimek istiyormuş gibi bir şeyler oluyordu. Fakat harice85 bir şey belli etmeden yürüyordum. Ahali86 de aynı surette87, süratle civardan uzaklaşıyor, yokuştan iniyordu. İlk anlarda kimsenin koştuğunu iddia edemem. Zembilleri88 ile çarşıdan dönen esnaf, acul89 adımlarla çocuğunu sürükleyen birkaç kadın ve karışık bir halk.

Ahalinin kesafet kesbettiği90 bir yerde birdenbire vızıltı arttı. Baktık, beş tayyare aşağı iniyor, etraflarında tayyere topları bulutları kar gibi, tül gibi didikliyordu.

Muazzam bir gümbürtü, etrafımızda kalın, siyah bir duman ve toprak bulutu, anî bir sayha91... Dumanlar arasından soluğu hissedilecek kadar sessiz mütemadiyen kaçışan, karışan bir halk. Arkamı bir dükkâna dayadığımı, dizlerimin, arka kemiğimin pişmiş paça gibi yılıştığını, döküldüğünü duydum. Gözlerimi açtım. Yalnız Harbiyye Nezâreti’nin tayyare topları uzaktan havayı yırtıyordu. Yerde ev, dükkân enkazı92, kol, bacak, insan bünyesi93 vardı. Ta karşıda, yokuşun başında çocuğunun elinden tutup acele giden kadını ayakta, elleriyle başını döver buldum. Yerde küçük bir kan yığını, boğuk bir çocuk hırıltısı vardı. Beyaz saçlı, siyah esvaplı bir ihtiyar Ermeni kadını, yarısı yaya kaldırımın, yarısı şosenin94 üstünde, gözleri dönmüş, yatıyordu. Açık, kıllı esmer göğsü kan içinde bir hamal onun yanına düşmüştü. Yerler kan içinde. Yine midem bulanıyor. Kan ta o zamandan başlıyor. Cemal ile İhsan sakin. Biri kadının çocuğunun yanına diz çökmüş, öteki sıhhiye sedyesine95 yaralı hamalı koydurmak için yardım ediyordu. Gözlerimi hemen kapadım. Ne kadar zaman sonra Cemal’in sert eli omzuma dokundu:

— Kalk Peyami, pantolonunun ütüsünü bozacaksın.

Gözlerimi yine açtım baktım. İhsan da gelmiş, sarı ve sakin96 bize bakıyordu.

— Ben korktum zannediyorum, dedim.

Cemal gülerek:

— Ben de, dedi.

Ve bunu söylediği için onu daha çok sevdim. Çünkü hayat bana en korkak adamların iddia ile cesaretten bahsedenler olduğunu öğretti. İki askerin uzattığı iki eli birden aldım, kalktım. Ölümün ortasından yürüyerek geçtik, gittik. Tünel’de hatta neşeli olduk. Çünkü bütün şapkalılar Cemal ve İhsan’a garip garip bakıyor; yüzlerinin şekli bozulmaksızın acı ve muzaffer97, içlerinden gülüyorlardı. Tünel’in öbür tarafında İhsan:

— Löbon’da98 bir çay içelim, diye bizi davet etti.

Cemal:

— Bu gâvurların arasında gülerek sabaha kadar dolaşmak isterdim. Ama bu sakat kolumun eski yarası çok sızlıyor, dedi.

Hakikat o akşam Beyoğlu’nda yemek yedik ve Tepebaşı’da barda eğlendik ve gece sarhoşa yakın bir hâle döndük.

Bunları niçin hatırlıyorum? Bu ne benim, ne de onların mukayesesi99...

Bu sabah neferimin100 yüzüne baktım:

— Salim, ben güneşe çıkmak istiyorum, dedim.

Biraz maymuna benzeyen birbirine yakın yeşil gözleri yaşla doldu:

— Götürün101 efendim, dedi.

Neferimi bana bırakmalarına ne kadar seviniyorum; hayatta beni bilen, beni seven ondan başka kimse kalmadı. İki bacağım kesildi. Kafamın içini de açmak için müddet102 bekliyorlar. Bu ameliyattan da korkuyorum. Ya iyi olursam. Dünyada yalnız ne yapacağım? İstanbul’da anam sadece eski Hâriciyye memurunun anası idi; ben Sakarya’da bacaklarını kaybetmiş, kafasından vurulmuş bir askerim. Neferim beni bırakıp gittiği gün elimi tutacak kimsem yok.

Niçin bunları düşünüyorum? Salim’in kara boynuna kollarımı atıyorum. Beni ana gibi kaldırıp yatırmıyor mu? Uzun müddet yaşamaya mahkûm olursam, Allah o felâketi de çektirirse, Salim’in boynuna sarılır ağlarım “Varım yoğum sensin, beni köyünün bir köşesine götür, beni yanından ayırma,” derim. Belki, belki uzun seneler yaşarsam ve eski günler içimden taşarsa ahreti beklemez, ona derdimi dökerim. Ayşe’nin hikâyesine, Cemal’e, İhsan’a ve ötekilere o benden bile yakın değil mi?

Şimdi odama geldi. Kaputumu, battaniyelerimi aldı, götürdü, güneşli, taş koridora bir sedye çıkarmış, beni kucaklayıp oraya götürecek, orada eski günlerin ateşini, kanını damarlarımda kaynarken duyacağım.

Uzun uzun güneşte uyumuşum. Odam hayli soğuk.

Salim çocuk gibi beni hırkaya, battaniyeye sardı; başımda bir lâmba, elimde defterim var, tuhaf bir sükûn duyuyor ve düşünüyorum.

Nerede idim? İhsan’ı da sevmeye başlamıştım. Dairenin, kâğıtların zincirleri artık tamamen çözülüyor. Cemal ile İhsan birbirlerini hâlâ çok sevmiyorlar. Fakat ikisi de beni o kadar seviyor ki, ekseri103 üç kişi beraberiz. İhsan’ın ailesi de Şişli’de, kibar ve eski bir aile, annemle ahbap olduklarını104 sonra anladım. Fakat anası medenî bir hanım olmakla beraber erkekle konuşmuyor, kendisinde eski bir Bâb-ı Âli105 görgüsüyle temizlik, fart-ı nezaket106 azıcık da muhafazakârlık hâkim107, fakat oğulları başka bir şey. O, Cemal kadar konuşmuyor, Cemal’in çok kere onu kızdırmak için İstanbullulara, İstanbul ananesine108 hücumuna cevap vermiyor. Fakat bu sadece sükûn ve nezaketinden değil. İçinde bu şeylerin dokunamayacağı bir kale var. İhsan, yüksek, kayadan bir uzviyet109. Onun biraz çilli, küçük bir yüzü, zarif ince burnu, beyaz dişleri ve bazan eski resimlere benzeyen ortası ayrık derin gözleri var; alafranga genç bir zâbit ruhundan başka hususî şeyler taşıdığını seziyorum. Fakat o kendinden bir şey vermiyor. Her vakit nazik, her vakit etrafındakilerin rahat ve arzusunu düşünen yeni bir Osmanlı enmûzeci110, Türk demiyorum. Çünkü yeni Türk genci daha mütecaviz111, daha dalgalı, daha istediği çok olan bir mahlûktur112. İhsan’ın muayyen113 bir istediği yok. Şeref ve namus hissi için cepheden cepheye koşmuş, yaralanmış, fedakârlığı nümayişkâr114 olmayan biraz da mağrur bir insan. Löbon’u tercih etmekle beraber o da ekseri bizimle geliyor, Cemal’in sevdiği bir Sirkeci salonunda oturuyor, rakı içiyoruz. Sonra konuşarak, gülerek Köprü’yü beraber geçip gidiyoruz. Bu iki gencin birbirini sevdiğini çok istiyorum, fakat biraz da benim için beraber gezmelerine karşı gurur hissediyorum, yalnız anlıyorum ki daha natamam115 olmakla beraber Anadolu genci tipi Cemal, daha yeni ve daha saridir116. İhsan üzerinde iradesini117 şimdilik hissedilmeyecek kadar yavaş, fakat kat’î118 olarak hâkim kılıyor. Bu iki genç birbirlerinden o kadar ayrı mıdırlar? Bilmiyorum. Bir sikkenin119 yazı, tura tarafı gibi birbirini itmam eden120 şeyler değil midirler? İkisine de aynı şeyi yaptıran, aynı şeyi hissettiren derin ve iptidâî121 kuvvetler yok mu?

Ne iyi hatırlarım. Mütarekeden birkaç gün sonra üçümüz Bâb-ı Âli’den beraber indik. Sokaklar o kadar sessiz, herkesin yüzünde kendini ta içine çekmiş öyle somurtkan, öyle ketum122 bir şey var ki! Halk o kadar harbden bıkmıştı. Niçin şimdi sevinmiyor? Harbde akan bî-hûde123 kanları mı, yoksa Mütarekenin İstanbul’da karıştıracağı, saçacağı dahilî124 çirkefi, deşilecek eski, kokmuş yaraların akıtacağı cerahati125 mi düşünüyor?

O akşam rakı içmeden geçtik. Birbirimize bir şey söylemeden yürüdük, yürüdük, tam Beşiktaş Sarayı’nın önünde; mavi denizin üstünden azametli126, kocaman demir zırhlıların geçtiğini gördük. Cemal ellerini cebine koydu, kaşları çatık, rengi sarı, deniz kenarına doğru yürüdü. İhsan’ın yüzü daha sarı, fakat daha kapalı görünüyordu. İkimiz de gittik. Sahile beyaz köpükleriyle gelen firuze127 gibi yeşilimtırak ve hain rengi ile Boğaziçi suları üstünden, artık düşmanımız olmayan muzaffer ecnebi128 bayraklı demir zırhlılara baktık. Ne kadar ağır ve uzun geçiyorlar.

Bizim olduğumuz yerde hiç ses yok, belki insan da yok. Galata, Tophane taraflarında bir uğultu duyuyoruz. Hayır, bir şey duymuyoruz. Yalnız benim kalbim pat pat atıyor, yanımdakilerin belki zavallı yaraları sızlıyor, soğuk, sabit129 gözlerinde bin bir kanlı meydan muhârebesinde düşenler uçuyor. Cemal uykuda konuşuyor gibi:

— Çanakkale’de bunlar girmesin diye saatte on bin Türk’ün şehit düştüğü harbler yaptık, dedi.

İhsan bârid130 ve sakin:

— Yine girdiler... dedi.

— Marifet biz kapıları beklerken girmekti, şimdi nideyim.

