Can Yayınları 810

© Can Sanat Yayınları Ltd. Şti., 1997 Kapak resmi: © iStockphoto.com / Serdar Yağcı

1. basım: 1997 3. basım: Kasım 2009

Kapak tasarımı: Erkal Yavi Kapak düzeni: Semih Özcan Dizgi: Filiz Arslan Düzelti: Nurten Sözmezcan

E-kitap 1. sürüm Ekim 2014, İstanbul Kasım 2009 tarihli 3. Basım esas alınarak hazırlanmıştır.

ISBN 978-975-07-1628-7

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

CEMİL KAVUKÇU

BİLİNEN BİR
SOKAKTA
KAYBOLMAK

ÖYKÜ

Cemil Kavukçu’nun Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Uzak Noktalara Doğru, 1995

Yalnız Uyuyanlar İçin, 1996

Temmuz Suçlu, 1998

Dönüş, 1998

Dört Duvar Beş Pencere, 1999

Pazar Güneşi, 2000

Gemiler de Ağlarmış, 2001

Başkasının Rüyaları, 2003

Suda Bulanık Oyunlar, 2004

Gamba, 2005

Nolya, 2005

Mimoza’da Elli Gram, 2007

Angelacoma’nın Duvarları, 2008

Tasmalı Güvercin, 2009

Düşkaçıran, 2011

CEMİL KAVUKÇU, 1951 yılında İnegöl’de doğdu. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nü bitirdi (1976). Öyküleri, 1980 yılından bu yana çeşitli dergilerde yayımlandı. Patika adlı yapıtıyla 1987 yılında Yaşar Nabi Nayır Öykü Ödülü’nü ve 1996 yılında Uzak Noktalara Doğru adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, 2009 yılında Angelacoma’nın Duvarları adlı anlatısıyla Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü kazandı.

KANATSIZ KUŞLAR

ASLANGÖZ

Tanıdığım bütün dedeler öksürürdü, ama benim dedeminki hiçbirine benzemezdi; çünkü o öksürmez ya da öksüremez, “Öhhaa!” diye gırtlaktan, garip bir ses çıkarırdı. Aslında yalnızca “haa” derdi, onu diyebilmek için de “ö”den güç alırdı. “Ö” ile “h” arasını çabuk geçer, ancak “h”dan “a”ya kolay kolay atlayamazdı. O ne zaman “Öhhaa”yı patlatsa, babaannem, duymayacağı bir biçimde “geber” derdi; özellikle sabahları, böğüre böğüre evin içinde dolaşırken. Çöp gibi bir adamdı. Çok aksiydi. Babam da, küçük amcam da hâlâ korkarlardı ondan. Aslangöz Amcam, birçok şeyin olduğu gibi, ne dedemin öksürüğünün ne de varlığının farkındaydı. Aynı evde yaşamamıza karşın birbirlerini görmezlerdi bile. Aslangöz Amcamı gecenin bir saatinde eve getirdiklerinde dedem ortadan kaybolurdu; sabahları, dedem öksürüğünü peşi sıra sürükleye sürükleye evin içinde dolaşırken ve babaanneme sövüp sayacak nedenler ararken, amcam uyurdu. İkindiye doğru uyanır, o zaman da dedem evden çıkmış olurdu.

Dedemin pijamasının lastiği boldu ya da doğru dürüst bir kıçı olmadığından üstünde durmazdı. Bu nedenle de pijamasını sürekli çekiştirirdi. Ama ne çekiştirmek; hemen düşmesin diye bel lastiğini göğsüne dek çıkarırdı. O zaman da dikiş yeri kıçına kaçar, önden de takım taklavat belli olurdu. Ablalarım gülüşürlerdi. O, “Öhhaa!” derdi. Bir keresinde de sigarayı ağaç ağızlığına yerleştirirken biraz oyalanmış, sonra da dudaklarını ileri uzatıp avurtlarını iyice çukurlaştırarak “pof pof” diye diye dumanı çekip yakayım derken (benzinli çakmağı da azizlik yapmıştı) ayak bileklerine dek inivermişti pijama. Rahat gülebilmek için çil yavrusu gibi dağılmıştık.

Dedemin, Aslangöz Amcamla neden karşılaşmak istemediğini bilmezdim. Onu sevip sevmediğini de bilmezdim, hatta ona acıyıp acımadığını da.

Arada babaanneme, “Aslangöz’ün bezi bitti mi?” derdi. Bitmiş ya da az kalmışsa giyinip evden çıkar, dura dinlene, öksüre tıksıra, bastonundan destek alarak, Berber Abdullah’ın, Aşçı İlyas’ın ve Terzi Muharrem’in dükkânlarında –mevsimine göre, ya içeride ya dışarıda– sigara molası vererek Manifaturacı İrfan’ın (biz ona Maça Papazı derdik, en az dedem kadar korkunçtu) dükkânına ulaşırdı. Yolunun üstünde olmasına karşın babamla küçük amcamın işlettiği ekmek fırınına uğramaz, önünden geçerken başını öbür yana çevirir, ama varlığını hissettirmek için de mutlaka öksürürdü. Onun rızası alınmadan odunlu fırından mazotlu fırına geçmişlerdi ya, fırın onun için bitmişti artık. Benim için on dakika sürecek bu yol dedemin bütün gününü alırdı. Maça Papazı, yirmi metrelik amerikanbezini ölçüp yırtana dek (evet, yırtana dek, çünkü makas kullanmazdı o, ne kadar istiyorsan ölçer, katlayıp kenarı kenara çakıştırır, metrenin ucundaki teneke ile kaplı bölümü katlama noktasına koyup var gücüyle abanarak orayı yırtar, sonra da caart diye ayırırdı bezi ve dedem o sesi duyar duymaz en içten, en balgamlı ‘öhhaa’sını patlatırdı) peş peşe dört sigara içerdi. Sonra Maça Papazı çay söylerdi ki, iki sigara da orada giderdi. Dedemin günlük tüketimi tok içimli altmış yuvarlak ‘Yeşilova’dı. Öyle bir sigara markası yoktu; belki saman ambalaj kâğıdının üzerindeki yazının yeşil olması, belki de benim bilmediğim bir nedenden ötürü, pakette ‘Üçüncü’ yazmasına karşın, o, ‘Yeşilova’ derdi. Sonra geri dönüş başlardı. Yine aynı noktalarda mola vererek, sigara içip öksürerek, fırının önünden geçerken başını öbür yana çevirerek evi bulurdu.

Babaannem, bebekliğinde olduğu gibi Aslangöz’ün altını bağlardı. Çünkü Aslangöz hem büyüğünü, hem küçüğünü altına yapardı. İçerken nerede duracağını unutmuştu artık, bu nedenle nerede ne yapacağı bilinmezdi ve dedem bu duruma hiç ses çıkarmazdı.

Aslangöz yıllar önce alkolik olmuştu.

Geceleri bir yerlerde sızıp kalırdı. Onu bir at arabasıyla ya da bir motosikletin sepetinde ya da birinin sırtında eve getirirlerdi. Amcam, hiçbirini hatırlamazdı. Babaannem hemen onu soyar, amerikanbezinden diktiği kocaman bezlerle altını bağlardı. Bazen de hiç kimse getirmezdi Aslangöz’ü. Babaannem, öyle gecelerde “Geberesice”nin sabaha kadar uyumadığını, pencere başında sigara içip öksürdüğünü, gözünü kırpmadan sokağa baktığını söylerdi.

Büyük amcama “Aslangöz” adını dedem takmış. Babam ve amcalarım küçükken, sonbahardaki panayırda kocaman bir çadır kurulmuş ki, Afrika kıtasının bütün vahşi yaratıkları oradaymış. Çadırın üstünde, bütün hayvanların renkli resimlerinin yapıldığı ve her bakanın dudağını uçuklatan büyük bir afiş varmış. Çadırın önünde de belden üstü çıplak, siyah derili bir adam, en az dedem boyunda bir yılanla şaklabanlık yaparmış. Dedemin umrunda değilmiş Afrika’nın sefil yaratıkları; varsa yoksa çadır tiyatrosundaki karılarmış; arkadaşlarıyla birlikte her gün (Maça Papazı, falan), ip bıyıklı bir pezevengin klarnet çaldığı, babaannemin iki katı karıların kıvıra kıvıra oynadığı çadıra gidermiş. Hep birlikte avuçlarını patlata patlata tempo tutarlarmış: Aç... Aç! Kadınlar küçücük donlarını indirir gibi yapar indirmezlermiş, indirir gibi yapar indirmezlermiş. Tempo artar, klarnet alır başını gidermiş. Dedem o zamanlar öksürmezmiş, bu kadar zayıf, bu kadar kıçsız da değilmiş, sigaradan sararmış beyaz bıyıkları da kömür karasıymış. Sonra kadın donunu bir indirirmiş, altında bir don daha. Aynı soğan gibi, her donun altından bir don çıkarmış. Onlar kasketlerini çadırın ta tepelerine kadar fırlatır, basarlarmış ıslığı.

