Detstvo, Maksim Gorki © 2013, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2013 2. basım: Aralık 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Şubat 2014, İstanbul Aralık 2013 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Sabri Gürses

Kapak tasarımı: Act creative

ISBN 9789750720888

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

MAKSİM GORKİ

ÇOCUKLUĞUM

ROMAN

Rusça aslından çeviren
Ergin Altay

Maksim Gorki’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitabı:

Yaşanmış Hikâyeler, 1987

MAKSİM GORKİ, 1868’de Rusya’da, Nijni Novgorod’da doğdu. Babasını 5 yaşında kaybetti, annesinin yeniden evlenmesi üzerine büyükbabasının yanına gönderildi. Ancak birkaç ay okula gidebildi; sekiz yaşından itibaren çeşitli işlerde çok ağır koşullarda çalışmaya başladı. Böylece Rus işçi sınıfının yaşamını çok yakından tanıdı. Gerçek adı olan Aleksey Maksimoviç Peşkov yerine Rusçada “acı” anlamına gelen Gorki soyadını aldı. İlk öyküsü Makar Çudra (1892) Tiflis’te çalıştığı dönemde yayımlandı. Dergilerde yayımlanan ilk öykülerinin ardından, en iyi öykülerinden sayılan Yirmi Altı Adam ve Bir Kız’la (1899) birlikte ünü hızla yayıldı. İlk romanı Foma’yı (1899), Üçler (1900) izledi. Ana (1906) adlı romanını Rus devrimci hareketine adadı. 1902’de Ayaktakımı Arasında adlı ünlü oyununu yazdı. “Fırtına Kuşunun Türküsü” adlı şiiri, hem yayımlandığı derginin (Jizn) kapatılmasına hem de yazarın tutuklanmasına neden oldu; ancak dış ülkelerden gelen protestoların da etkisiyle Gorki salıverildi. 1905 Devrimi’nde önemli bir rol oynayan Gorki, 1906’da önce ABD’ye gitti; ardından İtalya’da yedi yıl siyasi sürgün olarak yaşadı. 1913’te ülkesine döndü, Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesine ve 1917’de Bolşeviklerin iktidara gelmesine karşı çıktı. Ancak 1919’dan sonra Lenin hükümetiyle işbirliği içine girdi. 1913-1923 yılları arasında başyapıtı sayılan Çocukluğum, Ekmeğimi Kazanırken ve Benim Üniversitelerim’den oluşan otobiyografik üçlemesini yayımladı. Devrim sonrası yaşadığı düş kırıklıklarından ötürü 1921-1928 yılları arasında İtalya’da kaldıktan sonra Stalin döneminde Sovyetler Birliği’ne döndü. 1934’te kurulan Sovyet Yazarlar Birliği’nin ilk başkanı oldu. Toplumcu gerçekçilik olarak adlandırılan edebiyat yaklaşımının ortaya atılmasına katkıda bulundu. Son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi yılları ele aldı. 1936’da kuşkulu bir ölümle Moskova’da hayata veda etti.

ERGİN ALTAY, 1937 Edirne’de doğdu. İlk ve ortaokulu değişik şehirlerde okudu. 1953’te Kuleli Askeri Lisesi’ne girdi. 1956’da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Rusça öğretmenliği yaptı. İlk çevirisi, Akbaba dergisinde yayımlanan bir Mihail Zoşçenko öyküsüdür. Altay, Rus edebiyatının dünyaca ünlü pek çok klasiğini dilimize kazandırdı. Bunların arasında Puşkin’den Yüzbaşının Kızı, Gogol’den Ölü Canlar, Tolstoy’dan Diriliş, Dostoyevski’den Suç ve Ceza, Karamazov Kardeşler gibi unutulmaz başyapıtlar sayılabilir.

Oğlum için

I

Yarı karanlık, daracık odada, babam pencerenin önünde, yerde yatıyordu. Üzerinde olağanüstü uzun, beyaz bir örtü vardı. Çıplak ayaklarının parmakları tuhaf bir biçimde ortadaydı, göğsünün üzerinde sakin kavuşturulmuş ellerinin parmakları da büküktü; her zaman neşeli bakan gözlerinin üzerine birer siyah madenî para sıkıca yerleştirilmişti. Sevimli yüzü karanlıktı, tuhaf görünen dişleri korkutuyordu beni.

Annem, üzerinde kırmızı bir eteklikle yarı çıplak, babamın yanına diz çökmüş, benim testere gibi kullanarak karpuz kabuklarını kesmeyi pek sevdiğim siyah tarakla onun alnına dökülmüş, uzun, yumuşak saçlarını ensesine doğru tarıyordu. Boğuk, hırıltılı bir sesle sürekli bir şeyler mırıldanıyordu. Gri gözleri şişti, eriyorlarmış gibi, iri gözyaşı damlaları dökülüyordu onlardan.

Şişman, başı kocaman, gözleri iri, burnu komik ve pörsük büyükannem elimden tutuyordu. Simsiyah, yumuşak, inanılmaz derecede ilginç bir kadındı büyükannem. Tıpkı annem gibi o da ağlıyordu. Titriyor, beni babamın yanına götürmeye çalışarak elimden çekeliyordu. Ben geri çekiyordum kendimi, onun arkasına saklanmaya çalışıyordum. Korkuyordum, tuhaf hissediyordum kendimi.

Büyüklerin ağladığını daha önce hiç görmemiştim. Sürekli konuşan büyükannemin dediklerinden bir şey anlayamıyordum:

“Hadi vedalaş babacığınla, bir daha görmeyeceksin onu, öldü o, yavrum, genç yaşta, hiç sırası değilken...”

Ben ağır hastaydım, yataktan yeni kalkmıştım. Çok iyi hatırlıyorum, ben hastayken babam sevgiyle ilgileniyordu benimle, ama sonra birden görünmez olmuştu, onun yerini tuhaf biri olan büyükannem almıştı.

“Sen nereden yürüyüp geldin?” diye sormuştum ona.

“Yukarıdan, Nijni’den,” demişti. “Hem yürüyerek değil, gemiyle geldim, suda yürünmez, biliyorsun!”

Hem komik, hem anlaşılmaz bir durumdu bu: Evin üst katında sakalları boyalı İranlılar, bodrumda ise koyun postu satan sarı benizli, yaşlı bir Kalmuk kalıyordu. Yukarıdan, merdivenin korkuluğuna ata biner gibi binip inebilir ya da düşer, paldır küldür yuvarlanabilirdin; bunu da iyi biliyordum. Suda gitmek de neyin nesiydi? İnanılacak gibi değil, üstelik komik.

“Bilmeyecek ne var bunda?”

Büyükannem, “Bilemiyorsun çünkü!” diye karşılık vermişti.

Benimle sevecen, neşeli, ağırbaşlı konuşurdu. İlk günden dost olmuştum onunla, şimdi de benimle birlikte hemen bu odadan çıkmasını istiyordum.

Anneme üzülüyordum. Onun gözyaşları, çığlıkları içimi endişeli bir duyguyla doldurmuştu. Onu ilk kez böyle görüyordum. Her zaman sertti, az konuşurdu; gözümde bir at gibi tertemiz, düzgün, büyüktü. Sağlam bir bedeni, çok güçlü elleri vardı. Ama şimdi hiç de hoş olmayan bir biçimde şiş, dağınıktı. Her zaman açık renk, büyükçe başlığının altında düzgünce toplu olan saçları şimdi çıplak omuzlarına dökülüyor, yüzüne düşüyor, örgülü yarısı da uyuyan babamın yüzüne değerek sallanıyordu. Uzun zamandır bu odada ayaktaydım, ama annem bir kez dönüp bakmamıştı bana, sürekli babamın saçlarını tarıyor, durmadan sesli sesli ağlıyor, gözyaşı döküyordu.

Kapıdan esmer yüzlü köylüler ile bir nöbetçi er bakıyordu. Öfkeyle bağırıyordu demiryolu eri:

“Hadi, çabuk toplanın!”

Pencere koyu renk bir şalla kapatılmıştı; şal yelken gibi dalgalanıyordu. Bir zamanlar babam yelkenli bir kayıkla gezdirmişti beni. Birden fırtına çıkmıştı. Gülmeye başlamıştı babam, beni dizlerinin arasına sıkıştırıp bağırmıştı:

“Bir şey yok, korkma, Alekseyciğim!”

Annem birden yerden ayağa fırladı, sonra tekrar oturdu, saçları yere değecek biçimde arkaya attı kendini. Renksiz, soluk yüzü morardı, dişlerini babam gibi göstererek garip bir sesle şöyle dedi:

“Kapıyı açın... Aleksey’i dışarı çıkarın!”

Büyükannem beni itip kapıya koştu, bağırmaya başladı:

“Canlarım benim, korkmayın, dokunmayın, Tanrı aşkına, çekilin! Kolera değil bu, lütfen, doğuruyor, canlarım!”

Karanlık köşede sandığın arkasına sinmiştim, oradan annemin ahlayıp oflayarak dişlerini gıcırdatarak yerde kıvranmasına bakıyordum. Büyükannem onun çevresinde yerlerde sürünerek yumuşak, sevinçli, şöyle diyordu:

“Baba ve Oğul adına! Dayan, Varvaracığım! Çok Kutsal Anamız, koruyucumuz yardım eder...”

Korkmaya başlamıştım. Annem ile büyükannem, babamın çevresinde ona çarparak yerlerde kıvranıyor, inliyor, çığlıklar atıyorlardı. Ama babam kıpırdamıyordu, gülüyordu sanki. Yerde uzun süre böyle devam etti. Birkaç kez annem kalkmış, gene yere atmıştı kendini. Büyükannem iri, yumuşak bir küre gibi yuvarlanarak kapıdan çıkmış, tekrar dönmüştü; sonra karanlıkta birden bir bebek ağlaması duyulmuştu.

“Sana şükürler olsun, Tanrım!” demişti büyükannem. “Bir oğlan!”

Ve mumu yakmıştı.

Köşede uykuya dalmış olmalıyım, gerisini hatırlamıyorum.

Belleğimde yer etmiş ikinci şey, yağmurlu bir günde mezarlığın ıssız bir köşesiydi. Yumuşak, yapışkan bir tümseğin üzerinde ayakta duruyor, babamın tabutunu indirdikleri çukura bakıyordum. Çukurun dibinde çok fazla su ve kurbağa vardı, bunlardan ikisi tabutun sarı kapağına çıkmıştı.

Mezarın başında ben, büyükannem, sırılsıklam olmuş nöbetçi er ve ellerinde küreklerle iki köylü vardı. Boncuk gibi tane tane yağan ılık yağmur herkesi ıslatıyordu.

Nöbetçi er geri çekilerek, “Atın toprağı,” demişti.

Büyükannem yüzünü başörtüsünün ucuyla kapayıp ağlamaya başlamıştı. Köylüler eğilmiş, aceleyle mezara, suyun içine toprak atmaya başlamışlardı. Tabutun üzerindeki kurbağalar sıçrayıp mezarın kenarına tutunuyor, kopan toprakla birlikte aşağı düşüyorlardı.

Büyükannem omzumdan tutup, “Geri çekil, Lenya,” demişti.

Onun elinden kurtulmuştum. Mezarın başından ayrılmak istemiyordum.

“Aman Tanrım,” diye haykırmıştı büyükannem.

Yakınması bana da, Tanrı’ya da değildi. Ve başı önünde, bir şey söylemeden öylece ayakta duruyordu. Mezar iyice dolmuş, toprak düzeyine gelmişti, ama o hâlâ ayakta duruyordu.

Köylüler küreklerini pat pat toprağa vuruyorlardı. Rüzgâr çıkmış, yağmuru uzaklaştırmıştı. Büyükannem elimden tutup uzak, çevresinde siyahlaşmış birçok haçın olduğu bir kiliseye götürmüştü beni.

Kilisenin avlu kapısından çıktığımızda büyükannem sormuştu bana:

“Ne o, ağlamıyorsun? Ağlasan iyi edersin!”

“Ağlamak istemiyorum,” demiştim.

Büyükannem sesini alçaltıp, “Neyse, içinden gelmiyorsa, ağlama,” demişti.

Bütün bunlar çok ilginçti: Çok seyrek ağlardım, hem yalnızca gücendirildiğim zamanlar; acıdan hiç ağlamazdım. Döktüğüm gözyaşlarına babam her zaman gülerdi, annem ise şöyle aykırırdı:

“Kes ağlamayı!”

Daha sonra arabamız çok çamurlu, geniş bir sokaktan, koyu kırmızı evlerin arasından geçiyorken sormuştum büyükanneme:

“Peki, kurbağalar nasıl çıkacaklar oradan?”

“Çıkmayacaklar,” demişti büyükannem. “Tanrı yardımcıları olsun!”

Babam da, annem de, büyükannem de Tanrı’nın adını hiç bu kadar sık anmazlardı...

Birkaç gün sonra ben, büyükannem, annem gemide, dar bir kamaradaydık. Yeni doğan kardeşim Maksim ölmüştü, köşede masanın üzerinde, kırmızı şeritli beyaz bir kundağa sarılı, yatıyordu. Denklerin, sandıkların üzerine yerleşmiş, at gözü gibi çıkık, yuvarlak pencereden dışarı bakıyordum. Islak camın dışında bulanık, köpüklü su durmadan geriye doğru akıp gidiyordu. Kimi zaman yükselip camın üzerine geliyordu. Korkup kendimi aşağı atıyordum.

“Korkma,” diyordu büyükannem.

Yumuşak elleriyle tutup kaldırıyordu beni, tekrar denklerin üzerine koyuyordu.

Suyun üzerinde gri, ıslak bir sis vardı. Uzaklarda bir yerde karanlık kara görünüyor, sonra sisin, suyun içinde kayboluyordu. Her şey sallantılıydı. Yalnızca annem, ellerini başının arkasına atmış, duvara yaslanmış, kıpırdamadan ayakta duruyordu. Yüzü karanlık, demir gibi sert, karanlıktı. Gözleri sıkıca kapalıydı. Hep susuyordu, nedense başka, bambaşka biriydi, giysisi bile yabancıydı bana.

Büyükannem alçak sesle birçok kez şöyle demişti ona:

“Varvaracığım, bir şeyler yeseydin, azıcık da olsa, ne dersin?”

Annem cevap vermiyor, kıpırdamadan, öylece duruyordu.

Büyükannem, benimle fısıldayarak annemle ise daha yüksek sesle, sakınarak ürkek ve az konuşuyordu. Annemden korkuyor gibi geliyordu bana. Anlıyordum da onu; bu büyükanneme yakınlaştırıyordu beni.

Annem beklenmedik bir biçimde yüksek sesle, öfkeli, şöyle dedi:

“İşte Saratov. Tayfa nerede?”

İşte, gene tuhaf, yabancı sözcükler: Saratov, tayfa.

Mavi giysili, iriyarı, kır saçlı biri elinde küçük bir kutuyla girdi kamaraya. Büyükannem kutuyu aldı, kardeşimin cesedini içine yerleştirdi, kapıda bekleyen adamın uzattığı ellerine doğru yürüdü, ama şişman olduğu için, kamaranın dar kapısından ancak yan dönüp çıkabilirdi, bu yüzden komik bir biçimde duralamıştı kapının önünde.

“Ah, anacığım,” diye haykırdı annem.

Kardeşimin tabutunu aldı elinden ve ikisi birlikte çıkıp gittiler. Kamarada yalnız kalmıştım, mavi giysili adama bakıyordum.

Adam bana doğru eğilip, “Ne o, kardeşin öte tarafa mı gitti?” diye sordu.

“Sen kimsin?”

“Gemici.”

“Peki, Saratov kim oluyor?”

“Kent. Pencereden dışarı bak, görürsün.”

Pencerenin dışında kent yükselip alçalıyordu. Karanlık, ıslak bir sisle kaplıydı, somundan yeni kesilmiş kocaman bir ekmek parçasını andırıyordu.

“Peki, büyükannem nereye gitti?”

“Torununu gömmeye.”

“Toprağa mı gömecekler onu?”

“Başka nereye olabilir? Elbette, toprağa.”

Gemiciye, babamı gömerlerken canlı kurbağaları nasıl toprağa gömdüklerini anlattım. Beni kucağına alıp havaya kaldırdı, göğsüne bastırdı, öptü.

“Eh be dostum,” dedi, “daha bir şey bildiğin yok senin! Kurbağalar için üzülmen gerekmez, Tanrı yardım eder onlara! Annen için üzül sen, görmüyor musun, ne kadar üzgün!”

