Zapiski iz myortvova doma, Fyodor Dostoyevski © 2012, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Ağustos 2012 E-kitap 1. sürüm Ağustos 2014, İstanbul Ağustos 2012 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750723186

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

FYODOR DOSTOYEVSKİ

ÖLÜLER EVİNDEN
NOTLAR

ROMAN

Rusça aslından çeviren
Sabri Gürses

Fyodor Dostoyevski’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Budala, 1982

Amcanın Düşü, 1994

Tatsız Bir Olay, 2005

Beyaz Geceler, 2009

Karamazov Kardeşler, 2010

İkiz, 2010

Yeraltından Notlar, 2011

Yufka Yürek, 2011

FYODOR MİHAYLOVİÇ DOSTOYEVSKİ, 1821’de Moskova’da doğdu. Petersburg Askerî Mühendislik Okulu’nu bitirdikten kısa bir süre sonra edebiyatla uğraşmak için askerlikten ayrıldı. İlk romanı İnsancıklar (1846), dönemin ünlü eleştirmeni Belinski’den büyük övgü aldı. Hemen ardından İkiz (1846) adlı kısa romanı geldi. Daha sonra art arda Ev Sahibesi (1847), Beyaz Geceler (1848) ve Yufka Yürek’i (1848) yayımlayan Dostoyevski, Netoçka Nezvanova (1849) adlı romanı yayımlandığı sıralar, devlet düzenini yıkmaya çalıştığı gerekçesiyle tutuklandı; ölüm cezası, Sibirya’da dört yıl ağır hapse ve dört yıl askerlik hizmetine çevrildi. Serbest bırakıldıktan ve evlendikten sonra Amcamın Rüyası (1859) adlı komik bir öykü yazdı. Aynı yıl kaleme aldığı Stepançikovo Köyü’nün (1859) ardından kardeşiyle birlikte Vremya adlı bir edebiyat dergisi çıkardı. Aynı dergide tefrika edilen Ölüler Evinden Notlar (1861-62), Dostoyevski’nin başlangıçtaki başarısını yeniden gündeme getirdi. Yine dergide yayımlanan Ezilenler (1861), eleştirmenlerin tepkilerine hedef olmasına karşın okurlarca beğenildi. 1862 yazında çıktığı bir Avrupa gezisi, beraberinde Batı Batı Dedikleri: Yaz İzlenimleri Üzerine Kış Notları (1863) adlı ünlü makalesini getirdi. Aynı yıl dergisi kapatıldı. Yeniden Avrupa’ya gitti. Tek umudu, artık tutkunu haline geldiği kumardı. Ama tüm parasını rulette yitirdikten sonra güçlükle Rusya’ya döndü. Kardeşiyle Epoha adlı yeni bir dergi çıkardı ve derginin ilk sayısında Yeraltından Notlar (1864) romanı tefrika edilmeye başladı. Hayatında bir talihsizlik dizisi başladı, karısını ve kardeşini kaybettikten sonra dergi kapandı. Alacaklılarının tehditleri üzerine, bir yayımcıdan aldığı borçla Avrupa’ya kaçtı. Suç ve Ceza’yı (1866) yazmaya başladı ve onun için aldığı avansla Rusya’ya döndü. Önce Kumarbaz (1866) adlı romanını yayımladı. Aynı yıl tamamladığı Suç ve Ceza, eleştirmenleri ve okurları hemen büyüledi. 1867’de asistanı Anna Snitkina’yla evlenerek yeniden yurtdışına çıktı; dört yıl Rusya’dan uzak kaldı. Alçaltıcı bir yoksulluk içinde geçen bu dönem boyunca ülkeden ülkeye dolaştı. Bütün bu güçlüklere, sara nöbetlerine, vazgeçemediği kumar tutkusuna rağmen, ilk çocuklarının trajik ölümüne de katlanan genç karısı, bağlılığını bir an yitirmeden ona gerçek aşkı tattırdı. Dostoyevski, bu ağır yaşam koşulları altında da sendelemeyerek ikinci başyapıtı Budala’yı (1869) yazdı. Budala’yı, 1870’te Ebedi Koca, 1872’de Ecinniler, 1875’te Delikanlı izledi. Karamazov Kardeşler’i (1879-80) yazmaya başladığında, artık ülke çapında tanınan ünlü bir yazardı. Dostoyevski bu arada, Grajdanin’e yazdığı “Bir Yazarın Günlüğü” (1873-81) başlıklı köşe yazılarını, 1876-77 yılları arasında aylık bir yayın olarak çıkardı. 1881’de Petersburg’da ölen Dostoyevski, Batılı ülkelerin edebiyat ve düşün yaşamında önemli bir rol oynamış, özellikle varoluşçuluğun temel kaynaklarından biri sayılmıştır.

SABRİ GÜRSES, 1972 yılında İstanbul’da doğdu. 1989 yılında Akademi Kitabevi Şiir Başarı Ödülü’nü aldı; aynı yıl Nişantaşı Anadolu Lisesi’nden mezun oldu. 1991 yılında Milliyet Sanat Aşk Öyküleri Yarışması’nda Başarı Ödülü aldı. Gereksinimler, Elde Edemeyişler ve İlerlemeler (şiir, 1990); Unutulmuş Ay Altında (1992); Boşvermişler: Bir Bilimkurgu Üçlemesi (1995); Sevişme (1996) adlı kitapları yayımlandı. 1999 yılında İÜ Rus Dili ve Edebiyatı bölümünden mezun oldu. Yüksek lisansını İÜ Çeviribilim Bölümü’nde “Vladimir Nabokov’un Eugenie Onegin Çevirisi ve Türkçe Onegin Çevirileri” başlıklı teziyle yaptı. 1999 yılından beri İngilizceden, 2000 yılından beri Rusçadan kitap çevirisi yapıyor. İngilizceden Joseph Campbell, Jonathan Lethem, John Smolens, Shusha Guppy, Don DeLillo, William Guthrie, Werner Sombart, Kim Stanley Robinson, Fredric Jameson, Slavoj Žižek, Karel Čapek; Rusçadan F.M. Dostoyevski, İ.S. Turgenyev, A.S. Puşkin, İvan Gonçarov, Mihail Bahtin, Yuri Lotman, Sultan Galiyev, Andrey Belıy, Yuri Oleşa çevirileri bulunmaktadır.

Önsöz

Çevirmen Evinden Notlar

1861 yılında yayımlanan Ölüler Evinden Notlar Dostoyevski’nin 1846 yılında yayımlanan İkiz’inden sonra eleştirmenlerde heyecan yaratan ilk kitabı, yazarın küllenmiş ününü yeniden alevlendiren kitaptır. İki eser arasında on dört yıl ve Dostoyevski’nin hiç hayal etmediği somut mesafeler bulunur. Dostoyevski’nin hayatının sonuna dek en temel eserlerinden biri sayacağı ve psikolojik analizin ilk örneklerinden olan İkiz, hak ettiği ilgiyi görmemişti. Ardından yazar ani bir siyasi suçlamayla ölümün eşiğine kadar gitti, idam sehpasına çıktı, son anda affedilerek on bir yıl sürecek olan bir sürgüne gönderildi.

Rus İmparatorluğu, Alaska’ya kadar uzanan sömürge topraklarında (tıpkı Avrupa devletlerinin Avustralya ve Amerika kıtasında yaptığı gibi) çok sayıda sömürge şehri kurmuştu ve bu sömürge topraklarındaki yerleşimleri, cezası kesinleşmiş mahkûmları bu bölgelerde kurulan kamplara, zorunlu çalışmaya göndererek destekliyordu. Dostoyevski’nin sürgüne gittiği (bugün Kazakistan’ın biraz kuzeyinde bulunan) Omsk şehri de bu yerleşimlerden biriydi. Ölüler Evinden Notlar adlı kurgusal kitabın kaynağı, Dostoyevski’nin Omsk şehrinin kıyısındaki kampta geçen mahkûmluk hayatıdır. Dostoyevski kamp hayatı sırasında, kağıt ve kalem bulmanın güç olduğu koşullarda, yazı yazılabilecek çeşitli malzemelere not alarak bu kamp ya da açık hava hapishanesi hayatını, buradaki dili kayda aldı. Eserin başlığındaki “notlar” (zapiski, aynı zamanda “anılar, hatıralar” demektir ve Yeraltından Notlar adıyla çevrilen eserin başlığında da kullanılmıştır) bu notlara gönderme olabilir.

Kürek mahkûmu Dostoyevski, resim V. Domogatski, 1956.

Dostoyevski 22 Aralık 1849’da ölüm cezasına çarptırıldı, sonra ceza sürgüne çevrildi. 1854 yılında kamp cezasını tamamladı ve sürgün cezasına askerî birlikte devam etti. 18 Şubat 1855 günü ölen İmparator I. Nikolay’ın arkasından yazdığı şiir özgürlüğe giden yolda bir adım oldu; ama 1857 yılında, (bugün Kazakistan sınırları içinde, Omsk’un güneyinde bulunan) Semipalatinsk’e yerleşmesi ve yeniden yayın hayatına başlaması özgürlüğün asıl başlangıcı oldu. Yine de 1861’de yayımladığı Ölüler Evinden Notlar’a dek sürgünde gibiydi.