Bir gün babaannem dayanamamış, ne bok yemeye her gün gidiyorsun panayıra, demiş. Çadıra gidiyorum, demiş dedem de saf saf, ama birden toparlamış kendini, ses tonu buyurganlaşmış, o çadır Afrika’dan gelen yaratıklarla dolu, demiş, her gün gidip ibretle onları seyrediyorum. O zaman beni de götür, demiş babaannem, ben de ibret alayım. Olmaz, demiş dedem, kadın kısmının gideceği yerler değil oraları. Babaannemin içine kurt düşmüş ya, işin peşini bırakmıyor; o zaman çocukları götür (öyle ya, üçü de erkek), onlar ibret alsın, demiş. Dedem kıvıramamış. Ertesi gün panayıra gitmişler. Aslangöz Amcamın adı “Aslangöz” değilmiş daha. O günden sonra almış bu adı. Ne kadar haşarı bir çocuk olduğunu bilmez misiniz, diye anlatırmış dedem. Çadıra girdiklerinde, onca yaratığa bakmadan, doğruca aslanın kafesine doğru koşmuş amcam. Demir çubukları tutmuş, Allahtan çubukların arası darmış da, başını içeri sokamamış. Yine de yetişememişler, bir pençede sol gözünü alıvermiş aslan. Babaannem bu hikâyeye inanmıyor, çünkü panayırda, donsuz karıların oynadığı bir çadırın olduğunu biliyor. Ona göre (dedem bunları hiçbir zaman duymadı) “Geberesice”, çocukları o çadıra tıkıp kendisi karıların çadırına gitti, çıkıp çocuklarını bulduğundaysa (yılanlarla şaklabanlık yapan karaderili adama teslim etmiş olmalıydı onları) büyük oğlunun sol gözü yoktu. Ya da, çocukları da o mendebur çadıra soktu, yüzü gözü boyalı çıplak karıları “Afrikalı yaratıklar” diye gösterdi, sonra orada bir kavga çıktı... Bilmiyor işte, babaannem ne olduğunu bilmiyor, ama aslan pençesine de hiç inanmıyor. Bu konu ne zaman konuşulsa, babam gözünün birini kısarak yıllar öncesine bakmaya çalışır, bu arada başını kaşıyarak düşünürdü; çok düşünürdü ama, panayırı da, vahşi yaratıklarla dolu bir çadırı da hatırlayamazdı. Babaannem de kızar, oğullarımın içinde en aptalı sendin, derdi babama. Küçük amcam o kadar küçük olmasaymış, her şeyi bugün gibi hatırlarmış. Yine de bir şeyler hatırlıyor küçük amcam, ama çok bulanık ve ipe sapa gelmez şeyler. Aslangöz ise hiçbir şey söylemiyor. O bahtsız yavrum okuyamadıysa, bir dikiş tutturamadıysa, evlenip çoluk çocuğa karışamadıysa, alkolik olduysa, bunun nedeni bir sonbahar panayırında sol gözünü kaybetmesidir, diyor babaannem. Öyle içliymiş ki, kimselere benzemezmiş.

Bunlar “Geberesice”nin yanında hiç konuşulmuyor.

Uyanır uyanmaz “Öhhaa!” diyor, dedem. Bir Yeşilova yakıyor. İlk nefesten sonra “öhhaa”ların ardı kesilmiyor. Pijamasının bel lastiğini çeke çeke dolaşıyor evin içinde.

Bir gece Aslangöz’ü kimse getirmedi eve. Arada dışarıda kaldığı olurdu, ertesi gün geleceğini ya da getirileceğini bilirdik. Ama öyle olmadı. Sabah, kapımızı bir bekçi çaldı, dedemle bir şeyler konuştular. Dedem bir Yeşilova yaktı. Öksürdü. Bir daha öksürdü. Babaannem onun yüzünden her şeyi okumuş olmalı ki, sessizce ağlamaya başladı. Bekçi gittikten sonra dedem kimseye bir şey demedi, ama Aslangöz’ün bir yerde sızdığını ve artık hiç ayılmayacağını hepimiz anladık.

Kimseyle konuşmadığı gibi benimle de konuşmazdı amcam, onu tanımazdım. Kimse tanımazdı. Kendi bile. Onun varlığı evde bir tür yokluktu. Ama asıl yokluğunu, bir daha gelmemek üzere gidince anladık.

Bir gün dedemi, babaannemin diktiği, ama Aslangöz Amcamın kullanmaya ömrünün yetmediği bezlere yüzünü gömmüş ağlarken gördüm. O zaman, amcamın sol gözünü bir aslan pençesinin almadığını düşündüm. Ama gerçeği hiçbir zaman öğrenemedim.

O GÜZEL GÜNLER

dere zamanı

Herkese bir ad takılırdı. Nuri, desen, hangi Nuri derlerdi. Öyle ya; Ayı Nuri vardı, Gop Gop Nuri vardı, Dingil vardı (o da Nuri’ydi ama, yalnızca Dingil demek yeterliydi). Bu adlar çeşitli nedenlerle uygun görülmüştü onlara. Örneğin Ayı Nuri’nin ayıya benzer bir yanı yoktu, zayıf, çelimsiz bir çocuktu. Bir gün dereye balık avlamaya gittiklerinde, oltasını suya atarken misina karışmış ve nasıl olmuşsa iğne burnuna saplanmıştı. O gün bu gündür adı Ayı’ydı. Bana da Miskoye derler. Önceleri ne anlama geldiğini bilmezdim. İlk kez, futbol maçı yaptığımız günlerden birinde duymuştum. “Haydi Miskoye! Haydi Miskoye!” diye bağırıyorlardı. Meğer bana bağırıyorlarmış. Sonradan öğrendim, Arnavutça “sivrisinek” demekmiş. Zayıfım, bacaklarım çöp gibi ya, anında yapıştırmışlar Miskoye’yi. Ama Sıçan Ahmet’e bu adı kim taktıysa tam on ikiden vurmuş. Olmaz öyle şey; bir insan bu kadar sıçana benzer. Fırça gibi dimdik kısacık siyah saçları, küçük kafası, birbirine yakın kömür karası gözleri, sivri uzun burnu ve çenesiyle kadınları çığlık çığlığa kaçırtacak iri bir sıçandı. Ama ne yazık ki, bir sıçan kadar bile akıllı değildi. Pek arkadaşı yoktu. Sevilmezdi. Biraz da elinin uzun olması gibi (bütün hırsızlık girişimleri başarısızlıkla sonuçlanmıştır) kötü bir ünü vardı. Köfteci Hamdi’nin Hislon marka kurmalı saatini yürütünce adı çıkmıştı. Adam dükkânında köfte karmak için saatini çıkarıp mermer tezgâhın üstüne koymuş. Bu da oradan geçerken görüyor. Saat işine acayip hasta, görür görmez vuruluyor. Kaptığı gibi pırr. Dur mur demeye kalmadan kayıplara karışıyor. Bir saat sonra bileğinde Hislon’la havalı havalı dolaşırken yakalanıyor. Araya mahallenin delikanlıları giriyor da yediği sopayla kalıyor Sıçan. Yine de zaman zaman Sıkıntı’nın (adı Vedat ama, kimse ona Vedat ya da Sıkıntı Vedat demez) peşine takılıp aramıza girerdi.

O günü ne zaman hatırlasak gülüyoruz. Hatta Sıkıntı, dizlerini döve döve, Eh be beyinsiz ibne, diyor. Gülmekten gözleri yaşarıyor. Bizim de öyle. Hele kafamız kıyaksa yerlerde tepiniyoruz.

Sıcak bir yaz günü dereye yüzmeye gideceğiz, bu da peşimize takıldı. Sıçan kısmı suyu sever mi? Sevmez. Onun kadar pisini görmemiştik. Ensesi bir sazanın sırtı gibi pulluydu, elleri çatlak ve kapkara, tırnaklarının içi kir dolu.

Kafa kafaya verip fısıldaştık. O gelmesin, dedik. Bunu Sıkıntı’ya söyledik. Madem senin peşine takılıyor, bu işi de sen çöz, dedik. Sıkıntı çaresiz. Olaya insani bir boyut katmak için, “Gelsin de yıkayalım ibneyi,” dedi. İyi de, dedik, dört kişiyiz, dört tane de bisikletimiz var; dere anasının dininde... Sıkıntı, ben taşırım, dedi. Senin bisikletinde arkalık yok ki, dedik. Katana Muharrem’in bisikleti arkalıklı, ama daha kimseyi oraya bindirdiğini görmemiştik, hele Sıçan’ı, hayatta bindirmezdi. Sıkıntı, olsun, dedi, önüme oturturum. Kusarsın lan, dedik, dereye kadar o herifin kokusu çekilir mi.

Sıçan Ahmet üç adım ilerimizde, küçücük gözlerini iyice birbirine yaklaştırmış kararı bekliyor.

