KLASİKLER 69
Can Yayınları 1765
© 2008, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2008 2. basım: Ocak 2012 E-kitap 1. sürüm Ekim 2014, İstanbul Ocak 2012 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Celâl Üster

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 978-975-07-2389-6

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

HERAKLEİTOS

KIRIK
TAŞLAR

Çeviri
Alova

ALOVA, 17 Haziran 1952’de Ankara’da doğdu. ODTÜ Mühendislik Fakültesi ve İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu’nda öğrenim gördü. 1970’lerden başlayarak yazdığı şiirlerini En Son Çıkan Şarkılar (1980), Giz Dökümü (1989), 1996 Cemal Süreya Şiir Ödülü’ne değer görülen Bitik Kent (1995) ve Dizeler (2001) adlı kitaplarında topladı. Dünya şiirinden hazırladığı antolojilerin yanı sıra Lorca, Iuvenalis, Catullus, Guillevic, Neruda, Kavafis gibi şairlerin yapıtlarını dilimize kazandırdı. Seferis’in Bir Şairin Günlüğü adlı yapıtının çevirisiyle 2004 Dünya Kitap Çeviri Ödülü’nü aldı.

Dostum Mehmet Aközer’e

ALOVA

Hemen kıvırma sonuna kadar papirüs rulosunu Ephesos’lu Herakleitos’un. Yol çetin, sis içinde ortalık, her yan zifirî karanlık. Ama biri anlatmaya bir başlasın, güneşten berrak gelir sana o sözler.

(Anonim)

Ve kollarının arasında Kırık taşlar bulmak isterdim: Tanrı’nın sözleri Kırık taşlar: Herakleitos’tan parçalar.

ODİSSEUS ELİTİS

Kırık Taşlar üzerine

Bu kitap, İonyalı filozof Herakleitos’un büyük yapıtından günümüze kalabilmiş az sayıdaki “Parçalar”ın şiirleştirilmesi gibi bir amaç gütmüyor. “Parçalar” çevrilirken izlenen ilke, şiir sanatının teknik olanaklarından olabildiğince yararlanarak Herakleitos’un düşüncesini en yalın, en çarpıcı biçimde Türkçeye aktarmaktı. Bu açıdan, “Parçalar”a Herakleitos düşüncesini Türkçede manzum teknikle söyleme denemesi denebilir. Türkçenin lakonik özelliğinin yanında, Herakleitos’un bilicilerin üslubundan esinlenerek, görüşlerini peygamberce bir edayla söylemesi, böyle bir çalışmaya olanak sağlamıştır.

Beni “Parçalar”ı çevirmeye yönelten etkenlerden birincisi, arkasında derin bir düşünce geleneği olmamasına karşın, bu büyük filozofun ateşe, suya, toprağa, güneşe “çıplak akıl”la bakarak, evrensel yasaları çözmeye çalışması ve olağanüstü sezgisiyle çağının yüzyıllarca ötesine taşarak Avrupalı filozofların bir düşünce yöntemi olarak benimsedikleri “diyalektik”i gözlem yoluyla keşfetmesi, her şeyin sürekli bir akış halinde olduğunu sistemli bir biçimde açıklamasıdır... Hegel, Mantık Bilimi’ne Herakleitos’un bütün sözlerini aldığını yazar. Sol-Hegelcilik’ ten gelen, XX. yüzyılı büyük ölçüde etkileyen Marx yoluyla Herakleitos düşüncesinin çağımızın üzerindeki etkisini yadsımak mümkün değildir.

Bir başka etken, bu büyük zekânın, yalnızlığıdır. Herakleitos’un Ephesoslularla, hele yöneticilerle hiç anlaşamadığını biliyoruz. Öyle ki, sonunda dağlara çekilmiş, bitkilerle beslenip, tam bir münzevi yaşam sürmüştür. Bunlar söylenti olmakla birlikte, “Parçalar” derinlemesine okunursa, onun bu tür bir yaşamı seçmiş olma olasılığı akla yatkın gelmektedir. Öte yandan, Herakleitos’un kimi “Parçalar”ını okuyan Sokrates’in okudukları karşısında hayranlık duyduğu, ama anlamak için, “Deloslu bir dalgıç gerek,” dediği yazılıdır.

Herakleitos, yaygın ününe ve etkisine karşın, yüzyıllarca “muammacı”, “karanlık”, “ağlayan” gibi sıfatlarla anıldı. Ancak XVIII. ve XIX. yüzyılların Avrupa düşüncesinde gerçek yansımasını bulabildi.

Üçüncü etken, Herakleitos’un birkaç sözcükte indiği o büyük derinliğin Türkçe söyleyişe çok uygun düştüğünü fark etmemdir:

Aynı ırmağa girdiğimizde girmeyiz Biziz değiliz

Düşündükçe daha da derinleşen bu sözler, sanırım, pek az dilde altı sözcükle anlatılabilir. Bu açıdan, Kırık Taşlar daha çok, bir dil çalışması oldu benim için.

Bana kalsa, bu kitaba yalnız “Parçalar”ı koyar, başka tek sözcük yazmazdım. Okur bu Taşlar’ı “çıplak akıl”la okusun diye; tıpkı Herakleitos’un suyu, ateşi okuduğu gibi.