Ölüler Evinden Notlar öncelikle Rus sürgün kampları hakkındaki ilk eser olması nedeniyle heyecan yarattı. Bu açıdan bir türün başlangıcı oldu. Hertsen bu kitabı Dante’nin “Cehennem”iyle kıyaslarken, onu “Nikolay’ın karanlık çarlığından çıkış kapısını” gösteren bir levha olarak yorumladı.

Omsk kampının duvarı, 1897.

Kitabın adı Hıristiyan dünyasının cenaze geleneklerinde somut bir karşılığa sahip. Rusçasıyla Myortviy Dom, yani “Ölü Evi,” kilisenin yanına inşa edilen ve Rusya’nınki gibi soğuk iklimlerde cenazelerin belli bir süre saklanmasını da sağlayan binalara verilen ad. Fransızca karşılığı morgue, XIX. yüzyılda, teşhis için cesetlerin konulduğu yer anlamının dışında, tutukluların birbirinden ayrılmadan önce toplandığı yer anlamında da kullanılıyor. Dostoyevski’nin kitaba bu adı, bu ikili anlamı gözeterek koyduğunu düşünmek makul. Örneğin, Saltıkov-Şedrin’in 1862 yılında bir dergi için “sonraki sayıda yayımlanacak yazılar” diye hazırladığı bir listede şöyle bir not da yer alıyor: “Karşılaştırmalı etimoloji çalışmaları ya da Fransızca kaynaklara göre ‘Ölü Evi.’ Mihail-Zmiyev-Mladenstsev’in öğretici-eğlendirici incelemesi.”

Bu, bir bakıma, Ölüler Evinden Notlar için farklı bir yorum kapısını aralıyor. Çünkü sonuçta bu kitap büyük bir Sibirya sürgünü tanıklığıdır. Kitabın kahramanı sürgün edildiği kampı bir “Ölü Evi” olarak yorumlar ve notları boyunca orayı tutukluların “evi” olarak anar. Bu hem Fransızcadaki morgue sözcüğünün ikili anlamı çerçevesinde, tutukluların sınıflandırılıp dağıtılmak için bekledikleri yer anlamıyla değerlendirilebilir; hem de kendisinden sonra bütün Avrupa tarihinin (ve Avrupa’nın sömürge kılarak tarihlerini şekillendirdiği bütün diğer halkların tarihlerinin) başlıca olay mekânı olacak olan bir yerin, “toplama kampının” kendi özel tarihindeki bir anlamı verir. İrtiş’teki kamptan Auschwitz’deki kampa, Gulag Takımadaları’ndan Guántanamo’ya uzanarak bir öncü olması, Ölüler Evinden Notlar’ın Rus ve dünya edebiyatı içindeki temel değeridir. Bu yönüyle kitap –ne yazık ki– dünyada ve Türkiye’de hâlâ güncel ve çağdaş.

Bu yüzden kitapta anlatılan kampın, sürgün yerinin Rusya’nın asıl topraklarında değil, sömürge topraklarında olması üzerinde durmak, onu çağdaş klasik Rus yazarlardan farklı şekilde yorumlamak ayrı bir önem taşıyabilir. Bu sürgünlerin ele geçirilen toprakların merkez Rusya’ya, imparatorluğa katılmasını sağlayan sömürgeciler rolünü zorunlu olarak oynamış olması da bir gerçek. Notlar’ın kahramanının Fransızca öğretmeni olması, hapiste Dağıstanlı “Aley”i (isimleri “Ali” diye yerelleştirmeyip Dostoyevski’nin kullandığı gibi bıraktık) Rusça öğrenmeye teşvik etmesi bu açıdan ilginç bir ayrıntıdır. Bu çerçevede, Ölüler Evinden Notlar, klasik Rus edebiyatını Moskova-Petersburg ekseninden çıkaran ve sömürge deneyimini ele alan ilk eser de olmaktadır (daha sonra bu edebiyata Maksimov’un Sibir i katorga [Sibirya ve Sürgün], Yakuboviç’in V mire atverjyonnih [Dışlananların Dünyasında], Çehov’un Ostrov Sahalin: İz putevih zapisok [Sahalin Adası: Gezi Notlarından] gibi eserleri katılacaktır). Rusya burada her zamankinden daha somut ve çok uluslu bir imgeye kavuşur: Polonyalılardan Çerkeslere dek gönüllü gönülsüz bütün Rus uyrukları buluşmuştur bu ölü evinde.

Tutuklular, XIX. yüzyıl sonu.

Dostoyevski için bir entelektüel olarak toplama kampında, farklı sınıftan insanlarla zorunlu birliktelik içinde yaşamak benzersiz bir deneyimdi, fakat aslında öngördüğü bir deneyimdi. Dönemin ilerici gruplarından Petraşevski grubunun üyesi olmakla suçlanarak tutuklanmıştı; tutuklanmasının bir sebebi de bu toplantılarda Çernişevski’nin Gogol’e yazdığı ve onu duyarsızlıkla, dine sığınmakla suçladığı bir mektubu okumasıydı. Petraşevski toplantılarında hâkim inanç, baskıcı yönetimin Rusya’yı bir hapishaneye çevirdiğiydi ve Dostoyevski de Sibirya’daki sürgün kamplarının bile merkez Rusya’dan daha özgür olduğunu savunan, orada yaşamayı yeğlediğini söyleyenler arasındaydı. Omsk sürgünü bu inancın bir sınanmasıydı, o yüzden kitapta sıkça ele alınan temel bir temanın soylularla soylu olmayanların, entelektüellerle halkın birlikte yaşıyor olması önemlidir.

Şedrin’in bahsi geçen notunu başka bir yazısında da, “‘Ölü Evi’ Fransız usulünce yazılmıştır,” demesiyle birleştiren bir eleştirmen, Saltıkov-Şedrin’in “Ölüler Evi’nin yazarının ütopik sosyalizme sanıldığından daha yakın durduğunu” ve aslında kitapta phalange sistemini eleştirdiğini ima ettiğini söylüyor.

Petraşevski grubuna o yıllarda katılan (gelecekte Kumarbaz romanı için bir sekreter tutmasını önererek hayatını değiştirecek olan) arkadaşı A.P. Milyukov’un tanıklığı da bu yaklaşımı doğruluyor: “Toplulukta ateşli sosyalistler vardı. Avrupalı reformistlerin insancıl ütopyalarıyla ilgilenince, onların öğretilerini yeni bir dinin, insanlığı yeniden yaratabilecek ve yeni sosyalist ilkelerle toplumu inşa edebilecek bir dinin başlangıcını gördüler. Fransız edebiyatında bu konuyla ilgili yeni her şeyi sürekli olarak aldılar, dağıttılar ve tartıştılar. Robert Owen’ın New Lanark’ıyla, Étienne Cabet’nin Icarie’siyle, özellikle de Fourier’nin phalange’ıyla ve Proudhon’un ilerici vergi kuramıyla ilgili yorumlar akşam toplantılarının önemli bir kısmını oluşturuyordu. Hepimiz bu sosyalistleri inceliyorduk, ama planlarının pratikte gerçekleştirilebileceğine herkes inanmıyordu. F.M. Dostoyevski de bu inanmayanlar arasındaydı. Sosyalist yazarları okuyordu, ama onlara eleştirel gözle yaklaşıyordu. Öğretilerinin temelinde iyi bir amaç olduğunu kabul ediyor, ama onları dürüst hayalperestler sayıyordu. Özellikle de bütün bu kuramların bizim için anlam taşımadığına, Rus toplumunun gelişiminin kaynaklarını batılı sosyalistlerin öğretilerinde değil, halkımızın hayatında ve tarihsel yapısında aramamız gerektiğini; obşina’da, artel’de ve krugovaya paruka’da (ahilik örgütlenmelerine benzeyen Rus halk örgütlenmeleri) Saint-Simon’un ve onun okulunun hayallerinden çok daha açık ve normal temeller bulunduğunu savunuyordu. Icarie komünündeki ya da phalange’daki yaşamın ona bütün kürek cezalarından çok daha korkunç ve itici geldiğini söylüyordu. Elbette, bizim ısrarlı sosyalizm savunucuları onunla anlaşamıyordu.”

Öyleyse bu kitabı bir ütopya tartışması olarak okumak da mümkün.

Dostoyevski, bir bakıma ileride, Sovyet deneyiminde somut bir biçim kazanacak olan “komünal, ortak ev ve yaşam” deneyini de önceden tartışmaktadır.

1927 yılında kitap Çek besteci Leoš Janácek (1854-1928) tarafından Ölü Evinden adıyla operaya aktarıldı. Bestecinin ölümünden sonra, 1930 yılında sahnelenen bu opera Stéphane Metge’in yönetmenliğinde, De la maison des morts adıyla televizyon dizisi haline getirildi.