Herkes bisikletine bindi. Sıkıntı, gel lan, dedi, otur şuraya. Sevindi. Gülünce (öyle kolay kolay gülmezdi Sıçan Ahmet) pirinç kadar küçük dişleri göründü.

Yerden buhar tütüyor. Sokaklar bomboş. Ter içindeyiz. Derenin bulanık sularına kendimizi atmak için büyük bir güçle pedal çeviriyoruz. Sıkıntı en arkadan geliyor. Boktan bir bisikleti var. Bisiklet onun değil, babasının. Babası ikindi namazını kılmak için camiye gidince dükkânın önünden aşırmış. Dükkân komşusu Yorgancı Halil olayı görmüş. Babası camiden dönünce gözleri çakmak çakmak (gerçekten korkunç adamdı), sigaradan sararmış bıyıklarını oynatarak bisikleti soracaktı. O da söyleyecekti. Sıkıntı için sopa yemenin önemi yok artık. Bisiklet de bisiklet olsa (Katana Muharrem’i kıskanmamak elde değil), balon lastik, fren mren yok, zincir yağsızlıktan paslandığı için gacır gucur ötüyor. Babası markasının Zeplin olduğunu söylüyormuş ya, en başta Sıkıntı inanmıyor buna; Bisikletçi Sülo acayip geçirmiş babasına. Sıkıntı, şunun bakımını yaptırayım baba, diyor, ama o yaptırmamakta inat ediyormuş. Evden dükkâna, dükkândan eve idare ediyor ya, fuzuli masrafa ne gerek var.

Dere boyuna gelince bisikletlerimizi bir söğüt ağacının gölgesine bıraktık. Üstümüzdekileri de orada çıkardık. Katana Muharrem her zamanki gibi donsuz yüzecek. En büyüğümüz ve içimizde sünnet olmuş tek kişi o.

Sıçan soyunmuyor.

Ne konuştuk lan, dedi Sıkıntı, hani yıkanacaktın.

Kaçtı. Bir süre kovaladık, ama yakalayamadık.

Sonra da Sıkıntı’ya yüklendik; sana söylemiştik, dedik, onu buralara kadar taşımayacaktın. Bir de geri götürmesi var.

Götürmem ki, dedi Sıkıntı, yürüyerek dönsün.

Katana hepimizden önce soyunmuştu. Sünnetli pipisini Sıçan’a doğru salladı. Bunu ne zaman yapsa dilini de dişliyordu nedense. Suya girmezsen seni burda bırakacağız, dedi.

Sıçan, onu yakalayamayacağımıza emin olduğu noktadan bize taş attı. Biz de ona attık.

Ah ulan, dedi Muharrem, şimdi kedi olucan var ya, babayı ordan taş atabilir bize.

Onu kendi haline bıraktık. Bırakmak zorundaydık, buraya ne amaçla gelmiştik ki! Çığlık çığlığa dereye koştuk, kendimizi suya attık.

Bizim suya girmemizden yararlanan Sıçan, bisikletlerimiz ve giysilerimizi bıraktığımız söğüt ağacının gölgesine gelip oturdu.

Hiç olmazsa eşyalarımızı korur, dedi Sıkıntı.

Yüzmeyi bilmiyorduk, sünnet olmuştu ama, Katana da bilmiyordu. Yüzer gibi yapıyorduk. Derede su da azalmıştı zaten. En derin yeri belimizi aşmıyordu. Boğuşup şakalaşıyorduk.

İlk telaşlanan Sıkıntı oldu. Gidelim artık, dedi, epey zaman geçti.

Ne zaman gidersen git, dedi Katana, değişmez; odunu yiyecen babandan.

Olsun, dedi, biz yine de gidelim.

Dereden çıkıp söğüt ağacına doğru koştuk. Sıçan, önlem olarak on metre kadar geri kaçtı.

Gel lan, dedik, bir şey yapmayacağız.

Katana hızla donunu giydi, sonra atletini. Pantolonunu giyince ellerini cebine soktu. Eyvah, diye bağırdı, saatim de yok çakım da. Saat, sünnet hediyesi kurmalı bir Nacar’dı ki, bisikletinden sonra en değerli eşyasıydı Katana’nın.

Soyunurken yere düşmüştür, dedik, iyicene arayalım.

Sıkıntı’nın cebinde de üç beş bozukluk varmış, ama şimdi yerinde yeller esiyormuş.

Sen mi yürüttün lan?

Valla ben bir şey almadım, dedi Sıçan.

Sen almadın da kim aldı? Doğru söyle, canını çıkarana kadar döveriz yoksa.

Sıçan tepine tepine yemin ediyor.

Soyunurken çıkarıp saati cebime koydum, dedi Katana, hem çakıyı da kontrol ettim, yerindeydi.

Bak, dedi Sıkıntı, şaka yaptıysan söyle de gidelim artık.

Valla billa yok, dedi.

Üstünü arayalım o zaman.

Arayın.

O zaman yanımıza gel.

Gelmem, döversiniz.

Lan manyak, üstünde yoksa neden dövelim.

Geldi. Aradık, yok.

Katana ensesine bir tokat patlattı, Sıçan az daha yere kapaklanıyordu. Ne yaptın lan saatimi?

İhsan da kıçına okkalı bir tekme çaktı: Konuş lan! Ne yaptın çaldıklarını.

Vurmayın, dedi Sıçan, onları gömdüm.

Çıkar o zaman.

Yarı yarıya kırışırsak yerini söylerim.

Kimin malını kimle paylaşıyoruz, deyip kıçına bir tekme patlattı Katana. Bir tokat da İhsan vurdu. Sıçan ağlamaya başlamıştı.

Tamam, dedi söyleyeceğim.

İhsan’la Katana sıkı sıkı kollarından tutup sürüklediler onu. Aşırdıklarını sakladığı yeri gösterdi. Taşı kaldırıp çıkardılar.

Ulan çakal, dedi Sıkıntı, sanki hiç uyanmayacağız he, sanki senden başka biri daha var da ona pislik atıp sıyıracaksın.

Bisikletlerimize doğru yürürken Sıçan orada kalmış ağlıyordu.

Sıkıntı, kes şu zırıltıyı, dedi, zaten geç kaldık. Gel bin şuraya, gidiyoruz.

Sıçan ağlamayı kesti. Pirinç gibi dişleri göründü yine. Koşarak geldi.

Yola çıktık. Gelirken en arkada kalan Sıkıntı şimdi en önde gidiyordu; hem de o Zeplin bozmasıyla, hem de önünde kokarca gibi kokan ve bağıra bağıra şarkı söyleyen Sıçan’ı taşıyarak.

erik zamanı

Cami avlusundaki çeşmeye ağzını dayayıp kana kana su içti. Hava sıcaktı. Çok sıcak. Vanayı bütün gücüyle sıktı, ama kapatamadı; ip gibi ince bir su akmakta inat ediyordu. Musluğun çevresinde dönüp duran sarı arıyı izledi bir süre. Arı konup konmamakta kararsız. Sonunda kondu. Gözlerini kısıp arının inip kalkan bedenine baktı. Ramiz olsa hemen öldürürdü. Bal yapmazmış bunlar, öyle demişti. Eşekarıları. Yani eşeklere mi konarlar? He, senin gibi eşeklere; hem konarlar, hem sokarlar. Yüzünü soluk okul önlüğünün koluna sürttü. Ne zaman karne alacaklardı? Ne zaman önlüğünün kocaman cebinde kitaplarını, defterlerini taşımaktan kurtulacaktı? İşte yaz da gelmişti, ne zaman kapatacaklardı okulu. Yırtacam bu torbayı, hem de Katana’nın çakısıyla. Hele bir yırt, demişti annesi, baban eşşek sudan gelinceye kadar döver seni. Kaç kere söyledim sana Katana’yla, Sıkıntı’yla, İhsan’la arkadaşlık yapmayacaksın diye. Bu yaz sokaklarda sürtmek yok zaten, babanın fırınında çalışacaksın, hayatı öğreneceksin. Büyük amcan gibi olursun yoksa. İyi de, diyor, hiç kimse de böyle torba yok, herkes çantayla gidiyor okula. Bu ne lan, demişti Ramiz, beygir yemliği gibi. Katana, Sıkıntı, İhsan falan hep gülmüşlerdi. Hani tahta çantalarımızı tokuşturuyorduk ya, demişti Ramiz’e, hani benim çantam parçalanmıştı ya, işte o zaman annem yemin etti; okul bitene kadar çanta manta yok.

Dondurmacının sesi. Sokağın başında, elektrik direğinin dibinde. Bağırırken dondurma demiyor da, başka bir şey söylüyor, ama herkes onun dondurma sattığını anlıyor. Hiç parası yok. Artık annesi vermiyor. Çocuğa para verip şımartmak çok tehlikeliymiş; al işte büyük amcası! Dedesi onu o kadar şımartmasaymış, ziyan olup gitmezmiş o da. Evde her şey önüne konuyormuş, para da nesiymiş... Dondurma var mı evde, gofret var mı, sakız var mı? Yok.