ALOVA

PARÇALAR

I

Her zaman var olsa da Logos

insanlar kavrayamıyorlar onu

duymadan önce de

bir kez duyduktan sonra da

Her şey bu Logos’a göre

olup bitse de

insanlar

hiçbir şey yaşamamış gibiler

Benim

her şeyi

doğasına göre ayırarak

ve nasıl olduğunu göstererek

açıkladığım

sözler

işlerde bile

Ötekilerse

bilmiyorlar yaptıklarını uyanıkken

uykudayken yaptıklarını

unuttukları gibi

II

Demek

izlemeli

ortak olanı

Ortak olsa da Logos

çoğunluk yaşar

kendine özgü

düşüncesi varmış gibi

III

Beni değil

Logos’u dinlemek

bilgelik

Uyuşmak

her şeyin

Bir olduğunda

IV

Bu dünya düzeni ki

rastgele süprüntülerden bir yığın

V

Belirli bir düzen

belli bir zaman var

değişmesi için dünya düzeninin

uyarak

yazgılı-zorun’a

VI

Dama oynayan

bir çocuktur zaman

Krallık çocukta!

VII

Karşıtımız iyi bize

VIII

Bilmezler ki

Nasıl uyuşur karşıtlar

Uyumu

karşıt

gerilimlerin

Yay ile lir gibi

IX

Bütündür karşıtlar

bütün değil

Birbirlerini

çekip

iterek

Uyumludur

uyumsuz

Bir

her şeyden

doğar

Her şey

Bir’den

X

Çırpıcı tarağında

düz yol

kırık yol

bir

aynı

XI

Yukarı

aşağı

yol

bir

aynı

XII

Çemberde

baş

son

bir

XIII

Deniz

en arı

en katışık su

Balıklar içebilir

iyi onlara

İnsanlar içemez

ölümcül

XIV

Aynı şey içimizde

diriyle ölü

uyanıkla uyur

gençle yaşlı

Biri olur öbürü

öbürü biri

XV

Ölümlüler ölümsüz

ölümsüzler ölümlü

Biri öbürünün

ölümünü yaşar

yaşamını ölür

XVI

Soğuk ısınır

sıcak soğur

Islak kurur

kuru ıslanır

XVII

İyi

kötü

bir

aynı

Kesip

biçen

dağlayan

acı veren

hekimler

bir de ücret isterler

bunun için

XVIII

İyi değil

insanın

her istediğini

elde etmesi

Sayrılık

sağlığı hoş kılan

İyiliği

kötülük

Bolluğu

açlık

Dinlenmeyi

yorgunluk

XIX

Yay’ın ismi: yaşam1

İşi: ölüm

1. (Eski Yun.) ßıós: yay; ßíos: yaşam. (Ç.N.)

XX

Savaştır

her şeyin babası

kralı

Kimini tanrı kıldı

kimini insan

Kimini köle

kimini özgür

XXI

Bilin ki

her şeyde ortak

savaş

Çekişmedir adalet

Çekişerek

var olup

yok olur

her şey

XXII

Bütün bunlar olmasaydı

kimse bilmeyecekti

adalet sözünü

XXIII

Yasa:

boyun eğmek

Bir’in

sözüne

XXIV

Gizli uyum

güçlü

açıktan

XXV

Doğa gizlenmeyi sever

XXVI

Beklenmeyi

beklemezsen

bulamazsın

Öylesine bulunmaz

XXVII

Yeni

yepyeni

sular akar

aynı ırmağa

girenlerin üstünden

(O ırmak ki)

dağıtır

toplar

birikir

akar

yaklaşır

uzaklaşır

XXVIII

Aynı ırmağa

girdiğimizde

girmeyiz

Biziz

değiliz

XXIX

İki kez

giremezsin

aynı ırmağa

XXX

Her şey

ateşle değişilir

Ateş her şeyle

Altın malla

mal altınla

nasıl değişilirse

XXXI

Ateş

gereksinim:

doyum

XXXII

Ateş havanın

ölümünü yaşar

hava ateşin

su toprağın

toprak suyun

XXXIII

Ateş gelecek

Her şeyi yargılayıp

ele geçirecek

XXXIV

Yıldırımdır

her şeyi

yöneten

XXXV

Bu dünya ki

her şey için aynı

Ne tanrı yapısı

ne kul

Hep var idi

var

var olacak:

Bir ölümsüz ateş ki

ölçüyle alevlenip

ölçüyle sönen

XXXVI

Söndürmeli ölçüsüzlüğü

büyük yangınlardan çok

XXXVII

Ateş dönüşümleri:

İlkin deniz

Deniz ki

yarısı toprak

yarısı “yakıcı”

Toprak ki

dağılır

deniz olur

Ölçülür

toprak olmadan

önceki oranla

XXXVIII

Büyük yıl:

Kışı dev tufan

yazı dünya yangını

Bir, alevler kaplar dünyayı

bir, sular basar

10 800 yıldır bu süre

XXXIX

Nasıl saklansın insan

hiç batmayandan?

XL

Güneş söner yaşlanınca

ama yeniden tutuşur

XLI

Güneş

insan ayağı

kadar

XLII

Her şeyi doğuran mevsimleri

değişimleri belirleyen güneş:

Denetçisi

bekçisi

dönemlerin

XLIII

Ölçülerini aşamaz güneş

Yoksa Erinys’ler

Dike’nin yardımcıları

bulup çıkarırlar onu

XLIV

Ayı:

Doğu’yla Batı’nın sınırı

Karşısında Ayı’nın

parlak Zeus’un sınırı

XLV