Birdenbire döndük, paçaları lime lime yarım kunduralı, göğsünde harb madalyasının yırtık bir kordelâsı, uzun heyulâ131 gibi bir Anadolu neferi... İhsan ve Cemal ona doğru gittiler. Bana öyle geldi ki bu üçü de bir örnek insandır. Yüzleri, vücutları kaybolacak, üçü birbirine karışacak, hepsinden birdenbire bir tek insan çıkacak. Fakat onların yalnız gözleri karıştı. Başlarını eğdiler. Birbirlerine ne dediler? Ben, o an kendimi yabancı ve mukaddes132 bir dinin münkiri133 hissettim. Bir yabancı hürmetiyle sahile doğru gittim ve ilk defa olarak onların yaptığı ezelî134 şeyi yapmamış olmanın mahrumiyetini135 duydum. Yara, kan, ölüm bana cazip136 ve erişilmez bir azametle göründü. Hatta bu muzaffer demir gemileri arkamdaki üç adamdan küçük ve tatsız buldum. Döndüğüm zaman neferin bir eli İhsan’da, bir eli Cemal’de idi. Haykırıyorum:

— Cemal! İhsan! Bak benim de iki bacağım koptu, kafam parçalandı. Bana karşı muhabbetinizde aşağı eğilen bir şey vardı. Niçin bunları görmeden öldünüz? Ben de bu ezelî şeyler için, bayrak için, namus için parçalandım.

Neferim başıma kolonya sürüyor, gözleri nemli:

— Beğim, Beğim, onlar şehit oldu. Ne mutlu, ağlama, diyor.

Salim’in elini tuttum; çektim, gözünün içine baktım:

— Sen bacaklarını kaybetsen, Fatman seni daha çok sever mi?

Salim anlamamış gibi gözlerini açtı. Sonra yavaş yavaş gözlerine eski ma’nâsızlığı geldi:

— Yavuklunu mu düşünüyon Beğim, dedi.

Salim’in ağzını elimle kapadım. Başım düştü.

Niçin ruhumun bu ateşten gömleği, sırtımdan canıma geçiyor? Gözümden, dilimden kızıl, yakıcı yenlerini gösteriyor.

4 Teşrîn-i Sânî 337137

Gök kurşunî. Başım biraz yorgun ve içim titriyor. Gök ziyâsını138 benim için kısmış gibi; içimde dinlenmek ihtiyacı var, içimde hafif gıcıklayıcı bir tebessüm var. Şimdi İstanbul’un Mütareke’den sonraki ilk günlerini düşünüyorum. Meserret Kırâathânesi’ndekiler bir gün bizim eve toplanmış, propaganda cereyanına bizim de yardım etmemize karar vermişlerdi. Cemal ateşli ve samimî ruhuyla buna çok inananlardan olmuştu. İhsan daha bedbin139, yalnız silâh arkadaşlarının yaptığını yapıyordu. Propagandayı millî derdimizin en büyük devası140 telâkki ediyorduk141. Buna Bâb-ı Âli’nin köhne142 daireleri, hatta şehzadeler ve Pâdişâh bile inanmış, İttihâdcı143, İ’tilâfçı144 bütün bir millet propagandaya atılmıştı. Titreyerek hatırlarım. Dünyanın bütün insanlığı birdenbire alnımıza kötü, karanlık bir damga yapıştırmıştı. Ermeni kıtalini145 yapan ve medeniyyet düşmanı Almanlarla teşriki mesai146 eden medeniyyet düşmanları bizdik. Zalim, barbar ve insaniyetin ortadan kaldırması lâzım gelen insanlar bizdik. Bizde ye’s147 filân yoktu, çocuk gibi yepyeni, taptaze ruhlarımızla medenî dünyanın bu fikrini tashih etmeye148 karar vermiştik. Zalim olmadığımızı, söylenen şeylerin yalan olduğunu ispat eder etmez149 Avrupa, hakkımızı teslim edecekti150. Hem hakkımızı teslim edecekti, hem hakkımızı mütevazı151 ve şâyan-ı kabûl152 bir şekle sokmuştuk. Gazeteler, risaleler153, makaleler neşredecek, tercüme edip Avrupa’ya gönderecektik, sonra Türk gençliği bunu İstanbul’a giren ecnebilere anlatacaktı. Her genç, ecnebi muhabirlerini arıyor, her kadın kocasının, kardeşinin davet ettiği ecnebilere bu hakikatleri anlatıyor. İstanbul birbirine muhalif154 düşman anasırıyla155 hep bunu yapıyordu. Şişli’de bu propagandaları yapan salonların başında annemin salonu vardı. Onun yaşlı başlı ve şâyân-ı hürmet156 bir hanım olması salonunu bu işler için müsait157 bir hâle sokuyordu.

Bütün Darülfünun158 gençleri, birçok zâbit, bütün Türk Ocağı159 bununla meşgul. İhsan, Cemal, ben hep bu işteyiz. Benim Hâriciyye’deki mevkiimden istifade ediliyor. Bana iyi lisan bildiğim için bir nevi160 mümtaz161 insan diye bakıyorlar. Kimse hepimizin ne kadar çocuk ve gülünç olduğumuzun farkında değil. Fırsatlı, fırsatsız zehirlerini akıtan matbuat162 bu noktada müttehid163. Yalnız içimizde, ırkan Türk olmadığını Mütareke’den sonra gelen bir nevi ilhamla anlayanlar bu işe dahil olmuyorlar, onlar Ermeni ve Rum kardeşleriyle beraber... Onlar da başka bir propaganda oyununda... Her evde, her ictimâda164 bundan bahsediliyor.

Bu günlerde dikkatle bakınca görüyorum ki bunları başkaları için değil, kendimiz için yaptık. Kendi içimizden kaynadık. Yoksa Fransızca, İngilizce neşriyat; değil Avrupa’da, İstanbul’da bile lehimizde olursa165 intişâr edemiyordu166. Böyle olduğu hâlde bile bu makaleler dişleri dökülmüş, ihtiyar ağızlar gibi, delik deşik çıkıyorlar. Fakat bizim grup bu tarzda hareket etmeyecek, vakur167, haysiyetli bir propaganda yapacaktı. Kendi kendimize yüzümüze hata, cinayet diye attıkları şeylerin daha fenalarını onların yapmış olduklarını söyledikten sonra, güya dünya bütün dediğimizi işitmiş ve bize hak vermiş gibi sakin ayrılıyorduk. Davamızın, hakkımızın kuvvetini hissettikçe bunu herkes anladı gibi hissediyorduk. Belki bu derunî168 çocuk propagandasının en güzel yeri burasıdır. Çünkü İstiklâl Harbi’nde çektiklerimizi çekmek ihtiyarî169 bir şahadete170 atılmak için en evvel kendimiz kendimize inanmaya muhtaçtık171.

İstanbul’un bir tarafı kangren172 olmuş bir milletin kalbi gibi cerahat saçarak akıyor, bir tarafı genç, muhal173 hayallere iman etmiş174, yepyeni çocuklar gibi konuşuyor, bütün canıyla bu yeni ve müstakbel175 dünya rüyasıyla yaşıyor.

Şişli hanım propagandasını “Rodoslular” idare eder. Bunlar, lisan bilirler, alafrangadırlar. En büyüklerini Ankara’nın kurşunî ufkunda hâlâ hatırlıyorum. Uzun, kavî, iyi giyinmiş, canlı bir hanımdır. Siyah gözlüdür. Pembe, keskin hatlı bir yüzü vardır; muntazam açık kanatlı burnu daima etrafında üstüne atılacak hafif kalpli İttihâdcı kadın avı koklar. Kendisi şiddetle ve samimiyetle İttihâdcı düşmanıdır. Bu ihtirasında bazan insanî bir samimiyet vardır. Vapurda, salonda, her yerde aynı facia tavrıyla konuşur. İster iki kişilik küçük bir oda, ister yüz kişilik bir ictimâ salonu olsun daima aynı vaziyet, aynı ses. Otomobilde giderken keskin ve güzel yüzünü yandan bazan görürüm; hep aynı ihtizaz176 ve ihtilâçla177 belki içinden İttihâdcılara lânet eden, onlara makineli bir çekiç gibi mütemadiyen178 vuran nutku179 bir an durmaz.

Bizim salonda bir gün onu, yüzleri hayli mahzun180 bir İttihâdcı hanımlarından müteşekkil181 grup arasında buldum. Bağıra bağıra:

— Sizin Paşanızın sakalından tutup, direğe bağlayıp diri diri yakacağız, sizin beylerin azalarını birer birer koparacağız, hele sizin Paşa yok mu, ağzına kurşun akıtacağız. Yok hanımlar, artık devriniz geçti. Köprü başına sehpaları biz de kuralım, diyordu.

Bunun gibi daha hatırlayamadığım birtakım korkunç şeyler bulup bu zavallı kadınların kocalarına tatbik edeceğini anlatıyordu. Bütün bu şifahî zulmüne182, gadrine183 rağmen etrafında Şişli hanımlarından müteşekkil bir taassup184 alayı vardı. Hele İttihâdcıların zayıf kalpli olan kadınlarından bazıları İttihâdcı olduğumuz belli olmasın diye o sesini yükselttikçe onun etrafından ayrılmıyorlardı. Sonraları düşündüm. Bunları bir araya toplayan bir “Şişli ve hanımları” bağı vardır. Çünkü İstanbul tamamen başka bir kadın dünyası idi ve onun propagandası başka surette tecelli ediyordu185. Bütün Şişli, Salime Hanım başta olmak üzere, İstanbul kadınlığının yapacağı propagandaya darbe indirmek için sinirleri kopacak gibi, gergin beklerlerdi.

Beni ve İhsan’ı lâkayd186 bırakan Salime Hanım’ın, Cemal’e azim187 bir tesiri oldu. Biz, o söylerken sigara içerdik; o, mavi gözlerinin en çocuk samimiyeti ile dinlerdi. Fazla bir azapla188 çırpınırken o hüküm ile dinler, saatlerce münakaşa eder, bazan kavga eder gibi olurlar, fakat çok sürmez barışırlar.

Salime Hanım’ın yegâne189 tahammül ettiği190 İttihâdcı da Cemal’dir. Çünkü Cemal de bir nevi İttihâdcıdır.

Köprü’nün öbür tarafında da bir hanım faaliyeti vardır, orada daha genç, daha yeni bir kadın unsuru191, Darülfünunlular, genç muallimler192, genç şairler çalışır. Onlar bu tarafla meşgul değildirler. Kendi taraflarında da genç olmayan kadın unsuruna o kadar ehemmiyet vermezler. Yalnız şekli muhafaza için pek genç olmayanları zaman zaman aralarına çağırırlar, Darülfünun salonunda, Türk Ocağı’nda fesli, çarşaflı daimî bir faaliyet vardır. Ne genç, ne pembe dudaklı, ateşin193 gözlü talebeler, ne uzun ökçeli zarif muallimler vardır. Fakat ne yapsalar bu taraf için hepsi yaya ve alaturkadırlar. Onlar bir gün sefaretlerden birine Türk davası lehine bir muhtıra194 gönderseler bu taraf hemen en köhne Hâriciyye memuru hanımlarından en şık ve en iyi Fransızca söyleyenlerine kadar mükemmel bir muhalif heyetle muhalif bir muhtıra yapar, gönderirler. Bunlar, Türkiye’nin asil kadınları diye imza ederler, her zaman İ’tilâf Devletleri’ne195 sadık kalan, Alman aleyhtarı196 kadınlar o pespâye197 mahlûkların dediklerini siyasî notalarla tekzip ederler198. Her zaman bir müsamere öteden, bir müsamere beriden olur, bir muhtıra oradan, bir tane buradan çıkar. Bunların arasında ecnebi anasırı mebzuldür199. Öteki İstanbul genç kadınlığına gelince, onlar sefaretlere muhtıra götürmenin haricinde Frenklerle200 pek temas etmezler. Bu, daha ziyâde kendi kendisini ikna201 ile meşgul, fakat daha genç ve canlı bir âlemdir.