Arabasını güçlükle itiyor; hem hava sıcak, hem dondurmacı zayıf. Gidip arabayı itmesine yardım etse, bedava dondurma verir mi? Terzi Cemile Teyze’nin evinin önünde durup yeniden bağırdı. Çırak kızlara duyurmak istiyor sesini. Kimseye bedava dondurma koklatacak göz yok bunda. Pencerenin tülü aralandı. Üç dört kız başı göründü. Gülüşüp itişiyorlar. Dondurmacıya beklemesini söylediler. Sokak kapısından ağzında, ciklet, ayağında takunyalar, basma entarili bir kız çıktı. Öbür başlar pencerede. Bir sağa baktı kız, bir sola. Bisikletleriyle bu sokaktan çok sık geçen, geçerken de bu evin önünde zillerini ya da pilli düdüklerini öttüren delikanlılardan hiçbiri yok ortalıkta. Belki sıcaktan. Dondurma almaya çıkan kız da işi ağırdan alıyor. O çocuklardan biri geçsin de onu görsün istiyor. Dalgası var. Hepsinin var, biliyor. Dört külah dondurmayı iki eliyle tutan kız takunyalarını tıkırdatarak içeri girdi.

Lan Miskoye, burda ne yapıyon?

Dönüp baktı, Ramiz ile Katana.

Hiiç, dedi, oturuyorum. Okula mı?

Ne okulu oğlum, daha erken. Katana’ylan erik çalmaya gidiyoruz. Gelcen mi?

Ya okula geç kalırsak?

Katana gururla saatine baktı. Kalmayız, dedi, koşa koşa gideriz, erikleri de senin heybene doldururuz.

Başını kaşıyor, kararsız.

Yürü lan, dedi Katana, Ramiz’i kolundan çekerek, Miskoye korkuyo!

Ne korkması! Heybeye erik koyunca kitapları, defterleri ne yaparım diye düşünüyorum.

O kolay, dedi Katana, ben taşırım.

Cami avlusundan koşarak çıktılar. Ramiz en büyükleriydi. Kocaman bir kafası, iri iri elleri vardı. Okul önlüğü beline geliyordu. Yaka takmadığı için Naci Bey birkaç kez kocaman kafasına tahta cetvelle vurmuştu. Ama asıl avuçları iyi tanıyordu o cetveli. Onca sopayı yerdi de yine bildiğinden şaşmazdı. Saçları hiç uzamamıştı Ramiz’in. Babası her hafta düzenli olarak kardeşleriyle birlikte tıraş ederdi onu. Oğlan çocuğunda saça hiç dayanamazdı. Uçları yukarı kıvrık sipsivri bıyıkları vardı babasının. Kasketini yan iliştirirdi kafasına. Babasının ıslığının ne amaçla çalındığını anası da, Ramiz de, kardeşleri de, öküzler de, sarı köpek de bilirdi. Islık kime çalınmışsa o koşardı. Sınıfta en arka sırada otururdu Ramiz. Çünkü ondan uzunu yoktu. Ne okulu severdi ne de Naci Bey’i. Ama okuma yazma öğrenecekti. Bunun cezasını babası askerliğinde çok çekmişti.

Çayırlığa çıktılar. Koşmaktan soluk soluğaydılar.

Şimdi erik zamanı, dedi Ramiz, nah böyle olmuşlardır.

Korucu var mıdır?

İyice kollarız, dedi Katana, yoksa dalarız.

Bir mısır tarlasına girip boydan boya koşarak geçtiler. Erik ağaçları ile aralarında bir hendek engeli kalmıştı. Gerilip gerilip atladılar.

Korucu yoktu.

Katana, Ramiz’in sırtına çıktı. Ağacın gövdesinin çatallandığı yerden kavrayıp ayaklarının yardımıyla tırmandı. Ramiz bir sıçramada aynı yere tutundu. O da kendini yukarı çekti. Miskoye aşağıdaydı. Onların dallardan yolup yolup attığı erikleri önlüğündeki torbaya dolduruyordu.

Bu kadar yeter, dedi, inin de gidelim artık.

Duymuyorlardı. Eriklerden başları dönmüştü.

Hadi lan, zil çalmıştır bile.

Neden sonra Katana ağaçtan süzülüp indi. Önlüğü ile iç çamaşırları sıyrılıp karnı açığa çıkmıştı. Üstünü topladı. Saatine baktı. Ramiz hâlâ ağaçtaydı.

Hadi lan, dedi Katana, sopa yiyeceğiz Naci Bey’den.

Tamam, dedi Ramiz. Bir dala tutunup bir süre sallandı, sonra da “pat” diye aşağı atladı.

Hadi koşalım!

Koşmaya başladılar. Hendekten atlarlarken Miskoye’nin ayağı kaydı. Düştü. Pantolonu dizlerine kadar ıslandı.

Okula soluk soluğa geldiler. Arka bahçede kimse yoktu.

Sopa yiyeceğiz, dedi Miskoye.

Yemeyiz, dedi Ramiz, önce ben girerim sınıfa, öğretmenim, derim, öğlende tarlaya babama yemek götürdüm, ondan geç kaldım.

Eee, sen tarlaya yemek götürdün, biz ne yapacağız?

Lan tamam, sizi de kurtaracağım, var mı öyle kalleşlik. Öğretmenim, diyeceğim, köpeklerden korktuğum için Miskoye ile Katana da benimle geldiler.

Katana deme.

Tamam, İbrahim’le Muharrem.

İnanır mı?

İnanır.

Üçümüz birden girsek, dedi Miskoye, sen konuşsan.

Sen karıştırma, dedi Ramiz.

Kapıyı tıklattı.

Naci Bey, şu sayfadan şu sayfaya kadar okuyun, demiş. Sınıfta bir uğultudur gidiyor.

Ramiz bir kez daha vurdu kapıya.

Giir, dedi Naci Bey.

Ramiz girip başını eğerek kapının önünde dikildi.

Nerdeydin?

Öğretmenim, babam tarlada çalışıyordu...

Geeç, dedi gözlerini kapayıp başıyla sınıfın arka sıralarını göstererek.

Ramiz hâlâ anlatmakta diretiyor: Evde yemek götürecek kimse yoktu, diyor, sonra annem bana...

Geç geç, dedi Naci Bey eliyle sinek kovar gibi yaparak. Ramiz yerine oturana dek de gözlüğünün üstünden izledi.

O ara kapı yeniden tıkladı. Naci Bey ellerini göğsüne çaprazlayıp yüzünü buruşturarak arkasına yaslandı. Canı sıkılmış gibiydi.

Giir, diye gürledi.

Katana içeri girdi. Başına gelecek her şeye hazır bir duruş aldı.

Nerdeydin?

Öğretmenim, Ramiz’in babası tarlaya...

Başını kaldır! Hah şöyle, yüzüme bak da konuş. Ne Ramiz’i?

Bu arada Ramiz de yerinden fırlamış, arkadaşını savunmaya hazırlanmıştı.

Ramiz’in babasına yemek götürdük, dedi Katana duyulur duyulmaz bir sesle.

O kendi götüremez miymiş?

Köpekler öğretmenim... Ramiz, beraber gidelim dedi, elimize sopa aldık hem...

Naci Bey dik dik baktı Katana’ya, sonra da gözleriyle sıraları gösterdi. “Yutmadım ama, bu seferlik geç yerine otur,” demek istiyordu. Katana başı önünde yerine yürürken Ramiz’e kaçamak bir bakış attı. Naci Bey hâlâ sınıfa bakıyordu. Sinek uçsa vızıltısı duyulacaktı. O sıra kapı yeniden tıkladı. Naci Bey elini masaya öyle bir vurdu ki, ön sırada oturan kızlar “hii” diye bağırıp yerlerinden sıçradılar. Ramiz de, Katana da her şeyin bittiğini anladılar. Naci Bey gözlüğünü çıkarıp cebine yerleştirdi. Ceketinin kollarını hafifçe çekip ünlü cetvelini aldı. Ramiz yerinden kalkmış Naci Bey’in yanına kadar sokulmuştu.

Kapı bir daha tıklayınca, sertçe açtı Naci Bey. Karşısında, pantolonu dizlerine dek ıslak, önlük torbası ham eriklerle dolu İbrahim dikiliyordu.

Nerdeydin, diye bağırdı.

O arada geri dönüp olanları anlatmaya çalışan Ra-miz’in kafasına indirdi cetvelini.

Sen geç yerine otur! Ben sana değil, ona soruyorum. Nerdeydin!

İbrahim hazırola geçip kollarını iki yanına birleştirdi. Ezberlediği şiiri okuyan biri gibi başını yukarı kaldırarak,

Erik çalmaya gittik öğretmenim, dedi.