Başımızın üzerinde uğultulu bir düdük öttü. Bunun geminin düdüğü olduğunu biliyordum artık, dolayısıyla, korkmadım. Gemici hemen yere indirdi beni, “Gitmem gerek!” deyip koşarak uzaklaştı.

Ben de arkasından koşmak istedim. Kapıdan çıktım. Karanlık, dar koridorda kimsecikler yoktu. Kapının biraz ötesinde, merdivenin bakır basamakları parlıyordu. Yukarıya bakınca, ellerinde denklerle insanlar gördüm. Herkesin gemiden inmekte olduğu açıktı, öyleyse benim de gitmem gerekiyordu.

Ama kalabalıkla birlikte geminin güvertesinde, kıyıya uzatılmış iskelenin başına geldiğimde birden herkes bağırmaya başladı bana:

“Hey, kimin çocuğusun sen? Kimin çocuğusun sen?”

“Bilmiyorum.”

Uzun süre çekelediler, tutup silkelediler, yokladılar beni. Sonunda kır saçlı gemici geldi.

“Astrahan yolcusu bu, kamaradan kaçmış...” dedi.

Yakalayıp hemen kamaraya götürdü beni, denklerin üzerine bıraktı, çıkarken parmağını sallayarak ekledi:

“Cezalandırırım seni!”

Başımın üzerinde gürültü azalmıştı. Gemi titremiyordu artık, suya batıp çıkmıyordu da. Pencerenin önünü ıslak bir duvar kapamıştı. İçerisi karanlık, boğucu olmuştu, denkler bile kabarmıştı sanki, sıkıyorlardı beni. Kamaranın içinde her şey kötüleşmişti. Bomboş gemide tek başıma, yapayalnız mı bırakacaklardı beni yoksa?

Kapıya gittim. Açılmıyordu, bakır kolunu döndürmek olanaksızdı. Süt şişesini alıp var gücümle indirdim kapının koluna. Şişe paramparça oldu, süt ayaklarıma döküldü, çizmelerimin içine aktı.

Kapıyı açamadığım için üzgün, denklerin üzerine uzanıp sessiz sessiz ağlamaya başladım.

Gözyaşları dökerek uyuyakaldım.

Uyandığımda gemi gene batıp çıkıyor, titriyor, kamaranın penceresi güneş gibi parlıyordu. Büyükannem yanımda oturuyor, saçlarını tararken yüzü asık, kendi kendine bir şeyler mırıldanıyordu. Saçları tuhaf bir biçimde, son derece gürdü, omuzlarına, göğsüne, dizlerine dökülüyor, maviye çalarak döşemeye kadar uzuyordu. Büyükannem tek eliyle döşemeden kaldırdığı saçlarını asılı tutarak seyrek dişli tahta tarağı kalın saç demetine zorlanarak sokmaya çalışırken dudaklarını büküyordu; siyah gözleri öfkeyle parlıyor, bu saç yığını arasında yüzü küçük, komik görünüyordu.

Bugün kızgın görünüyordu; ama saçlarının neden bu kadar çok olduğunu sorduğumda, bana dünkü sıcak, yumuşak sesiyle karşılık verdi:

“Besbelli, Tanrı’nın bana verdiği bir ceza bu, işin gücün yoksa tara dur! Gençliğimde saçlarımla övünürdüm, yaşlılığımda ise lanetliyorum! Hadi uyu sen! Daha çok erken, güneş yeni doğdu...”

“Artık uyumak istemiyorum!

Büyükannem hemen, “Tamam, uyuma öyleyse,” diye kabul etti. “Saçını örerken bir yandan da annemin yüzükoyun uzandığı ranzayı düzeltiyordu. “Akşam nasıl kırdın sen o şişeyi? Alçak sesle söyle, annen duymasın!”

Büyükannem sözcüklerin üzerine özellikle basarak konuşuyordu, ağzından çıkan sözcükler pek güzel, parlak, canlı çiçekleri andırdıkları için de belleğimde yer ediyorlardı. Gülümsediğinde vişne gibi koyu renk gözbebekleri anlatılmaz hoş bir ışıkla parlıyor, genişliyordu; gülümsemesi sağlam, güçlü dişlerini neşeyle ortaya çıkarıyor, koyu yanaklarındaki çok sayıda kırışığa karşın, yüzünü çok daha genç, aydınlık gösteriyordu. Ucu kırmızı, delikleri geniş, buruşuk burnu yüzünün görünümünü çok bozuyordu. Gümüş oymalı siyah kutusundan enfiye çekiyordu. Dıştan her şeyiyle esmerdi, ama gözlerinin hiç sönmeyen neşeli, sıcak aydınlığıyla içi ışıl ışıldı. Omuzları hafiften kalkık, sırtı neredeyse kamburdu, çok şişmandı, ama iri bir kedi gibi rahat, canlı hareket ediyordu; o sevimli hayvan gibi yumuşaktı da...

Onu tanıyana kadar karanlığa saklanmış, uyuyor gibiydim; ama o hayatıma girmiş, beni uyandırmış, aydınlığa çıkarmış, çevremde her şeyi kopmaz bir iplikle birbirine bağlamış, rengârenk bir dantelle sarmış ve bir anda hayat arkadaşım, yüreğime en yakın, en anlayışlı, değerli dostum oluvermişti. Onun dünyaya olan bu içten, çıkar gözetmeyen sevgisi bana hayatın zorluklarına karşı koyma gücü kazandırmıştı.

Kırk yıl önce gemiler yavaş gidiyorlardı. Nijni’ye yolculuğumuz uzun sürdü ve o güzelliklerle dolu günleri çok iyi hatırlıyorum.

Hava çok güzeldi. Sabahtan akşama kadar geminin güvertesinde büyükannemin yanında oturuyordum; masmavi gökyüzünün altında, birlikte Volga’nın ipek gibi işli, sonbaharla altın sarısına dönmüş kıyılarını seyrediyorduk. Açık kırmızı boyalı gemi, pervanesinin kanatlarını gri mavi suya uğultuyla daldırıp çıkararak, bir mavnanın yedeğinde, hiç acele etmeden, sakin, tembel, akıntıya karşı ilerliyordu. Halat tespihböceğini andırıyordu. Güneş çok yavaş, belli belirsiz süzülüyordu Volga’nın üzerinde. Manzara her saat yenileniyor, değişiyordu. Yemyeşil dağlar doğanın zengin giysisinin süsleri gibiydi; kıyıda kasabalar, köyler uzaktan yassı çörekler gibi görünüyordu; altın sarısı bir sonbahar yaprağı yüzüyordu suda.

Büyükannem güvertenin bir bu yanına, bir öteki yanına geçerken, ikide bir, “Şuraya baksana, ne güzel!” diyordu. Yüzü apaydınlıktı, gözleri sevinçle büyümüştü.

Kıyıları seyrederken sık sık yanında beni unuttuğu oluyordu. Kollarını göğsünün üzerinde kavuşturmuş, güvertenin bir yanında ayakta dikiliyor, gülümsüyor, sessiz duruyordu. Gözleri dolu dolu oluyordu. Çiçekli, koyu renk basma etekliğinden çekeliyordum.

“Ne oldu?” diye soruyordu birden kendine gelmiş gibi. “Uyumuşum, rüya görüyorum sandım.”

“Neden ağlıyorsun, büyükanne?”

Gülümseyerek cevap veriyordu:

“Mutluluktan, bir de ihtiyarlıktan, canım. Yaşlandım artık, altmış yılı devirdim.”

Ve enfiyesini çektikten sonra bana, iyi niyetli birtakım haydutlardan, kutsal insanlardan, çeşit çeşit hayvanlardan, uğursuz güçlerden söz etmeye başlıyordu.

Bütün bu öyküleri bana doğru eğilip gözbebekleri genişlemiş gözleriyle gözlerimin içine, beni ayağa kaldıracak gücü kalbime doldurmak istiyor gibi bakarak sakin, gizemli anlatıyordu. Şarkı söyler gibi anlatıyor, anlattıkça sözcükleri daha bir ahenkli oluyordu. Onu dinlemek anlatılamaz derecede hoştu. Dinlerken soruyordum ona:

“Sonra?”

“Sonra şöyle olmuş: Yaşlı ev cini, sobanın yanına çökmüş, oturuyormuş, ayağına kıymık batmış, bacağını sallayarak, ‘Oy, farecikler, acıyor, oy, fare yavruları, çok acıyor, dayanamıyorum!’ diye sızlanıyormuş.”

Büyükannem bacağını kaldırmış, ayağını ellerinin arasına almış, sallıyordu. Gerçekten, çok acı çekiyormuş gibi, yüzünü komik bir biçimde buruşturmuştu.

Yakınımızda gemiciler, sakallı, güleç yüzlü köylüler ayakta duruyor, büyükannemin anlattıklarını dinliyor, gülüyorlardı. Övüyorlardı büyükannemi, yalvarıyorlardı ona:

“Hadi, nineciğim, bir tane daha anlat!”

Sonra şöyle diyorlardı:

“Hadi, gelin, yemekte bizim misafirimiz olun!”

Yemekte onu votkayla, beni kavun karpuzla ağırlıyorlardı. Gizliydi bu yaptıkları: Gemide her çeşit meyve yemeyi yasaklayan, gördüğü meyveyi alıp denize atan biri dolaşıyordu. Bekçi gibi, madenî düğmeli bir giysisi vardı, sürekli sarhoştu. İnsanlar görünmemeye çalışıyorlardı ona.

Annem güverteye çok seyrek çıkıyor, bize uzak duruyordu. Hep susuyordu annem. Kocaman, düzgün bedenini, koyu renk, demir gibi sert yüzünü, bir araya topladığı açık renk saçının örgülerinden oluşan ağır tacını (her şeyiyle güçlü, sertti ) sisin içinde ya da saydam bir bulutun arkasında gibi hatırlıyorum. Büyükanneminkiler gibi öylesine iri, kül rengi gözleri bulutun, sisin içinden uzak, soğuk bakıyorlardı bana.

Bir gün pek sert, şöyle demişti annem:

“Anneciğim, herkes arkanızdan gülüyor size.”

Büyükannem hiç umursamadan, karşılık vermişti:

“Canları sağ olsun! Varsın gülsünler, sağlık olsun!”

Nijni’yi gördüğümüzde büyükannemin çocuksu sevincini hatırlıyorum. Elimden çekerek güverteye çıkardı beni, haykırdı:

“Bak, bak, ne güzel! İşte sana Nijni, büyükanneciğim! Görüyor musun, ne Tanrısal bir kent! Bak, bak, kiliseler uçuyorlar sanki!”

Ve neredeyse ağlayarak yalvardı anneme:

“Varvaracığım, baksana, ne güzel, değil mi? Unuttun buraları, anlaşılan! Sevin, hadi, sevin!”

Annem acı acı gülümsüyordu.

Gemi, güzelim kentin karşısında, teknelerle dolu, yüzlerce direğin iğne gibi yükseldiği nehrin orta yerinde durunca bir sürü insanın dolu olduğu büyük bir tekne yaklaştı geminin bordasına, indirilen iskeleye ucunda kanca olan bir sopayla bağladılar gemiyi, içindekiler tek tek iskeleden gemiye çıkmaya başladı. Önde en çabuk çıkan uzun, siyah giysili, altın sarısı saçlı, sakallı, küçük burunlu, yeşil gözlü ufak tefek bir ihtiyardı.

Annem gür, yüksek bir sesle, “Babacığım!” diye haykırarak ona doğru koştu.

Yaşlı adam onun başını tutup küçük, kırmızı elleriyle yanaklarını çabucak okşadıktan sonra ince sesiyle bir çığlık attı:

“Nedir bu, aptal şey? Vay, vay! Şu işe bakın... Eh, siz ha...”

Büyükannem fırıldak gibi dönerek herkesi tek tek öpüyordu; beni elimden tutup öne çıkardı, bizi karşılamaya gelenleri bana tek tek göstererek çabuk çabuk şöyle diyordu:

“Evet, hadi bakalım! Bu dayın Mihaylo, bu da dayın Yakov... Yengen Natalya, bunlar da iki kuzenin, ikisinin de adı Saşa ile onların kız kardeş Katerina, bütün ailemiz bu işte, oldukça kalabalığız!”

Dedem sordu büyükanneme:

“Sen iyi misin, anacığım?”

Üç kez öpüştüler.

Dedem kalabalıktan kenara çekti beni, elini başıma koyarak sordu:

“Sen kim oluyorsun bakalım?”

“Kamaradan, Astrahanlı...”

Dedem, anneme döndü.

“Ne diyor bu?”

Ama annemin cevabını beklemeden çekti beni, şöyle dedi:

“Elmacıkkemiklerin, babanın elmacıkkemikleri... Hadi tekneye binelim!”

Kıyıya çıktık, hep birlikte, tepeye doğru yürümeye başladık. Solmuş, çiğnenmiş ot kaplı yüksekçe iki yamaç arasındaki yol iri kaldırım taşlarıyla döşeliydi.

Dedemle annem önden yürüyorlardı. Dedemin boyu annemin omzuna geliyordu. Küçük, çabuk adımlarla yürüyordu dedem. Annem ise ona tepeden bakıyordu, mutluluktan uçuyor gibiydi. İkisinin arkasından esmer, düz saçlı, dedem gibi zayıf dayım Mihaylo yürüyordu. Aydınlık yüzlü, kıvırcık saçlı Yakov dayım, parlak renkli giysileriyle birkaç kadın ve her biri benden büyük, altı çocuk sessiz yürüyorlardı. Ben, büyükannem ve Natalya’nın yanında yürüyordum. Soluk yüzlü, mavi gözlü Natalya, kocaman göbeğiyle zor yürüyor, ikide bir duruyor, sık sık soluyarak şöyle fısıldıyordu:

“Ay, yürüyemeyeceğim artık!”

Büyükannem söyleniyordu:

“Ne diye taktılar seni peşlerine? Ne akılsız insanlar bunlar!”

Büyüklerden de, çocuklardan da hoşlanmamıştım. Aralarında yabancı hissediyordum kendimi; büyükannem bile sanki canlılığını yitirmiş, benden uzaklaşmıştı.

Özellikle dedemden hiç hazzetmemiştim. Daha ilk anda bir düşman gibi algılamıştım onu. Ona karşı içimde değişik, tehlikeli bir merak uyanmıştı.

Sonunda tepeye vardık. Orada sağda, sokağın başında kirli kırmızı boyalı, basık çatılı, pencereleri fal taşı gibi açık gözleri andıran alçak, tek katlı bir ev vardı. Dışarıdan pek büyük gibi gelmişti bana, ama içeride loş, dar odaları hiç de öyle değildi. Limanda, gemide olduğu gibi, burada da herkes öfkeli, telaşlı dolaşıyor; çocuklar, hırsız çayırkuşlarının sürüyle kaçıştığı gibi sağa sola seğirtiyorlardı. Her yanda yabancı, kesif bir koku vardı.

Avluya attım kendimi. Avlu da kötüydü: Her yanda ıslak, geniş paçavralar asılıydı, değişik renklerde sular dolu tekneler vardı. Teknelerde de ıslak paçavralar... Köşedeki yarı yıkık, alçak yapıda, sobada odunlar yanıyor gürül gürül, sobanın üzerinde bir şey kaynıyor, fokurduyor, görünmeyen biri yüksek sesle, anlaşılmaz bir şeyler söylüyordu:

“Sandal... kırmızı boya... sülfat...”

II

Benim için yoğun, renksiz bir yaşam başlamış, korkunç bir hızla akıp gidiyordu. İyi yürekli, ama acımasız, doğrucu bir meleğin anlattığı ağır bir masal gibi hatırlıyorum o günleri. Şimdi, geçmişi düşünürken kimi zaman her şeyin gerçekten öyle mi olduğuna inanmakta güçlük çekiyorum, birçok şeyi değiştirmek, yadsımak geliyor içimden. Bu “çılgın ailenin” karanlık yaşamı öylesine aşırı sertliklerle doluydu.

Ne var ki, acıma duygusundan çok daha önemlidir gerçek; ve kendimden söz etmiyorum, sıradan Rus insanının o zamanlar yaşadığı (şimdi de aynı şeyleri yaşıyor) boğucu, dehşetli izlenimleri anlatmaya çalışıyorum.