İstanbul tarafı İhsan’a mütemayildir202. Bu çok tezad203 yapan bir şeydir, fakat öyledir. Sefaretlere giderken biraz yadırgadıkları için hiç olmazsa kapısına kadar İhsan’ın kendilerine refakat etmesini rica ederler. Ekseri öteki İstanbul hanımlarını sefarete götüren İhsan, Cemal’i, Salime Hanım’ın rakip heyetiyle görür; iki genç karşı karşıya gelince, ikisinin de dudaklarında ince bir tebessüm hâsıl olur204. Fakat siyaseti neseviyye205 ait mesailden206 dolayı selamlaşmazlar. Cemal bu işte samimidir. Misyoner bir ruhla bu Şişli tarafını daha millî düşündürmeye çalışır. İhsan ötekileri sadece daha millî bulduğu için iltizam eder207. Belki de sinsi mahlûkun bunda hissî bir zevk payı vardır.

Ne samimî, ne garip ve ne yepyeni bir İstanbul gençliği hâsıl oluvermişti. Bugün bakıyorum da Ali Kemal208 Bey’in makalelerini yaşayan Salime Hanım’la memleketin muazzam davasını nutukla, ictimâ ile hâlle209 kalkışan saf çocukları o kadar muhabbet ve şefkatle düşünüyorum ki... O zaman güler, “Bundan bir şey çıkmaz,” derdim. Halbuki bu mizahî bir resmigeçit210 gibi başlayan İstanbul propagandasından ne kanlı ve ne muazzam bir sahne çıktı.

34. Dışişleri

35. Bağlı olmam.

36. Başarılı.

37. Serüvenlerini.

38. Ulaşacağım.

39. Dini inanışa göre, insanın öldükten sonra dirilip sonsuza dek kalacağı ve Tanrı’ya hesap vereceği yer, öbür dünya.

40. Karşılıklı

41. Temiz kalpli.

42. Hayaller yaratıyormuş.

43. Ateşkes.

44. Resim gibi şekillendi.

45. Alışkanlıklarımın.

46. Yayılır.

47. Bunaltıcı, tedirgin edici.

48. Huzuru, rahatı.

49. Birinci Dünya Savaşı’nda.

50. Rütbesi teğmenden binbaşıya kadar olan asker, subay.

51. Şehirli.

52. İğrenmiş, tiksinmiş.

53. Elleri soğuktan korumak için kullanılan, astarlanmış kürk, el kürkü.

54. Yapay.

55. Genellikle saça ve cilde sürülen yağlı merhem.

56. 3 Kasım 1921.

57. İyimserlikle.

58. İlgiyi, dikkati çeken.

59. Uzun, biçimli.

60. Güçlükte, sıkıntıda.

61. Beceriklilikle, ustalıkla.

62. Söyleyiş özelliği.

63. Kesik koni biçiminde deri, kürk veya kumaştan yapılmış başlık.

64. Özenle.

65. Son derece özenle.

66. Tartıştık.

67. Temizliği, arılığı.

68. Güveniyle.

69. Yenilgiyi.

70. Yarı.

71. Sevgisini.

72. Aşırı, güçlü isteğe.

73. Müşterilerinin okumaları için gazete ve dergi bulunduran geniş, temiz ve iyi döşenmiş kahvehane.

74. Sinirlilik.

75. Sirkeci’den Babıâli’ye çıkarken Ankara Caddesi ile Ebussuut Caddesi’nin kesiştiği köşede bulunan eski bir kıraathane.

76. Barış ve savaş tartışması.

77. Gevşeklik, tembellik, uyuşukluk.

78. Savaşı.

79. Harp Akademisi’ne.

80. “Millî Savunma Bakanlığı.” Beyazıt’ta şimdiki İstanbul Üniversitesi olan bina.

81. Tanıştırdı.

82. Bilinçsiz.

83. İnceliğine, zarifliğine.

84. Gerektirdiği.

851. Dışarıya.

862. Kalabalık, halk.

873. Biçimde, tarzda.

88. Hasırdan örülmüş saplı torba.

89. Tezcanlı, ivecen..

90. Sıklaştığı, yoğunlaştığı.

91. Bağırış, haykırış.

92. Yıkıntısı.

93. Bu metinde kastedilen: Cesetler.

94. Genellikle taş kırıkları üzerine kum döşenip silindir geçirilerek yapılan yol.

95. Sağlık işlerinin hasta veya yaralı taşımaya yarayan katlanabilir hasta yatağı.

96. Durgun, sessiz.

972. Üstünlük elde etmiş, yenmiş, utkulu.

98. İstanbul’un Beyoğlu’ndaki en eski, seçkin ve ünlü pastanelerinden biri.

99. Kıyaslaması.

100. Emir erimin.

101. Götürürüm.

102. Süre.

103. Çoğu kez.

104. Arkadaş olduklarını, dostluk kurduklarını.

105. Osmanlı İmparatorluğu döneminde İstanbul’da Sadaret (Başbakanlık), Dahiliye ve Hariciye (İçişleri ve Dışişleri Bakanlıkları) ile Şûrayı Devlet (Danıştay) dairelerinin bulunduğu yapı. Osmanlı Hükümeti. Bu metinde kastedilen: Osmanlı terbiyesi.

106. Aşırı incelik, naziklik.

107. Tutuculuk egemen.

108. Geleneğine.

109. Yaratık.

110. Tipi, örneği.

111. Saldırgan.

112. Yaratıktır.

113. Belirli.

114. Gösterişli.

115. Tamamlanmamış, bitmemiş.

116. Bu metinde etkileyicidir.

117. İstencini.

118. Kesin.

119. Madenî para.

120. Bitiren, tamamlayan.

121. İlkel.

122. Sır saklayan, ağzı sıkı.

123. Boşuna.

124. İç.

125. İrini.

126. Görkemli, heybetli

127. Küpe ve yüzük taşı gibi bezek işlerinde kullanılan, mavi renkli, saydam olmayan hidratlı doğal alüminyum ve fosfattan oluşan değerli bir mineral.

128. Başka devlet uyruğundan olan, yabancı.

129. Durağan.

130. Soğuk

131. Korkunç hayal.

132. Kutsal.

133. İnkâr eden, kabul etmeyen.

134. Başlangıcı olmayan, öncesiz.

135. Yoksunluğunu.

136. İlgi uyandıran, çekici.

137. 4 Kasım 1921.

138. Işığını, aydınlığını.

139. Karamsar.

140. Çaresi.

141. Sayıyorduk, öyle kabul ediyorduk.

142. İçinde yaşanılan zamana göre geride kalmış, eskimiş, çağ dışı.

143. Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti üyesi veya yanlısı olan kimse.

144. Anlaşma uyuşma yanlısı.

145. Katliamını.

146. İşbirliği.

147. Yeis, umutsuzluktan doğan karamsarlık, üzüntü.

148. Düzeltmeye.

149. Kanıtlar kanıtlamaz.

150. Doğrulayacaktı.

151. Alçakgönüllü, gösterişsiz.

152. Kabul edilebilir.

153. Küçük kitaplar, broşürler.

154. Karşı, uymayan, uygunluk göstermeyen.

155. Unsurlarıyla, öğeleriyle.

156. Saygıdeğer.

157. Uygun, elverişli.

158. Üniversite.

159. Osmanlı Devleti’nde İkinci Meşrutiyet’ten sonra gelişen Türkçülük hareketleri sırasında kurulan, milliyetçi anlayışa bağlı kültür derneği.

160. Çeşit.

161. Seçkin.

162. Basın.

163. Birlik olmuş.

164. Toplantıda.

165. Tarafımızı tutmuş olursa.

166. Yayımlanamıyordu.

167. Ağırbaşlı, onurlu.

168. İçten.

169. İsteğe bağlı.

170.Yüksek bir ülkü uğrunda ölmeye, şehit olmaya.

171. Zorundaydık.

172. Vücudun bir yerindeki dokunun ölmesi.

173. Olmayacak.

174 İnanmış.

175. Gelecek.

176. Titreşme.

177. Çırpınmayla.

178. Sürekli olarak.

179. Söylevi.

180. Üzgün.

181. Oluşmuş, meydana gelmiş.

182. Sözlü acımasızlığına.

183. Haksızlığına.

184. Bağnazlık.

185. Ortaya çıkıyordu, beliriyordu.

186. İlgisiz, umursamaz, aldırmaz.

187. Büyük.

188. Sıkıntıyla, ezinçle.

189. Tek.

190. Katlandığı.

191. İlkesi, elemanı.

192. Öğretmenler.

193. Ateşli.

194. Herhangi bir şeyi hatırlatma, uyarma amacıyla yazılan yazı.

195. Üçlü İttifak da denir. Birinci Dünya Savaşı’nda İttifak Devletleri’ne karşı birleşen Fransa, İngiltere, Rusya devletlerine verilen ad. Sonradan Sırbistan, İtalya, Portekiz, Romanya, ABD, Yunanistan ve Brezilya da bu birliğe katıldı.

196. Karşı olan, karşıtçı.

197. Aşağılık.

198. Yalanlarlar.

199. Boldur.

200. Anglosakson, Cermen veya Latin ırklarının birinden olan kimse. Osmanlıların Avrupalılara, özellikle Fransızlara verdikleri ad.

201. Bir konuda birinin inanmasını sağlama, inandırma.

202. İstekli görünen, eğilimi olan.

203. Karşıtlık, karşı olma.

204. Gülümseme belirir.

205. Kadınlık siyasetine.

206. Sorunlardan.

207. Kayırır.

208. Gazeteci yazar. Millî Mücadele karşıtı yazılar yazdı, 1922’de İzmit’te linç edildi.

209. Söylevle, toplantıyla sonuca varmaya.

210. Gülünç bir geçit töreni.

2

İzmir Kızı

5 Teşrîn-i Sânî 337211

İzmir’in işgalini evvelâ212 Cemal haber aldı. Şayanı hayret213 bir metanet214 gösteriyordu. İki gün namütenahi215 propaganda cemiyetlerine devam etti, fakat Ayşe’den haber almak için yanıyor, her gün telgrafhaneye gidip geliyordu.

Beş gün sonra bir sabah ben kalkmadan yatak odama İhsan geldi. Hizmetçi gelip haber bile vermemişti, yüzü perişandı.

— Peyami, dedi, Mukbil Bey’i Yunanlılar parçalamış, oğlu Hasan’a bir kurşun isabet etmiş, ölmüş. Ayşe Hanım yaralı imiş, çiftlikten, İzmir’de bir İtalyan aileye iltica etmiş216. Dün, İzmir’den kaçıp gelen bir genç zâbit haber verdi. Bunu Cemal’e nasıl söylemeli?