Kitabın 1932 yılında Myortviy Dom - Tyurma Narodov1 adıyla, Vasili Fyodorov yönetmenliğinde yapılan bir sinema uyarlaması, Dostoyevski’yi çarlık düzenine karşı çıkan devrimci bir figür olarak gösterdi, eseri onun biyografisi çerçevesinde ele aldı. Senaryo yazarlığını yönetmenle birlikte Viktor Şklovski yaptı. 2010 yılında Vladimir Hotinenko’nun yönetmenliğinde çekilen Dostoyevski adlı sekiz bölümlük yaşamöyküsel televizyon dizisi de Dostoyevski’nin idamdan kurtulma sahnesi ve sürgün yıllarıyla başlamaktadır.

Ölüler Evinden Notlar, 1933’te Haydar Rifat tarafından Ölüler Evinin Hatıraları, 1939’da (çok ama çok kısaltılmış bir biçimle) Halikarnas Balıkçısı tarafından Ölüler Evinin Hatıraları, 1946’da Nihal Yalaza Taluy tarafından Ölü Bir Evden Hâtıralar (daha sonra Ölüler Evinden Anılar adını aldı), 2006’ da Ergin Altay tarafından Ölü Bir Evden Hatıralar olarak çevrildi. Ölüler Evinden Notlar 1946’dan bu yana Rusça aslından yapılmış üçüncü çeviridir.

SABRİ GÜRSES

1. (Rus.) Ölü Evi - Halklar Hapishanesi. (Ç.N.)

Giriş

Sibirya’nın uzak köşelerinde, bozkırlar, dağlar ya da geçit vermez ormanlar arasında yer yer bin, en çok iki bin nüfuslu, ahşap, gösterişsiz; bir şehirden çok, Moskova’nın hali vakti yerinde köylerine benzeyen –biri şehirde, diğeri de mezarlıkta– iki kilisesi olan, küçük şehirlere rastlanır. Bunlar genellikle çok sayıda emniyet amiri, yargıç ve onlara bağlı mevkilerdeki kişilerle dolup taşarlar. Sibirya genel olarak soğuk olsa da, memurluk çok sıcaktır. İnsanlar sade, liberal olmayan hayatlar sürer; eski, sağlam, asırlarla kutsanmış düzenlerle yaşar. Haklı olarak Sibirya soyluluğunu oluşturan memurlar, ya Sibirya kökenli olan yerliler ya da Rusya’dan, daha çok da başkentten, maaş dışında verilen aylıklara, iki kat yol paralarına ve geleceğe dair göz kamaştırıcı umutlara kapılarak gelenlerdir. Bunlar arasından yaşam bilmecesini çözmeyi başaranlar hemen her seferinde Sibirya’da kalır ve umutla oraya kök salarlar. Daha sonra da zengin ve tatlı meyveler verirler. Ama uçarı olup yaşam bilmecesini çözmeyi başaramayanlar, kısa sürede bıkar Sibirya’dan ve sıkıntıyla kendi kendilerine sorarlar: Neden gelmiştik buraya? Üç yıl olan hizmet süreleri biter bitmez oradan ayrılmak için sabırsızlanır ve süre dolar dolmaz başka bir yere nakil yaptırmak için çabalar, bunu başaramayınca da geri dönüp Sibirya’ya küfreder ve onu alay konusu yaparlar. Haksızdırlar; sadece memuriyet açısından değil, başka birçok açıdan Sibirya’da rahat yaşanabilir. İklim muhteşemdir; zengin ve konuksever tüccar sayısı çoktur. Çok rahat yaşayan bir sürü inorodets2 vardır. Hanımefendiler gül kokar ve son derecede ahlaklıdır. Caddelerde av kuşları uçar ve avcıya onlar gelip çarpar. Şampanya akıl almaz bollukta içilir. Havyar enfestir. Hasat farklı farklı yerlerde bire on beş verir... Genel olarak toprak cömerttir. Ondan yararlanmak için becerikli olmak yeter. Sibirya’da topraktan yararlanmayı bilirler.

Bu neşeli ve kendine yeterli, çok sevimli bir nüfusa sahip olan, kalbimde silinmez bir hatıra bırakan şehirciklerden birinde, Rusya’da soylu ve toprak ağası olarak doğmuş, sonra karısını öldürdüğü için ikinci dereceden kürek mahkûmu yapılmış ve yasaya göre ona verilen on yıllık kürek cezasını tamamladıktan sonra, hayatının kalan kısmını K. adlı şehirciğin uysal ve sessiz bir sakini olarak geçirmekte olan Aleksandr Petroviç Goryançikov’ la karşılaştım. Aslında şehir dışındaki ilçelerden birine gönderilmişti, ama şehirde yaşıyordu, çünkü orada çocuklara ders vererek ekmeğini kazanabiliyordu. Sibirya şehirlerinde sürgün öğretmenlerle sık sık karşılaşılır; onları dışlamazlar. Daha çok yaşam için çok gerekli olan ve onlar olmasa Sibirya’nın bu uzak köşelerinde hiç bilinmeyecek olan Fransızcayı öğretirler. Aleksandr Petroviç’ le ben ilk kez yaşlı, emektar ve konuksever memur İvan İvaniç Gvozdikov’un evinde tanıştım, farklı yaşlarda, büyük umutlar vaat eden beş kızı vardı onun. Aleksandr Petroviç kızlara haftada dört saat ders veriyor, ders başına otuz gümüş kapik alıyordu. Benim dikkatimi çeken şey dış görünümü olmuştu. Aşırı solgun ve sıska bir adamdı; daha yaşlanmamıştı, otuz beş yaşındaydı, ufak tefek ve cılız bir adamdı. Hep çok temiz giyinirdi, Avrupalılar gibi. Eğer onunla konuşacak olursanız, size dimdik ve dikkatle bakar, söylediğiniz her sözü ciddi bir kibarlıkla dinler, sanki söyledikleriniz ona bir şeyler düşündürmüş, sanki sorunuzu bir vazife bilmiş ya da ondaki bir sırrı yakalamak istiyormuşsunuz gibi dinlerdi ve sonunda açık ve kısa bir yanıt verirdi, ama yanıt verirken de her sözünü öyle bir seçerdi ki birdenbire nedense mahcup olur ve hatta, konuşmanın sona ermesinden mutlu olurdunuz. Ben o zaman İvan İvaniç’e onun kim olduğunu sormuş ve Goryançikov’un kusursuz ve ahlaklı bir hayat sürdüğünü, yoksa İvan İvaniç’in onu kızlarına eğitim vermesi için çağırmayacağını öğrenmiştim; ama çok ürkekmiş, herkesten kaçınıyormuş, çok bilgili biriymiş, çok okuyormuş, ama çok az konuşuyormuş ve genellikle onunla sohbet edebilmek çok zormuş. Başkaları da onun kesinlikle deli olduğunu söylüyordu, ama özünde bunu pek önemli bir kusur saymıyorlardı, şehrin saygıdeğer üyelerinden birçoğu Aleksandr Petroviç’i her açıdan övmeye, onun yararlı bile olabildiğini, dilekçe yazabildiğini vb. söylemeye hazırdı. Hatta bu son kişiler onun Rusya’da dürüst akrabaları olması gerektiğini tahmin ediyor, belki onun sürgündeyken de onlarla her tür ilişkisini kestiğini, kısacası kendini mahvettiğini biliyorlardı. Onun hikâyesini hepimiz biliyorduk zaten; Evliliğinin ilk yılında karısını kıskançlık yüzünden öldürdüğünü, sonra kendi kendine teslim olduğunu (bu da cezasını çok hafifletmişti) biliyorduk. Bu tür suçlara hep mutsuzluk olarak bakılır ve onlar için üzüntü duyulur. Ama, bütün bunlara rağmen, bu tuhaf adam ısrarla herkesten uzak duruyor ve sadece ders vermek için görüşüyordu insanlarla.