Dedemin evi herkesin herkesle karşılıklı düşmanlığının yakıcı dumanıyla doluydu. Bu duman büyükleri zehirliyordu, çocuklar bile buna birebir katılıyorlardı. Daha sonra büyükannemin anlattıklarından öğrendiğime göre, annemin buraya gelmesinden önce erkek kardeşleri, malını mülkünü ayırması için dedeme baskı yapıyorlardı. Annemin eve bu beklenmedik dönüşü baskının daha da artmasına neden olmuş, erkek kardeşlerin mal ayrımı ısrarını güçlendirmişti. Annemin, zamanında kendisi için belirlenen, ama dedemin, onayını almadan, “kendi kafasına” göre evlendiği için vermediği drahomasını isteyeceğinden korkuyorlardı. Dayılarım bu drahomanın aralarında paylaştırılmasını istiyorlardı. Aslında uzun zamandır kendi aralarında da sert bir çekişme vardı. Kim kentte tamirhane açacak, kim Kunavino köyüne, Oka’ya gidecek konusunda sürekli tartışıyorlardı.

Gelişimizin hemen arkasından mutfakta, yemekte tartışma çıktı: Dayılarım birden ayağa fırlamış, masanın üzerinden uzanarak, dişlerini öfkeyle göstererek dedeme bağırmaya, onu köpek gibi sarsmaya başlamışlardı. Dedemin yüzü kıpkırmızı oldu, kaşığını masaya vurarak horoz gibi bağırdı:

“Ona buna dağıtacağım!”

Büyükannem yüzünü acıyla buruşturup, “Her şeyi ver onlara, babacığım,” dedi, “daha rahat edersin, ver gitsin!”

Dedem, gözleri çakmak çakmak, bağırdı:

“Sen sus, kadın!”

Öylesine küçük bir bedenden böyle gür bir sesin çıkması çok tuhaftı.

Annem masadan kalktı, hiç acele etmeden pencereye gitti, herkese sırtını döndü.

Mihaylo dayım kardeşinin yüzüne elinin tersiyle bir tokat attı birden; o da uluyarak ağabeyinin üzerine saldırdı, birlikte yere yuvarlandılar; hırıldayarak, soluyarak, küfürler ederek boğuşmaya başladılar.

Çocuklar da ağlamaya başlamışlardı, gebe Natalya umutsuzca çığlıklar atıyordu. Annem kucaklayıp bir yere götürdü onu. Neşeli yüzü çiçekbozuğu dadı Yevgenya çocukları mutfaktan çıkardı. Sandalyeler devriliyordu; geniş omuzlu çırak Çingene ata biner gibi bindi Mihaylo dayımın sırtına; siyah gözlüklü, dazlak kafalı, sakallı usta Grigori İvanoviç havluyla sakin sakin bağladı dayımın ellerini. Dayım boynunu uzatmış, seyrek, siyah sakalıyla döşemeyi süpürürken öfkeyle homurdanıyordu. Dedem ise masanın çevresinde dört dönüyor, sızlanarak bağırıyordu:

“Hey, çocuklar, durun! Evlatlarım! Kesin artık ve...”

Ben, tartışmanın daha başında korkup büyük Rus sobasının üzerine çıkmıştım; oradan dehşet içinde, büyükannemin, dayım Yakov’un kanayan yüzünü bakır leğende ıslattığı bezle silmesini izliyordum. Dayım ağlıyor, tepiniyor, büyükannem üzgün bir tavırla ona şöyle diyordu:

“Laf anlamaz insanlar, kendinize gelin!”

Dedem yırtık uzun gömleğini omuzlarına alırken bağırıyordu büyükanneme:

“Ne o, şeytan karı, hayvanlar mı doğurmuşsun sen?”

Yakov dayım mutfaktan çıktıktan sonra büyükannem bir köşeye çekildi, sarsıla sarsıla bağırmaya başladı:

“Çok kutsal anacığımız, çocuklarıma akıl ver sen!”

Dedem yan döndü ona, her şeyin darmadağın, dökülmüş olduğu masaya bakarak pek sakin şöyle dedi:

“Kadın, sen dikkat et onlara, bu gidişle Varvara’yı kaçırtacaklar bu evden...”

“Yeter, Tanrı iyiliğini versin! Çıkar o gömleği de, dikeyim...”

Ve başını iki elinin arasına alıp alnından öptü dedemi. Büyükannemin yanında pek ufak kalan dedem de alnını onun omzuna dayadı.

“Galiba paylaştırmak gerekecek, anacığım...”

“Evet, babacığım, öyle!”

Uzun uzun konuştular. Önce dostça konuşuyorlardı, ama daha sonra dedem, dövüşe hazırlanan bir horoz gibi ayağını yere vurarak büyükanneme gözdağı verircesine parmağını sallamaya, yüksek sesle söylenmeye başladı:

“Biliyorum ben seni, onları daha çok seviyorsun! Oysa senin Mihaylo’n bir Cizvit papazı... Yakov’un da farmason... Varımı yoğumu içkiye verecekler, har vurup harman savuracaklar...”

Sobanın üzerinde biraz döneyim derken ütüyü düşürdüm. Ütü sobanın üzerine çıkan merdivenin basamaklarından gürültüyle yuvarlanıp bulaşık suyu olan leğenin içine düştü. Dedem basamağa çıkıp aşağı aldı beni, ilk kez görüyormuş gibi bakmaya başladı yüzüme.

“Kim çıkardı seni oraya? Annen mi?”

“Kendim çıktım.”

“Yalan söylüyorsun.”

“Hayır, kendim çıktım. Korkmuştum.”

Elinin içiyle alnıma hafifçe vurup bıraktı beni.

“Tıpkı babansın! Hadi yürü...”

Mutfaktan çıkabileceğime sevinmiştim.

Dedemin beni zeki, keskin bakışlı, yeşil gözleriyle izlediğini çok iyi biliyordum ve korkuyordum ondan. Bu yakıcı gözlerden her an gizlenmek istediğimi hatırlıyorum. Dedemin kötü biri olduğunu sanıyordum. Herkesle bazen alaylı, küçük düşürücü, kışkırtıcı, karşısındakini öfkelendirmek istiyor gibi konuşuyordu.

Sık sık, “Ah, siz yok musunuz!.. Vee...” dediği oluyordu”. Bu uzun “vee” ile her zaman sıkıntılı, buz gibi bir duygu doluyordu içime.

Dinlenme saatinde akşam çayı için atölyeden dedem, dayılarım ve işçiler elleri kırmızı boyalı, sülfatla yanmış, saçları bağlı, yorgun argın mutfağa geldiklerinde (hepsi mutfağın bir köşesinde siyah ikonalar gibi görünüyorlardı)... o tehlikeli saatte dedem karşıma oturuyor, öteki torunlarını kıskandırarak daha çok benimle konuşuyordu. Bana karşı son derece ağırbaşlı, ince, zekice davranıyordu. İpek işlemeli, koyu renk yeleği çok eski, basma gömleği buruşuktu, pantolonunun dizlerinde yamalar vardı; öyleyken, ceket giymiş, boyunlarına ipek atkı bağlamış oğullarından daha güzel, daha temiz giyimli görünüyordu.

Nijni’ye gelmemizden birkaç gün sonra dedem bana dualar öğretmeye başladı. Öteki çocuklar benden büyüktü; hatta, altın kaplı kuleleri evin penceresinden görünen Uspenski Kilisesi papazından okuma yazma dersi alıyorlardı.

Bana, sesi sedası çıkmayan, pek çekingen Natalya yengem ders veriyordu. Natalya çocuk yüzlü, gözlerinin içi ışıl ışıl (öyle ki, oradan başının arkasında olan her şeyi görebilirmişim gibi geliyordu bana) bir kadındı.

Gözlerine uzun uzun, gözlerimi ayırmadan, kırpmadan bakmak çok hoşuma gidiyordu. Gözlerini kısıyordu, başını çeviriyordu, alçak sesle, neredeyse fısıldayarak bana şöyle diyordu:

“Evet, söyle bakalım: ‘Göklerdeki Babamız, Adın...’”

“Bu ‘Adın’... nedir?” diye sorarsam ürkek ürkek yüzüme bakıp şöyle diyordu:

“Sorma bunu, sorman iyi değil! Benden sonra tekrarla, yeter: ‘Göklerdeki Babamız’... tamam mı?”

Canım sıkılıyordu: Sormam neden iyi değildi? Demek bu “Adın”ın gizli bir anlamı vardı. Bu yüzden hep yanlış söylüyordum onu:

“‘Adın ki’, ‘ben kendim Adın’...”

Ama eriyormuş gibi soluk yüzlü Natalya sık sık kısılan sesiyle düzeltmeye çalışıyordu beni:

“Hayır, yanlış söylüyorsun, sadece şöyle diyeceksin: ‘Adın’...”

Oysa, kendisi, dediklerinin hepsi de hiç sade değildi. Duayı hatırlamama engel oldukları için sinirlendiriyordu beni bu “Adınlar”...

Bir gün dedem sormuştu bana:

“Söyle bakalım Oleşka, bugün neler yaptın? Oynadın elbette! Alnındaki şişi görüyorum çünkü. İnsanın bir yerinin şişmesi iyi değildir! Peki, ‘Babamız’ duasını ezberledin mi?”

Yengem alçak sesle, “Ezberi kötü,” dedi.

Dedem koyu sarı kaşlarını kaldırarak gülümsedi. Neşeyle, “Öyleyse kırbaçlamak gerekir onu!” dedi.

Bana dönüp ekledi: “Baban kırbaçlıyor muydu seni?”

Onun neden söz ettiğini anlamadım, bir şey söylemedim. Benim yerime annem cevap verdi:

“Hayır, Maksim dövmezdi onu, dövmeyi bana da yasaklamıştı.”

“Neden?”

“Çocuk dövmekle terbiye olmaz,” derdi.

Dedem üzerine basarak öfkeli, mırıldandı:

“Senin, toprağı bol olsun Maksim’in aptalmış, Tanrı günahlarını affetsin!”

Onun bu dediğine gücendim. Dedem fark etti bunu.

“Ne o, dudaklarını şişirdin? Vay be...”

Altın rengi sarı saçlarını düzelttikten sonra ekledi:

“Oysa ben cumartesi günü Saşa’yı yüksüklü kırbaçlayacağım.”

“Nasıl kırbaçlamak oluyor bu?” diye sordum.

Herkes gülüştü, dedem, “Bekle, görürsün...” dedi.

Bir köşeye saklanıp düşünmeye başladım: Demek, boyaya verilecek giysilerin değişik renkli parçalarını sökecek.1 Öyleyse kırbaçlamak, dövmek, vurmak da öyle bir şey... Atlara, köpeklere, kedilere vururlar; Astrahan’da nöbetçiler İranlıları döverlerdi. Gördüm döverlerken. Ama, burada dayılarım çocukların alnına, ensesine vurduğunda çocuklar bunu pek olağan karşılıyor, yalnızca acıyan yerlerini ovuşturuyorlar, oysa hiç kimsenin küçük çocuklara vurduğunu görmemiştim. Zaman zaman soruyordum onlara:

“Acıyor mu?”

Her zaman kahramanca cevap veriyorlardı:

“Hayır, hiç acımıyor!”

Patırtılı yüksük olayını öğrenmiştim. Akşamları çaydan yemek saatine kadar dayılarım ile usta, boyanan kumaş parçalarını dikerek birleştiriyor, üzerlerine karton etiketler iliştiriyorlardı. Bir gün dayım Mihaylo, gözleri pek iyi görmeyen Grigori Usta’ya şaka yapmak için dokuz yaşındaki yeğenine ustanın yüksüğünü mumun alevinde kızdırmasını söyledi. Saşa, yüksüğü mumun kurumunu almak için kullanılan maşayla tutup alevin üzerinde iyice kızdırdı, hiç fark ettirmeden Grigori’nin yanına bıraktı, hemen gidip sobanın arkasına saklandı. Ama tam o anda dedem geldi, çalışmak için oturdu ve kızgın yüksüğü parmağına geçirdi.

Hatırlıyorum, gürültüye koşarak mutfağa girdiğimde dedem yanan parmaklarıyla kulağını tutuyor, komik bir biçimde zıplıyor, bağırıyordu:

“Hangi caninin işi bu?”

Mihaylo dayım masanın üzerine eğilmiş, eliyle yüksüğü öteye iterken bir yandan da üflüyordu ona. Usta sakin sakin dikmeyi sürdürüyordu. Kocaman dazlak kafasının üzerinde gölgeler dolaşıyordu. Koşarak Yakov dayım geldi, sobanın arkasına gizlenip orada sessiz sessiz gülmeye başladı. Büyükannem patates rendeliyordu.

Mihaylo dayım birden, “Saşa Yakov’un işi bu!” dedi.

Yakov dayım sobanın arkasından çıkıp, “Yalan söylüyorsun!” diye bağırdı.

Ama oğlu bir köşede ağlıyor, bağırıyordu:

“İnanma, baba. Kendi yaptırdı bunu bana!”

Dayılarım birbirine küfür etmeye başladılar. Dedem yanan parmağına rendelenmiş patates koyup sakinleşmişti. Beni de alıp bir şey söylemeden çıktı.

Herkes Mihaylo dayımın suçlu olduğunu söylüyordu. Doğal olarak, çay içerken ilk işim dedeme, onu kırbaçlayıp kırbaçlamayacağını sormak oldu.

Dedem, gözucuyla bana bakarak homurdandı:

“Gerekir.”

Mihaylo dayım yumruğunu masaya indirip bağırdı anneme:

“Varvara, sustur şu eniğini, yoksa kafasını koparacağım!”

“Hele bir dokun ona...” dedi annem.

Herkes sustu.

Annem çok kısa, sözcükleriyle karşısındakini kendinden uzağa itiyormuş gibi konuşurdu. Püskürtürdü onu ve karşısındaki hemen sinerdi.

Annemden herkesin çekindiğini fark etmiştim. Dedem bile herkesle konuştuğu gibi değil, daha yumuşak, sakin konuşuyordu onunla. Bu hoşuma gidiyordu ve ben öteki çocukların karşısında övünüyordum bununla.

“Evde en güçlü benim annem!” diyordum.

İtiraz etmiyorlardı.

Ama cumartesi günü olanlar annemle ilişkimi bozdu.

Cumartesi gününden önce benim de suçlarım olmuştu.

En çok merak ettiğim, büyüklerin kumaşların rengini nasıl değiştirdiğiydi. Sarı bir kumaşı alıyor, siyah bir suya batırıyorlar, kumaş koyu mavi... “çivit rengi” oluyordu; griyi kırmızı suya batırıyorlardı, açık kırmızı... “bordo” oluyordu. Gerçekten de, anlaşılmaz bir şeydi bu...

Kendim de bir şeyi boyamayı çok istiyordum ve bu düşüncemi ağırbaşlı bir çocuk olan Saşa Yakovov’a açtım. Her zaman büyüklerin yanındaydı, herkes seviyordu onu, nasıl olursa olsun, herkese yardım etmeye hazırdı. Uslu, zeki bir çocuk olduğu için büyükler hep övüyorlardı onu; ama dedem biraz uzaktı ona ve şöyle diyordu:

“Dalkavuğun tekidir!”

Sıska, esmer, yengeç gibi patlak gözlü bir çocuktu Saşa Yakovov. Sözcükleri yutarak sakin, çabuk konuşur, her zaman, bir yere kaçıp saklanmak istiyor gibi bakınırdı. Kahverengi gözbebekleri hareketsizdi, ama heyecanlandığında gözaklarıyla birlikte titremeye başlıyordu.

Pek hoşlanmıyordum ondan. Ben daha çok, bakışları hüzünlü bir çocuk olan ağırbaşlı, pek hoş gülümseyen, sevimli annesine çok benzeyen, sakin duruşlu Saşa Mihaylov’u seviyordum. Dişleri çok çirkindi, ağzından dışarı taşmışlardı ve üstçenesinde iki sıra dişi vardı. Bu sürekli meşgul ediyordu onu; parmakları hep ağzındaydı, dişlerini sallıyor, arka sıradaki dişlerini çekip çıkarmaya çalışıyor, onlara dokunmak isteyen herkese uysalca izin veriyordu. Ama ilginç başka bir özellik göremiyordum onda. İnsan dolu evde o yapayalnızdı, gündüzleri yarı karanlık bir köşede, akşamları da pencerenin önünde oturmayı seviyordu. Onun yanında susmak çok güzeldi... Pencerenin önünde ona sokulup oturmak; Uspenski Kilisesi’nin altın kubbeleri üzerindeki, kargaların dönerek uçuştuğu, yükselip alçaldığı, ağır ağır kararmakta olan gökyüzünü siyah bir ağ gibi kapladıktan sonra havada ansızın bir boşluk bırakarak bir yerlere kaybolduğu kızıl gökyüzünü seyrederken yanında hiç konuşmadan susmak... O anda konuşmak gelmiyordu içimden, hoş bir özlem doluyordu göğsüme.