Yataktan fırladım, indim. Cemal’in kalkıp gelmesinden korkmuş gibi kapıyı kilitledim. Bir sigara yaktım, oturdum. Ne yapmalı? Ya Rabbim ne yapmalı?

— İhsan, dedim, Cemal kalkmadan buradan çıkıp gidelim. Onun bunu yabancılardan haber alması daha iyi olur.

O akşam Cemal’in yatağını benim yatağımın karşısına taşıdım. Kapıyı kapadım, yanında oturdum. Kimseyi, hatta annemi, hatta hizmetçiyi odaya sokmadım. Kimse o kadar muztarib ve zayıf bir Cemal görmesin istiyorum. Istırabının217 ne derecesini ne de derinliğini anlıyorum.

Dudakları sarkmış, gözleri sönmüş, burnunun etrafında ihtiyar çizgiler, uzun kolları dizlerinin yanına düşük, ölü sükûnetiyle oturuyordu. Bir iki defa ayağımın ucuna basarak aşağıya indim, çıktım. Annemin gözleri kırmızı, karşısında İhsan, ölü bekler gibi oturuyorlardı. İhsan’ın gözleri, ben her girdikçe:

— Ben buradayım kardeşim, diyordu.

Ve gece on ikiye kadar Cemal kloroform218 almış gibi yüzünde acayip bir maske ile uyumuş gibi kımıldamadı. Sonra birbenbire konuşmaya başladı. Ne Mukbil Bey’den ne de zavallı küçük şehitten bahsetti. Çirkin, mahûf219 bir düşüncenin zulmü220 altındaydı. Şimdi hâlâ tekrara mütehammil221 değilim, kulağıma fısıldıyordu. Ben de aynı fısıltı ile:

— Yok Cemal, bunu düşünme. Ayşe ölür de bu olmaz, yemin ederim, yemin ederim, görmüş gibi bunu bilirim, diyordum.

Bereket versin gece İzmir’den telgraf geldi. Ayşe üç gün sonra geliyordu.

Perşembe günü Ayşe gelecek, cuma günü meşhur Sultanahmed Mitingi222 olacaktı. Mizahî bir oyun gibi başlayan propaganda birdenbire kanla, ateşle takdis edilmiş223, Avrupa nazarında kendisini terbiye etmek isteyen insanlar gibi değil, zalimlere haykıran mazlumlara224 benzemeye başlamıştık. Fatih Mitingi225 gelmiş, geçmişti. Frenk mahafili226 İstanbul galeyanını227 henüz ciddiyetle telâkki edip etmemekle mütereddit228 görünüyordu. Öyle ya, silâhsız, ordusuz bir milletin ye’sinden ne çıkar?

Perşembe sabahı Cemal ile beraber Ayşe’yi vapurdan almaya gittik. Rıhtım kıyamet gibi kalabalık, hâlâ sokakların vecd229 ile karışık somurtkan ve isyankâr havası var. Kalabalığın arasında İhsan uzaktan gözüme ilişti. Bizi görmemiş gibi uzakta duruyordu. Fakat biliyordum ki bizimle beraber olmak için oradadır.

Ben vapura çıkmadım. Rıhtıma dayandım; şapkalı palikaryaların230 kahkahalarını, alaylarını içimde katılaşan bir şeyle seyrederek bekledim. Araba bulmak belki kabil231 olmayacaktı.

Zavallı Ayşe’yi İstanbul Türk kadınlarının Ermeni, Rum kondüktörler232, Ermeni, Rum, İngiliz polisleri ve hafiyyeleri ile işkence edildiği bu tramvaya nasıl bindirecektik?

— İşte Ayşe, Peyami, nerelere daldın yine?

Cemal’in yanında kolu bir bağ içinde simsiyah örtülü bir kadın. İçimden:

— İzmir geliyor, dedim.

Sonra uzattığı büyük uzunca bir beyaz eli sıktım. Yüzünü kaldırdı. Sükûn içinde aramızda yürüdü. Koyulaşmış yeşil, esmer gözleri etrafındaki siyah kirpikleri yaslı İzmir’in zeytinliklerini örten yas örtüsü gibiydi. Muztarib derin yüzünde ne yaş ne de telâş vardı. Öyle karanlık ve derin bir şeydi ki... Yanından ince kaşları altında o siyah kirpik çerçevesine ve biraz uzunca burnuna bakıyordum. Kendini getiren vapura başını çevirip bakarken yüzünün gözlerinden de şayanı dikkat233 olan parçasını, Oscar Wilde’ın234 dediği gibi “Fildişi saplı bir bıçakla açılmış bir kızıl nar” gibi dudaklarını gördüm. Büyük, biçimli, kırmızı dudaklarının ve arasındaki sedef gibi sağlam beyaz dişlerinin nihayetsiz bir kudreti, zenginliği vardı. Köprü’nün başında arkamdan bir el, kalabalığın arasına nasıl çekilmiş olduğuna hayret ettiğim bir araba önünde beni durdurdu. İhsan arabacının kapısını açtığı bir kupayı235 gösterdi. Çekilmek istedi; fakat Cemal onu görmüştü. Sesi biraz titreyerek:

— İhsan, ne kaçıyorsun, kardeşim? Ayşe, arkadaşım İhsan, diye birbirlerine takdim etti.

Yemin edebilirim ki İhsan’a, Ayşe’nin gölgeli gözleri görmeden baktı ve görmeden beyaz elini uzattı. Fakat o, eski pâdişâhların türbelerindeki saçak uçlarını öpen eski bir Osmanlı gibi, beyaz elin üstüne dindar ve müteheyyic236 eğildi.

Annem, Ayşe’nin boynuna sarıldı. Yanaklarından öptü, sonra onu odasına çıkardık ve Cemal ile yalnız bıraktık.

Akşam aşağıya el ele iki çocuk gibi indiler. İkisinin de gözleri şiş ve kırmızıydı. Fakat Cemal tamamen Ayşe’nin hükmüne girmiş, Ayşe de çölde kaybolan bir gurbet yolcusunun yegâne tesadüf ettiği bir insan gibi Cemal’e sarılmış görünüyordu. Ayşe’nin ıstırabı Cemal’in gözlerine baktığı vakit feveran edecek237 bir fırtına gibi gözlerini karartıyor, fakat İhsan’ın mavi gözlerindeki erkek kuvvetinin kardeşliği ile dağılıyordu.

Ertesi gün mitinge bizimle beraber Ayşe de geldi. Sokaklarda manidar238 bir sükûn vardı. Müslümanlar harikulâde sessiz, fakat muzlim239 görünüyorlar. Hıristiyanların hepsi endişeli; mütecaviz olup olmamakta, Müslümanların bu hâliyle istihza edip etmemekte mütereddit görünüyordu. Bütün deşilen çıbanlar arasında en koyu cerahat yerli Hıristiyanların velveleli240 zaferlerinden, arkalarını İngiltere ve Fransa’ya vererek, Türk’e yağdırdıkları gayzdan241 akıyordu. Bunun için Osmanbey önünde tramvaya binerken kalabalık şayanı dikkatti. Fakat biz teferruatı242 göremiyorduk. Önümüzde sessiz yürüyen sakat kollu Ayşe’yi ve onun alâmeti243 olduğu bütün buradan bir millet faciasını düşünüyorduk. O gün neler, neler gördüm?

Ayasofya’da tramvaydan inince Ayşe’nin iki tarafından kalabalığı yarmaya, insan kesafetini244 delmeye çok çalıştık. Bahçenin önünde parmaklığa bir aralık sıkıştık. Karşıya baktım. Sultanahmed Rüştiyesi ve sıra binaların üstü salkım salkım insan dolu ve tramvay caddesinden koyu bir halk cereyanı ayak seslerini mübalâğa eden245 bir sessizlik içinde aşağıya akıyordu.

O gün asıl Türkiye’yi ben ilk defa gördüm. Karanlık bir sır olan İstanbul’un arkası, asıl mahalleleri ağzını açmış, sükkânını246 dökmüştü. Birçok ihtiyar kadın, birçok ihtiyar erkek gördüm. İstanbul’un abus247, sâmit248 ve görünmez ihtiyarları. Arkalarında hangi zamana ait olduğu bilinmeyen garip setreler249, redingotlar250 içinden hafif, buruşuk boyunları yükseliyor, gözlükleri altından yaşlar beyaz sakallarına alenen251 akarak ağlıyorlar. İpekli bol çarşafları içinde buruşuk yanaklarına yaşlar akarak nineler geliyor. Sarılı kırmızılı basma entarisinin yeni çarşafından fırlamış, yemenilerinin oyaları görünen küme küme, gözleri kırmızı, yüzleri Fransız İhtilâli’nde Versailles’a252 hücum eden kadınlar alayının tablosu gibi o kadar çok kadın var ki... Hiçbiri ne önünü ne arkasını görüyordu. Hamal ile genç münevverin253, Karagümrüklü işçi, İstanbullu kadınla yüksek ökçeli süslü kadının, omuz omuza, yüz yüze geldiği bir gündü. Derinliği görülemeyen meydanda müthiş bir insan denizi derin ve sadasız uğultusuyla akıyor, akıyor, yalnız çok kesif254 olan ortası kımıldamıyordu. Bütün bu canlı deniz üstünde Sultanahmed’in beyaz minareleri, hapishane binası yüzüyor gibi yükseliyordu. Binaların üstünden, camiin avlusundaki ağaçlardan salkım salkım insan kütleleri255 sarkıyor, bunun üstünden beyaz minarelerden uzanan siyah bayraklar bazan halkın başına, bazan beyaz güvercin bulutlu mavi göğe uçuyordu. Sultanahmed bahçesinin parmaklıklarına dayanmış [bir ihtiyar] dişsiz ağzı açık, fersiz gözlerinden, sürülmüş tarla gibi buruşan yanaklarına akan gözyaşlarıyla beraber bağıra bağıra ağlıyordu. Ayasofya menfezinden256 giren herkes uçan Osmanlı bayraklarını siyah görünce dudaklarından bir feryat, kısılmış bir hıçkırık fırlıyordu. Gözleri sürmeli olduğunu en boyalı genç kadınlar bile unutmuş, bütün boyaları yanaklarından yaşlarla akıyordu.

Biz büyük bir gayretle kalabalığı yardık. Almanya İmparatoru’nun Çeşmesi’nin basamaklarına çıkmak, oradan nutukları dinlemek istiyorduk. Bu kapalı sert ve sıkı kalabalık ileriye akan zâbit ve askerler alayına yol açıyordu. Bunların hep malûl257 asker olduklarını, kiminin tek bacaklı, koltuk değnekli, kiminin bir kolu kesik, kiminin iki gözü kapanmış topal bir arkadaşa tutunarak yürüdüklerini gördüm. Kendimin henüz ma’nâsını anlamadığım bu büyük sarsıntıyı, bu kalp ve dimağ zelzelesini258 en çok onlar anlamıştı. Hepsi itina ile giyinmiş, tıraş olmuş, hepsi dinî bir âyine259 gider gibi sessiz ve başları önünde idi. Biz nihayet Çeşme’nin basamaklarına eriştiğimiz zamandı. Derin bir tekbir260 sadası261 bütün insan denizinin sathını262 titretti. Aşağıdan, yerin altından gibi pes bir ses dalgası, emsalsiz263, mütehakkim264 bir güzellikle uzarken yükseklerden siyah bayrakların beyaz minare direklerinden daha tiz, daha yanık ve daha taze sesler ihtirasla, isyanla, fakat tatlı ve öldürücü bir güzellikte ta Marmara’ya yayılıyordu.