CEZAM BİTİYOR CEZA

Annem hep korkmuş, çocuklarımdan biri büyük amcalarına benzer diye; ama şimdi bakıyormuş da, benim yolum yol değilmiş. Nerden belli, diyor büyük ablam, bir karış çocuk o daha. Hem bir şey kırk kere söylenirse olurmuş. Büyük ablam annemle sık sık kavga ediyor. Beni ziyan ettin, diyor, ziyan ettin. Senin yüzünden evde kaldım işte! Şimdi de bu çocuğu yakacaksın. Neresi benziyor büyük amcama! Anneme göre büyük amcam bir kenarda oturup önünden geçip giden hayatını seyretmiş de bir ucundan tutayım dememiş. İfadesi tamı tamına böyle değilse de buna çok yakın. Nerde oturup neyi seyretmiş, diyor büyük ablam elleri belinde, dişlerini göstere göstere. Annem parmaklarını avcuna bir bir kapatarak anlatıyor: Bir kere işe güce hiç sebat etmemiş. Babamla ortanca amcam dedemin ekmek fırınında eşşek gibi çalışırken o hayta hayta sokaklarda, kırlarda dolaşmış, itle kopukla düşüp kalkmış, içki içmiş. Hiç çalışmamış. Evlenmemiş. İçkiden başka bir şeyi sevmemiş. İyi etmiş, diyor büyük ablam, onun yerinde ben de olsam anı şeyi yapardım.

Bütün bu patırtılar, Sıkıntı, İhsan, Katana Muharrem gibileriyle arkadaşlık etmemden kaynaklanıyor. Onlar hayoşmuş, aynı büyük amcam gibi, hiçbiri adam olmazmış onların. İnsanları ikiye ayırıyor annem (sayacağı iki kalem de olsa mutlaka parmaklarını avucuna kapatarak sayacak); birincisi yaşayanlar (bunlar başkalarını da yaşatıyor), ikincisi yaşayanları seyredenler (bunlar da başkalarının sırtına yük oluyorlar). Ne kadar zengin olursan ol, diyor, seyirci olduktan sonra (al işte Nurettin Bey; sattı yedi, sattı yedi, şimdi beş parasız, onun bunun eline bakıyor) sıfırı tüketirsin. Sokak köpeğinden farkın kalmaz. Dolaştığın o itler var ya, o itler; onlar da seyirci... Onlara uyarsan, büyük amcan gibi sokaklarda geberip gidersin.

Ablam haklıydı galiba, bir şeyi en çok otuz dokuz kez söylemekte bir sakınca yoktu da, kırkıncıyı ağzından kaçırmak biraz tehlikeliydi.

Benim büyük amcam var ya, diyorum.

Aaa, diyorlar, kimi elini saygıyla göğsüne bastırıyor kimi de, “işte orada duracaksın” anlamında ileri doğru uzatıyor; büyük adamdı. Her şeyden önce sanatçıydı. O, insanın içine işleyen sesiyle bir şarkı söylerdi (arada mevlit okurdu, arada Kuran), benim diyen şarkıcıya taş çıkartırdı. Konuşmayı sevmezdi, konuşunca da iyi konuşurdu. Derin adamdı. Ama pis içerdi. Kimseye zararı yoktu ha, yanlış anlama, bütün derdi kendinleydi. Bazen şiirler okurdu. Ne kalın kafalı adamlarız ki, bir kelimesini bile hatırlamıyoruz. Ulan hayvan, al bir kalem yaz işte, değil mi? O anda aklına geliyor herifin, döktürüyor. Beş dakika sonra sor, o da tek kelimesini söyleyemiyor. Yok abi, beyin meyin her şey bitmişti. Son günlerinde kravat takardı. Efendi görünme dalgasına değildi, zorunluluktandı. Meyhaneye gelip masaya oturunca kravatını çözer, ince ucunu elinin sol bileğine bağlar, kalın ucunu ensesinden aşırtıp sağ eliyle tutardı. Sol eliyle içki kadehini kavradığında, içindeki zıkkımın bir yudumunu bile ziyan etmeden ağzına götürebilmesi için sağ eliyle tuttuğu kravatın ucunu yavaş yavaş çekerek sol elini harekete geçirirdi. Bu işlem, bardak ağzına ulaşana dek özenle sürerdi. İkinci dubleden sonra kravat düzeneğine gerek kalmazdı artık. Çünkü titremesi dururdu.

Onunla aynı ortamı paylaşmış olanlar böyle anlatıyorlardı büyük amcamı. Herkes, ağız birliği etmişçesine “büyük adam” olduğunu söylüyordu.

Ben onu tanıyamadım, diyorum bıyıklarına kır düşmüş emekli sarhoşlara. Ağır, babacan bir gülüşle gülüyorlar, önlerine eğdikleri başlarını (saygıdan tabii) ağır ağır sallıyorlar: Yazık, çok yazık, diyorlar.

Ölüsünü eve getirdiklerinde, diyorum, elimi masanın hizasında tutarak, şu kadarcık bir çocuktum.

Onunla en son içen Ceza’ydı, diyorlar. Son geceyi o anlatsın.

Ceza, kambur olduğundan yalnızca kafası görülebiliyor masada. Yüzü çok anlamlı, özellikle gözlerinde tanımı güç bir keder var. O geceye doğru yolculuğa çıktığından (biraz zorlanacak tabii, onda da beyin meyin kalmamış) dalıp gidiyor. Bir yudum içki, bir nefes sigaradan sonra anlatmaya başlıyor. İyice hastaydı, diyor, karnı davul gibi şişmişti. O günün son içkilerini içiyorduk. Birer şişe şarap alıp kavaklığa gitmiştik. Her zamankinden daha durgundu. (Malum olmuş, dedi masadaki en yaşlı adam. Öbürleri de başlarıyla onayladılar.) Cezam bitiyor Ceza, dedi bana. İşi şakaya vurdum, iyi ya, dedim, Ceza’nın cezası da bitse keşke; kim bilir daha kaç tanker şrap içmem gerekecek. Orda bana bir şiir okudu, Allah taş etsin tek kelimesini anlamadım. Ama, hafiften titreyen sesi öyle etkiliydi ki, kendimi tutamadım, ağlamaya başladım. Ben de kelleyim tabii, bir de herif ölcem mölcem diyor ya, ister istemez moralin bozuluyor. Bazen şarkı söylerken de olur bu, arkadaşlar bilir (arkadaşlar, yani bıyıklarına ak düşmüş emekli sarhoşlar gözlerini yumup başlarını hafifçe eğerek onaylıyorlar) okursa hüzzam okur, herkesi kahırlandırır. O anda anladım ki, büyük amcan gidici. Oldum olası merak ettiğim bir konu vardı; kimsenin doğru dürüst bilmediği, sormaktan çekindiği bir sır. İşte geldik gidiyoruz, dedim, sana bir şey sormak istiyorum. Ne soracağımı anlamıştı, sor, dedi gönülsüzce. Ben Ceza, dedim, sırtında lanetini taşıyan adam, böyle doğmuşum; bunda ne anamın suçu var, ne babamın. Hele benim hiç yok. Ama sen doğduğunda sol gözün görüyordu, sol kaşının üstünden başlayan, yanağına kadar inen bu derin iz de yoktu. Sonradan oldu. İşte burda biri kabahatli. Şimdi harbiden söyle, bu işi yapan bir aslan mıydı? Bir süre sustu. Bana değil de arkamda duran, dönüp baksam benim göremeyeceğim bir şeye, belki de bir aslana bakıyordu. Evet, dedi. Beni yeme be moruk, dedim, ne panayırlar kuruldu bu kasabaya, ama hiçbir zaman aslan gelmedi. Boşver, dedi, bazı şeyleri unutmak gerek. Doğru, dedim, bunun için içiyoruz ya. Güldü. Cezamız büyükmüş Ceza, dedi. Baktım ağırdan içiyor, benim şişe bitti bitecek. Şarabın bitince sen git, dedi. Biraz yalnız oturmak istiyormuş. Öleceğini bilsem bırakır mıyım aga? Canın mı sıkıldı, dedim. Öyle ya, böyle bir soruyu o güne kadar kimse sormamıştı ona. Sıkılmadı, dedi. Ama öyle bir dedi ki; madem unutmak için bunca çaba harcıyoruz da bir arpa boyu yol alamıyoruz, madem yanlış bir yerde olduğumuzu düşünüyoruz da “doğru” denen yere asla varamayacağımızı biliyoruz, senin gibi biri nasıl böyle bir soru sorar, demek istedi. Birden boynuna sarıldım. Tutamadım kendimi aga. O ağladı, ben ağladım. Neden sonra, hadi git artık, dedi. Sesi şiir okurkenki gibi titriyordu. Kalktım. İki adım yürümüştüm ki, Ceza, diye seslendi. Döndüm. Aslan değildi, dedi.

Allah rahmet eylesin, dediler, büyük adamdı.

Kadehler onun şerefine kalktı.

Şu duruşun var ya, dedi Ceza, yüzündeki şu gülüş; aynı büyük amcan. Onun yüzünün yarısı gülerken yarısı ağlardı.