Başlangıçta ona çok dikkat etmemiştim, ama neden bilmiyorum, yavaş yavaş ilgimi çekmeye başladı. Onda bilmecemsi bir şeyler vardı. Onunla konuşmaya hiç imkân yoktu. Elbette, sorularıma her seferinde sanki bunu başlıca sorumluluğu sayıyormuş gibi yanıt veriyordu; ama verdiği yanıtlardan sonra ben ona başka bir şeyler sormaya çekiniyordum; bu konuşmalardan sonra, yüzünde hep acı ve sıkıntı yüklü bir hal beliriyordu. Harika bir yaz akşamı İvan İvaniç’in evinden onunla birlikte çıkıp yürüdüğümüzü hatırlıyorum. Birdenbire onu sigara içmek için evime davet etmek geçmişti aklımdan. Yüzünde nasıl bir dehşet hali belirdiğini tasvir edemeyeceğim; kendini kaybetti, anlamsız birtakım sözler mırıldanmaya başladı ve ansızın, bana kötü bir bakış atarak tam tersi yöne koşmaya başladı. Şaşakalmıştım. O zamandan sonra, benimle ne zaman karşılaşsa, belli bir tedirginlikle bakıyordu bana. Ama vazgeçmedim; bir şey beni ona çekiyordu ve bir ay sonra, durup dururken kendim kalkıp gittim Goryançikov’a. Elbette aptalca ve düşüncesiz bir davranıştı bu. Şehrin bir ucunda, kızı verem hastalığına yakalanmış olan yaşlı bir kadının yanında kalıyordu, bu kızın da on yaşlarında güzel ve sevimli bir kızı vardı. Evlerine gittiğimde, Aleksandr Petroviç kızın yanına oturmuş ders veriyordu. Beni görünce sanki onu suçüstü yakalamışım gibi eli ayağına dolandı. Tam anlamıyla aptallaştı, sandalyeden fırlayıp gözlerini iri iri açarak bana baktı. Sonunda oturabildik; dimdik izliyordu bakışlarımı, sanki her bakışımda herhangi bir özel, gizemli düşünce olmasından kuşkulanıyordu. Delilik derecesinde vesveseli olduğunu tahmin edebiliyordum. Nefretle bakıyordu bana, “Ne zaman gideceksin?” dememek için zor tutuyordu kendini. Ona küçük şehrimizle, son haberlerle ilgili bir şeyler anlattım; susup kötü kötü gülümsedi; anlaşılan en sıradan, herkesin bildiği şehir haberlerini bilmemekle kalmıyor, onlarla ilgilenmiyordu bile. Sonra bizim bölgemizden, onun ihtiyaçlarından bahsettim; beni sessizce dinledi ve gözlerime o kadar tuhaf bir şekilde baktı ki sonunda yaptığımız konuşmadan utandım. Fakat yeni kitap ve dergilerle ilgisini çeker gibi oldum; postadan yeni gelmişlerdi, elimde duruyorlardı, daha sayfaları açılmamış olduğu halde ona teklif ettim. Aç bir bakışla baktı onlara, ama hemen tavrını değiştirdi ve teklifi geri çevirdi, vaktinin olmadığını söyledi. Sonunda ona veda ettim ve yanından ayrılırken kalbimin üzerinden taşınması imkânsız bir ağırlığın kalktığını hissettim. Utanmıştım ve başlıca hedefi olarak bütün dünyadan olabildiğince uzaklaşmayı gören bir adama aşırı aptalca bir tavırla musallat olduğumu anlamıştım. Ama yapmıştım artık. Onun odasında hiç kitap görmediğimi hatırlıyorum, demek ki onun çok okuduğunu söyleyenler haksızlık ediyorlardı. Fakat bir-iki kere, gecenin çok geç vakitlerinde onun penceresinin yanından geçerken, içeride ışık olduğunu gördüm. Sabaha kadar oturarak ne yapıyordu? Yazıyor muydu? Eğer öyleyse, ne yazıyordu?

Şehrimizden üç ay kadar uzaklaşmak zorunda kaldım. Eve kış vakti dönerken, Aleksandr Petroviç’in sonbaharda öldüğünü biliyordum, tek başına ölmüştü ve hatta bir kez bile doktor çağırmamıştı. Şehirde onu neredeyse tümüyle unutmuşlardı. Dairesi boş duruyordu. Hemen merhumun ev sahibiyle tanıştım, ondan bir şeyler öğrenmeye çalıştım: Kiracısı özellikle neyle ilgileniyordu, bir şeyler yazıyor muydu? Yirmi kapik karşılığında bana merhumdan kalan bir sepet dolusu kâğıt getirdi. Yaşlı kadın iki defteri kullanmış olduğunu hemen itiraf etti. Asık suratlı ve ketum bir ihtiyardı bu, ağzından işe yarar bir şey almak çok zordu. Kiracısı hakkında yeni, özel bir şey söyleyemiyordu. Dediğine göre, kiracı hemen hiçbir şey yapmıyordu, aylarca kitap kapağı açmamıştı ama elinden kalemle kâğıt düşmemişti; bu yüzden gece boyu odada aşağı yukarı yürüyüp durur ve hep bir şeyler düşünürdü, bazen de kendi kendine konuşurdu; torunu Katya’yı çok sevmiş ve çok yakınlık göstermişti, özellikle de adının Katya olduğunu öğrendikten sonra böyle davranmıştı ve her Katerina Günü’nde3 kiliseye gidip matem görevini yerine getirirdi. Misafire katlanamazdı; avludan sadece çocuklara ders vermek için uzaklaşırdı; hatta, bir keresinde biraz ortalığı toplamak için odasına giren ihtiyar kadına bile demediğini bırakmamış ve üç yıl boyunca onunla neredeyse tek kelime bile konuşmamıştı. Katya’ya sordum: Öğretmenini hatırlıyor musun? Bana sessizce baktı, başını duvara çevirip ağladı. Anlaşılan, bu adam isterse birine sevdirebiliyordu kendini. Onun kâğıtlarını eve götürüp bütün gün ayıkladım. Bu kâğıtların dörtte üçü boştu, önemsiz karalamalar ya da öğrencilerin yazı alıştırmalarıydı bunlar. Ama aralarında oldukça hacimli bir defter vardı, sık yazılmış ve tamamlanmamıştı, belki de yazarı bile unutup bir kenara bırakmıştı. Burada anlatılan şeyler, dağınık bir şekilde de olsa, Aleksandr Petroviç’in yaşadığı on yıllık kürek mahkûmluğunun hikâyesiydi. Bazı yerlerde anlatılanlar başka bir hikâyeyle, oraya sanki birinin zoruyla konmuş gibi duran, sinirli, gergin bir şekilde yazılmış tuhaf, korkunç anılarla kesiliyordu. Bu parçaları birkaç kez okudum ve onların delilik ânında yazıldığına neredeyse emin oldum. Ama kürek cezası notları –elyazmasının bir yerinde kendisinin verdiği adla, “Ölüler Evinden Sahneler”– bana sıradan görünmedi. Kesinlikle yeni bir dünya, o vakte dek duyulmamış, farklı olguların tuhaflığı, kayıp bir toplulukla ilgili birtakım özel değerlendirmeler bana sürükleyici geldi ve onları merakla okudum. Elbette yanılmış olabilirim. Denemek için önce iki-üç bölüm seçeceğim; bırakalım okur karar versin...

2. (Rus.) Sözcük anlamıyla, “başka soydan olan”, yani Slav olmayan. İlk kez 1822 yılında çıkarılan “inorodets”lerin idaresiyle ilgili kanun”la yasal olarak tanımlandı. Bir bakıma Rusların sömürgeleştirdiği halklar için kullanılan bir sözcüktü. (Ç.N.)

3. 25 Kasım’da kutlanan Azize Katerina Günü. (Ç.N.)

Birinci bölüm

I

Ölüler evi

Kampımız kalenin kıyısındaydı, kale de tabyanın hemen yanında. Tahta çitin aralığından Tanrı’nın ışığına bakarsın: Görebilir misin herhangi bir şey? – Sadece yabani otlarla kaplanmış yüksek toprak tabyayla göğün bir parçasını görürsün, tabyanın arkasında ve ötesinde, gece gündüz nöbetçiler gezinir; sen de uzun yılların burada geçeceğini, senin de çitin aralığından böyle bakıp duracağını ve aynı tabyayı, aynı nöbetçileri ve o aynı küçük gök parçasını göreceğini, kampın üzerindeki o farklı, uzak, özgür göğü göremeyeceğini düşünürsün. Büyük bir avlu düşün, iki yüz adım uzunluğunda, yüz elli adım genişliğinde olsun, çevresi biçimsiz bir altıgen şeklinde (kazıktan) yüksek bir duvarla kapatılmış, yani toprağa derin bir şekilde çakılmış, birbirlerine sağlam bir şekilde çivilenmiş, enlemesine tahtalarla güçlendirilmiş ve üst kısmı sivri olan uzun direklerden bir tahta perdeyle kapatılmış olsun; işte hapishanenin dış duvarı. Duvarın bir yerine hep kapalı duran, gece gündüz nöbetçilerle korunan sağlam kapılar açılmıştı; gerektiğinde, çalışmaya göndermek için açıyorlardı. Bu kapıların da ardında aydınlık, özgür dünya vardı, her yerde olduğu gibi insanlar yaşıyordu. Ama duvarın bu yanında o dünyayı hiç olmayacak bir masal gibi hayal ediyorduk. Burada kendine özgü bir dünya vardı, hiçbir şeye benzemiyordu; buranın kendine özgü yasaları, kılıkları, huyları ve alışkanlıkları olan ve dipdiri bir “Ölüler Evi” vardı, yaşam hiçbir yerdeki gibi değildi, insanlar kendine özgüydü. İşte bu kendine özgü köşeyi tasvir etmeye başlıyorum.