Herkes seslerin geldiği yere doğru dalgalandı, döndü. İki beyaz minarenin ortasını mavi havadan bir dekor ayırıyor, önünde asırlık çınarların arasında siyah bayraklar altında siyah ve küçük bir kürsü var. Bütün bu sesler onun etrafından geliyor. Havadaki genç sesler ve yerdeki dedeler heyetinin derin ve muazzam bir gulgulesi265 geliyordu. Kürsünün önünde, malûl askerler bir hilâl gibi çevrilmişler, bu topraklar üstünde ne zaman yas, ne zaman bayram olsa onun mihrabında266 bu topraklar için parçalanan vücutlarının toplanmasının en tabiî bir şey olduğunu bütün İstanbulla beraber onlar da anlamışlardı.

Kendim daha bunun ma’nâsını anlamıyordum. Bu müşterek bir sevgilinin cenaze merasimi mi? Yoksa muhalled267 ve kanlı bir düğünün ilânı mıydı? Bilmiyorum, yüz bin insan mucize gibi vücutlarından, vücutlarının bin bir alâkasından çözülmüş, bir oluvermişlerdi. Kalabalığın içinde harb borusu çalınınca iplerini kırıp koşan asil harb atları gibi ihtilâl havasını koklayan bir iki Fransız, siyah millet bayrağının altına dün karşı karşıya dövüştükleri sakat Türk askerlerinin arasına koşmuşlardı.

Ne kürsünün üstündekileri seçebiliyor ne de ne söylediklerini duyuyorduk. Bazan bir kadının tiz sesi sahrayı268 yırtıyor; bazan bir erkeğin gür kelimeleri dağılıyor. Yalnız Mehmet Emin Bey’in269 beyaz başını, millî bir aziz gibi, bir evliya gibi seçtim. Askerlere doğru eğilmişti. Âlil270 askerlerin topun karşısında sükûnla duran geniş, alîl göğüsleri sarsılıyor, başları eğilmiş yüksek sesle ağlıyorlardı.

Ayşe’nin de Cemal ile yanımda yüksek sesle ağladığını duydum ve döndüm. Yüzü bir azap maskesine benziyor, koyu yeşil gözlerinden yaşlar damla damla başlayarak ince billûr bir göz yaşı sicimi uzun siyah kirpiklerinin uçlarından yanaklarına akıyordu.

Ah, beyaz ve güzel memleketim! [Bu] meydanda birçok imparatorlar ve imparatoriçeler en mutantan271 alaylar, yarışlar, resmigeçitlerle geçtiler. Fakat bu beyaz ve ezelî meydanı bütün bir milletin gözyaşıyla hiçbir mutantan alay, hiçbir Bizans ve Osmanlı ihtişamı takdis etmedi. Yeni Türkiye’yi doğuran esrarlı ve ilâhi272 ruh mu bu merasimi bu millete öğretti? Yoksa İzmir’in zümrüt yamaçları, altın meyveleri, bal akan bağları üzerinden geçen kan ve ıztırâb273 kasırgası mı burada tekerrür ediyor?274

Bir aralık kürsünün kenarında denizin dibinden gelir gibi sesler hâsıl oldu; havada öyle derin bir sükûn vardı ki bu gulguleyi canımız kulaklarımıza toplanmış gibi dinledik ve ak gökte bir vızıltı duyduk. Minarelerin üstünde iki siyah tayyare dolaşıyordu. Fakat halkın duyduğu şey ölümden kuvvetli idi. Kimse ne başını kaldırdı, ne alâkadar oldu.

Cemal:

— Ah, dedi, keşke bombalarını atsalar ve bu günü, bu kelimesiz ahdimizi275 kanımızla mühürlesek.

Ayşe’nin yaşları arasından gözlerinde şimşekler çaktı. Belki elli bin siyah çarşaflının gözlerinde aynı şimşekler çakıyordu. Oradan ne kuvvetli, ne teselli bulmuş bir millet gibi dağıldık.

Parka giden geniş caddeden o mehîb276 insan akıntısı ile biz de akarken Meserret Kırâathânesi’nde tanıdığım genç, toparlak yüzlü üç yüzbaşı, Hayri, Salim ve Ahmed Selim bize iltihak ettiler277. Hepsinin yüzleri ahalinin yüzündeki lem’a278 ile aydınlanmıştı. Vâzıh279 bir ümit ve itimat hâsıl olması için sebep yoktu. Fakat bütün millet mazlum milletlerin tacıyla tetvîc edilmiş280 ve bunun için her insanı kendine manen zâhir281 hisseden manevî bir teselli282 duymuşlardı. “Milletler dostumuz, hükûmetler düşmanımız” olmuştu.

Üç zâbit, Ayşe’nin elini öptüler. Onun hayatındaki faciayı mutlak duymuşlardı. O da minarelerdeki siyah bayrakların uyandırdığı huşû’u, vecdi283 uyandırıyordu. Milletin başına gelen kanlı zilletin284, acı matemin canlı ve müşahhas285 alem286 bu sakat Ayşe oluvermişti. Hep beraber yürüyerek Köprü’yü geçtik. Zi-kudret287 ve müsellâh288 Beyoğlu’nun “Türkler geliyor!” diye geçirdiği “panik”in aksülameli289 ile o gün sokakları tahliye etmişlerdi290. Kendi memleketimizde imişiz hulyasını bir an için rüya gibi hissederek Şişli’ye geldik.

7 Teşrîn-i Sânî 337291

Bugün lâpa lâpa kar yağıyor. Yarım bacaklarım ne kadar üşüyor. Dün gece hiç uyumadım. Sultanahmed Mitingi’nden sonraki acı günleri düşündüm. O günden sonra aramızda yeşil gözlerinin matemi292 ile bizden bir şey ister gibi bakan Ayşe’nin kalbimizi nasıl dinlediğini düşündüm. Bizden bir şey istiyordu. Müspet293 ve müthiş bir şey. Ne idi? Gözlerinde kızıl siyah bir facia vardı, ne idi? Onu hepimizin muhayyilesi294 ayrı ayrı aradı. Tersim etti295. Fakat kendinin bir gün anlattığı hikâye kadar ne basit, ne de korkunçtu.

Ayşe hemen hiç konuşmazdı. Arkasında ebedî siyah bir entari vardı. Sol kolu henüz beyaz bir sargı içinde biraz açık yakasının üstünde boynu ve siyah kesik saçları ile solgun başı eski fildişi bir statü296 gibi görünüyordu. Yalnız acı yeşil gözleri, kızıl büyük dudakları bu beyazlı, siyahlı kadın şeklinde iki renk nağmesi gibiydi. Gözleri siyah, ipek örtüleriyle yanmış İzmir’in hayalini, dudakları rengîn nebatların297 en muhteşem renklerle tecelli ettikleri “Serendîb”in298 bir nevi meyvesini, ihtiraslı299 karanfil ve nar çiçeklerini düşündürüyordu.

Bazan ona bakıyor, bu sessiz başın güzel olmadığını, ağzının fazla büyük, burnunun fazla uzun, gözlerinin fazla mahzun olduğunu düşünüyordum. Sonra her gördüğü adamda yaptığı tesire bakıyor, bu eşkâl300 arkasında kaynayan ateşin, ıstırabın etrafını tutuşturan bir nevi alev, bir nevi ışık olduğunu itiraf ediyordum. Bazan onu zavallı ıstırabı içinde gömülmüş mütevekkil301 bir kadın diye düşünüyor, bazan da birdenbire tutuşan sumût302 nazarlarında, kudretli dudaklarında başından ayağına kadar siyah sargısı içinde onu korkunç buluyordum.

Onun susması bütün derûnî esrarını, ıztırâblarını gözümüzde büyütmüş, kalbimizi karıştıran bir sır ezası303 vermişti.

İhsan, miting günü bizi arkadaşlarıyla kapıya kadar getirdikten sonra dönerken her zaman kendine sahip görünen ayrık gözlerinde garip bir pırıltı ile Ayşe’nin çarşafının bol siyah gölgeleri içinde eve girişine baktı ve bana birdenbire “siyah sır” dedi. Fakat onun asıl ismini bir düşman verdi.

Mitingden beş altı gün sonra bir akşamüstü çay içiyorduk. İhsan, ben, Cemal ve annem vardı. Ayşe ikide birde kalkıyor, çay masası etrafında bir tek kuvvetli büyük eliyle yardım ediyordu. İçimizde tabiî en nazik adam, kadınlara hizmet eden adam, İhsan’dı.

Nihayet Ayşe’yi oturtmuş, önüne çayını hazırlamış, hatta pastasını bile kesmişti. Cemal koltukta sigara dumanlarını semaverin dumanlarına karıştırıyordu, kapı çalındı ve bir dakika sonra Salime Hanım gümüşî304 kostüm içinde, bülend ve müteazzım305, odaya daldı. Beni ve İhsan’ı iki sönük ve fikirsiz adam diye ihmal eder; annemi Şişli salonlarındaki mevkiinden dolayı elinin altında tutmak isterdi. Cemal’i en çok sevdiği için en çok iltifat ona oldu. Ayşe’yi ilk defa görüyordu. Selâmlaştıktan sonra gözlerinde boyu kadar yüksek bir nazarla306 Ayşe’nin başına baktı:

— İttihâdcıların günahını böyle masum kadınlar ödüyor, dedi.

Ayşe, Salime Hanım’ın varlığından bîhaber307 görünüyordu. O, bu salona gelip giden insanlarla selâmlaşır; aralarında dolaşır, fakat tavrında bir yabancılık taşırdı. Bu bir vilâyet kadını acemiliğinden veyahut onları kendisine mütefevvik308 görmekten değildi. Hatta kederinin şiddetinden de değildi. Kendinde öyle derin bir samimiyet vardı ki, bu insan hayallerini gözlerinin sathından daha derin bir yere sokamayacak kadar hepsine lâkayddı. Ayşe’nin bu tavrı onları hem acımaktan, eğlenmekten, hem de himayekâr309 bir tavır almaktan men ediyordu. Salime Hanım, Ayşe’yi hissetmedi. Ayşe onun için basit, sessiz, belki de lisan bilmeyen bir kadındı ve onun nazarında Fransızca veyahut İngilizce bilmeyen kadının mevkii310 olamazdı.

Salime Hanım’ın, Mukbil Bey’in feci akıbetine311 ait sözleri Ayşe’den ziyâde Cemal’i ürküttü. Mavi gözleri acı ile istifhamla312 Ayşe’yi aradı. Ayşe’nin yüzü dalgasız, rüzgârsız bir göl gibi sakindi.