Hakikatten, dedi masadakilerin en yaşlısı, içişi de benziyor.

Ama, dedim, ben ne şiir okuyabilirim ne de şarkı.

Olsun, dediler, yeter ki cezan büyük olmasın, gerisi önemli değil.

HER ŞEY BOÇKA İÇİN

Kıyıdaki kayalara oturmuş bira içiyoruz. Ama üçümüzün de bundan pek hoşnut olduğu söylenemez; çünkü sık sık belimize dek suya girerek – bunun da bir sırası var, önce İbo Abim (en yaşlımız o), sonra Eran (adı Erhan, ama biz aramızda “h” harfini çoktan yutmuştuk), ardından ben; belli bir zaman sonra yine İbo Abim, yine Eran, yine ben sözde yüzecekmişiz de, bedenlerimizi yavaş yavaş suya alıştırıyormuş gibi yaparak, bu arada avuçlarımıza su alıp göğsümüze, kollarımıza, omuzlarımıza ve ensemize sürerken denize işiyoruz. Bir tür serbest atım, mayo niyetine kullandığımız şortlarımız üzerimizdeyken yapıyoruz bunu. Deniz saati geçmesine karşın hâlâ yüzen birkaç kişi var. İnsanların sallana sallana, tatilde olmanın getirdiği bir gevşeklikle yürüyüşe çıktıkları yolun hemen altında oturuyoruz ve sağımızda solumuzda denizi, günlük geziden dönen tekneleri, kıyıdan yarım mil kadar açıkta demirlemiş gemimizi seyrediyormuş gibi yapan sarmaş dolaş sevgililer var. Öpüşmedikleri ya da birbirlerini mıncıklamadıkları zamanlar denize girmeye niyetlenen, ama her seferinde, nedendir bilinmez, vazgeçip geri dönen, bizlere bakıp asıl amacımızın yüzmek değil, denize işemek olduğunu anlayacaklarından çekiniyoruz.

İbo Abim, “Bu iş olmayacak,” dedi.

Haklı.

Bu iş böyle olmayacaktı, çünkü çok sık belimize dek suya giriyorduk ve kayalara serpiştirilmiş gibi birbirlerinden belli uzaklıklara dağılmış sevgililerin (yaz aşkları bunlar, o kadarını çakıyoruz), bu durumdan rahatsız olacaklarını düşünmeye başlamıştık.

“İşi çaktılar galiba,” dedi Eran.

İbo Abim gözünün birini yumdu, öbürü, önemli bir şeyler yumurtlayacağı zaman olduğu gibi, tamamen açık. Parmaklarını tek tek avucuna kapatarak bir hesap çekti ki, adam başı altışar birayı götürmüşüz. Sonra gözlerinin ikisini birden yumup başını geriye atarak, “Yok abi,” dedi, “bu iş sakat; biz rakıya dönelim.”

Eran, ağzı doluymuş gibi yanaklarını şişirerek, “Tamam,” dedi, “dönelim.”

Elimi kaldırarak onayladığımı belirttim ve denize doğru yürüdüm.

Kayalara döndüğümde İbo Abim yoktu. Eran, otostop yapan biri gibi parmağı ile geriyi, yani ışıkları, sırtımızı döndüğümüz kenti göstererek, “Rakı almaya gitti,” dedi.

Ya bardak, ya su, ya beyaz peynir, ya ıvır zıvır?

Gözünün birini hafifçe kısıp başını “kolay” anlamında öne, tam öne değil, hafif yana, ama yine de öne eğdi: Hepsi ayarlanacak.

Bunun üzerine denize doğru yürüdü, ne alıştırma ne bir şey, dizleri üstünde yaylanıp bir ördek gibi suya daldı ve Tarzan’a taş çıkartırcasına gemiye doğru yüzmeye başladı.

İbo Abim yetmişlik bir rakıyla döndü. Bir buçuk litrelik su ve iki paket de sigara almış.

“Hıyar,” dedi, “kalkmış raftaki rakıyı veriyor. Dolaptan versene, dedim. Hık mık etti. Oğlum, dedim, aynen böyle ha ‘oğlum’, sen beni bilmezsin ama, ben senin gibileri çok iyi bilirim, ben gemiciyim. Bir şey dese var ya, iki tane geçireceğim ağzına, kiminle dans ettiğini öğrenecek. Kusura bakma abi, dedi. Ha şöyle, dedim. Eran nerde?”

“Gemiye gitti.”

İbo Abim başını iki yana salladı, burnundan bir “hıh” sesi çıkararak güldü.

Eran, boynuna bağladığı siyah bir naylon torbayla döndü. Üç çay bardağı, beyazpeynir, ekmek, köfte getirmiş.

Kayaların üzerine bir sofra kurduk. İbo Abim bardakları düzgün bir yere yerleştirip rakı doldurdu.

“N’aptın be,” dedi Eran, “su koymaya yer kalmadı.”

“İlkler komiser dublesi olsun,” dedi İbo Abim, “bundan sonrakileri yarı yarıya yaparım.”

“Yarasın.”

“Bak, Boçka!” dedi Eran.

Üçümüz de, iki adım ötemizde duran, ama bir anıt gibi duran, yalvaran bakışlarla bize bakan, ona nasıl davranacağımıza bağlı olarak kuyruğunu sallamakla sallamamak arası kararsız bekleyen köpeğe baktık. Buraya gelmeden önce oturduğumuz birahanenin (girişinde “bar” yazıyor, ama bal gibi birahane) açık hava bölümüne girmişti. Biri, gel Boçka, demişti. Siyah atletli garson ise ayağını yere vurarak “Çık dışarı!” diye bağırmıştı. Boçka, bir garsona, bir onu çağıran adama bakmıştı. Garson bir kez daha yere vurmuştu ayağını, Boçka bir kez daha onu çağırana bakmıştı. Ama adam önündeki bira bardağına dönmüş ve bir daha çağırmamıştı köpeği. O da, kuyruğunu indirip başı önünde küskün küskün dışarı çıkmıştı. “Bu köpek cins,” demişti İbo Abim. Onaylamıştık. Aslında orada oturabilirdik, ama İbo Abim çıkalım, demişti. Köpeğin kovuluşuna canının sıkıldığını düşünmüştük; olabilirdi. Biralarımızı hızla içmiş, gevşek patatesleri yarım bırakıp hesabı istemiştik. Ama olay o değilmiş; arka masadan biri, biz duymamıştık, ama İbo Abim açık seçik duymuş, bizim için, bunlar denizci, bir tabak patatesle karınlarını doyurmaya alışıktırlar, demiş. İbo Abim böyle bir yakıştırmayı nasıl kaldırsın. O, denizci olmadan önce (“gemici” diyeceksin, diyor, “denizci” ne!) futbol ayakkabıları dikermiş, çok kıyak bir işi varmış. Sazlarda, pavyonlarda bütün bir servetini ve gençliğini bitirmeseymiş, Beyoğlu’nun yarısı onunmuş şimdi. Patates tavayı da dişleri olmadığı için istemişti. Ah, on yıl önce biri böyle bir laf edecekti de İbo Abim sessiz kalacaktı he; falçatayı sıyırdığı gibi hepsinin canına okurdu. Kayalarda anlattı bunu. Eran, “Niye orda söylemedin?” dedi. Ayağa kalkıp göğsünü şişirdi, yüzüne acımasız bir ifade oturttu. “Şeytan diyor ki,” dedi, “git hem o herifleri patakla, hem de Boçka’yı kovan garsonu.” “Boşver,” dedim, “neden keyfimizi kaçıralım ki... Bak, Boçka da yanımızda.” Eran parmağını şaklatarak, “Boçka, Boçka, Boçka,” dedi. Köpek başını öne eğdi, kuyruğunu sallaya sallaya yaklaştı. İbo Abim başını okşadı. Ben bir köfte uzattım. Kibarca, parmaklarıma dokunmamaya özen göstererek köfteyi ağzına aldı.

“Cins,” dedi İbo Abim.

“Cins, cins,” dedim, “biri onu buralarda bırakıp gitmiş.”

“Belki de sahibi ölmüştür,” dedi Eran.

Bu “ölüm” olasılığı bizi kederlendirdi. Bardaklarımızı birbirine dokundurup içtik. İbo Abimin yudumu oldukça büyüktü, bir bardak rakıyı silip süpürdü. Elinin tersiyle ağzını silip, “Yıllar önceydi,” dedi, “daha o zamanlar gemici memici değilim.”

O zamanları çok iyi biliyoruz; çünkü hep anlatır, aynı şeyi kaç kez dinlediğimizi biz de anımsamıyoruz. Bu anı da kim bilir kaçıncı baskı olacak. Anlattığı bütün olaylarda olduğu gibi bu da Tarlabaşı’ndan başlıyor. O zamanlar çok tatlı para kazandığı dükkândan çıkıyor. İçini bir sıkıntı basmış ki, kendini dışarı atmasa patlayacak. Dinyakus Usta (babamız kadar iyi tanıyoruz artık onu) bu konuda çok anlayışlı.