Tahta duvarın ötesine girince, içeride birkaç baraka görürsünüz. Geniş iç avlunun her iki yanında iki tane uzun, tek katlı, ahşap baraka yer alır. Koğuşlardır bunlar. Tutuklular, sınıflara ayrılmış halde bunlarda yaşar. Sonra, tahta duvarın iç kısımlarında, bir bina daha vardır; mutfaktır bu da, iki artel’e4 ayrılmıştır; bir baraka daha vardır, onun çatısı altında mahzen, ambar, kiler bulunur. Avlunun ortasında düzgün, oldukça büyük bir meydan bulunur. Burada sıraya girer tutuklular, sabah, öğle ve akşam vakti yoklama ve sayımdan geçer ve bazen, nöbetçilerin evhamlarına ve çabuk sayma becerilerine göre bu iş, günde birkaç kere yapılır. Binalarla duvar arasında kalan yerde oldukça büyük bir boşluk kalır. Mahkûmlardan toplumdışı ve karamsar bir karaktere sahip olanlar, çalışma saatlerinin dışında, bütün gözlerden uzak olarak burada, binaların arka tarafında gezinip kendi düşüncelerine dalmayı severdi. Bu gezintiler sırasında onlarla karşılaştığım zaman asık, kederli yüzlerine bakmak ve neler düşündüklerini tahmin etmeye çalışmak hoşuma giderdi. Boş zamanlarında en sevdiği uğraş kazıkları saymak olan bir sürgün vardı. Bin beş yüz taneydi kazıklar ve hepsi de sayılıp işaretlenmişti. Her kazık bir gün demekti; her gün bir tanesini sayıyor ve böylece sayılmamış kazıklara bakarak, çalışma dönemine kadar kampta daha kaç gün geçireceğini açık seçik görebiliyordu. Altıgenin bir kenarını bitirdiği zaman içtenlikle mutlu oluyordu. Daha uzun yıllar beklemesi gerekiyordu; ama kampta sabretmeyi öğrenmek için vakit vardı. Bir keresinde yirmi yıl kürek cezası çekmiş ve az sonra özgürlüğüne kavuşacak olan bir tutuklunun yoldaşlarıyla nasıl vedalaştığını gördüm. Onun kampa ilk kez, genç, kaygısız, ne suçunu, ne de cezasını hiç düşünmeden geldiği zamanı hatırlayan insanlar vardı. Saçları ağarmış bir ihtiyar olarak, asık suratlı ve kederli bir yüzle çıkıyordu. Altı koğuşu sessizce dolaştı. Her koğuşa girerken, ikonaya bakıp dua ediyor ve sonra yerlere kadar eğilip yoldaşlarıyla vedalaşıyor, onu kötü hatırlamamalarını rica ediyordu. Daha önce Sibirya mujiği olan bir tutuklunun, bir keresinde bir akşamüstü kapıya çağrıldığını hatırlıyorum. O günden altı ay kadar önce eski karısının evlendiğini haber almış ve çok hüzünlenmişti. Şimdi kadın kampa gelmişti, harçlık vermek için onu yanına çağırıyordu. İki dakika konuştular, karşılıklı ağlayıp sonsuza dek vedalaştılar. Koğuşa döndüğü zamanki yüzünü gördüm... Evet, bu yerde sabretmeyi öğrenmek mümkündü.

Hava kararınca hepimizi koğuşa götürür, bütün gece kilitlerlerdi. Avludan koğuşumuza dönmek bana hep ağır gelirdi. Uzun, dar ve boğucu bir odaydı bu, ağır, boğucu bir koku salan yağlı mumlarla donuk bir şekilde aydınlanıyordu. Şimdi, orada on yılı nasıl geçirdiğimi anlayamıyorum. Ranzamda üç kalas vardı; bütün yerim bundan ibaretti. Bu ranzalarda tek bir odaya otuz kişi yerleşmişti. Kışın kapıyı erken kapatırlardı; herkesin uyuması için dört saat beklemek gerekirdi. O dört saat boyunca gürültüler, hayhuy, kahkahalar, küfürler, zincir sesleri, duman ve is, tıraşlı kafalar, kederli yüzler, yırtık pırtık elbiseler, hepsi de yırtık pırtık, delik kaplı şeyler... Evet, insan dirençli! İnsan her şeye alışan bir varlık ve bence, onun için en iyi tanım bu.

Kampta toplam iki yüz elli kişiydik – neredeyse sabit bir sayıydı bu. Birileri gelirdi, birileri vaktini doldurur giderdi, birileri de ölürdü. Orada her halktan insan vardı! Rusya’nın her eyaletinin, her bölgesinin orada bir temsilcisi vardı bence. İnorodets’ler vardı, hatta Kafkas dağlarından birkaç sürgün bile vardı. Hepsi suç derecelerine göre, buna bağlı olarak da, suça verilen yıl sayısına göre ayrılırdı. Burada her suçun bir temsilcisi olduğunu tahmin etmek zor değil. Bütün kamp nüfusunun çoğunluğunu kürek sürgünü olan yurttaşlar oluşturuyordu (tutuklananların nahif deyişiyle zorunlu sürgünler).5 Bunlar her türlü varlık hakkından yoksun bırakılmış, toplumun dışına atılmış, bu atılmanın ebedi kanıtı yüzlerine damgalanmış olan suçlulardı. Sekiz ila on iki yıl çalışmaya gönderilirler ve sonra da Sibirya’nın bir bölgesine yerleşmeye sürgün edilirlerdi. Rus askerî tutuklu bölüklerinde6 olduğu gibi yasal haklarını yitirmemiş, asker sınıfından suçlular da vardı. Onlar kısa süreler için cezalandırılır; sonunda da geldikleri yere, askerlik yapmak üzere, Sibirya taburlarına gönderilir. İçlerinden çoğu ikinci önemli suçlarını işler işlemez hemen yine kampa gönderilirdi, ama bu kez kısa süreliğine değil, yirmi yıllığına. Bu sınıfa “sürekliler” denirdi. Ama “sürekliler” yine bütün varlık haklarını kaybetmezdi. Son olarak, en ağır suçluların özel bir sınıfı vardı, daha çok askerdiler, çok sayıdaydılar. Bu sınıfa “özel kısım” denirdi. Rusya’nın dört bir yanından suçlular gönderilirdi buraya. Kendilerini sonsuza dek kalacak sayar, çalışma sürelerini bilmezlerdi. Yasaya göre onların çalışma saatlerini iki-üç katına çıkartmak gerekiyordu. Sibirya’nın en ağır kürek çalışması bulununcaya dek burada toplanırlardı. “Siz bir süreliğine buradasınız, ama biz küreğe mahkûmuz,” derlerdi diğer mahkûmlara. Daha sonra bu sınıfın kaldırıldığını duydum. Ayrıca bizim kalemizde sivil düzen de kaldırılmış, tek bir ortak askerî tutuklu bölüğü oluşturulmuştu. Herhalde bununla birlikte idare de değişmiştir. Kısacası, eski bir şeyi, çoktan geçip gitmiş bir olayı anlatıyorum...

Çok zaman geçti; bütün bunları rüya gibi görüyorum şimdi. Kampa nasıl girdiğimi hatırlıyorum. Aralık ayında, bir akşamüstüydü. Ortalık kararmıştı; herkes dönmüştü çalışmaktan; sayıma hazırlanıyorlardı. Posbıyıklı bir çavuş, içinde o kadar yıl geçireceğim, gerçekten yaşamamış olsam aklımın ucundan bile geçmeyecek olan duygulara kapılacağım bu tuhaf evin kapısını açtı sonunda bana. Örneğin şu hiç aklıma gelmezdi: On yıllık kürek cezam boyunca bir kez, bir dakika bile tek başıma kalamayışımda korkunç ve acı verici ne var? Sürekli muhafız denetimi altında çalışmak, iki yüz yoldaşla bir evde birlikte olmak ve bir kere, bir kere bile yalnız olmamak! Fakat buna da alışmak zorundaydım!

Burada kazara katil olanlar ve meslekten katil olanlar vardı, haydutlar ve haydut elebaşları vardı. Hırsızlar ve berduşlar vardı – çalıntı parayla ya da bölük kasasıyla girişimci olanlar vardı. Hakkında bir karara varması zor kimseler de vardı: Ne için düşmüş olabilirlerdi buraya? Bu arada hepsinin de bir hikâyesi vardı, bulanık ve anlaşılması güç, akşamki sarhoşluktan kalan sersemlik gibi bir hikâye. Genel olarak geçmişlerinden pek bahsetmezlerdi, anlatmayı sevmezlerdi ve görünüşte, geçmişi düşünmemeye çalışırlardı. Aralarında vicdanlarında en ufak bir sızı olmadığına bahse girilebilecek kadar neşeli, hiçbir şeye aldırmayan katiller bile vardı. Ama hep sessiz duran, karamsar kişiler de vardı. İnsanlar hayatlarını nadiren anlatırdı ve merak pek moda sayılmazdı, hoş bir alışkanlık da sayılmazdı. Belki, nadiren, biri aylaklıktan laflar, bir başkası da soğukkanlı ve kasvetli bir tavırla dinlerdi. Burada kimseyi hiçbir şey şaşırtamazdı. “Biz, eğitimli insanlarız!” derlerdi sık sık, tuhaf bir hoşnutlukla. Hatırlıyorum, bir keresinde bir haydut, sarhoş olunca (kürekte bazen içmek mümkündü) beş yaşındaki bir çocuğu nasıl kesip doğradığını, çocuğu nasıl bir oyuncakla kandırıp boş bir kulübeye götürdüğünü, sonra da kesip doğradığını anlatmıştı. O vakte dek onun şakalarına gülen bütün koğuş, bir anda tek bir ağızdan haykırmış, haydut da susmak zorunda kalmıştı; hoşnutsuzluğundan haykırmıyordu koğuş, olay hakkında konuşmamak gerektiği için, olay hakkında konuşmak hoş karşılanmadığı için haykırmıştı. Bu arada, bu insanların gerçekten eğitimli ve hatta mecazi değil, kelimenin tam anlamıyla eğitimli olduğunu belirtmeliyim. Herhalde, yarısından fazlası okuyup yazabiliyordu. Başka nerede Rus halkını büyük bir kafile halinde toplamak, yığının içinden iki yüz elli adam çıkarıp yarısının eğitimli olduğunu görmek mümkün olabilir? Daha sonra birilerinin bu tür verileri eğitimin halkı yozlaştırdığını kanıtlamak için kullandığını duydum. Yanlış bu: Bunun bambaşka nedenleri var; kabul etmesi güç belki, ama eğitim halkın özgüvenini artırır. Ama sonuçta bu kusur da değil.