Yakov dayımın oğlu Saşa her konuda büyükler gibi uzun uzun, ağırbaşlı konuşabiliyordu. Kumaş boyamak istediğimi öğrenince, dolaptan kullanılmayan beyaz bir masa örtüsü almamı, maviye boyamamı söyledi. Pek ciddi bir tavırla şöyle dedi:

“En kolayı beyaz bir şeyi boyamaktır.”

Dolaptan geniş, ağır bir masa örtüsü aldım, koşarak avluya çıktım, ama masa örtüsünün ucunu tam “çivit boyanın” olduğu tekneye daldırmıştım ki, nereden çıktıysa, koşarak bir Çingene çocuk bitiverdi yanımda, kocaman elleriyle çekip aldı masa örtüsünü, holden ne yaptığımı izlemekte olan kuzenime seslendi:

“Çabuk, büyükanneyi çağır!”

Bana dönüp siyah saçları karmakarışık başını gözdağı verircesine sallayarak, “Bunun cezasını çekeceksin!” dedi.

Büyükannem koşarak geldi, ah vah etti, hatta bana komik bir biçimde sitem ederek ağlamaya bile başladı. Bir yandan da şöyle diyordu:

“Ah, yaramaz çocuk, bastıbacak! Anlaşılan, dayak istiyor senin canın!”

Sonra Çingene çocuğa döndü:

“Bak Vanya, sakın dedeye bir şey söyleyeyim deme! Ben gizli tutacağım bu işi, yoksa sonu kötü olur...”

Vanya ıslak ellerini renk renk boyalı önlüğüne kurulayarak, “Bana ne?” dedi. “Kimseye bir şey söylemem ben. Siz dikkat edin de Saşa gevezelik etmesin!”

Büyükannem beni eve götürürken, “Birkaç kuruş vereceğim ona, kimseye bir şey söylemez,” dedi.

Cumartesi ayininden önce biri mutfağa götürdü beni. Karanlıktı mutfak, sessizdi. Hatırlıyorum, holün, odaların kapıları sıkı sıkı kapalıydı; pencerenin dışında ise sonbahar akşamının gri sisi ve yağmurun şırıltısı vardı. Büyük Rus sobasının siyah kapağının önünde geniş bir iskemlede öfkeli, yüzü şimdi bambaşka, Çingene çocuk oturuyordu. Dedem köşede, leğenin yanında ayakta duruyor, su dolu bir kovadan uzun çubuklar çıkarıyor, onları ölçüyor, ıslık çalarak havada şöyle bir salladıktan sonra yan yana diziyordu. Büyükannem karanlıkta bir köşede dikiliyor, sesli sesli enfiye çekerek homurdanıyordu:

“Hoşuna gitti mi yaptığın... acımasız, kalpsiz çocuk...”

Saşa Yakovov mutfağın ortasında sandalyede oturuyor, yumruklarıyla gözlerini ovuşturuyor, kendi sesine hiç benzemeyen bir sesle, ihtiyar bir dilenci gibi uzatarak yalvarıyordu:

“İsa’nın hatırı için affedin beni...”

Mihaylo dayımın çocukları kardeş, kız kardeş, sandalyenin arkasında, dimdik, kıpırdamadan yanyana duruyorlardı.

Dedem uzun, ıslak bir çubuğu avucunda sıvazlayarak, “Önce kırbaçlayayım, sonra affedeceğim,” dedi. “Hadi, pantolonunu indir bakalım!..”

Gayet sakindi dedem. Ve mutfağın karanlığında, isli alçak tavanın altında sessizliği dedemin sesi de, gıcırdayan iskemlede çocuğun kıpırdanıp durması da, büyükannemin ayaklarını yere sürtmesi de... hiçbir şey bozamıyordu.

Saşa ayağa kalktı, pantolonunun düğmelerini çözdü, dizlerine kadar indirdi, elleriyle tutup eğildi, ayaklarını sürterek tahta sıraya yürüdü. Onun öyle yürüdüğünü görmek hiç hoş bir şey değildi. Bacaklarım titremeye başlamıştı.

Ama onun, tahta sıranın üzerine yüzükoyun, uslu uslu yatması daha da kötü etmişti beni. Vanya geniş bir havluyla onu koltuk altlarından, boynundan sıraya bağladı, üzerine eğilip siyah elleriyle bacaklarını ayak bileklerinden tuttu.

“Leksey,” diye seslendi dedem, “yaklaş!.. Kime söylüyorum?.. Bak bakalım, kırbaçlanmak nasıl oluyormuş... Bir!..”

Kolunu fazla kaldırmadan, çubuğu Saşa’nın çıplak bedenine indirdi. Bir çığlık attı Saşa.

Dedem, “Yalandan bağırma,” dedi, “o kadar acıtmamıştır! Ama şimdi bu daha çok acıtacak!”

Ve çubuğu öyle bir indirdi ki, yeri o anda kıpkırmızı oldu, orada kırmızı çizgi gibi bir şişlik oluştu, Saşa uzun uzun uludu.

Dedem, kolunu düzenli kaldırıp indirirken soruyordu:

“Hoş değil mi? Sevmedin mi? Bu, yüksük için!”

Dedem kolunu her kaldırdığında, onunla birlikte göğsümde her şey kalkıyor, indirdiğinde de iniyordu...

Saşa korkunç ince, iğrenç çığlıklar atıyordu:

“Bir daha yapmayacağım... Evet, masa örtüsünü ben söyledim ona... Evet, ben söyledim...”

Dedem, Zebur okuyor gibi sakin, şöyle diyordu:

“Gammazlık temize çıkarmaz seni! Gammaza ilk çubuk... Al sana, bu masa örtüsü için!”

Büyükannem bağırarak benim yanıma koştu.

“Alekseyciğime dokunamazsın! Vermem onu sana, canavar!”

Kapıyı tekmeliyor, sesleniyordu:

“Varvara, Varvaracığım!..”

Dedem onun üzerine yürüdü, yere devirdi onu, beni elinden aldı, tahta sıraya götürüyordu. Kucağında tepiniyor, koyu sarı sakalına asılıyor, parmağını ısırıyordum. O bağırıyor, beni kollarının arasında sıkıyordu. Sonunda yüzüme bir tokat atıp sıranın üzerine bıraktı beni. Vahşi haykırışını hatırlıyorum:

“Bağla onu! Öldüreceğim yaramazı!..”

Annemin bembeyaz yüzünü, iri gözlerini hatırlıyorum. Tahta sıranın çevresinde koşup duruyor, kısık bir sesle yalvarıyordu:

“Bırak babacığım, ne olur, bırak!.. Ver onu bana...”

Bilincimi yitirene kadar kırbaçladı beni dedem. Birkaç gün hasta yattım. Kırmızı bir lambanın hiç sönmediği, tek pencereli, küçük bir odada, köşede, içi ikona dolu bir dolabın önünde geniş, çok sıcak bir yatakta durmadan sağa sola dönerek yüzükoyun yattım.

Hasta olduğum günler hayatımın en muazzam günleriydi. O günler süresince sanırım çok büyüdüm, çok önemli bir şeyi hissettim. O günlerden sonra insanlara karşı endişeli bir duyarlılık vardı içimde; sanki yüreğimin üzerindeki deriyi almışlardı; kendime de, bir başkasına da her incinmeye, her acıya çok duyarlıydım artık.

En çok, annem ile büyükannemin tartışmaları etkiliyordu beni: Daracık odada iri, esmer büyükannem, annemin üzerine yürümüş; köşeye, ikonaların yanına çekmişti onu ve homurdanmıştı:

“Neden çekip almadın çocuğu, hı?”

“Korktum.”

“Oysa gücün kuvvetin yerinde! Utan, Varvara, utan! Ben yaşlı olduğum halde korkmuyorum! Utan!..”

“Bırak beni, anne, içim daralıyor...”

“Hayır, sevmiyorsun sen o çocuğu, babasız yavruna acımıyorsun!”

Annem yüksek sesle, tane tane konuşuyordu:

“Ben oldum olası babasızım!”

Daha sonra köşedeki sandığın üzerine oturup birlikte uzun uzun ağladılar. Annem şöyle dedi:

“Aleksey olmasaydı giderdim buradan, uzaklara giderdim. Bu cehennemde yaşamaya dayanamıyorum, anne! Gücüm yok buna...”

Büyükannem, “Canım benim, yavrum,” diye fısıldadı.

Hatırlıyorum: Annem güçsüzdü, herkes gibi o da korkuyordu dedemden. Yaşamak istemediği bu evden ayrılmasına engel bendim. Bu çok ağırdı benim için. Kısa bir süre sonra annem gerçekten gitti evden. Bir yerlere gitti, orada kaldı.

Hemen arkasından, hiç beklenmedik bir biçimde dedem geldi yanıma, karyolamın kenarına oturdu, soğuk, buz gibi eliyle başımı okşadı.

“Selam, aslanım... Söyle bakalım, kızdın mı bana?.. Durum nasıl?..”

Bir tekme atmak istiyordum ona, ama kıpırdayacak halim yoktu. Yüzü şimdi, daha da sarı görünüyordu. Başını huzursuz bir biçimde sallıyordu, parlayan gözleri duvarda bir şey arıyordu. Cebinden keçi biçiminde bir kurabiye, iki şeker, bir elma, bir salkım siyah üzüm çıkarıp hepsini yastığa, burnumun yanına koydu.

“Bak, sana bir şeyler getirdim!”

Eğilip alnımdan öptü; sonra, kuş tırnağı gibi eğri tırnaklarında sarı boyanın daha bir belirgin göründüğü küçük, sert eliyle başımı okşadı.

“Biraz hırpaladım seni, arkadaşım. Çok kızmıştım. Parmağımı ısırıyordun, tırmalıyordun beni, ben de kızdım işte! Biraz fazla acı çektin, ama olsun varsın, geçer! Şunu unutma: Yakın akraban bir büyüğünün seni dövmesi aşağılayıcı bir şey değil, bir derstir! Başkalarının dövmesine izin verme, kendi adamının dövmesi önemli değildir! Beni dövmediler mi sanıyorsun, Alekseyciğim? Gece rüyanda göremeyeceğin dayaklar yedim ben... O kadar çok ezdiler ki beni, ne çok ağladım... Tanrı biliyor! Peki sonuç ne oldu? Yoksul bir annenin yetim bir çocuğu olarak büyüdüm, hayatımı kazandım, bir atölyenin yöneticisiyim şimdi, emrimde insanlar var.”

Kuru, biçimli bedeniyle yanıma attı kendini; yerinde, anlamlı sözcükleri peş peşe kolayca, ustalıkla sıralayarak çocukluk yıllarını anlatmaya başladı.

Yeşil gözleri alev alevdi. Sarı saçlarını yüzüme değdirerek alçak sesle anlatıyordu:

“Bak işte, şimdi sen buraya gemiyle geldin, buhar getirdi seni... Oysa benim gençliğimde Volga boyunca mavnaları biz çekerdik. Mavna suda, biz kenarda, patron yüksek bir taşın üzerinde, güneşin doğmasından gece yarılarına kadar çekerdik! Kızgın güneş ensemizi yakardı, kafamız kızgın demir gibi olurdu... İki büklüm giderdik, giderdik, kemiklerimiz takırdardı. Önümüzü göremezdik, ter gözlerimizi kapardı, içimizden ağlardık, gözyaşları dökerdik, Alekseyciğim, sesimizi çıkaramazdık! Asılarak giderken, giderken birden kopardı kayış, yüzüstü yere kapaklanırdık. Bu bile hoşumuza giderdi; çünkü gücümüz tükenirdi, hiç olmazsa biraz dinlenirdik, biraz soluk alırdık... İşte, bağışlatıcı İsa’nın dünyasında böyle bir hayatımız vardı... Volga anamızı böylece Simbirsk’den Rıbinsk’e, Saratov’dan buraya, Astrahan’dan Makaryev’e, panayıra binlerce verstlik mesafeler yürüdük! Üçüncü yılda mavna başı oldum, patron gayretli, akıllı olduğumu görmüştü!..”

Dedem anlatıyor, anlattıkça önümde bir bulut gibi büyüyor, ufak tefek, kara kuru bir ihtiyardan masalsı güçlü bir insana dönüşüyordu. Hayalimde koca, gri mavnayı akıntıya karşı tek başına götürüyordu...

Arada bir karyoladan ayağa fırlıyor, elini kolunu sallayarak bana yedekçilerin kayışlara nasıl asıldıklarını, suyu nasıl pompaladıklarını gösteriyor; bas sesiyle birtakım şarkılar söylüyor, sonra çevik bir hareketle tekrar karyolaya uzanıyor; heyecan içinde, daha gür, daha kararlı bir sesle anlatmayı sürdürüyordu:

“Sonra, Alekseyciğim, bir yaz akşamı Jiguli’de yemyeşil bir dağın dibinde molada, istirahatte ateşimizi yakıyor, lapamızı pişiriyorduk, bu arada efkârlı bir kayıkçı, insanın yüreğini sızlatan duygulu bir şarkı söylemeye başlıyordu, herkes katılıyordu şarkıya... Üşüyor gibi oluyor, titriyorduk, atın şaha kalktığı gibi, Volga da coşuyor, sanki daha hızlı akmaya başlıyordu! Ve dertler, tasalar toz gibi dağılıp kayboluyordu. Şarkıya öylesine kendimizi bırakıyor, dalıp gidiyorduk ki, kazanda lapamız kaynıyor, bazen taşıyordu. ‘İstediğin kadar eğlen, ama işini ihmal etme!’ diyerek aşçının alnının orta yerine kepçeyi indirmemiz gerekiyordu...”

Birkaç kez kapıyı açıp çağırmışlardı dedemi, ama ben, “Gitme!” diye yalvarıyordum ona.

Gülümsüyordu dedem.

“Bekleyin...” diyor, kolunu sallayarak gelenleri geri çeviriyordu.

Akşama kadar anlattı ve benimle pek sevecen bir tavırla vedalaşıp gittiğinde, ben dedemin hiç de kötü, korkulacak biri olmadığını artık biliyordum. Ama beni öylesine acımasız kırbaçladığını düşündükçe de ağlayacak gibi oluyordum, unutamıyordum bunu.

Dedemin bu ziyareti herkese kapıları ardına kadar açmıştı; birileri sabahtan akşama kadar yanımda oturuyor, beni eğlendirmeye çalışıyordu. Hatırlıyorum, benim için bu her zaman eğlenceli olmuyordu. Herkesten sık büyükannem geliyordu yanıma. Benimle aynı karyolada uyuyordu bile. Ama o günlerin en parlak izlenimini Çingene bırakmıştı bende: Yapılı, geniş göğüslüydü; kıvırcık saçlı başı kocamandı. Bir akşamüzeri pek güzel giyinip geldi odama. Üzerinde altın rengi bir gömlek, pilili bir pantolon vardı. Gıcırdayan çizmeleri akordeon gibi kat kattı. Saçları parlıyordu, gür kaşlarının altından gözleri fıldır fıldırdı. Simsiyah çizgi gibi bıyığının altından bembeyaz dişleri görünüyordu. Sürekli yanan lambanın kırmızı ışığını yumuşakça yansıtan gömleği ateş gibi yanıyordu.

Kolunu dirseğine kadar sıyırıp ovuşturarak kırmızı yara izlerini gösterdi.

“Bak, şu yaralara! Daha da kötüydüler, şimdi biraz geçtiler. Düşünebiliyor musun: Dedenin çok öfkelendiğini, seni kırbaçladığını görünce bu kolumu uzattım önüne, çubuğun kırılmasını bekliyordum, ama çubuk koluma peş peşe inmeye başladı, bu arada büyükannen ya da annen alıp götürdü seni! Çubuk kırılmadı, esnekti, deden ıslatmıştı onu! Ama gene de az geldi sana çubuk, ne kadar az geldiğini görüyor musun? Küçük bir numara yaptım işte, kardeşim!..”

İpek gibi, yumuşak bir kahkaha attı, bir kez daha ovuşturdu şişmiş kolunu, gülerek ekledi:

“Sana öyle acımıştım ki, gırtlağımın kuruduğunu hissettim! Çok kötüydü! Çubuk durmadan iniyordu...”

At gibi burnundan sesli soluyup başını iki yana sallayarak durmadan anlatıyordu. Birden sade, çocuksu, yakın olmuştu bana.