“Tam İngiliz Sefareti’nin orda, köşede, bana baktığını gördüm.”

Eran da, ben de, “yine bir karı dalgası” diye birbirimizi dirsekledik.

Beni hangi uzaklıktan gördü, gelip geçen onca insanın arasından nasıl seçti bilmiyorum, ama doğrudan bana bakıyordu. Boz renkli, oldukça iri bir köpekti.

Eran, dizine vurarak, “Hadi bee!” dedi.

Öyle ya, karı beklerken köpek çıkmıştı.

“Aga, bana bakıyor ya,” dedi İbo Abim, “seslenmeden edemedim. N’aber lan haydut, dedim. Demez olaydım. Koştu, ön ayaklarını kaldırıp göğsüme dayadı. İki ayak üstüne kalkınca benim boyumda oldu, o kadar iri köpek. Hava boktan, yerler ıslak, üstüm başım çamur oldu mu benim? Ne yapacaksın aga, tamam falan diyorum, başını okşuyorum, ama hava! Kurtul kurtulabilirsen; ben yürüyorum, o da yanımda geliyor. Gören, şöyle bir yana kaçıyor. Çocuklar ve kadınlar sıçrayarak yönlerini değiştiriyor. Ama aga (eliyle dizine vuruyor), çok yaşlı. Belli ki, atılmış. Zamanında kurtların anasını bellemiştir, ama şimdi düşmüş. İyi de, neden beni buldu? Karşıya geçeyim de kurtulayım şundan, dedim. Trafiği kollayıp birden fırladım. Benim kadar atak değil tabii, böyle bir hareket de beklemiyor. Aldın mı üçün birini dedim. Böyle dedim, ama bir baktım ki, o da arabaları kolluyor, karşıya geçecek. Başımı önüme eğip hızlı hızlı yürümeye başladım. Az sonra soluğunu elimde hissettim, yine birlikte yürüyoruz. Milleti fazla rahatsız etmemek için bir sokağa girdim. Ne var ulan, dedim, benden ne istiyorsun? Ağzı açık, dili dışarıda, bana bakıyor. Bu köpek aç, dedim, çünkü, piliç çevirme yapan bir dükkânın önünde durdu, bir bana, bir piliçlere baktı. Eh be aga, o ne bakıştı! Ulan İbo, dedim, yap şuna bir kıyak, nerelere para vermiyorsun ki... Girdim dükkâna, bütün bir tavuk paketlettim. Beni bekliyor, ama nasıl bekliyor; dil dışarıda, sırf salya... Gel, dedim, az ilerideki çöp bidonunun yanına götürdüm onu. Bidondan bir kedi fırladı, üç metre gidip durdu. Köpeğin derdi sanki oymuş gibi kamburunu çıkarıp savunma ya da saldırı durumu aldı. Bir kedi de bidonun üstünde, her ihtimale karşı kambur. Paketi yere koyup açtım. Kolaylık olsun diye tavuğu parçalamaya çalışıyorum, ama o, ihtiyar ‘haydut’, bir yandan soluksuz atıştırmaya çalışıyor, arada da teşekkür edercesine ellerimi yalıyor. Karnını doyurmaya çalışan insan olsun, hayvan olsun, bunda bana dokunan bir şey var ki aga, nedenini bilmiyorum. Hele, topluca yemek yenilen yerlerdeki hüzne hiç dayanamıyorum. Ona bakmak istemedim, yağlanan ellerimi yıkamak için tavuğu aldığım lokantaya gittim. Döndüğümde köpek yoktu. Ondan arta kalan boş yağlı kâğıdı iki kedi iştahla yalıyordu.”

“Bozuldun mu?” dedi Eran.

“Bozulmam mı,” dedi İbo Abim, “o kadar kıyak yaptık, karnı doyunca hemen tüyüyorsa (burada elini dizine vuruyor), helal olsun ona, tam İstanbullu olmuş...”

“Bunu neden anlattın,” dedim, “karnı doyunca Boçka da mı tüyecek?”

“Boçka cins,” dedi, “tüymez! O hıyar da bir zamanlar çoban köpeğiymiş, ama sokak köpeği olmuş artık. Her çoban köpeği de bu duruma düşmez ha! Bakın, şimdi ne anlatacağım, bu da başka bir hikâye...”

Bir yudum rakı içti. Sigara tuttu, üçümüz de yaktık. Eran, hafifçe dirseği ile dürttü. Bu, şu demekti: Yandık! Köpeklerle ilgili ne kadar anısı varsa anlatacaktı İbo Abim.

“Yıllarca önce bir çoban köpeği görmüştüm. O kadar yaşlıydı ki, ayağa kalkamıyordu. Kalktığı zaman da ayakları öyle bir titriyordu ki, hemen olduğu yere çöküyordu. Ağzında bir diş bile kalmamıştı.”

“Senin gibi mi?” dedi Eran.

Güldük.

“Gülmeyin,” dedi. “Yaşlı bir değirmenci, sevabına bkıyordu köpeğe. Süte ya da çorbaya ekmek doğrayıp veriyordu. O anlattıydı, tam yirmi beş yaşındaymış. Islık çaldıydım. Aga, köpek dediğin on, bilemedin on beş yıl yaşardı. Ama o, tam yirmi beş yaşındaydı.”

“Adı neydi?” dedi Eran.

“Valla,” dedi İbo Abim, başını kaşıdı. Gözünün birini yumup düşündü, çıkaramadı.

“Diyelim ki Boçka’ydı,” dedi Eran, “bu Boçka’nın büyük dedesi.”

“Yok,” dedi İbo Abim, “o çoban köpeğiydi.”

“Tamam ya,” dedim, “adı Boçka değildi, üstelik bunun hiç de önemi yok.”

“Hah işte,” dedi İbo Abim. Rahatlamıştı. Öyküsünü sürdürdü. “Gençliğinde çok yamanmış. Yirmi yıl aralıksız hizmet vermiş (“Emekliliği hak etmiş,” dedim, güldük) ve sürüden bir tek koyun kaptırmamış. Ama bir gün, yani yirmi yaşına geldiğinde, kurt sürüden bir koyunu götürmüş. O gün sürüyü bırakıp köye geri dönmüş. Bir köşeye oturup ölümü beklemiş. Öyle utanmış ki, bir daha koyunların yüzüne bakamamış. Durun, hikâye daha bitmedi. Bir gün ne olmuş? (Eliyle çenesini sıvazladı.) Değirmencinin, birine canı sıkılmış. Tam da köpeğe yemeğini verecek. Herife söverken arada köpeğe de giydirmiş; ulan ihtiyar it, demiş, benim sürümü mü kolladın ki seni besliyorum... Köpek o gün önüne konan yiyeceğe dokunmamış. Asalete bak aga! Gönlünü alana kadar göbeği çatlamış değirmencinin. Bir o ihtiyar çoban köpeğine bak, bir de benim tavuk yedirdiğim ite...”

“Asil ihtiyar çoban köpeği için içelim,” dedim.

İçtik.

“Şimdi size Boçka için bestelediğim şarkıyı söyleyeceğim.”

Eran’ı alkışladık. Çok keyiflenince şarkı söylerdi, bunun daha ileri bir aşaması da beste yapmaktı. Buraya geldiğimde Nasip Mehmet Bey’in (böyle bir bestekâr olduğunu iddia ediyor) bir şarkısını söylemişti.

“Nasip olsa yine çıksam yaylaya.”

İbo Abim çok etkilenmiş, bir de “Kasımpaşalı”yı istemişti. Eran “Kasımpaşalı”yı söylerken üçümüz de, kuralına hiç uymayan bir biçimde oynamıştık.

Şimdi, Eran yeni bestesini okuyacak. Bu, her ne kadar Boçka’ya beslediği muhabbetten kaynaklanıyorsa, biraz da İbo Abimin başka köpek anıları döktürmesini engellemeye yönelikti.

“Şu yaratık var ya,” dedi İbo Abim, “şu Boçka var ya...” Başka da bir şey söylemedi zaten.

Şarkı iki dizeden oluşuyor.

Mehtap suskun, deniz küskün

Her şey Boçka için, her şey Boçka için

Eran ayakta, kollarını açıp gökyüzüne doğru kaldırarak ilk dizeyi söylüyor. Sonra denizi gösteriyor ve ikinci dizeyi üçümüz birden marş havası içinde söylüyoruz.

“Bak, köfteleri sevdi,” dedi İbo Abim.

“Hepsini ona verdiniz,” dedi Eran, “bize bir şey kalmadı.”

“Olsun be moruk, garibanın kısmetiymiş işte; peynirimiz var, bize yeter.”