Bütün sınıflar giysilerine göre ayırt ediliyordu: Kimisinde ceketin yarısı koyu boz renkliydi, diğer yarısı griydi, pantolonlarda da böyleydi – bir bacak gri, diğeri koyu boz renkliydi. Bir keresinde çalışırken, tutuklulara yaklaşan kalaç7 satıcısı kız uzun uzun baktı bana, sonra da patlattı kahkahayı. “Vay, ne muhteşem!” diye bağırdı, “gri bez de, kara bez de yetmemiş buna!” Bütün ceketleri baştan aşağı gri olan, ama kolları koyu boz renkli olan da vardı. Kafalar da farklı şekillerde tıraş ediliyordu. Kafanın yarısı bazılarında uzunlamasına tıraş ediliyordu, bazılarında da enlemesine.

Bu tuhaf ailedeki herkeste keskin bazı ortak özellikler olduğunu hemen ilk bakışta fark etmek mümkündü; hatta en keskin, en orijinal kişiler, başkalarına istemeden egemen olan ve bütün kampı genel bir havaya sokmaya çalışanlar da dahil, hepsinde. Genel olarak bütün bu insanların hepsi –neşeleri tükenmek bilmediği için herkes tarafından horgörülen az sayıdaki bazı istisnalar dışında– asık suratlı, kıskanç, aşırı gösterişçi, övüngen, alıngan ve aşırı biçimci kişilerdi. Hiçbir şeye şaşırmamak yeteneği en büyük erdemdi. Hepsi nasıl görünmek gerektiğine takmıştı aklını. Ama bazen en kibirli tavır bile ani bir şimşekle aşırı iradesiz bir tavıra bırakırdı yerini. Gerçekten güçlü birkaç kişi vardı; bunlar da sade kişilerdi, eğilip bükülmezlerdi. Ama tuhaf şey, bu gerçekten güçlü insanlar arasında birkaç tanesi neredeyse hastalık derecesinde gösterişçiydi. Genel olarak gösteriş, dış görünüm ön plandaydı. Büyük kısmı yozlaşmış ve korkunç derecede seviyesizleşmişti. Dedikodu ve önyargılar sınır tanımıyordu: Cehennemdi bu, kopkoyu karanlıktı. Ama kampın içtüzüklerine ve kabul edilmiş alışkanlıklarına kimse isyan etmeye cesaret edemezdi; herkes boyun eğerdi. Şiddetle, güçle, zorla boyun eğenler de vardı, ama yine de boyun eğerlerdi. Kampa artık çok ileri gitmiş, aşırı serbestlikte ölçüyü aşmış kişiler gelirdi bazen, suçlarını sanki kendilerinde değilken, sanki kendileri de neden olduğunu bilmeden, delirmiş gibi, sisin içinde yapmış gibi uç noktaya vardırmış kişiler; sık sık da en yüksek dereceye kadar götürülmüş bir gösteriş yüzünden suç işleyen kişiler gelirdi. Ama biz onlara hemen haddini bildirirdik, kampa gelmeden önce köylere ve şehirlere dehşet saçmış biri olsa bile. Yeni gelen çevresine bakınınca kısa sürede çok ileri gidemeyeceğini, burada kimseye tehdit sökmeyeceğini anlar ve ister istemez uysallaşıp genel havaya katılırdı. Bu genel hava dışarıdan özel, kendine özgü bir hoşnutluk olarak görünürdü; kampın hemen her sakinine yerleşmişti. Kürek mahkûmu olmak aslında bir rütbe, hem de saygıdeğer bir rütbeydi sanki. Utanç ve pişmanlıktan eser yoktu! Fakat, dışarıdan uysal bir huzurları, deyim yerindeyse resmî, sakin bir aklı başındalıkları vardı: “Biz kayıp insanlarız,” derlerdi, “özgür yaşamayı beceremedik, bari yeşil yola8 girme, düzgün dur sırada.” – “Anneni babanı dinlemedin, şimdi davul tokmağını dinlersin.” – “Altınla dikiş yapmak istemedin, şimdi balyozla taş kırıyorsun.” Bütün bunlar sıkça söyleniyordu, hem terbiye yerine, hem de gündelik atasözü ve deyim yerine geçiyordu, ama asla ciddi değildi. Bütün bunlar sadece laftan ibaretti. İçlerinden biri bile yasadışı bir iş yaptığını içtenlikle kabul etmiş değildi. Kürek mahkûmu olmayanlardan biri bir tutukluyu suçu yüzünden kınamaya kalkıştı mı, ona hakaretler başlardı (zaten suçluyu kınamak Rus ruhunda yoktur), küfürlerin sonu gelmezdi. Ama küfür etmenin de ustasıydılar! İncelikle, ustalıkla küfür ederlerdi. Küfür bir ilim haline gelmişti onlarda; incitici anlamı, ruhu, fikri olan ne kadar kırıcı sözcük varsa hepsini kullanmaya çalışırlardı – bu da daha incelikli, zehirli olurdu. Kesintisiz tartışmalar aralarında bu ilmi geliştirmelerini sağlardı. Sonuçta bütün bu insanlar kazıkların ardında çalışıyordu, bu yüzden de aylaktılar, bu da yozlaşmalarına sebep oluyordu; eğer daha önce yozlaşmamışlarsa, kürek cezasında yozlaşıyorlardı. Buraya isteyerek toplanmamışlardı; hepsi de yabancıydı birbirine.

“Şeytan bizi buraya böyle yığın halinde toplamadan önce, üç pabuç eskitti!” diyorlardı kendileri için; bu yüzden de dedikodu, entrika, kocakarı lakırtıları, kıskançlık, laf dalaşı, öfke hep ön planındaydı bu karanlık hayatın. Bu ruhsuzların bazılarıyla hiçbir kocakarı rekabet edemezdi. Tekrar edeyim, aralarında güçlü insanlar, yaşamları boyunca her şeyi yıkıp her şeye hâkim olmaya alışmış, olgun, korkusuz karakterler de vardı. Bunlar gönülsüzce de olsa övülürdü; şöhretleri kıskanılırdı, ama başkalarına yük olmamaya çalışır, gereksiz küfürleşmeye kalkışmaz, sıra dışı bir olgunlukla kendilerine hâkim olur, aklı başında davranır ve hemen her zaman yetkililere kulak verirlerdi – itaat etmek için değil, sorumluluk bilinciyle de değil, bir sözleşmeye uyar gibi, karşılıklı çıkarlarını bilerek böyle davranırlardı. Fakat yetkililer de onlara karşı dikkatli davranırdı. Bu tutuklulardan birinin, yetkililer arasında hayvanca eğilimleriyle tanınan korkusuz ve kararlı bir adamın, bir keresinde bir suç yüzünden cezaya çağrıldığını hatırlıyorum. Yaz günüydü, dinlenme vaktiydi. Kampın en yakın ve doğrudan amiri olan binbaşı, hemen bizim kapının yanında olan inzibat karakoluna, infaza katılmak üzere bizzat gelmişti. Bu binbaşı tutuklular için ölümcül bir varlıktı; onlara öyle sert davranırdı ki onu görünce titrerlerdi. Delicesine katıydı, kürek mahkûmlarının deyişiyle, “insanların üzerine saldırırdı.” En çok onun delici, ateşli bakışlarından korkarlardı, o bakışlardan hiçbir şey saklanamazdı. Hiç bakmadan görüyordu. Kampa girdiği anda, kampın diğer ucunda kimin ne yaptığını bilirdi. Tutuklular ona “Sekizgözlü” diyordu. Yanlış bir sistemi vardı. Delice, kötü davranışlarıyla zaten kindar olan insanlarda kin uyandırıyordu ve eğer onun da üzerinde iyi ve sağduyulu, sık sık onun davranışlarını düzelten bir amir olmasaydı, emirleriyle büyük felaketlere yol açabilirdi. Görev süresini nasıl bir zarar görmeden bitirebildiğini anlamıyorum; canlı ve sağlıklı bir halde emekliye ayrıldı, oysa mahkemeye verilmişti.