Salime Hanım parlak gözleriyle hâlâ hepimizin başının üstünden bakarak:

— Monşer Cemal Bey, dedi, burada mühim bir İngiliz muhabiri var. Memleketimiz hakkında ma’lûmat313 topluyor. Biz kendisine artık İttihâdcı kalmadığını, herkesin İngiliz dostu olduğunu ve İzmir işgalinin aramızda yaptığı fena tesiri anlatıyoruz. Hatta İzmir’de Yunanlılar tarafından kocası, çocuğu öldürülmüş, kendi yaralanmış kibar bir kadının burada bulunduğunu söyledik. Burada toplanacağız. Ayşe Hanım ona gördüklerini anlatacak.

— Ben anlatmaya muktedir314 değilim, hanımefendi.

— Zarar yok, sizi görsün. Biz de sizin ağzınızdan tercüme eder gibi İzmir faciasını anlatırız.

Ayşe’nin yüzü hiç bu kadar tehlikeli olmamıştı. Solgun, yorgun teni kızıl bir dalga yayıyordu.

— Benim ağzımdan bir şey anlatıldığını istemiyorum.

Bu isyankâr cümlenin netayicinden315 korkmaya başlayan Cemal endîşenâk316 ayağa kalkmıştı. Mavi gözleri Ayşe’yi mucize317 gibi teskin etti318.

— Cemal isterse misafirler geldiği zaman ben de bulunurum, dedi.

Salime Hanım köpürdü:

— Hanımefendi, affedersiniz. Evvelâ sizi rencide etmek319 istemedim, fakat memleketi bu hâle sizin beyleriniz, paşalarınız getirdi. Bugün felâketten kurtulmak için medenî memleketlerin teveccühünü320, merhametini celb etmek321 lâzım. Bizim de vaktiyle kocalarımızı, kardeşlerimizi köprü başlarında astılar, ne yapalım?

Ayşe:

— Ben siyasiyyat322 bilmem, hanımefendi; fakat bana kimsenin acıdığını istemiyorum, dedi.

Ve ondan sonra Salime Hanım’ın uzun nutuklarına, hiddetlerine hiç mukabele etmedi323, nihayet fırtına geçti, Salime Hanım’la Cemal, gelecek misafirleri tespit ettiler. Aralarında Miralay324 Haşmet Bey de vardı.

9 Teşrîn-i Sânî325

Hâlâ tepemden akan ıztırâb ve isyanla hatırlıyorum. Odada yalnız o varmış gibi oturuyor, iskelet gibi uzun bacakları diz kemikleriyle pantolonunun altından teressüm ediyor326, kocaman ince ayaklarını mütemadiyen sallıyordu. Seyrek saçlı kafası, tüyü dökülmüş ihtiyar bir av kuşu gibiydi. Burnu kocaman, mütecaviz ve havada, bulanık küçük gözleri birbirine yakın mavi iki boncuk gibi hissiz hissiz bakıyordu. Fakat en bariz327 hususiyeti dudaklarını örten ve aşağıya sarkan rengi belirsiz bıyıklarıydı. Bu çirkin tüylerin arkasındaki ağız gülüyor mu, eğleniyor mu, konuşuyor mu, belli değildi. En çok, arada bir iki kazma gibi sarı dişi, yırtıcı bir istihza328 ile gösteren gizli ağzı insanı işgal ediyordu. Mütekebbir329, kendi ile dolu, müstehzi330, zaferi başına sıçramış, daima kendi kini için “yerli” tabir ettiği331 müstemleke332 halkını çizmesinin altında ezen İngiliz İmparatorluğu’nun müstemleke zalimlerinin en cahil ve en aşağı bir enmûzeci333.

Miralay Haşmet Bey, şakakları ağarmış sert asker başıyla dimdik oturuyor, bir paşa “Wilson Prensipleri”nden bahsediyor, Salime Hanım, hepimize yüksekten bakan kartal başlı Salime Hanım, bu mütekebbir mahlûk dünyanın en kadir334 insanı imiş gibi yanında erimiş, onu mütevazı tabirlerle iknaya335 ve yumuşatmaya çalışıyor. Cemal konuşmuyor ve kuru, samimî gözlerinde nihayetsiz bir sabırla dinliyor. Ayşe uzakta, bir şey anlamıyormuş gibi başında siyah bir örtü, oturuyor. İlk defa olarak kolundaki beyaz sargı yok, sağ eliyle sakat kolunu bir düzeltişi var ki, merhamet celb etmemek için bağı takmamış olduğunu anlatıyor.

Ne sıkıntılı, ne bî-hûde336 ve ne azaplı gün. Muhabir, Salime Hanım’ın başıyla idare ettiği nutuklara arada bir lûtfen başını sallıyor. Görünmeyen dudaklarında tehlikeli bir ıslık gibi fena Fransızcasıyla:

— Nafile337 Madam, İngiltere sizleri affetmeyecektir. Çanakkale’de altmış bin İngiliz öldürdünüz, diyordu.

— Onları biz öldürmedik; İttihâdcılar öldürdü. Mister Cook, biz harb istemedik. İngiliz dostluğunu elde etmek için her fedakârlığa razıyız.

Bunu Salime Hanım söylüyor.

Haşmet Bey sükûnla:

— Affedersiniz, hanımefendi, harbde memleketini müdafaa eden, dövüşen yalnız İttihâdcılar değildi, dedi.

Mister Cook, gözünde kurnaz bir lem’a ile:

— Yani siz Kolonel338, İttihâdcı olmadığınızı anlatmak istiyorsunuz. Hep aynı terâne339, paşalarınızdan kadınlarınıza kadar... Harp ilân edildiği zaman nerede idiniz? İngiliz esirlerine niye fena muamele ettiniz? Ermenileri niye kestiniz? İngilizler gibi büyük bir millete nasıl karşı çıkıyorsunuz? Bu kadar sene İngilizlerin parasını, kanını, zamanını israf ettiniz340, İngiltere sizi asla affetmeyecektir.

Haşmet Bey:

— Mister Cook, İngiltere’nin bizi muhakeme etmesi341 için kurulmuş bir mahkemede olduğumu zannetmiyorum. Sadece suitefehhümleri342 izaleye343 uğraşıyoruz. Bizimle görüşmek istediğinizi Salime Hanım söyledi; buraya geldik, dedi.

— Evet, evet Kolonel, anlaşmak lâzım. Artık eski devri kapamak, bizimle anlaşmak lâzım; İngiliz himayesini...

Lâkırdısını bitirmeden kapı açıldı. İhsan dört genç zâbit arkadaşıyla girdi. Mister Cook oturduğu yerde devam etti:

— Evet, İngiliz himayesini baştan başlayarak hepiniz istemelisiniz. Bakın Hindistan’a, ne mesut. Allah bizi beyaz adamdan ayırmasın, diye hep dua ederler. Gerçi bu zor işi İngiltere kabul eder mi bilmem, fakat sizin için başka türlü kurtuluş var mı? Bilhassa Çanakkale’de katlettiğiniz altmış bin İngiliz var. Samimî bir nedamet344 olursa belki İngiltere affedebilir.

Salonda soğuk bir sükûn hâsıl oldu. Havada sanki sıfırdan aşağı bir bürudet345 vardı. Askerlerin yüzüne bakamıyordum.

Salime Hanım –kıpkırmızı– en nazik Fransızcasıyla:

— Ah Mösyö346, İngiltere’ye kendimizi muhakkak affettireceğiz, diye başlamıştı.

— İngilizler aflarını talep edenlere versinler.

Birdenbire şaşırdım. İhsan en aziz bir şey tehlike içinde imiş gibi Ayşe’ye doğru gitti. Haşmet Bey, genç askerler, hatta o sivil paşa da ona dönmüştü. Söyleyen Ayşe idi. Yerinden kımıldamıyor, yüzünde hareket yok, yalnız gözleri siyah daireleri içinden namütenahi347 açılmış, nihayetsiz bir itimadı nefs348 ve kudretle ve salim349 bir Fransızca ile söylüyordu. Odadaki etrafına toplanan hareketi görmemiş gibi devam etti:

— İngilizler aflarını talep edenlere versinler Mösyö, affı zalimler değil, mazlumlar verir. Çanakkale’de dövüşürken ne asi ne esirdik. Namuslu bir millet gibi dövüştük, öldük, öldürdük. Ne zamandan beri ve hangi milletle harb edilir de mağlûb olduğu zaman ona katil denilir?

— İngiliz kanıyla Türk kanı bir mi, Madam?

— Mikroskop altında İngiliz kanını görmedim. Rengi bizimki kadar kırmızı mı yoksa mavi mi, bilmiyorum. Fakat Türk kanı ateş gibi sıcak ve kırmızıdır.

— Peki Madam, Türk kanını tahkir etmiyorum350. Yalnız kendinizi İngilizlere affettirmeye muhtaçsınız, demek istiyorum.

— Siz bizden af talep ediniz351. Dün mütareke yaptınız, dün silâhlarımızı bize bıraktırdınız. Bugün memleketimize hırsızları katilleri gönderiyorsunuz ve katilleri, hırsızları, tarihî bir şerefi olan büyük donanmanız himaye etti. Yeşil İzmir’i kan ve alev içinde bıraktınız. Bakınız sokaklarına, üniformalı hırsızlar, katiller silâhsız ahaliyi kurşunla, dipçikle öldürüyor. Her evden koltuğunda bir bohça, bir Yunan neferi çıkıyor. İhtiyarların başı taşla ezilmiş, siyahlı kadınlar mütemadiyen bu vahşi sürüden kaçışıyor. Elleri bağlı masum kafileleri süngüleyerek, yüzlerine tükürerek, kan içinde sürükleyerek gemilerinizin önünden geçiriyorlar. Haydutluğu alkışlamadığı için işte namuslu bir adamı parçalıyorlar, bir sürü Yunan askeri onu kendi kapısının önünde bağırarak, söverek parçalıyorlar. Sırf eğlence için beş yaşında bir çocuğa nişan alıyorlar. Zavallı yuvarlak küçük mahlûk! Siyah gözlerinde yaşlar kurumadan kalbinden vuruldu, nişan o kadar iyi alındı ki, küçük dudaklarından “anne” diye bir şikâyet bile çıkmadı.

İhsan, Ayşe’nin sandalyesinin arkasını iki elleriyle koparacak gibi tutuyor, yüzü öyle korkunç ve gergin ki. Mister Cook, mazlumların zalimlerden kuvvetli olabileceğini duydu mu bilmem, fakat odanın havasını fazla korkunç ve bârid352 buldu. Tuhaf bir ciddiyetle kalktı. Biraz kısık bir yılan ıslığı ile:

— Bugün bana İzmir Kızı’nı dinlettiniz, teşekkür ederim, dedi. Kimse elini uzatmadı. O, Salime Hanım’la çıkarken ben de kapıya kadar gittim.

Odaya dönünce genç askerleri Ayşe’nin sandalyesi etrafında diz çökmüş buldum. Haşmet Bey ve ihtiyar Sabri Paşa da dahil olduğu hâlde, İzmir Kızı’na kılıçlarını vakf ediyorlardı353. İhsan’ın biraz kısık sesini duydum:

— Her azamız354 kopuncaya kadar İzmir yolunda kılıcımızı kınına355 koymayacağız.