Onu çok sevdiğimi söyledim; unutamayacağım içten bir cevap verdi:

“Ben de seni seviyorum, sevdiğim için o acıya katlandım! Başka birisi için yapar mıydım böyle bir şeyi? Dönüp bakmazdım bile...”

Sonra, ikide bir dönüp kapıya bakarak alçak sesle akıl vermeye başladı bana:

“Seni bir daha kırbaçlayacak olurlarsa, beni dinle, kendini kasma, bedenini serbest bırak, anlıyor musun? Kendini kasarsan daha çok acı duyarsın. Ama yumuşak olması için sen serbest bırak bedenini, pestil gibi öylece yat; hiç sıkma kendini, sadece soluk al, avazın çıktığınca bağır... bunu unutma, o zaman çok daha az acı duyarsın!”

Sordum ona:

“Bir daha kırbaçlayacak mıdır beni?”

Çingene çocuk gayet sakin, “Kırbaçlamaz olur mu!” dedi. “Elbette kırbaçlayacaktır! Sık sık yatıracaktır seni kırbaca...”

“Neden?”

“Deden öyle olmasını istediği için...”

Yeniden endişeli bir tavırla anlatmaya başladı:

“Çubuğu kaldırıp doğrudan indiriyorsa sakin, yumuşak, kıpırdamadan öylece yat; ama derini yüzmek için, indirdikten sonra çubuğu kendine doğru çekiyorsa, kıvrılarak bedenini çubuğa doğru götür, anlıyor musun beni? O zaman daha az acır!”

Siyah, şaşı gözünü kırparak ekledi:

“Bu konuda mahalle bekçisinden bile ustayımdır! Derimden istersen deri pantolon bile diktirebilirsin, o kadar serttir!”

Onun neşe okunan yüzüne bakıyor, büyükannemin anlattığı “Prens İvan”, “Salak İvancık” masallarını hatırlıyordum.

1. Söz oyunu yapılıyor. Rusçada parot sözcüğünün başka anlamları yanında “sökmek” ve “kırbaçlamak” anlamları da vardır.

III

İyileştiğim zaman Çingene çocuğun evde özel bir yeri olduğunu öğrenmiştim: Dedem öteki çocuklara olduğu gibi sık sık ve öfkeyle bağırmıyordu ona; arkasından gözlerini kısarak başını sallayarak şöyle diyordu:

“Çok yaman bir çocuk şu Çingene, çok becerikli! Bu dediğimi unutmayın: İleride esaslı biri olacak!”

Dayılarım da iyi, dostça davranıyorlardı ona; hemen her gün kötü bir şaka düzenledikleri Grigori Usta’ya yaptıkları gibi “alaya almıyorlardı” onu. Oysa ustaya neler yapıyorlardı: Ya makasını ateşte ısıtıp veriyorlardı eline, ya sandalyesinin minderine sivri ucu yukarıya gelecek biçimde çivi yerleştiriyorlardı, gözleri pek iyi görmeyen adamcağızın önüne değişik renkte kumaş parçaları koyuyorlardı... o da hepsini bir arada dikiyor, bunun için dedemden laf işitiyordu.

Bir gün yemekten sonra mutfakta tahta sıranın üzerinde uyurken yüzüne kırmızı anilin boya sürdüler; uzun süre öyle boyalı yüzle, gülünç bir biçimde dolaştı. Kır sakalında gözü andıran kocaman, yuvarlak, mat iki leke vardı; hemen altında da hüzünlü, uzun, koyu kırmızı, dile benzeyen bir şey sarkıyordu.

Dayımlarda böyle şakaların sonu yoktu. Ama usta hepsine sesini çıkarmadan katlanıyor; önce kendi kendine hafiften mırıldanıyor, ütüye, makasa, maşaya ya da yüksüğe dokunmadan parmaklarını bol bol tükürüklüyor, elini ondan sonra uzatıyordu. Onun için bir alışkanlık olmuştu bu. Öyle ki, yemekte bile bıçağı ya da çatalı alırken parmaklarını tükürüklüyor, çocukların gülmesine neden oluyordu. Canı acıyınca ablak yüzünde kırışıklıklar oluşuyordu ve bu kırışıklıklar kaşlarını kaldırarak tuhaf bir biçimde alnına geçiyor, oradan dazlak kafasının bir yerlerinde kayboluyorlardı.

Oğullarının bu oyunlarını dedemin nasıl karşıladığını hatırlamıyorum, ama büyükannem yumruğunu sallayarak gözdağı veriyordu onlara:

“Utanmaz, arlanmaz insanlar! Hainler!”

Gelgelelim, dayılarım Çingene çocuğun arkasından olumsuz, alaylı şeyler söylüyor, onun işini eleştiriyor, “Hırsız, tembel,” diyorlardı .

Onların neden böyle konuştuklarını soruyordum büyükanneme.

Her zaman olduğu gibi seve seve, anlayabileceğim bir dille anlatıyordu bana:

“Çünkü, biliyor musun, ikisi de, kendi atölyeleri olduğunda Vanyacığımı kendine almak istiyor, işte bunun için birbirlerine karşı böyle kötülüyorlar çocuğu; işe yaramaz olduğunu söylüyorlar. Sahtekârlık, kurnazlık yapıyorlar. Vanyacığımın onlara gitmeyeceğinden, dedenin yanında kalacağından korkuyorlar. Deden de bakarsın... üçüncü atölyeyi onunla birlikte açar. Dayıların işine gelmez bu, anladın mı?”

Hafiften gülüyordu büyükannem:

“Akıllarınca kurnazlık ediyorlar, günah işliyorlar! Ancak, deden her şeyin farkında, bu yüzden, inadına kışkırtıyor dayılarını: ‘Onu askere almamaları için, Vanya’ya askerliğini yaptı belgesi alacağım. Çünkü bana lazım o!’ Ama dayıların buna kızıyorlar, böyle bir şeyin olmasını istemiyorlar; bunun için verilecek paraya acıyorlar... Bu belge pahalı, çünkü.”

Gemide olduğu gibi büyükannemle şimdi de birbirimize çok yakındık. Her gece uyumadan önce masallar veya bir masaldan farksız kendi hayatını anlatıyordu bana. Ailenin iş hayatından, çocukların mal paylaşımından, dedemin kendisi için yeni bir ev alacağından söz ediyordu. Gülümseyerek, bu aileye yabancıymış, kendisi ailenin ikinci büyük kişisi değil, bir komşuymuş gibi konuşuyordu.

Ondan, Çingene çocuğu, bebekken ilkbaharın başlarında yağmurlu bir günde sokağa atılmış bulduklarını öğrendim. Evin önünde tahta sıranın üzerine bırakmışlar onu.

“Bir beze sarıp bırakmışlardı,” diye anlatıyordu büyükannem dalgın ve gizemli bir tavırla. “Sesi zor çıkıyordu, donmak üzereydi.”

“Bebekleri neden sokağa atıyorlar, büyükanne?”

“Annesinin sütü yoktur, çocuğu besleyecek bir şeyi de... Bir süre önce yeni doğmuş bir çocuğun açlıktan öldüğünü duymuştur, korkmuş, kendi çocuğunu da getirip bizim evin önüne bırakmıştır.”

Büyükannem başını kaşıdıktan sonra içini çekerek, tavana bakarak anlatmayı sürdürüyordu:

“Hep fakirlikten, Alekseyciğim... Öyle yoksul insanlar var ki, bilemezsin!.. Ayrıca, evlenmemiş bir kızın çocuk doğurması da istenmez. Ayıptır! Deden Vanyacığı polise teslim etmek istedi, ama ben vazgeçirdim onu. ‘Yanımıza alalım bu çocuğu’, dedim. ‘Tanrı ölen çocuklarımızın yerine gönderdi bize onu’. Evet, on sekiz çocuk doğurdum ben, hepsi yaşasaydı bir sokak boyu, on sekiz evimiz olurdu! Düşünsene, on dört yaşımda kocaya verdiler beni, on beşimde de doğurdum. Ama Tanrım sevdi benim kanımı, bütün çocuklarımı yanına melek olarak aldı. Hem üzülüyorum, hem seviniyorum!”

Büyükannem yatağın kenarında, üzerinde bir gömlekle oturuyordu. Simsiyah saçları, iri bedeniyle, geçenlerde Sergaçlı, sakallı bir ormancının, avluya getirdiği dişi ayıya benziyordu. Kar beyazı göğsünün üzerinde haç çıkararak gülümsüyor, sağa sola sallanıyordu:

“Tanrım iyilerini kendine aldı, kötüleri bana bıraktı. Vanyacığı çok sevdim... zaten çocukları çok severim! Neyse, eve aldık onu, kilisede vaftiz ettirdik, şimdi de güzel güzel yaşıyor aramızda. Önce, ‘Böcek’ diyordum ben ona, kimi zaman böcek gibi ötüyordu çünkü. Tam bir böcek gibi de dolaşıyordu ortalarda. Sev onu, çok iyi bir çocuktur!”

Hem seviyordum Vanya’yı, hem ona hayrandım.

Dedem hafta içinde yaramazlık yapan çocukları kırbaçladıktan sonra kiliseye gittiği cumartesi günleri mutfakta anlatılmaz neşeli bir hayat başlıyordu: Çingenecik sobadan simsiyah hamamböceklerini çıkarıyor, onları yan yana bağlıyor, kâğıttan kesip yaptığı kızaklara onları koşuyor, güzelce kazınıp temizlenmiş masanın üzerinde dörtnala koşturuyordu. Hamamböceklerini ince çıralarla kırbaçlarken naralar atıyordu:

“Hadi Piskopos’un yanına çek bakalım!”

Bir hamamböceğinin sırtına küçük bir kâğıt parçası yapıştırıyor, öndeki kızakların arkasından koşturup bağırıyordu:

“Hey, çuvalı unuttunuz. Papaz arkanızdan getiriyor onu!”

Bir hamamböceğinin ayaklarını birbirine bağlıyordu; böcek kafasını öne vura vura sürünüyordu, Vanyacık el çırparak çığlıklar atıyordu:

“Zangoç meyhaneden kiliseye, akşam ayinine gidiyor!”

Emir verdiğinde, arka ayaklarının üzerinde, uzun kuyruklarını kıvırarak siyah boncuklar gibi parlak gözlerini kırpıştırarak yürümeye başlayan fare yavrularını gösteriyordu bize. Farelere karşı sevecendi, onları koynunda taşıyor, kendi ağzından şekerle besliyor, öpüyordu. Kendine büyük bir güvenle şöyle diyordu:

“Fareler akıllı, iyi yürekli canlılardır. Ev cinleri çok sever onları! Koruyucu dede, ev cini fareleri besleyen insanlara yardım eder...”

İskambil kâğıtlarıyla, paralarla çeşitli oyunlar yapıyor, çocukların hepsinden daha yüksek çığlık atabiliyordu. Ve bizlerden neredeyse hiç farkı yoktu. Bir gün çocuklarla kâğıt oynarken birkaç kez peş peşe yenilince çok üzülmüş, dudaklarını şişirip oyunu bırakmıştı. Daha sonra burnunu çekerek yakınmıştı bana:

“Biliyorum, bana karşı sözleşmişlerdi! Birbirlerine göz kırpıyor, masanın altından aralarında kartları değiştiriyorlardı. Öyle oyun olur mu? Aslında, hile yapmayı ben onlardan çok daha iyi bilirim....”

On dokuz yaşındaydı Vanya, yaşı dördümüzün toplamından fazlaydı.

Ama ben onu daha çok, cumartesi akşamlarından hatırlıyorum. Dedem ile Mihaylo dayım bir yerlere konuk gidiyorlar, kıvırcık saçları karmakarışık Yakov dayım gitarıyla mutfakta kalıyordu. Büyükannem çayın yanına çeşit çeşit yiyecekler hazırlıyor; masaya, altında pek güzel kırmızı çiçekler olan yeşil sürahiyle votka getiriyordu. Bayramlıklarını giymiş Çingenecik ortalarda topaç gibi dönüyordu. Grigori Usta koyu, parlak gözlüğüyle sessizce; hemen onun arkasından, kırmızı yüzü çiçekbozuğu, kurnaz bakışlı, sesi borudan farksız, küp gibi şişko Yevgenya Dadı geliyordu. Bazı akşamlar, saçları çok uzun Uspenskli zangoç; ayrıca, turna ya da lota balığına benzeyen, karanlık yüzlü, güvenilmez birtakım insanlar da geliyordu.

Hepsi çok çok yiyor, içiyor, derin derin soluyor, çocuklara şekerlemeler veriyor, her birine birer kadeh tatlı likör dolduruyorlardı. Coşkulu, ama tuhaf bir eğlence sürüp gidiyordu.

Yakov dayım gitarını uzun süre akort ediyordu, akordu bitirdikten sonra her zaman aynı şeyi söylüyordu:

“Hadi bakalım, şimdi başlıyorum!”

Kıvırcık saçlarını şöyle bir savurduktan sonra gitarının üzerine eğiliyor, boynunu kaz gibi uzatıyordu; yuvarlak, tasasız yüzü uykulu gibi oluyordu; canlı, hareketli bakışı yağlı bir dumanın içinde sönüyor ve elinde olmadan ayağa kalkıyor, gitarın tellerine hafifçe dokunarak duygulu bir şeyler çalmaya başlıyordu.

Kesin sessizlik isteyen bir müzik yapıyordu; müzik döşemeden, duvarlardan süzülürcesine, uzak bir yerlerden hızla akarak geliyor, yürekleri heyecanlandırarak herkese anlaşılmaz, hüzünlü, tasalı bir duygu veriyordu. Bu duygunun etkisiyle insan herkese de, kendine de acıyordu. Büyükler de çocuklaşıyorlardı, herkes düşünceli bir sessizliğin içinde eriyerek kıpırdamadan oturuyordu.

Onu en dikkatli dinleyen Saşa Mihaylov oluyordu. Ağzı açık, sürekli amcasına doğru uzanıyor, onun gitarına bakıyor, dudaklarından salyalar akıyordu. Arada kendinden öyle geçiyordu ki, sandalyeden düşüyor, elleriyle döşemeye tutunuyor, düştüğü yerden kalkmıyor, döşemeye oturup donuk gözlerini dört açıyordu.

Herkes hayranlık içinde, kıpırdamadan dinliyordu. Yalnızca semaver, gitarın sızlanışlarının duyulmasına engel olmadan, hafiften, kendi şarkısını mırıldanıyordu. Kare biçiminde iki küçük pencere sonbahar gecesinin karanlığına bakıyordu; arada bir, birileri tıklatıyordu pencerenin camlarını. İki yağ mumunun sarı, mızrak gibi sivri ışığı titreşiyordu masada.

Yakov dayım giderek geçiyordu kendinden. Dişleri sıkılı, derin uykudaymış gibi çalıyordu. Yalnızca elleri bambaşka bir yaşamın içindeydi sanki: Sağ elinin bükük parmakları ürkmüş kuşlar gibi titriyorlardı tellerin üzerinde; sol elinin parmakları ise gitarın sapında büyük bir hızla gidip geliyordu.

İçtiği zamanlar dişlerinin arasından tatsız bir ıslık gibi çıkan sesiyle hemen her zaman aynı yanık şarkıyı söylüyordu:

Bir köpek olsaydı Yakov,

Geceleri sabaha kadar ulusaydı Yakov:

Oy, sıkılıyorum ben!

Oy, hüzünlüyüm ben!

Sokaktan bir rahibe geçiyor;

Bir karga tünemiş çite.

Oy, sıkılıyor canım!

Sobanın arkasında bir ocak çekirgesi ötüyor,

Hamamböcekleri huzursuz,

Oy, canım sıkılıyor!

Bir dilenci asmış çoraplarını kurusun diye,

Başka bir dilenci çalmış çoraplarını!

Oy, çok sıkılıyor canım!

Oy, çok hüzünlüyüm!

Bu şarkıya dayanamıyordum; dayım dilencilerin şarkısını söylemeye başladığında dayanılmaz bir keder içinde hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlıyordum.

Çingenecik, parmaklarını siyah saçlarına geçirmiş, mutfağın köşesine bakarak burnundan sesli sesli soluyor, şarkıyı herkes gibi dinliyordu. Arada, hiç beklenmedik bir biçimde efkârlı, haykırıyordu:

“Ah, sesim güzel olsaydı... aman, ne şarkılar söylerdim size!”

Büyükannem içini çekerek şöyle diyordu:

“Yakovcuğum, yüreğimizi dağladığın yetti artık! Hadi, Vanyacığım, kalk sen de biraz dans et ...”