Onu çağırdıkları zaman tutuklu bembeyaz oldu. Genellikle sessiz ve kararlı bir şekilde yatardı falakaya, sessizce cezaya sabrederdi ve cezadan sonra yaşananlara anlayışla, soğukkanlı ve filozofça bakarak kalkardı. Onlar da ona karşı hep dikkatli davranırlardı. Ama bu kez kendisini nedense haklı sayıyordu. Bembeyaz oldu ve muhafızlara belli etmeden giysisinin koluna keskin bir İngiliz kunduracı bıçağı saklamayı başardı. Bıçak ve bütün diğer keskin aletler kampta kesinlikle yasaktı. Sık sık beklenmedik ve ciddi aramalar yapılıyordu, ağır cezalar veriliyordu; ama hırsızın özellikle saklamaya karar verdiği şeyi bulmak zordur; bıçak ve diğer aletler kampta vazgeçilmez günlük eşyalar arasındaydı, o yüzden aramalara rağmen hep ortalıkta bulunurlardı. Eğer biri alınacak olursa, hemen yenisi geliyordu. Herkes de Petrov’un bu kez falakaya yatmak istemediğini ve Binbaşı’nın sonunun geldiğini biliyordu. Ama son anda Binbaşımız arabaya binip gitti, infazı başka bir subaya bıraktı. “Tanrı’nın sevgili kuluymuş!” dediler sonra tutuklular. Petrov da uysalca sabretti cezaya. Binbaşıyla birlikte öfkesi de gitmişti. Tutuklu belli bir dereceye kadar uysal ve itaatkâr olur; ama bir sınır vardır, onu geçmemek gerekir. Kısacası, bu tuhaf sabırsızlık ve inat patlamalarından daha ilginç bir şey yoktur. Genellikle biri birkaç yıl sabreder, sesini çıkarmaz, en ağır cezalara katlanır ve birden bir hiç yüzünden, ufacık bir şey yüzünden patlar. Başka türlü baksak ona deli diyebiliriz; zaten böyle yapılır.

Bu insanlar arasında geçirdiğim yıllar boyunca en ufak pişmanlık belirtisi, suçları hakkında en ufak olumsuz fikir görmediğimi ve büyük kısmının kendini içten içe kesinlikle haklı gördüğünü söylemiştim. Bu bir gerçek. Elbette, birçoklarında bunun sebebi gösteriş, kötü örnekler, gençlik, sahte utanç olabilir. Diğer yandan, bu kayıp kalplerin derinliğine inip orada bütün dünyadan saklanan mahrem şeyi okuduğunu kim söyleyebilir? Ama bu kadar yılda bir şeylere dikkat etmek, anlamak, bu kalplerde biraz olsun herhangi bir niteliğe, içlerindeki acıya, kedere tanıklık eden bir niteliğe rastlamak mümkün olabilirdi. Ama bu olmadı, hiç ama hiç olmadı. Evet, suç herhalde verili, hazır bakış açılarından düşünülemez ve onun felsefesi tahmin edildiğinden biraz daha zordur. Elbette kamplar ve zorunlu çalışma sistemi suçluyu düzeltmiyor; sadece onu cezalandırıyor ve toplumu caninin onun huzuruna yapacağı başka saldırılardan koruyor bu sistem. Kamp ve zorunlu kürek çalışması suçluda sadece nefret, yasaklanan zevklere açlık ve korkunç bir düşüncesizlik yaratıyor. Ama benim inancıma göre, o ünlü hücre sistemi de sadece sahte, yanıltıcı, yüzeysel hedeflere ulaşıyor. İnsandaki yaşamsal özü kurutuyor, onun ruhunu köreltiyor, güçsüzleştiriyor, ürkütüyor onu ve sonra ahlaken kurumuş olan bu mumyayı, yarı deliyi bir iyileşme ve pişmanlık örneği olarak gösteriyor. Elbette, topluma isyan eden suçlu, ondan nefret eder ve hemen her zaman kendini haklı, toplumu suçlu sayar. Bu yüzden sabreder cezasına, sona erince de kendini arınmış, hesaplaşmış sayar. Sonuçta, bu bakış açısıyla, suçluyu haklı bulmanın vaktinin gelmiş olduğu sonucuna varılabilir. Ama olası bütün bakış açılarına rağmen, her zaman ve her yerde, olası bütün yasalara göre, dünyanın başlangıcından beri tartışmasız suç sayılan ve insan insan olarak kaldığı sürece böyle sayılacak olan suçlar olduğunu herkes kabul eder.

Fakat kampta en korkunç, en akıl almaz davranışlarla, en canavarca cinayetlerle ilgili hikâyeleri, en dizginsiz, en çocuksu neşeyle yüklü kahkahalarla anlatılan hikâyeleri dinledim. Özellikle bir baba katili hiç aklımdan çıkmıyor. Soylulardandı, memurluk yapıyordu, altmış yaşındaki babasının yanında bir tür üvey evlat gibi kalıyordu. Davranışları kesinlikle ahlaksızdı, çok borç yapmıştı. Babası ona engel olmuş, ona öğütler vermişti; ama babasının evi vardı, küçük çiftliği vardı, parası olması lazımdı ve oğlu miras hevesiyle onu öldürdü. Suç ancak bir ay sonra ortaya çıktı. Katil bizzat kendisi gidip polise babasının bilinmeyen bir yere gittiğini söylemişti. Sonra bir ay en rezil hayatı sürmüştü. Sonunda, onun evde olmadığı bir sıra, polis cesedi buldu. Avluda hayvanların pislemesi için boydan boya bir kanal uzanıyordu, üzeri tahtayla kapatılmıştı. Ceset bu kanaldaydı. Giyinikti ve üstü başı düzgündü, ak saçlı kafası kesilmiş, gövdesinin yanına konmuştu, katil kafanın altına bir de yastık koymuştu. İtiraf etmedi; soyluluğunu, rütbesini yitirdi ve yirmi yıl kürek cezasına mahkûm edildi. Onunla yaşadığım süre boyunca, çok iyi, çok neşeli bir ruh hali içindeydi. Aşırı delişmen, uçarı, sağduyudan uzak bir adamdı, ama tümden aptal da değildi. Onda özel herhangi bir gaddarlık görmedim. Tutuklular onu hiç bahis konusu bile olmayan suçundan dolayı hor görmezdi, aptallığından, nasıl davranacağını bilmediğinden dolayı horgörürlerdi. Konuşmalarında sık sık babasından bahsederdi. Bir keresinde ona ailesinden miras kalan sağlıklı yapısından bahsederken bana, şöyle demişti: “Mesela babam, ölünceye kadar en ufak bir hastalıktan bir şikâyeti olmadı işte.” Bu kadar hayvanca bir duygusuzluk, herhalde, olanaksızdır. Bu bir fenomen; burada sadece bir suç yoktu, bilimin daha hiç tanımadığı bir yapı kusuru, bedensel ve ahlaki bir ucubelik de vardı. Elbette, bu suça inanmıyordum. Ama onun hemşehrisi olup hikâyesinin bütün ayrıntılarını bilebilecek olan kişiler, bütün hikâyesini anlattılar bana. Olgular o kadar açıktı ki inanmamak mümkün değildi.

Tutuklular onun bir gece uykusunda bağırdığını duymuştu: “Yakalayın, yakalayın onu! Başını koparın, başını, başını!..”

Tutuklular geceleri hemen her şeyi konuşup sayıklardı. Sayıklarken dillerine en çok küfürler, hırsız dili, bıçaklar, baltalar giriyordu. “Çatlak insanlarız biz,” diyorlardı, “bizim içimiz ezilmiş, o yüzden geceleri bağırıyoruz.”