Deminki kavî, muzaffer Ayşe, âciz356 bir çocuk gibi, zavallı bir ana gibi hıçkıra hıçkıra ağlıyordu.

— Ne oluyorsunuz, dedim. Milletin bizim gibi gayri müsellâh357 kısmı kılıçlılardan daha çok. Harp bitti. Medenî sulhün nimetini358 bize Mister Cook anlattı. Bunun üstüne çay içmez misiniz?

Bunu kâğıt kokuları ve daire söyledi, Ayşe! Ben hepsinden daha aşağı yüzükoyun yattım. İçimden haykırdım.

Her azam kopuncaya kadar Ayşe! Sen duymadın, bilmedin, yeşil gözlerinde yaş kurudu. Bana merhametle baktın. Hâlâ bilmiyorsun. Bak iki bacağım koptu, fakat dövüşmek için iki kolum daha var. Aç gözlerini Ayşe, alnındaki kırmızı yarayı kaldır. Yanında yatan şehitten, etrafındaki ölenlerden ben aşağı değilim. Ben de, ben de senin için, İzmir için her azam kopuncaya kadar vuruşacağım.

211. 5 Kasım 1921.

212. İlk önce

213. Şaşılacak.

214. Dayanma, dayanıklılık.

215. Sonsuz, ucu bucağı olmayan; burada; çeşitli, sayısız.

216. Sığınmış.

217. Acısının, kederinin.

218. Renksiz, hoş kokulu, daha çok anestezide kullanılan yatıştırıcı ve uyuşturucu bileşik (CHCl₃).

219. Korkunç.

220. Acımasızlığı.

221. Dayanıklı.

222. İzmir’in işgalini protesto nedeniyle 6 Haziran 1919’da Sultanahmet Meydanı’nda yapılan büyük miting. Halide Edib burada etkili bir konuşma yapmıştır.

223. Kutsanmış.

224. Kendilerine zulmedilenlere, boynu büküklere.

225. İzmir’in Yunanlılar tarafından işgalini protesto nedeniyle 19 Mayıs 1919 günü Fatih’te yapılan miting.

226. Mahfil’in çoğulu. Oturulacak, görüşülecek yerler, toplantı yerleri.

227. Kaynamasını.

228. Kararsız, çekingen.

229. Aşırı heyecan.

230. (Yun.) Palikaria. Kabadayı Rum delikanlısı. Yermeli olarak Yunanlı.

231. Mümkün.

232. Yolcu trenlerinde biletleri denetleyen ve vagon işlerine bakan görevli. Bu metinde vatman veya biletçi yerine kullanılmıştır.

233. Dikkat çeken.

234. Oscar Wilde. İngiliz şair, oyun yazarı, romancı.

235. Kapalı ve yalnız arkada oturulacak yeri olan, dört tekerlekli araba.

236. Heyecana kapılmış, heyecanlı.

237. Birdenbire öfkelenecek, köpürecek, parlayacak.

238. Anlamlı, manalı.

239. Karanlık, belirsiz.

240. Gürültülü.

241. Öfkeden, hınçtan.

242. Ayrıntıları.

243. Belirtisi, işareti.

244. Yoğunluğunu.

245. Abartan.

246. Oturanlarını, sakinlerini.

247. Asık suratlı, somurtkan.

248. Sessiz.

249. Düz yakalı, önü ilikli bir tür ceket.

250. (Fr.) Arkası yırtmaçlı, etekleri uzun çift sıra düğmeli, resmî erkek ceketi.

251. Herkesin gözü önünde.

252. Versailles Sarayı.

253. Aydının.

254. Yoğun.

255. Kümeleri, yığınları.

256. Girecek ya da geçecek yer.

257. Sakat.

258. Beyin depremini.

259. Dinî törene, ibadete.

260. Müslümanlıkta Tanrı’nın büyüklüğünü, yüceliğini anmak için söylenen ve Allahu ekber sözü ile başlayan duanın kendine özgü makam ile okunması.

261. Sesi.

262. Yüzeyini.

263. Eşsiz, eşi benzeri olmayan.

264. Hâkim olan, hükmeden.

265. Gürültüsü, bağırıp çağrışması.

266. Umut bağlanan yer.

267. Daimî, sürekli, ebedi.

268. Bu metinde kastedilen: Alanı.

269. Vatansever şair Mehmet Emin Yurdakul.

270. Sakat, hastalıklı.

271. Görkemli, şatafatlı.

272. Tanrısal.

273. Istırap.

274. Tekrarlanıyor.

275. Yeminimizi.

276. Heybetli, azametli.

277. Katıldılar.

278. Parıltı.

279. Açık, belli.

280. Taçlandırılmış.

281. Yardımcı.

282. Avunma, avuntu.

283. Saygı ve heyecanı.

284. Hor görülmenin, alçalmanın.

285. Somut.

286. Bayrağı, sembolü.

287. Güçlü, kudretli.

288. Silâhlanmış.

289. Tepkisi, reaksiyonu.

290. Boşaltmışlardı.

291. 7 Kasım 1921.

292. Yası.

293. Olumlu.

294. Hayal etme gücü.

295. Resmini yaptı.

296. (Fr.) Heykel.

297. Parlak, renkli bitkilerin.

298. İslam kaynaklarında Cennet’ten kovulan Hz. Adem’in ayağını bastığı ada, bugünkü Sri Lanka.

299. Tutkulu.

300. Kılıklar, şekiller.

301. Kadere boyun eğmiş.

302. Susma, somurtma; burada: Durgun.

303. Sıkıntısı, üzgüsü.

304. Gümüş renginde olan.

305. Büyüklük taslayan.

306. Bakışla.

307. Habersiz.

308. Üstün.

309. Koruyucu.

310. Yeri.

311. Sonuna.

312. Zihinde beliren soruyla.

313. Bilgi.

314. Bir şeyi yapmaya, başarmaya gücü yeten.

315. Neticelerinden, sonuçlarından.

316. Düşünceli, sıkıntılı, kederli.

317. Şaşırtıcı bir şekilde.

318. Yatıştırdı.

319. İncitmek.

320. Yakınlık duymasını.

321. Kendine çekmek.

322. Politika, siyaset işleri.

323. Karşılık vermedi.

324. Albay.

325. 9 Kasım.

326. Şekilleniyor.

327. Açık, göze çarpan.

328. Gizli ve ince alay.

329. Kibirli, kendini beğenmiş.

330. Alaycı.

331. Yorumladığı.

332. Sömürge.

333. Örneği.

334. Kudretli.

335. Kandırmaya, inandırmaya.

336. Beyhude, anlamsız.

337. Boşuna.

338. Albay, miralay.

339. Çok tekrarlandığından usanç verici bir durum alan söz.

340. Gereksiz yere harcadınız.

341. Yargılaması.

342. Yanlış anlamaları.

343. Gidermeye, yok etmeye.

344. Pişmanlık.

345. Soğukluk.

346. (Fr. Yabancı erkekler için) Bay.

347. Sonsuz, ucu bucağı olmayan.

348. Kendine güven.

349. Eksiksiz, emin, doğru.

350. Aşağılamıyorum.

351. Dileyiniz, isteyiniz.

352. Soğuk.

353. Adıyorlardı.

354. Parçamız, organımız.

355. Bıçak, kılıç gibi kesici araçların kabı.

356. Güçsüz.

357. Silâhsız.

358. İyiliklerini.

3

Ayşe ayrı eve taşınıyor

Mister Cook’un, Salime Hanım’ın artık hayatımızda yerleri kalmamıştı. Zâbit arkadaşların hepsinde İzmir’e gitmek için bir humma359 başlamıştı.

İstanbul’da garip bir ihtilâl havası esiyordu. Herkes İzmir hailesinin360 içine gitmek istiyor, herkes gidebilecek vasıta, kendini gönderecek merkez arıyordu. Muhabirlerle konuşmak, çay ziyâfetinde propaganda yapmak yalnız mektepliler ile Şişli hanımlarına kalmıştı. Aynı zamanda İzmir Müdâfaa-i Hukuku361 diye bir propaganda bürosu teşekkül ediyordu362.

Bütün bunlar arasında benim ev hayatımda da bir tebeddül363 vardı. Salime Hanım, kocasının dostları, bizim salonu birer birer terk etmişlerdi. Bu, annemi endişeye düşürüyordu. Evimizin İngilizler tarafından tarassut edildiği364, benim tevkif edilmem365 lâkırdıları, Malta’ya sevk edilen İttihâdcılar annemi korkutmuştu. Bizim fazla ileriye gittiğimize, etrafında setleri aşan coşkun hayatın, Ayşe’nin vücuduyla doğduğuna kani olmuştu. Açıktan açığa izhar etmemekle366 beraber, Ayşe’nin ve Cemal’in bizde daha ne kadar kalacaklarını düşünüyor, beni sıkıştırıyordu. Ayşe “İzmir Kızı” unvanını aldığı meşhur günden bir hafta sonra, annem beni ve İhsan’ı yakalamış, bu meseleyi açmıştı. Cemal henüz gelmemişti, Ayşe odasında idi. Serbest serbest konuşuyor, bir daha kan sergüzeştine milleti atacak hiçbir şeye taraftar olmadığını, ihtiyarlığında evi ve şahsı etrafında velvele istemediğini söylüyordu. Hele Şişli hayatında mevkiini kaybetmeye, salonunun bir merkez olmadığını görmeye hiç mütehammil değildi367...

— Hepinizin aklını çelen benim bu vilâyetli yeğenim Ayşe oldu. Korkarım bu iş çok ileriye gidecek, diyordu.

İhsan nasıl ve neden bilmiyorum, bizim aileden gibi oluvermişti. Annem onun İstanbullu kıyafetine, tavrına bakıyor, onu en çok sergüzeştten uzak buluyor, hep onunla dertleşiyordu.

— Bak yavrum, diyordu. Bir çaresini bulunuz, Ayşe’nin çiftliği filân yandı, ama parası vardır. İki kardeş ev tutsunlar, gitsinler, yoksa Peyami’nin Malta’ya götürüleceği muhakkak.

Ben, “Anne!” diye başlamak isterken kapı açıldı. Ayşe girdi. İhsan’ın yüzü gergin, fakat sessiz, oturuyordu. Birdenbire kalktı, Ayşe’ye doğru gitti.