Yakov ile Çingenecik her zaman yapmıyorlardı büyükannemin dediğini; ama dayım kimi zaman bir an için avucunu tellerin üzerine bastırıp yumruğunu sıkarak yere görünmeyen, ses çıkarmayan bir şey atmış gibi yapıyor, bağırıyordu:

“Hüzünlenmek yetti artık! Hadi, Vanyacığım, kalk!”

Çingenecik üstünü başını düzeltip sarı gömleğini aşağı çekip çivilerin üzerinde yürüyormuş gibi dikkatlice yürüyerek çıkıyordu ortaya. Esmer yanakları o anda kıpkırmızı oluyordu; dudaklarında mahcup bir gülümseme, şöyle diyordu:

“Hareketli bir şey çalın, Yakov Vasiliç!

Gitar coşuyordu, topuklar yere vuruyor, masanın üzerinde, raflarda tabaklar şıngırdamaya başlıyordu; mutfağın orta yerinde de Çingenecik, kollarını kanat gibi iki yana açıp bacaklarını gözle görünemeyecek kadar çabuk hareket ettirerek gerçek bir alıcı kuş gibi oynuyor, çömeliyor, kırlangıç gibi birden sıçrıyor, altın rengi ipek gömleğiyle dönerek her yanı aydınlığa boğuyor, ipek titreyerek dökülerek sanki yanıyor ve süzülüyordu.

Durmadan, dinlenmeden, kendinde değilmiş gibi dans ediyordu Çingenecik. Sanki o anda biri kapıyı açacak olsa, öylece dans ederek sokağa çıkacak, kentte bilinmeyen bir yerlere oynayarak gidecekti...

Yakov dayım ayaklarını yere vurarak haykırıyordu:

“Yandan kes!”

Ve ıslık çalıyor, heyecanla bağırarak komik şarkılar söylüyordu:

Ah, ah! Pabuçlarıma acımasam,

Karıdan da, çocuklardan da kaçardım!

Masadakiler de coşuyordu, bir yerleri yanıyormuş gibi, arada bir onlar da bağırıyor, çığlıklar atıyorlardı. Sakallı usta elini çıplak kafasında dolaştırıyor, bir şeyler homurdanıyordu. Böyle bir akşam, bana doğru eğilmiş, doğrudan kulağıma, yetişkin biriymişim gibi, şöyle fısıldamıştı:

“Aleksey Maksimiç, şu anda baban burada olsaydı, bir ateş de o yakardı! Mutlu, iyi bir adammış! Hatırlıyor musun sen babanı?”

“Hayır.”

“Öyle mi? Büyükannenin eline geçseydi, görürdü gününü!”

Sonra ayağa kalktı. Uzun boyuyla, kutsal bir ikonayı andıran bitkin bedeniyle büyükannenin önünde eğildi, olağanüstü kalın sesiyle yalvarmaya başladı:

“Akulina İvanovna, lütfet, şöyle bir dönüver! Bir zamanlar Maksim Savvateyev’le döndüğünüz gibi! Mutlu et bizi!”

Büyükannem gülerek ezile büzüle karşılık verdi:

“Sen ne diyorsun, Grigori İvaniç Efendi. Dans etmek kim, ben kimim! Herkesi güldüremem kendime...”

Ama herkes yalvarmaya başladı ona ve genç gibi ayağa fırladı birden, eteğini düzeltti, doğruldu, ağır başını geriye attı, haykırarak şöyle bir dolandı mutfağın içinde.

“Güleyim demeyin ha! Sağlığınıza! Hadi, Yakovcuğum, tıngırdat tellerini!”

Dayım birden silkindi, doğruldu, gözlerini kıstı, ağırdan ağırdan çalmaya başladı. Çingenecik bir an durdu, birden sıçrayıp çömelip bacaklarını öne atarak büyükannemin çevresinde dönmeye başladı. Büyükannem ise kollarını yana açtı, kaşlarını kaldırdı, siyah gözleriyle uzaklara bir yerlere bakarak havada sessizce süzülüyor gibi oynamaya başladı.

Onu böyle oynarken görünce gülmek geldi içimden, sesli gülümsedim. Grigori Usta tehdit eder gibi salladı bana parmağını, büyüklerin hepsi ayıplar gibi baktı benden yana.

“Yeter artık, Vanyacığım,” dedi usta gülümseyerek. Çingenecik sesini çıkarmadan kenara çekildi, kapının eşiğine oturdu; bu arada Dadı Yevgenya boynunu yana yatırıp hoş, alçak bir sesle şarkı söylemeye başladı:

Cumartesiye kadar, bütün hafta,

Dantel ördü kız,

Çalışmaktan yorgun düştü,

Derman kalmadı kollarında!

Büyükannem dans etmiyor, sanki bir şeyler anlatıyordu. İşte, bir an düşündükten sonra sallanarak elinin altından çevresine bakarak sakin sakin yürümeye başladı. İri bedeni kararsızca yalpalıyor, ayakları yere dikkatli basıyordu. Bir şeyden korkmuş gibi ansızın durdu, yüzünde kaslar çekildi, kaşları çatıldı ve o anda tatlı, hoş bir gülümseme aydınlattı yüzünü. Birine yol veriyormuş gibi yanındakini koluyla itip kenara çekildi; başını önüne eğdi, sesleri dinleyerek daha da neşeli gülümseyerek öyle kaldı. Sonra birden hareketlendi, hızla dönmeye başladı. Sanki daha bir büyümüş, boyu uzamıştı. Artık kimse gözünü ayıramıyordu ondan... O anda öylesine güzelleşmiş, sevimli olmuş, bir mucizeyle gençliğine dönmüştü!

Bu arada Dadı Yevgenya boru gibi uğulduyordu:

Pazar günü ayinden sonra

Gece yarısına kadar dans ettim.

Sokaktan eve en son dönen ben oldum,

Yazık, çabuk bitti eğlence!

Dans ettikten sonra semaverin yanındaki yerine oturdu büyükannem. Herkes övüyordu onu, o ise saçlarını düzeltirken şöyle diyordu:

“Kesin artık! Siz nasıl dans edilir, görmemişsiniz daha! Bizim Balahna’da bir kız vardı, ama kimin nesiydi, adı neydi, hatırlamıyorum, onun dansını seyrederken sevincinden ağlayanlar bile olurdu! Bazen onu öyle seyrederken kendini bayramda sanırdın... O anda başka bir şey istemezdi canın! Kıskanırdım o günahkârı!”

“Dans edenler dünyanın en birinci insanlarıdır!” dedi Dadı Yevgenya kalın sesiyle ve Davud’u anlatan bir şarkı söylemeye başladı, o arada Yakov dayım Çingeneciğe sarılıp şöyle dedi:

“Lokantalarda, meyhanelerde dans etmelisin sen, insanların başını döndürürsün!..”

“Ben sesim güzel olsun istiyorum,” diye yakındı Çingenecik! “Tanrı bana güzel ses vermiş olsaydı on yıl şarkı söyledikten sonra rahip olmaya bile razı olurdum!”

Herkes votka içiyordu, en çok da Grigori... Büyükannem onun bardağını peş peşe doldururken, uyarıyordu onu:

“Dikkat et, Grigoriciğim, iyice kör olacak gözlerin!”

Grigori kendinden pek emin, karşılık veriyordu:

“Doldurmana bak sen! Gözlerim lazım değil bana artık, göreceğim kadarını gördüm...”

İçiyor, sarhoş olmuyordu, ama daha konuşkan kesiliyor, hep bana babamdan söz ediyordu:

“Yürekli adammış, dostum, Maksim Savvateiç...”

Büyükannem içini çekerek onaylıyordu:

“Evet, çocuğum...”

Her şey son derece ilginçti, sürekli heyecan içindeydim ve olanlardan sakin, bitmeyen bir hüzün doluyordu yüreğime. Herkesin içinde hüzün ile sevinç neredeyse birbirinden ayrılmadan bir aradaydı; yakalanamayan, anlaşılamayan bir çabuklukla birbirinin yerine geçiyorlardı.

Bir akşam Yakov dayım iyice sarhoş değilken, kıvırcık saçlarına, hafiften kırlaşmış seyrek bıyıklarına, burnuna, sarkık dudağına asılarak üzerindeki gömleği yırtıp parçalamaya başladı. Gözyaşları dökerek haykırıyordu:

“Nedir bu böyle, nedir? Neden?”

Yanaklarını, alnını tokatlıyor, göğsünü yumrukluyor, hüngür hüngür ağlıyordu:

“Aşağılık, rezil, namussuz herif!”

Grigori bağırıyordu:

“Çok doğru! Haklısın!..”

Biraz içkili olan büyükannem ellerinden tutmuş, oğlunu sakinleştirmeye çalışıyordu:

“Yeter, Yakovcuğum, Tanrı verir cezasını!”

İçtiği zamanlar çok daha hoş oluyordu büyükannem: Siyah gözleri gülümsüyor, herkesin ruhunu ışığıyla ısıtıyordu. Mendiliyle al al olmuş yüzünü yelpazeleyerek, tatlı sesiyle şöyle diyordu:

“Tanrım, Tanrım! Her şey ne güzel! Evet, bakın, ne güzel her şey!”

Onun yüreğinin haykırışıydı bu, hayatının parolası...”

Hiçbir şeyi umursamayan dayımın gözyaşları, haykırışları çok şaşırtmıştı beni. Onun neden ağladığını, küfürler ettiğini, kendini hırpaladığını sordum büyükanneme.

Büyükannem her zamankinin tersine, isteksizce cevap verdi:

“Her şeyi bilmen gerekmiyor! Daha erken senin için. Hele büyü biraz, ondan sonra öğrenirsin...”

Onun bu cevabı daha da büyük bir merak uyandırdı bende. Atölyeye gidip Vanya’ya sordum, o da bir şey söylemek istemedi, yandan ustaya şöyle bir bakıp pek sakin gülümsedi, beni atölyeden iterek çıkarmaya çalışırken haykırdı:

“Bırak bu işleri, çık dışarı! Yoksa kazana atar, boyarım seni!”

Usta, üzerinde üç kazanın olduğu geniş, alçak sobanın önünde ayakta duruyor, kazanları elindeki uzun, siyah kepçeyle karıştırıyor, kepçeyi kaldırıp renkli damlaların nasıl aktığına bakıyordu. Ateş, ustanın, papaz cüppesi gibi alacalı bulacalı önlüğünde yansıyarak gürül gürül yanıyordu. Boyalı su fokur fokur kaynıyordu kazanlarda, keskin buhar, yoğun bir bulut olarak kapıdan çıkıyor, kuru avluya yayılıyordu.

Usta, gözlüklerinin arkasından bulanık, kırmızı gözleriyle baktı bana, kaba bir tavırla Vanya’ya seslendi:

“Odun getir! Görmüyor musun, bitti odun!”

Çingenecik koşarak avluya çıkınca Grigori teknenin kenarına oturdu, işaret edip beni yanına çağırdı:

“Gel buraya!”

Kucağına oturttu beni; sıcak, yumuşak sakalını yanağıma sürterek unutamayacağım bir şey söyledi bana:

“Dayın öldüresiye dövdü karısını, şimdi de vicdanı sızlıyor, acı çekiyor... anladın mı? Her şeyi bilmelisin, dikkat et, yoksa iyi olmaz senin için!”

Böyle derken Grigori de büyükannem gibi sakin, ama sertti, gözlüklerinin arkasından her şeyi görüyordu sanki.

Hiç acele etmeden, şöyle anlatıyordu:

“Nasıl dövmüş dersin? Kadıncağızla yatmış, uyuyacak, yorganı zavallının başına çekmiş, bastırmış, vurmaya başlamış. Ne için? Kendi de bilmiyor...”

Usta, kucağında odunlarla dönüp ellerini ısıtmak için ateşin önünde çömelen Vanya’ya bakmadan bana akıl vermeyi sürdürüyordu:

“Belki de karısı ondan güzel olduğu, karısını kıskandığı için dövüyordu. Kaşirinler güzeli sevmezler, kardeş, kıskanırlar, kabul de edemezler, yok ederler onu! İstersen, babanı nasıl ortadan kaldırdıklarını sor büyükannene. Büyükannen açık açık anlatır sana her şeyi, yalanı sevmez, çünkü, kabullenemez. Şarap içse, enfiye çekse de, çok iyi bir kadındır. Ne mutlu ona! Kıymetini bil büyükannenin...”

Sonra itti beni, avluya çıkıyordum. Üzgündüm, korkuyordum. Holde Vanya yetişti arkamdan, başımdan tuttu, hafifçe fısıldadı:

“Dayından korkma, o iyi biri; dosdoğru gözlerinin içine bak, bundan hoşlanır.”

Her şey çok tuhaftı, heyecanlandırıyordu beni. Başka türlü bir hayat görmemiştim; ama bulanık olarak hatırlıyordum, annemle babam böyle yaşamıyorlardı: Birbirleriyle daha değişik konuşuyorlardı, başka türlü bir neşeleri vardı, hep yan yana yürüyor, yan yana oturuyorlardı. Akşamları çoğu zaman pencerenin önünde oturup uzun uzun gülüşüyor, yüksek sesle şarkılar söylüyorlardı. İnsanlar sokakta toplanıyor, onlara bakıyorlardı. Sokakta herkes dönüp onlara bakıyordu. Burada insanların yukarıya kalkık yüzleri komik bir biçimde, yemekten sonra masanın üzerinde kalan kirli tabakları hatırlatıyordu bana. Herkes çok az gülüyordu burada, her zaman da anlaşılmaz oluyordu gülüşleri. Nedense, sık sık birbirlerine bağırıyor, birbirlerini tehdit ediyorlardı, köşelerde gizli gizli fısıldaşıyorlardı. Çocuklar sessizdi, ortalarda pek görünmüyorlardı; sanki, yağmurun yere yapıştırdığı toz gibi, eziktiler. Evde kendimi yabancı hissediyordum. Bu hayat bedenime onlarca iğne batırıyor gibi, her şeyiyle heyecanlandırıyordu beni, olayları gergin bir dikkatle izlemeye zorluyordu.

Vanya ile dostluğum gün geçtikçe güçleniyordu. Büyükannem güneşin doğmasından gece geç vakte kadar ev işleriyle uğraşıyordu; bense neredeyse bütün gün Çingeneciğin çevresinde dolaşıp duruyordum. Dedem beni kırbaçladığı zamanlar gene kolunu araya uzatıyor, ertesi gün de şişmiş kolunu gösteriyordu bana, üzgün olduğunu söylüyordu:

“Hiç gereği yoktu! Böylece sen daha az acı duyuyorsun ama... bir de benim koluma bak! Bir daha yapmayacağım, o zaman görürsün!”

Ama bir dahaki seferde gene çekiyordu aynı gereksiz acıyı.

“Hani bir daha yapmayacaktın?”

“Yapmayacaktım, ama gene de soktum işte... Sanki farkına varmadan oldu...”

Kısa bir süre sonra Çingenecik’le ilgili, benim ona karşı ilgimi de, sevgimi de daha çok artıran yeni bir şey öğrendim.

Çingenecik, her cuma, dizlerine kadar uzanan gocuğunu giyip başına ağır şapkasını geçiriyor, yeşil kuşağını beline sıkı sıkı sarıyor; büyükannemin sevgili atı, şekeri çok seven yaramaz doru atı Şarap’ı büyük kızağa koşup pazara bir şeyler almaya gidiyordu. Bazen uzun süre dönmüyordu. Evde herkes onu merak ediyor, pencerelerde, buz tutmuş camı soluğuyla eritip dışarı bakıyor, onun gelmesini bekliyordu.

“Hâlâ gelmedi mi?”

“Hayır!”

En çok büyükannem heyecanlanıyordu. Dayılarıma, dedeme şöyle diyordu:

“Ah, ah, çocuğu da atımı da öldüreceksiniz! Hiç utanma yok mudur sizde! Suratsızlar! Pazara gönderecek başka birini bulamadınız mı? Tanrı belanızı versin!”

Dedem homurdanıyordu:

“Tamam, tamam. Bir daha göndermeyiz...”

Kimi zaman Çingenecik eve ancak akşamüzeri dönüyordu. Dayılarım, dedem koşarak avluya çıkıyorlardı. Onların arkasından büyükannem enfiye çekerek nedense her zaman, hantal, dişi bir ayı gibi koşup soluğu avluda alıyordu. Çocuklar koşup geliyorlardı, domuz yavrusu, kuş, balık, her çeşidinden parça parça et yüklü kızağın neşeyle boşaltılması başlıyordu.