Rakımız bitti. Eran bardakları yine torbaya doldurdu. Aldıklarını gemiye götürüp kamarota teslim edecek. Denize doğru yürüdük. Boçka da peşimizden geldi. Ellerimizi kaldırıp Boçka’yı selamladık. Aynı anda suya atladık. Gemiye doğru yüzerken bağıra bağıra şarkı söylüyoruz. Solo bölümünü Eran yapıyor:

Mehtap suskun, deniz küskün

Boçka’nın karnı tok, sırtı pek

Sonra koro:

Her şey Boçka için

Her şey Boçka için

Arada sözleri şaşırıyoruz ama, ne fark eder ki...

SUZİ’NİN RÜZGÂRI

İbo Abim böyle anlatmazdı; çünkü, dilinden çok kaşları, gözleri, elleri, kollarıyla konuşur; onu dinlerken günü, saati, bulunduğun yeri unutur, uçup giderdin. İbo Abimin en parlak dönemleri (buna, “yükseliş devri” demek daha doğru) Tarlabaşı’nda Dinyakus Usta’nın kalfalığını yaptığı yıllardır. Türkiye’de futbol ayakkabısı diken tek dükkân olmaları da işin bir başka raconu. İbo Abim işini sever, canla başla çalışır. Öyle ki, futbolcuların çoğunun ayakkabı numaralarını ezbere bilir; ardından yıllar, onyıllar geçmesine karşın hâlâ unutmamıştır. İşini sever sevmesine de, arada daraldığı, iş önlüğünü fırlattığı gibi kendini dışarı attığı da çok olur. Bu, iki nedenden ötürü böyledir; ya, “malum” olmuştur yine, içinden bir ses “Oğlum İbo,” demiştir, “tam zamanı, çık Beyoğlu’na bir tur at, bir şeyler düşecek,” ya da dükkân dar gelmiş. Tarlabaşı dar gelmiş, hatta İstanbul dar gelmiştir. Her iki durumda da kimse tutamaz onu. Dinyakus da, Niko da, çıraklar da birbirlerine bakarak sessiz bir dayanışmayla anlaşırlar: “Geldiler yine.”

İşte böyle bir gün, artık “malum” mu olmuştur, yoksa İstanbul mu dar gelmiştir pek bilinmez ama, İbo Abim Beyoğlu’na atmıştır kapağı. Üzerinde dizi yamalı iş pantolonu, ayaklarında tokyolar, sırtında yedi numaralı milli forma. Formayı sever. Hatta bıçaklandığı gece (pisi pisine, kavga ayırayım derken) üç forma üst üste giymiş. Hastaneye götürdüklerinde doktor da şaşırmış; oğlum, demiş. Hangi takımı tutacağına hâlâ karar veremedin mi. İbo Abim yaralı maralı ama, cevap hazır; biz bütün takımlara futbol ayakkabısı dikiyoruz doktor bey, demiş, hepsi arkadaşımız, ayıp olmasın diye üç büyüklerin formalarını üst üste giyiyorum.

Ama herkes bilir ki, İbo iflah olmaz bir Beşiktaşlıdır.

Tokyolarını sürüye sürüye Tünel’e doğru yürüyor. Oradan çark edip Taksim’e çıkacak. Bir U dönüşü; bu kez karşı kaldırımdan yine Beyoğlu. Artık İmroz mu olur, Hasır mı, Çiçek Pasajı mı; bir yere çöküp süslenecek. Süslenecek ki (rakıdan başka içki tanımaz), ince ayarları yapıp serüvenlere açık bir Beyoğlu gecesine hazır olsun.

Lion’un önünde durup vitrinlere bakıyor. Bir şey alacağından mı? Değil. Ayakkabı mağazaları özel ilgi alanına giriyor. Ne de olsa meslek. Önce bir parfüm kokusuyla başı dönüyor, sonra yanı başında dikilen kızı görüyor. Bir kız ki, sözcüklerle anlatması mümkün değil. İbo Abim de sözcüklerden çok hareketlerle anlatıyor zaten. Sarı saçlar omuzlarda (elleriyle omuz başlarını işaretliyor, dudakları sımsıkı kapalı ve gözleri yarı aralık), kısacık bir etek giymiş (elleri dizlerinin bir karış üstünde, testereyle odun kesiyormuş gibi bir hareket yapıyor), bacaklar sütun gibi, bir bel var, karınca, yüzüne bakıyorsun, Saba Melikesi Belkıs. İbo Abim dayanamıyor, bir adım geriliyor ve boynunu büküp gözünün birini kısarak tepeden tırnağa süzüyor kızı. Süzmüyor da soyuyor sanki. “Hey Allahım,” diyor sesli sesli, “nasıl da özenerek yaratmış. Bu ne muhteşem güzellik!” Kız dönüp sertçe bakıyor İbo Abime ve PİS, diyor. Küstahça söylüyor bunu, tükürür gibi. Sonra da çekip gidiyor. Ardından kalçalarının ritmik salınımına bakıyor, ama peşine takılacak gücü bulamıyor kendinde.

İbo Abim bunu buraya kadar anlattığında eliyle çenesini sıvazlamıştı. Daha sonraki anlatmalarında da yaptı bunu. Sinemada on dakikalık ara neyse, ondaki bu çene sıvazlama hareketi de oydu. Sigara yakmak ise dinleyeni biraz meraklandırmak için verdiği küçük bir molaydı.

“Bir gün iş için Sirkeci’ye indim,” diyor. Kızı Lion mağazasının önünde gördüğü günün üzerinden ne kadar zaman geçtiğini anımsamıyor İbo Abim; üç gün de olur, beş gün de. Hatta kızı unutmuş bile. Dalgın dalgın yürürken onu görüyor birden. Üzerinde yine aynı giysiler var. Hemen hızlanıyor. Üst baş uygun bugün, ayakkabılar ayna, saçlara briyantini de çekmiş, o günkü İbo’dan eser yok. Yanına sokulacak ve bir kez daha güzelliğini anımsatacak. İyice yaklaşıyor, ama o anda kız caddeye doğru hamle yapıp bir taksiye işaret ediyor. Elli yedi şevrole, dünmüş gibi aklında. Kız otomobile binerken o da öbür kapıya yapışıyor. Şofördeki hareket aynen şöyle; kolunu arkaya doğru uzatmış, elinin bütün parmakları açık, sanki beş rakamını gözüne sokacak; bi dakka abicim, diyor, HUSUSİ. Başına taş düşmüş gibi kalakalıyor İbo Abim. Ama bu arada belli belirsiz bir TÜNEL sözcüğü çalınıyor kulağına. Başka bir arabaya atlıyor ve soluğu Tünel’de alıyor.

“Neyse,” diyor eliyle çenesini sıvazlayarak, “uzatmayalım.” Bu çene sıvazlamanın “on dakika ara” ile benzerliği yok, gereksiz ayrıntıları atlayacak yalnızca. Bir başka anlatışta bu ayrıntıları önemseyip en ince noktasına kadar aktarabilir. İbo Abim bir olayı kaç kez anlatırsa anlatsın, yinelemeye düşmez. Hep başka bir öykü dinler gibi olursunuz. Hatta kafa ayarını yaparken kantarın topuzunu biraz kaçırmışsa öykünün sonunu bile değiştirir, hiç belli olmaz.

Tünel’de dikilirken elli yedi şevrolenin burnunun dönerek caddeye girdiğini görüyor. Asmalımescit Sokağı’nın başında duruyor. Otomobilin kapısı açılıyor ve sütun gibi bir bacak uzanıyor dışarı. İnince hafifçe eteğini çekiştirmesi, çantasının askısına küçük bir omuz hareketiyle düzen vermesi bile çok baştan çıkarıcı. Kız sokağa giriyor, o da peşinde. Kız bir otele girince –ki İbo Abim buraları avucunun içi gibi bilir; otel ne iş? Yoksa bu yavru pansiyon kızı mı?– o da ardından giriyor. En çok ne olur; bir oda ister, parasını öder, on dakika odada oyalanıp çeker gider. Otelin nem kokan eski merdivenlerini tırmanıyor. Yukarı çıkınca koltuklara kurulmuş beş altı kadın görüyor. Tamam oğlum İbo, diyor, pansiyondasın. Kadınlar kıkırdaşıp gülüyorlar. Öyle ya, o işler için erken daha. Bu saatte kim gelir ki, onlar bile boyanıp süslenmemiş, son hazırlıklarını yapmamışlar. Bu arada bir erkek sesi, buyrun, diyor. Dönüyor ki, Recep. Peçeteci Recep. Vay İbo, bu saatte ne işin var senin buralarda. Sorma, diyor İbo Abim, afet bir kızın peşine takıldım, o da gelip buraya girdi. Az önce gelen sarışın mı, diyor Recep. Ta kendisi, diyor İbo Abim.

Adı Suzi’ymiş. Recep’in İbo Abime anlattığına göre ana Türk, baba Fransız ya da ana Fransız, baba Türk. Gerçeği bilen yok. Beyaz Rus olduğunu söyleyenler bile var. Karı çok güzel ama, kaprisli. İşçilik sıfır. Olsun, diyor İbo Abim, biz nelerini gördük, vizite kaç kâğıt,