Ayşe, İhsan’ı askerlerin yemin ettiği günden sonra ilk defa olarak görüyordu. Birbirlerine doğru geldiler ve birbirlerine baktılar. Ayşe felâketten beri, İstanbul’a geldiği günden beri İhsan’ı ilk defa olarak dimağının gözüyle görüyordu. Ayşe’nin solgun yüzünde, bir humret368 vardı, Ayşe’nin gözlerinde hayat başlıyordu. Mahpus olduğu ye’s ve zulmet369 içinde, gözlerinden ruhuna, İhsan sarı küçük bir güneş gibi giriyordu. Onların anî ve ilk nazarlarından, biraz birbirini uzun tutan ellerinden, odada aydınlık ve sıcaklık olmuş gibi bir hava hâsıl olmuştu. Annem, dertleri ve ben yoktuk. Felâket o kadar karanlık değildi. Meşale gibi, oyuncak gibi düşünülmeden başlanılan şeylerin çok derin bir ma’nâsı doğuyordu. İkisi karşı karşıya oturdukları zaman birbirlerine bakmadan görüyor, birbirlerini hissediyorlardı. Ayşe’deki bu hissin vâzıh370 ve şuurî371 olduğuna kail değildim. Fakat İhsan rıhtımda ona araba kapısını açtığı an, hayatta başka şeylere yer kalmayacak kadar gözünün ve gönlünün rüyet372 sahasını Ayşe ile doldurmuştu.

Ayşe, annemin tahavvülünü373 belki sezmiş ve odaya girer girmez hâsıl olan sükûttan kendisine ait gizli bir şey duymuştu. Fakat İhsan’la ikisi arasında doğuveren isimsiz şey bunu ikinci dereceye indirmişti.

İhsan:

— Ayşe Hanım, dedi. Sizin ürküttüğünüz Mister Cook’a Hükûmet iki bin lira vermiş, bu sırf bizim aleyhimizde yazmaması için hakkısükût374. Daha fazla verirlerse lehimize de yazacakmış. Buna ne dersiniz?

Ayşe güldü:

— Allah, derim. Herhalde İngilizlerin bizi affettiğini ilân için birkaç milyon isteyecektir.

O gün, dünyada hissettiğimiz sıkışık, fazla ciddî havada görünmeyen şua375 ve hararet intişâr ediyordu376.

Bugünden bir ay sonra üç büyük hâdise oldu. Ayşe Gedikpaşa’da iki odalı ayrı bir eve taşındı ve annemle oldukça soğuk ayrıldı. Mister Cook’un geldiği gün yemin edenlerden İhsan’dan başka hepsi İzmir’e kaçtılar. Uzun müddet para bulmak için sıkıldıktan sonra Ayşe’nin bankadaki üç bin lirasından bir kısmını buna sarf etmeye Ayşe’nin icbarı377 ile karar verildi. Cemal başta olarak on zâbit ceplerinde yüzer lira ile meçhule, ölüme gittiler.

Üçüncü hadise benim zihnimdeki bir tahavvüldü. Onlar Ayşe’ye vedaya geldikleri zaman bu tahavvülü sarahatle378 hissettim. Hepsi, be-tahsîs379 Ayşe’nin, Yunanlıların kırdığı sol elini öptüler. Kurtuluş Harbi’nin alemi olan bu el hepsinin kalbinde Kerbelâ380 ihtirası, şehadet381 humması uyandırmıştı. Her biri o eli öperken, Ayşe her birinin gözlerine, bir ay evvel annemin odasında İhsan’ı kalbinin gözüyle ilk gördüğü andaki gibi baktı. Yanaklarında aynı humret, gözlerinde aynı ateş ve ümit vardı. Bu zihnimde bir ay evvel farz ettiğim382 ve her an onunla yaşadığım fikri târ ü mâr etti383. İhsan acaba, Ayşe için, yeşil İzmir’in, siyah gözlü şehit çocuğun mezarının yolunda dövüşecek muhayyel384 ordunun bir ferdinden başka bir şey değil miydi? Ben yanılmış mı idim? Herhalde İhsan’ın hissinde yanılmamıştım. İhsan’ın gözlerinde yanan çırağ385 yalnız Ayşe için, yalnız Ayşe’yi gördüğü zaman parlıyordu.

15 Teşrîn-i Sânî386

Şimdi Ankara’nın bu soğuk günlerinde İstanbul’daki son yazın ağır ve meşum387 günlerinin sıcaklığını, yorgunluğunu duyuyorum. Her gün daireden çıkınca Bâb-ı Âli’ye tırmanıyor, Gedikpaşa’ya, Ayşe’yi ziyârete gidiyorum. Ayşe Şişli hayatından, bizim o hayatımızdan silinmiş gibi. Onun Mister Cook’a verdiği biraz ateşli cevap İngiliz mahafilinde388 şübheyi celb etmiş, İzmirli bir kadının İngilizler aleyhine propaganda yaptığı söyleniyormuş. Annem etrafa Ayşe’nin İzmir’e döndüğünü yayıyor ve hiç nerede olduğunu aramıyor. Ben ondan bahsetmiyorum. Cemal’e, Ayşe’ye bir kardeş gibi bakacağıma söz verdim. O sözü tutuyorum.

Ayşe her gün bana yeni ve şayanı hayret bir kadın görünüyor. On sene evvel adı Ayşe, kendi vilâyetli diye evlenmekten korkarak Avrupa’ya kaçtığım bu kadının, bizim Avrupa taklidi kadınlardan daha ziyâde şahsiyeti var. Fikri terbiyesi nümayişkâr389 olmayan selim390 ve basit hayat görgülerinden alınmış hakikatlerle, biraz okumuş ve lisan bilir bir kadın. Beni en çok hayrete sevk eden şey onun tarzı hayatı391. İki odalı evinde yapayalnız oturuyor. Mahallede yegâne tanıdığı sebzevatçı392 Zeyneb kadın. Siyah esvabının yaması ikiyi aştı. Elinde daima bir dantel veyahut dikiş, çalışıyor. Elindeki parayı İzmir’e ait addettiği393 için hayatının büyük bir kısmını ders vermekle, dantel yapıp satmakla çıkarıyor. Haftada üç dört gün ders veriyor ve dinlenmek veyahut eğlenmek için İzmir muhacirlerinin394 çocuklarına çorap örüyor. Ders verdiği evlerde kimse onun hakiki hüviyetini bilmiyor. Kocası Harbi Umumî’de şehit olmuş dul kadın zannediyorlar. Çok basit ve sessiz olduğu için kimsenin nazarı dikkatini celb etmiyor. Bu mesainin395 haricinde İzmir’de başlayan millî hareketle, Cemal’in arkadaşlarının mücadelesiyle meşgul. Onlar her fırsat buldukça mektup yazıyorlar. Bütün bu kudret, kabiliyet ve vatan kadınının muntazam hayatı ve fedakârlığı ortasında onu insana bir çocuk gibi sevmeyi ve himaye etmeyi telkin eden396 bir cazibesi var. Hayatın fena taraflarını, İstanbul’un mücadele ettiği çirkin ve kirli şeyleri görmüyor. Fena şeylere güzel gözlerinin öyle mütebessim397, acıyan ve anlayan, insanî bir nazarı var ki, birdenbire en fena addettiğim şeyler önünde düşüncemi değiştiriyorum. Fakat bu iyiliği ve bu sükûnuna en kani olduğum zaman, hayat ufkunu karıştıracak fırtınalı bir kalp köşesi açıyordu.

Her akşam yokuştan çıkarken evvela kendime onun faziletlerini398 sayıyorum. Sonra zihnimde küçük odasının sedirinde elindeki danteli bırakıp bana doğru nasıl bir kardeş tebessümü ile geldiğini görüyorum. Temiz masası üzerinde çay semaveri daima tüter ve masanın yanındaki koltuğu her akşam işgal eden adamı da zihnimin gözünde Bâb-ı Âli’nin kapısından itibaren görürüm. O İhsan’dır... Eldivenleri masanın köşesinde, ağzında sigarası, sessiz ve dalgın oturuyor. Beraber çay içeriz ve İhsan’la çıkar gideriz. Yolda zihnimi işgal eden bu hâdise İhsan’ı orada sâkin ve kavî, Ayşe’nin karşısında bir kardeş samimiyeti ile görünce zail olur399. İlk on dakika, müteyakkız400, ikisinin de gözlerini, tavırlarını ararım. Bundan daha tabiî bir şey olamaz. Fakat bu tabiîliğe rağmen biliyorum ki İhsan, Ayşe’yi seviyor. Ya Ayşe? Onu bilmiyorum. Ne sevdiğini, ne sevmediğini; Allahım, bunu ne zaman bileceğim? Son dakika onu İhsan’ın yanına gömdüğüm an bile hâlâ vuzuhla401 bilemedim.

İhsan’ın İstanbul’da vücudunu arkadaşları faydalı gördüğü için buradadır. Ondan dolayı Ayşe’nin gözünde bütün İzmir’e doğru gidenler için yanan ateş İhsan için de yanıyor. Bazan bu ateşin İhsan köşesi daha parlak zannediyorum. Fakat bu benim zihnimin bir mübalâğası402 olamaz mı?

Ayşe, halk ihtilâline ümidini bağlamıştır. Dağlarda dövüşen efelerini, genç İzmirlileri çok seviyor. İhsan bu işi daha asker gözüyle görüyor.

— Ancak bunu muntazam bir ordu halleder, diyor.

— Muntazam ordu Yunanlıları değil, İngilizleri bile yenmişti. Fakat İstanbul’da darmadağınık hâlâ birkaç kumandan var. Ah ordu bir mucize gibi çıksa da Yunan’ı mutlak halkın isyanı bir daha Anadolu’ya gelemez bir hâle koymalıdır, diyordu.

Ve Ayşe henüz ordu günlerinden uzaktı. İhsan mütebessim başını sallıyor:

— Lâzım geldiği dakika ihtilâl başındakiler de yine ordudan olacaktır; bu ihtilâlin ruhu askerler olduğunu biliyorsunuz, değil mi, diyordu.

İhsan’ın bu dakikalarında gözlerinde öyle derin bir taabbüd403 yanıyor ki, bu muntazam askerin ihtilâl çetesi başında çalışması onun mazbut404 ruhu için fedakârlıktan fazla bir zulüm, bir acı olduğunu görüyorum.

359. Ateş

360. Çok acıklı olay.

361. Kurtuluş Savaşı’ndan önce Atatürk tarafından kurulmuş olan bir örgüt.

362. Oluşuyordu.

363. Değişme.

364. Gözetlendiği.

365. Tutuklanmam.

366. Açığa vurmamakla.

367. Dayanamazdı, katlanamazdı.

368. Kırmızılık, kızıllık.

369. Karanlık.

370. Açık, belli.

371. Bilinçli.

372. Görüş.

373. Değişmesini.

374. Susmalık.

375. Işın.

376. Yayılıyordu.

377. Zorlaması.

378. Açıklıkla.

379. Özellikle.

380. Irak’ta İmam Hüseyin’in şehit edildiği ve türbesinin bulunduğu yer.

381. Şehit olma.

382. Varsaydığım.

383. Dağıttı, perişan etti.

384. Hayal edilen.

385. Işık.

386. 15 Kasım.

387. Uğursuz, kötü.

388. İngiltere taraftarı gruplarda.

389. Gösterişli.

390. Doğru, kusursuz.

391. Yaşam biçimi.

392. Sebzeci.

393. Saydığı.

394. Göçmenlerinin.

395. Çalışmanın, emeğin.

396. Aşılayan.

397. Güleç.

398. Erdemlerini.

399. Ortadan kalkar.

400. Tetikte, uyanık.

401. Açıklıkla.

402. Abartısı.

403. Tapma.

404. Düzgün.