Dedem keskin bakışlarıyla yüke şöyle bir bakıp, “Sana söylenen her şeyi aldın mı?” diye soruyordu.

İvan, kızaktan atlarken, ısınmak için yalnızca başparmağı olan eldivenli ellerini ovuşturarak pek neşeli, cevap veriyordu:

“Her şey tamam.”

Dedem sert bir tavırla, “Eldivenleri öyle ovuşturma, para verildi onlara,” diyordu. “Para arttı mı?”

“Hayır.”

Dedem kızağın çevresini ağır adımlarla şöyle bir dolandıktan sonra sesini yükseltmeden, “Gene bir sürü şey almışsın,” diyordu. “Sakın, para vermeden bir şey almış olmayasın? Bundan hoşlanmam ben.”

Ve yüzünü buruşturup hemen gidiyordu.

Dayılarım neşeyle atılıyorlardı kızağa, bir kuşu, balığı, kaz ciğerini, inek ayağını, kocaman bir parça eti havaya kaldırıp ıslık çalıyor, neşeyle bağırıp çağırıyorlardı:

“Eh, doğrusu iyi iş başarmışsın!”

Özellikle Mihaylo dayım çok seviniyordu: Kızağın çevresinde zıp zıp zıplıyordu. Fıldır fıldır gözlerini kısarak büyük bir hazla dudaklarını şapırdatarak ağaçkakan gagası gibi burnuyla her şeyi kokluyordu. Babası gibi o da sıska, ama biraz daha uzun boylu, yıllanmış bir kütük gibi simsiyahtı.

Üşümüş ellerini yenlerinin içine çekmiş, soruyordu Çingene’ye:

“Babam ne kadar para vermişti sana?”

“Beş ruble.”

“Ama burada on beş rublelik şey var. Peki sen ne kadar para harcadın?”

“Dört ruble on kapik.”

“Demek, şu anda doksan kapik var cebinde. Görüyor musun, Yakov, para nasıl birikiyor?”

Soğukta yalnız bir gömlekle duran Yakov dayım gözlerini kırpıştırarak mavi, soğuk gökyüzüne bakıp sessizce gülüyor. “Vanyacığım,” diyordu tembel tembel, “birer kemik atarsın bize artık...”

Büyükannem atı çözüyordu.

“Ne oluyor, çocuklar? diye sesleniyordu. Kemik de nereden çıktı? Taşımak işinize gelmiyor galiba? Hadi bakalım, gevezeliği bırakın!”

Besili, kocaman Şarap gür yelesini savurarak beyaz dişleriyle büyükannenin omzundan ipek atkısını çekeliyor, neşeli gözleriyle onun yüzüne bakıyor, başını silkeleyerek kirpiklerindeki kırağıyı döküyor, sakin, kişniyordu.

“Ekmek mi istiyorsun?”

Büyükannem atın dişleri arasına bol bol tuzlanmış kocaman bir parça ekmek sıkıştırıyordu, önlüğünü ağzının altında bir torba gibi tutup atın ekmeği yiyişini pek dalgın, izliyordu.

Çingenecik de, genç at gibi oynaşarak sokuluyordu büyükannenin yanına.

“Büyükanneciğim, çok iyi bir at bu, çok da akıllı...”

Büyükanne ayağını yere vurarak bağırıyordu ona:

“Çekil şuradan, kuyruk sallayıp durma bana! Çok iyi biliyorsun ki, bugün sevmiyorum seni.”

Büyükannem bana, Çingeneciğin pazarda satın aldığından çok, çaldığını söylüyordu. Canı sıkkın, şöyle diyordu:

“Deden bir beşlik veriyor ona, üç rublesiyle bir şeyler alıyor, on rublelik de çalıyor. Çalmadan edemiyor, edepsiz! Bir kez deneyecek oldu, kimse bir şey söylemedi ona, evde güldü herkes, başarısı için övdüler onu, o gün bugündür hırsızlığı adet edindi. Deden gençliğinde çok yoksulluk çektiği için yaşlılığında açgözlü oldu... Para onun için öz çocuklarından da kıymetli, bedavaya bayılıyor! Mihaylo ile Yakov’a gelince...”

Elini sallayıp bir an susuyordu büyükannem, sonra kapağı açık enfiye tabakasına bakarken homurdanarak sürdürüyordu konuşmasını:

“Evet, Alekseyciğim, zor bir durum bu... Ama onları kör bir köylü alıştırdı buna, şimdi çıkabilirsen çık bakalım işin içinden! Bir gün yakalayacaklar Vanyacığımı, öldüresiye dövecekler...”

Bir an sustuktan sonra ekliyordu:

“Eh! Bizde kural çoktur, ama doğru olanı yoktur...”

Ertesi gün, bir daha hırsızlık yapmaması için yalvarmaya başlıyordum Çingeneciğe.

“Yoksa çok fena dövecekler seni...”

“Yakalanmam, kaçarım,” diyordu gülümseyerek. “Hızlı bir at gibi çeviğimdir!” Ama hemen üzgün, asıyordu yüzünü. “Evet, biliyorum, hırsızlık kötü ve tehlikelidir. Can sıkıntısından çalıyorum. Hem, para da bende kalmıyor, dayıların bir hafta içinde hepsini parça parça alıyorlar benden. Paraya acıdığım yok benim, varsın alsınlar! Karnım tok ya...” Birden elimi tutup hafifçe sallıyordu:

“Çok zayıfsın, ellerin incecik, ama kemiklerin sağlam, büyüyünce çok güçlü biri olacaksın. Bak ne diyeceğim sana: Gitar çalmayı öğren, söyle Yakov dayına, sana öğretsin! Henüz küçüksün, ama önemli değil! Küçüksün ve canın sıkkın. Dedeni sevmiyor musun sen?”

“Bilmiyorum.”

“Ben Kaşirinlerin içinde büyükanneden başka hiç kimseyi sevmiyorum, Şeytan görsün suratlarını!”

“Ya beni?”

“Sen Kaşirinlerden değilsin; Peşkovlardansın sen, başka bir kan, başka bir ailedir Peşkovlar.”

Birden sıkı sıkı sarılıyordu bana, neredeyse havaya kaldırıyordu.

“Ah, sesim güzel olsaydı, ah Tanrım! Şarkılarımla yakardım insanları... Hadi, kardeşim, çalışalım artık...”

Yere bırakıyordu beni, ağzına bir avuç küçük çivi alıp büyük, dört köşe bir tahtanın üzerine siyah bir havluyu gererek çivilemeye koyuluyordu.

Kısa bir süre sonra öldü Çingenecik.

Bu şöyle oldu: Avlu kapısının yanında duvara dayalı, haç biçiminde budaklı, kalın bir meşe kütüğü vardı. Uzun zamandır oradaydı. Eve geldiğim ilk günlerde dikkatimi çekmişti. Kütük o zamanlar taze ve sarıydı, ama sonbahar yağmurlarının altında simsiyah olmuştu. Acı bir koku yayılıyordu ondan ve dar, çamurlu avluda bütünüyle gereksizdi.

Yakov dayım, karısının mezarının üzerine koymak için satın almıştı onu, ölüm yıldönümümde haçı sırtında mezara götüreceğini ant içmişti.

Kışın başlarında bir cumartesi geldi o gün. Dondurucu soğuk, rüzgârlı bir gündü, çatılardan karlar dökülüyordu. Herkes avluya çıkmıştı. Dedem ile büyükannem dua etmek için önden, bazı hatalarım yüzünden beni evde bırakıp üç torunuyla birlikte mezarlığa gitmişlerdi.

Dayılarım, ikisinin üzerlerinde de siyah gocukları, haçı kaldırıp yanlardan altına girip tuttular; Grigori ile yabancı biri daha, ağır kütüğü Çingeneciğin geniş omuzlarına koydular. Çingenecik şöyle bir yalpaladı, bacaklarını iki yana açtı.

“Götüremeyecek misin?” diye sordu Grigori.

“Bilmiyorum. Sanki biraz ağır...”

Mihaylo dayım sinirle bağırdı:

“Kapıyı aç, Şeytan!”

Yakov dayım ise şöyle dedi:

“Utan Vanya, utan, biz seninkinden daha ağırını taşıyoruz!”

Grigori avlu kapısını açarken Vanya’yı sertçe uyardı:

“Dikkat et, bir yerini incitme! Tanrı yolunuzu açık etsin!”

Sokağa çıktıklarında bağırdı Mihaylo dayım:

“Salak herif!”

Avluda olanlar, haçı götürmelerine sevinmiş gibi gülümsemeye, yüksek sesle konuşmaya başlamışlardı.

Grigori İvanoviç elimden tutup beni atölyeye götürürken öyle diyordu:

“Bakarsın, bugün kırbaçlamaz seni deden, yumuşak bakıyor çünkü...”

Atölyede, boyaya hazırlanmış yün yığınının üzerine oturttu beni, özenerek omuzlarıma kadar her yanımı yünle sardı, kazanlardan çıkmakta olan buharı koklayarak dalgın, şöyle dedi:

“Otuz yedi yıldır tanıyorum dedeni, Vanyacığım, ilk zamanki işleri gördüm, şimdikileri de görüyorum. Eskiden iki dost gibiydik, bu işe birlikte başladık, her şeyi birlikte düşündük. Kafası çalışıyor senin dedenin! Görüyorsun, o patron oldu, ben beceremedim. Ne var ki, Tanrı bizlerden çok daha zekidir: O yalnızca gülümser, ama en zeki insan aptal gibi gözlerini kırpıştırır. Neye ne dendiğini, sen neyin ne için yapıldığını anlayamıyorsun, oysa her şeyi anlaman gerekir. Yetimlik zordur. Baban Maksim Savvateiç akıllı adamdı, her şeyi anlıyordu, deden de bunun için sevmiyordu onu, akıllı olduğunu kabullenemiyordu...”

Sobada kırmızılı, altın renkli ateşin oynayışına, kazanlardan yükselen süt rengi buharın, yosun tutmuş aralarından gökyüzünün mavi şeritlerle göründüğü eğri tavanda açık gri kırağı damlacıkları oluşturmasına bakarken bu iyi niyetli sözcükleri dinlemek hoşuma gidiyordu. Rüzgâr biraz dinmişti. Bir yerlerde güneş çıkmıştı. Bütün avlu sanki cam tozuyla kaplıydı. Sokaktan, geçen kızakların gıcırtıları geliyordu. Evlerin bacalarından mavimsi dumanlar yükseliyordu, karların üzerinde açık gölgeler, gene bir şeyler anlatarak dolaşıyordu.

Uzun boylu, zayıflıktan kemikleri çıkmış, sakallı, şapkasız, iyi niyetli bir büyücü gibi büyük kulaklı Grigori, kaynayan boya kazanını karıştırırken bana akıl vermeyi sürdürüyordu:

“Herkesin gözlerinin içine bak; sana bir köpek saldırdığında onun da gözlerinin içine bak, hemen duracaktır...”

Kalın gözlüğü burnunun üzerine ağırlık yaptığı için burnunun ucu morarmıştı, büyükanneminkini andırıyordu.

Birden kulak kesilip, “Ne oluyor?” dedi. Ayağıyla sobanın kapağını kapayıp koşarak avluya çıktı. Ben de arkasından koştum.

Çingenecik mutfağın ortasında yerde sırtüstü yatıyordu. Pencereden giren geniş iki ışıktan biri başıyla göğsüne, biri bacaklarına vuruyordu. Alnı tuhaf bir biçimde aydınlıktı; kaşları kalkıktı; şaşı gözleri kıpırdamadan, simsiyah tavana bakıyordu; kararmış dudakları pembe kabarcıklar çıkararak titriyordu; dudaklarının kenarından yanaklarına, ensesine, döşemeye kan sızıyordu, döşemede birikiyordu kan... Bacakları gevşek bir biçimde yayılmıştı. Şalvarının ıslak olduğu da belliydi, döşemenin tahtalarına yapışmıştı çünkü. Döşeme kumla güzelce temizlenmişti. Güneş gibi parlıyordu. Döşemede akan kan ışık şeridini geçmiş, kıpkırmızı, kapı eşiğine doğru ilerliyordu.

Çingenecik hareketsizdi; yalnızca, iki yanına uzanmış ellerinin parmakları kıpırdıyor, döşemeye değiyor, boyalı tırnakları güneş ışığında parlıyordu.

Dadı Yevgenya onun yanında yere diz çökmüştü, eline bir mum tutuşturmaya çalışıyordu. Vanya tutamıyordu mumu, düşüyordu mum, kana batıyordu. Dadı kaldırıyordu mumu, eteğine siliyor; tekrar, Vanya’nın titreyen parmaklarının arasına sıkıştırmaya çalışıyordu. Mutfakta fısıltılar dolaşıyordu... Fısıltılar sanki rüzgâr gibi savurdu beni, eşikten dışarı atacak oldu, ama kapının kenarına tutundum.

Yakov dayım titreyerek başını sağa sola çevirerek kupkuru bir sesle şöyle diyordu:

“Ayağı takıldı...”

Bitkin, üzgündü Yakov dayım, gözleri bulanık bakıyor, sık sık seğiriyordu.

“Birden düştü, haçın altında kaldı, sırtını ezdi. Biz de yaralanabilirdik, neyse ki tam zamanında bıraktık haçı.”

Grigori boğuk bir sesle, “Ezilmesine siz neden oldunuz,” dedi.

“Öyle şey olur mu?..”

“Evet, siz!”

Kan hâlâ akıyordu. Eşiğin yanında bir kan gölü oluşmuştu ve göl sanki giderek koyulaşıyor, büyüyordu. Çingenecik uykudaymış gibi inliyor, sanki eriyor, döşemenin içine giriyor gibi, giderek daha yassılaşıyordu.

Yakov dayım, “Babamı getirmesi için Mihaylo, kiliseye atlı adam yolladı,” dedi. “Ben de bir arabaya koyduğum gibi hemen buraya getirdim onu... Neyse ki, ben haçın altında kalmadım, yoksa çok kötü olurdu...”

Dadı mumu tekrar koydu Çingeneciğin eline, gözyaşları dökerek avucunu kapadı.

Grigori yüksek, kaba bir sesle şöyle dedi:

“Başının altına bir şey koy, kadın!”

“Tamam.”

“Şapkasını da çıkar!”

Dadı, Vanya’nın başından şapkasını aldı. Ensesi yere geldi. Başı dönünce kan daha çok akmaya başladı. Ama şimdi ağzının bir yanından akıyordu. Korkunç uzun sürdü kanın böyle akması. Önce, Çingenecik bir süre dinlendikten sonra kalkacak, döşemeye oturup yere tükürdükten sonra şöyle diyecek sanıyordum:

“Vay be...”

Çünkü pazar günleri yemekten sonra uyandığında hep böyle diyordu. Ama şimdi kalkmıyor, eriyor gibi, giderek küçülüyordu. Güneş vurmuyordu ona artık, ışık şeritleri kısalmıştı, yalnızca pencerelerin kenarına düşüyordu. Çingenecik iyice kararmıştı, parmaklarını da kıpırdatmıyordu, dudaklarında köpükler de kaybolmuştu. Başının tepesinin arkasında, kulaklarının yanında üç mum yanıyor, altın rengi ışıklarını savurarak Çingeneciğin simsiyah, karışık saçlarını ışıtıyor, esmer yanaklarında sarı tavşancıklar gibi titreşerek dolaşıyor, sivri burnunun ucuna, pembe dudaklarına düşüyordu.

Dadı yere diz çökmüş, ağlıyor, mırıldanıyordu:

“Güvercinim benim, şahinim, kimsesiz yavrum...”

Korkunç dakikalardı, çok soğuktu. Masanın altına girip saklanmıştım. Sonra rakun kürküyle dedem, yakası kuyruklu mantosuyla büyükannem, Mihaylo dayım, çocuklar, tanımadığım birçok kişi daha daldı mutfağa.

Dedem kürkünü çıkarıp yere atarak bağırmaya başladı:

“Serseriler! Nasıl kıydınız bu yaman çocuğa! Beş yıl sonra değer biçilemez bir adam olacaktı!..”

Yerlerde, Vanya’yı görmeme engel olan giysiler vardı. Masanın altından çıkınca tam dedemin ayaklarının dibinde buldum kendimi. Dedem beni tutup kenara atarken küçük, kırmızı yumruğunu havada savurarak dayılarıma tehditler savuruyordu:

“Hayvanlar!”

Sonra tutunarak bir iskemleye oturdu; kuru kuru soluyarak gıcırtılı bir sesle, “Bilirim ben sizi,” diye devam etti. “Sizi rahatsız ediyordu... Ah, Vanyacığım... Aptal çocuğum benim! Ne yaptın öyle? Hı? Sana soruyorum, Ne yaptın? Her şeyi berbat ettin! Bu son yıllar Tanrım hiç sevmiyor bizi, öyle değil mi anacığım? Hı?”

Büyükannem yere oturmuş, Vanya’nın yüzünü, başını, göğsünü okşuyordu; üzerine eğilip gözlerine bakıyor, ellerini tutuyor, okşuyor, mumları deviriyordu. Sonra, yepyeni, siyah mantosuyla, yüzü gözü kapkara, zorlanarak ayağa kalktı, tuhaf bir biçimde fal taşı gibi açtı gözlerini, mırıldandı:

“Boşaltın burayı, lanetliler!”

Dedemin dışında herkes çıktı mutfaktan.

Çingeneciği sade, hatırlanmayacak bir biçimde toprağa verdiler.

IV

Kalın bir yorgana sıkı sıkı sarınmış, geniş bir karyolada yatıyordum. Yere diz çökmüş büyükannemin, bir eli kalbinin üzerinde, ötekiyle arada bir ağır ağır haç çıkararak dua edişini dinliyordum.

Dışarıda sert bir soğuk vardı; ayın yeşilimsi ışığı pencerenin dantel gibi buz tutmuş camlarından süzülerek içeri doluyor, büyükannemin kocaman burunlu, sevimli yüzüne vuruyor, siyah gözlerini fosforlu bir ateşle yakıyordu. İpek başörtüsü saçlarını örttükten sonra siyah, dövme demir bir giysi gibi parlayarak omuzlarından aşağı dökülüyor, yere kadar uzanıyordu.

Büyükannem duasını bitirdikten sonra başörtüsünü sessizce çıkarıyor, özenle katlayıp köşedeki sandığın üzerine koyuyor, yanıma geliyor, ama ben derin uykudaymışım gibi yapıyorum.

Mırıldanıyor büyükannem:

“Biliyorum, numara yapıyorsun, sahtekâr! Uyumuyorsun, değil mi? Evet, uyumuyorsun, şeytan şey! Hadi, ver bana şu yorganı!”

Büyük bir hazla gülümsememi tutamıyorum; o zaman yükseltiyor sesini büyükannem:

“Aaa! İhtiyar büyükannesiyle nasıl dalga geçiyor, görüyor musunuz!”

Yorganı ucundan yakalıyor, büyük bir ustalıkla öyle hızlı asılıyor ki, bir an yatakta havalanıyorum. Birkaç kez döndükten sonra yumuşak yatağa düşüyorum, büyükannem kahkahalarla gülüyor.

“Ne oldu, yaramaz çocuk? Olacağı buydu işte!”

Ama kimi zaman duası çok uzun sürüyordu, gerçekten uykuya dalıyordum, onun yattığını duymuyordum bile.

Genelde üzüntülü, kavgalı, tartışmalı günlerin gecelerinde uzun süre dua ediyordu büyükannem. O zaman dualarını dinlemek çok hoş oluyordu. Büyükannem evde olan biten her şeyi Tanrı’ya ayrıntılarıyla anlatıyordu. Kocaman bedeniyle diz çökmüş, sapasağlam bir tepe gibi dimdik duruyor, önce pek anlaşılamayan bir şeyler fısıldıyor, sonra kalın, gür sesiyle devam ediyordu:

“Sen de biliyorsun, Tanrım, herkes kendini düşünür, büyük oğlum Mihaylo’nun kentte kalması gerekiyor, nehrin karşısına geçmeyi kendine yakıştıramıyor... Orası yeni, bilinmeyen bir yer. Öyle olsa bile ne çıkar bundan... Babamız da Yakov’u daha çok seviyor. İnsanın çocukları arasında ayırım yapması yakışır mı? İnatçı ihtiyar... Biraz akıllandırsan şu ihtiyarı sen, Tanrım...”

Parlak, iri gözleriyle koyu ikonalara bakarak öneride bulunuyordu Tanrısı’na:

“Çocuklarına nasıl davranması gerektiğini öğrenmesi için iyi bir rüya gönder ona, Tanrım!”

Haç çıkarıyor, yere secde ediyor, geniş alnını döşemeye koyuyor, sonra tekrar doğruluyor, konuşmasını ikna edici bir sesle sürdürüyordu:

“Varvara’ya karşı birazcık yumuşak olsaydın! Sana karşı başkalarından daha büyük ne gibi bir günah işledi? Genç, sağlıklı bir kadın acılar içinde yaşıyor. Hem unutma ki, Tanrım, Grigori’nin gözleri gittikçe bozuluyor. Bu gidişle adamcağız sonunda kör olacak, körler için zordur hayat! Grigori kulun bütün hayatını dede için harcadı, bakalım şimdi yardım edecek mi ona dede... Ah Tanrım, ah...”

Pek uysal, derin bir uykuya dalmış, öyle donup kalmış gibi başı önünde, kollarını sarkıtmış, uzun süre susuyordu.

Neden sonra hatırlayıp kaşlarını kaldırıyordu. “Başka ne vardı? Bütün Ortodoksları koru; beni, bu günahkâr kulunu affet... Biliyorsun: Bilerek değil, aptallığımdan günah işliyorum.”

Ve derinden bir göğüs geçirdikten sonra yumuşak, hoşnut bir sesle ekliyordu:

“Her şeyi biliyorsun sen, Tanrım, her şeyi...”

Büyükannemin ona öylesine yakın Tanrısı’yla konuşmasından çok hoşlanıyordum. Sık sık yalvarıyordum ona:

“Tanrı’yı anlatsana bana büyükanne!”

Gözlerini kapayıp kesinlikle oturarak sözcükleri tuhaf bir biçimde uzatarak pek sakin, pek ciddi, anlatıyordu. Arada bir hafifçe doğrulup tekrar oturuyor, kocaman başına başörtüsünü örtüyor, ben uyuyuncaya kadar anlatıyor, anlatıyordu:

“Tanrı, Cennet çayırının ortasında, bir tepede, yemyeşil ıhlamur ağaçlarının altında yakut taşından tahtında oturuyor. Bu ıhlamurlar yıl boyu çiçek açarlar. Cennet’te kış da, sonbahar da yoktur, çiçekler hiç solmaz, Tanrı’nın kullarını mutlu etmek için devamlı açarlar. Melekleri ise yağan kar taneleri ya da oğul vermiş arılar gibi durmadan dönerler Tanrı’nın çevresinde. Beyaz güvercinler gibi gökyüzünden yere iner, sonra tekrar gökyüzüne yükselerek bizimle, insanlarla ilgili bilgi verirler Tanrı’ya. Orada senin de, benim de, dedenin de, herkesin bir meleği vardır; Tanrı kulları arasında ayrım yapmaz. Şimdi senin meleğin gidip şöyle diyecektir Tanrı’ya: ‘Aleksey dedesine dilini çıkardı!’ Tanrı kararını verecektir: ‘Öyleyse, ihtiyar dedesi kırbaçlasın onu!’ Her şeye, herkesin nasıl cezalandırılacağına ya da sevindirileceğine o karar verir. Tanrı’nın her şeyi iyidir, melekler neşelenirler, kanatlarını çırparlar, durmadan şarkı söylerler ona: ‘Şükürler olsun sana, Tanrım, şükürler olsun!’ Sevgili Tanrımız da onlara yalnızca gülümser... İstedikleri şey olmaktadır!”

Büyükannem kendi de gülümsüyordu, başını sallıyordu.

“Peki, büyükanne, sen gördün mü bütün bunları?”

Dalgın, cevap veriyordu büyükannem:

“Görmedim, ama öyle olduğunu biliyorum!”

Tanrı’dan, Cennet’ten, meleklerden bahsederken sanki küçülüyor, pek munis oluyordu büyükannem, yüzü gençleşiyor, dolu dolu gözlerinde sıcak bir ışık oluyordu. Gür, atlas gibi saç örgülerini tutup boynuma doluyor, kıpırdamadan, onun bitmek tükenmek bilmeyen, hiçbir zaman beni sıkmayan masallarını dinliyordum.

“İnsanoğlu Tanrı’yı göremez, o anda gözleri kör olur; yalnızca azizler gözleri açık olarak, bakabilirler ona. Ama melek gördüğüm oldu. Yüreğin temiz olduğunda melekler görünürler sana. Bir sabah ayininden sonra kilisede kalmıştım, ayakta duruyordum; baktım, sunakta duman gibi şeffaf iki şey var, arkalarında her şey görünüyordu, ışık gibi parlaktılar, yerlere kadar uzanan dantel gibi, tülbent gibi kanatları vardı. Mihrabın çevresinde dolanıyorlar, yaşlı Peder İlya’ya yardım ediyorlardı: Peder bitkin kollarını kaldırarak Tanrı’ya dua ediyor, onlar kaldıramadığı kollarını dirseklerinden tutup yukarıda tutuyorlardı. Çok yaşlıydı Peder İlya, gözleri de çok az görüyordu. Yürürken her şeye çarpıyordu. O sabahtan birkaç gün sonra da öldü. Ben onları öyle görünce sevincimden göklere uçtum, yüreğim sızlıyor, gözyaşlarım yanaklarımdan süzülüyordu. Ah, ne mutluydum o anda! Ah, Alekseyciğim, güvercinim benim, çok iyidir Tanrım, yeryüzünde de, gökyüzünde de onun her şeyi çok iyidir...”

“Yani bizim evde de mi?”

Büyükannem haç çıkarıp cevap verdi:

“Büyük Tanrı’ma şükürler olsun... Her şeyimiz iyidir!”

Onun bu dediği şaşırttı beni: Evde her şeyin iyi olduğunu söylemek çok zordu çünkü. Oysa bana evde hayat giderek daha zorlaşıyor gibi geliyordu. Bir gün Mihaylo dayımın odasının önünden geçerken Natalya yengemin beyazlar içinde, kollarını göğsünün üzerinde kavuşturmuş, alçak sesle, ama tuhaf bir biçimde bağırarak odanın içinde dört döndüğünü görmüştüm:

“Tanrım, kurtar beni bu evden, bir yerlere götür...”

Onun Tanrı’ya bu yakarışını anlıyordum, Grigori şöyle homurdandığında onu da anlıyordum:

“Kör olacağım, sokağa atacaklar beni, o zaman çok daha iyi olacak...”

Onun bir an önce kör olmasını, onu evden kovmalarını istiyordum, birlikte giderdik. Söylemiştim ona bunu; gülümsemişti usta, bana şöyle cevap vermişti:

“Tamam, gideriz! Ben de kentte herkese, senin atölye sahibi Vasiliy Kaşirin’in kızından torunu olduğunu anlatırım! Çok etkileyici olacaktır...”

Birçok kez görmüştüm: Natalya yengemin gözlerinin altı mosmordu, sarı yüzünde dudakları şişmişti.

Çok kez sormuştum büyükanneme:

“Dayım dövüyor mu onu?”

İçini çekerek şöyle demişti büyükannem:

“Gizliden dövüyor, alçak! Deden dövmemesini söylüyor, ama o dinlemiyor, geceleri dövüyor. Çok zalimdir... Natalya da aptalın teki...”

Heyecana kapılıp anlatıyordu büyükannem:

“Ama gene de şimdi, eskiden olduğu kadar dövmüyor! Dişlerine, kulaklarına vuruyor, bir dakika boyunca saçlarına asılıyor, oysa eskiden saatlerce döverdi! Bir keresinde deden yortudan bir gün önce sabah ayininden akşama kadar dövmüştü beni. Yoruluyor, durup dinlendikten sonra tekrar başlıyordu... Kırbaçla, eline ne geçerse, vuruyordu...”

“Neden?”

“Hatırlamıyorum. Bir başka gün de öldüresiye dövdü beni, tam beş gün yemek vermedi. Az kaldı, açlıktan ölecektim... Bir başka zaman da...”

Büyükannemin anlattıkları şaşırtıyordu beni: Dedemden iki kat iriydi büyükannem, dedemin gücüyle onu alt etmesi inanılacak gibi değildi.

“Senden kuvvetli mi yoksa?”

“Değil, üstelik ihtiyar. Ama kocam! Tanrı’ya karşı benden sorumlu, bana da katlanmam emredilmiş...”

Büyükannemin ikonaların üzerindeki tozları silişini, örtülerini temizleyişini görmek hem ilginç, hem hoştu. İkonalar incili, gümüşlü süslemeleriyle, renkli taşlardan taçlarıyla pek değerliydi. Bir ikonayı dikkatle eline alıyor, gülümseyerek ona bakıyor, sevgiyle şöyle diyordu:

“Ne güzel bir yüz bu!..”

Haç çıkararak öpüyordu ikonayı.

“Aman ne çok tozlanmış, islenmiş...” diyordu. “Aman velinimetimiz, iyiliksever, Kutsal Anamız bizim! Baksana, Aleksey, güvercinim benim, ne zarif bir resim, yumuşacık... Her şeyi yerli yerinde. On İki Yortu var bunda, orta yerinde de çok iyi yürekli kutsal Fedorovskaya Anamız... Bu da, ‘Ağlama Anam, tabut başında’ ikonası...”

Kimi zaman onun ikonalarla, kuzinimin, sesi soluğu pek çıkmayan Katerina’nın bebekleriyle oynadığı gibi oynadığını düşünüyordum.

Çoğu zaman, tek tek veya bir arada cinler gördüğü olmuş.

“Büyük Yortu’da bir gece Rudolf’un evinin önünden geçiyordum. Mehtaplı, güzel bir geceydi, birden baktım: Çatıda bacanın yanında kocaman, simsiyah tüylü bir tanesi boynuzlu kafasını bacaya sokmuş, burnundan sesli sesli soluk alarak kokluyor... Bir yandan koklarken bir yandan da kuyruğunu sallıyor, çatıya vuruyor... Ona doğru haç çıkararak şöyle dedim: ‘Umarım parçalar seni!’ O anda sessiz bir çığlık attı, çatıdan paldır küldür aşağıya, avluya yuvarlandı, parçalandı! Besbelli, o gece Rudolflar etli, sütlü bir şey pişiriyorlardı, o da gelmiş, büyük bir iştahla kokluyordu...”

Gülüyordum, cinin çatıdan paldır küldür nasıl yuvarlandığını getiriyordum gözümün önüne. Büyükannem de gülüyordu, şöyle diyordu:

“Cinler tıpkı küçük çocuklar gibi oyunu, yaramazlık etmeyi çok severler! Bak işte, bir gün banyoyu temizliyordum, vakit gece yarısını geçmişti; taş banyo sobasının kapağı birden ardına kadar açıldı, hamamböceği gibi küçük küçük, kırmızılı, yeşilli, siyahlı bir sürüsü dışarı döküldü. Dışarı çıkacağım, adımımı atabileceğim yer yok. Cinlerin arasında kalmıştım, banyonun her yerinde onlar vardı, kıpırdayamıyordum, ayaklarımın altında dolaşıyorlardı, sarmışlardı beni! Hepsi kedi yavruları gibi tüylü, yumuşak, sıcaktı; yalnız, arka ayaklarının üzerinde yürüyorlardı. Oldukları yerde dönüyor, hoplayıp zıplıyor, fare dişlerini, yeşil gözlerini gösteriyor, boynuzlarını oynatıyor, küçük kafalarını kaldırıyor, domuz kuyruğu gibi kuyruklarını sallıyorlardı... Aman Tanrım! O anda kendimden geçmişim! Kendime geldiğimde mum sönmek üzereydi, leğenin suyu soğumuş, temizlediğim yerler tekrar pislenmişti. Tanrı cezanızı versin, e mi, diye beddua ettim.”

Gözlerimi kapayıp banyo sobasının açılan kapağından tüylü, renk renk yaratıkların sürüyle nasıl dışarı döküldüğünü, daracık banyoyu nasıl doldurduğunu, mumu üfleyip nasıl söndürdüklerini, kırmızı dillerini nasıl dışarı çıkardıklarını görür gibi oluyordum. Hem komikti bu, hem dehşet verici. Büyükannem başını sallayarak bir dakika kadar sessiz duruyor, sonra tekrar heyecanla anlatmaya başlıyordu:

“Çok gördüm o Tanrı’nın belalarını... Gene fırtınalı bir kış gecesiydi. Dyukov Vadisi’nden geçiyordum. Hatırlıyorsundur Dyukov Vadisi’ni. Hani anlatmıştım sana, Yakov dayın ile Mihaylo dayın buzda bir deliğe itip boğmak istemişlerdi babanı. İşte, oradan geçiyordum.