Kaledeki resmî kürek cezası da bir uğraş değil, sorumluluktu; tutuklu verilen işi yapar ya da yasal çalışma saatlerini doldurur ve kampa dönerdi. Çalışmaya nefretle bakarlardı. Bütün aklını, bütün düşüncesini verdiği kendine özgü, özel bir uğraş olmazsa insan kampta yaşayamazdı. Peki bütün bu insanlar, gelişmiş, güçlü bir şekilde yaşamış ve yaşamak isteyen, buraya zorla bir yığın halinde atılmış, zorla toplumdan ve normal yaşamdan koparılmış bu insanlar burada normal ve doğru bir şekilde, kendi irade ve hevesleriyle nasıl yaşayabilirdi? İnsanın içinde, daha önce aklına bile gelmeyen türden suçlu özelliklerin burada sırf aylaklık yüzünden bile gelişmesi mümkündü. Emeği, yasal ve normal mülkü olmadan insan yaşayamaz, bozulur, bir hayvana döner. Bu yüzden de kamptaki herkes, doğal ihtiyaçlarının ve kendini koruma kaygısının sonucunda, kendine has bir ustalığa ve uğraşa sahip olmuştu. Uzun yaz günü neredeyse tamamen kürek çalışmasıyla doluyordu; kısa gecelerde uyumaya zor zaman bulunuyordu. Ama kışın tutuklunun, konumuna göre, ortalık kararır kararmaz, kampa kapatılması gerekiyordu. Ne yapacak kış gecesinin uzun, sıkıcı saatleri boyunca? Ve bu yüzden de hemen her koğuş, yasağa rağmen büyük bir ustalık sergiliyordu. Zaten çalışma, uğraş yasaklanmıyordu; ama kampta kendi aletlerine sahip olmak kesinlikle yasaktı, alet olmadan da çalışmak imkânsızdı. Ama sessizce çalışıyorlardı ve herhalde yöneticiler de bazı durumlarda buna çok karşı çıkmıyordu. Tutukluların çoğu kampa hiçbir şey bilmeden giriyor, ama başkalarından bir şeyler öğrenip sonra usta olmuş bir halde kavuşuyorlardı özgürlüğe. Burada ayakkabıcılar, potinciler, terziler, marangozlar, çilingirler, oymacılar ve sırmacılar vardı. İsay Bumşteyn adlı bir Yahudi kuyumcu vardı, tefecilik yapıyordu. Bütün herkes çalışır ve para kazanırdı. Şehirden iş siparişleri gelirdi. Para darphaneden çıkmış bir özgürlüktür, bu yüzden de kesinlikle özgürlükten yoksun olan insan için on kat daha değerlidir. Cebine para giren kişi, o parayı harcayamasa bile, yarı yarıya teselli bulmuş olur. Ama parayı her zaman her yerde harcamak mümkün, yasaklanan bir meyve de iki kat lezzetlidir. Kürek cezasında içki de bulunabiliyordu. Tütün kesin olarak yasaktı, ama herkes içiyordu. Para ve tütün, iskorbüt ve diğer hastalıklardan koruyordu. Çalışmaksa suçtan koruyordu; çalışma olmasa tutuklular birbirlerini yerlerdi, tıpkı bir şişeye konmuş örümcekler gibi. Buna rağmen çalışmak da para da yasaktı. Bazen geceleri ani aramalar yapılırdı, yasak olan her şeye el konurdu ve para ne kadar saklansa da, bazen arayanların eline geçerdi. İşte biraz da bu yüzden elde tutulmaz, hemen harcanırdı; işte kampta içki de bu yüzden vardı. Her aramadan sonra bütün servetini kaybeden suçlu, ayrıca bir de ağır bir şekilde cezalandırılırdı. Ama her aramadan sonra, eksikler hemen tamamlanır, hemen yeni eşyalar tedarik edilir ve her şey eskisi gibi olurdu. Yöneticiler de bilirdi bunu ve tutuklular cezaya homurdanmazdı, oysa böyle bir yaşam Vezüv Dağı’nın tepesinde yaşamak gibi bir şeydi.

Bir ustalığı olmayanlar başka şeyler yapardı. Oldukça orijinal yöntemler vardı. Sözgelimi bazıları sadece aracılık yapardı, ama bazen öyle şeyler satılırdı ki kamp duvarlarının ötesinde kimsenin aklına onları değil alıp satmak, eşyadan saymak bile gelemezdi. Ama kürek mahkûmları çok yoksul ve aşırı yaratıcıydılar. Küçücük bir bez parçası bile değerliydi ve bir işe yarardı. Yoksulluktan kampta paranın bile kesinlikle özgür hayattakinden başka bir değeri vardı. Ağır ve karmaşık bir emek yok pahasına giderdi. Bazıları başarıyla tefecilik yapardı. Elindekini tüketen ya da bulamayan bir tutuklu elinde kalan son eşyaları tefeciye götürür ve ondan korkunç faizlerle birkaç bakır para alırdı. Eğer vaktinde satın alınmazlarsa, bu eşyalar hiç beklemeden ve acımasızca satılırdı; tefecilik o kadar gelişmişti ki, devletin verdiği eşyalar bile ipoteğe verilirdi: resmî iç çamaşırı, postal vb. gibi her tutukluya her an gerekecek olan eşyalar. Ama bu tür ipotekler sırasında, iş aslında pek de şaşırtıcı olmayan başka bir yöne sapabilirdi: Eşyasını verip parasını alan kişi hemen, hiç sözü uzatmadan, kampın en yakın amiri olan başçavuşa gider, resmî eşyalara el konduğunu bildirir ve bu eşyalar hemen tefeciden alınır, hatta üst amirlere rapor bile verilmezdi. Bu sırada genellikle bir tartışma yaşanmaması da ilginçti: Tefeci sessizce ve asık suratla gerekeni verir ve hatta böyle olacağını bekliyormuş gibi bir tavır takınırdı. Belki de rehine verenin yerinde olsa, kendisinin de böyle yapacağını kabullenemezdi. Bu yüzden de eğer bazen sonradan küfrederse de, bunu kötülük olsun diye değil, sırf içini rahatlatmak için yapardı.

Genel olarak herkes birbirinden korkunç hırsızlık yapardı. Hemen herkesin kilitli sandığı vardı, resmî eşyaları orada saklarlardı. Buna izin vardı; ama sandık da işe yaramazdı. Oradaki hırsızların ne kadar usta olduğunu tahmin edebileceğinizi sanıyorum. Bir tutuklu vardı, bana içtenlikle bağlı biriydi (bunu hiç yapmacıklık yapmadan söylüyorum), sürgünde sahip olmaya izin verilen tek kitabı, İncil’i çalmıştı; pişmanlıktan değil, çok uzun süre aradığımı görüp bana acıdığından hemen aynı gün kendisi itiraf etti bana. İçki satan ve hızla zenginleşen tselovalnik’ler9 de vardı. Bu alışveriş hakkında ayrıca bir şeyler söylerim bir ara; çok ilginçti. Kampta kaçakçılık yapan da çok kişi vardı, bu yüzden de o kadar bekçi ve muhafıza rağmen buraya içki girmesine şaşacak bir şey yok. Kısacası, kaçakçılık, yapısı gereği, özel bir suçtur. Sözgelimi, bazı kaçakçılar için paranın, kârın ikinci planda kaldığını düşünebilir misiniz? Ama yine de böyle olur. Kaçakçı tutku için, eğilimi olduğu için çalışır. Biraz şairdir. Her şeyi riske atar, korkunç bir tehlikeye girer, kurnazlık eder, uydurur, kurtulur; hatta bazen bir esinle harekete geçer. Bu tutku o kadar güçlüdür ki iskambil oyunu gibidir. Kampta bir tutuklu tanımıştım, görünüşü dev gibiydi, iriydi, ama o kadar sessiz, sakin, uysal biriydi ki onun nasıl olup da kampa düştüğünü hayal etmek imkânsızdı. O kadar kötülükten uzak ve yumuşak başlıydı ki, kampta olduğu süre boyunca hiç kimseyle tartışmamıştı. Ama batı sınırından geliyordu, kaçakçılıktan yakalanmıştı ve tahmin edileceği üzere, sabredemeyip içki getirmeye başladı. Onu bu yüzden kaç kez cezalandırdılar, üstelik falakadan da korkardı! Ayrıca bu içki işi ona yok denecek kadar bir kâr getiriyordu. İçkiden bir tek girişimci kâr ederdi. Bu tuhaf adam sanat için sanatı severdi. Kocakarı gibi sulugözdü ve ceza aldıktan sonra, her seferinde kaçakçılığı bırakacağına yemin tövbe ederdi. Bazen bütün bir ay boyunca cesurca dayanır, ama sonunda yine de kendini tutamazdı... Böyle kişiler sayesinde içki eksik olmazdı kamptan.

Son olarak, tutukluları zengin etmese de bir kazanç yolu daha vardı, ama hiç kesilmeyen ve hayırlı bir yol. Sadaka. Toplumumuzun üst sınıfı tüccarların, orta sınıfın ve bütün halkımızın “talihsizler” hakkında nasıl kaygılandığını anlayamaz. Sadaka neredeyse her zaman verilir, hemen hep ekmek, francala ve kalaç olarak, çok daha nadir olarak da para olarak verilir. Birçok yerde bu sadakalar olmasa, tutuklular, özellikle de durumu hüküm giymiş olanlardan daha ağır olan sanıklar çok zor durumda kalırdı. Dinsel sadaka da tutuklular arasında eşit olarak paylaştırılırdı. Eğer herkese yetmezse, o zaman kalaç’lar eşit olarak kesilir, hatta bazen altı parçaya bile kesilirdi ve her tutuklu hemen kendi parçasını alırdı. İlk kez sadaka parası aldığım vakti hatırlıyorum. Kampa gittikten kısa bir süre sonra olmuştu bu. Sabah çalışmasından tek başıma, muhafızla birlikte dönüyordum. Karşıdan bana doğru bir anneyle kızı geliyordu, kız on yaşlarındaydı, melek gibi güzeldi. Onları bir kez daha görmüştüm. Anne bir asker karısıydı, duldu. Genç bir asker olan kocası hüküm giymiş ve hastanenin tutuklu koğuşunda, tam da ben hastanede hasta olarak yatarken ölmüştü. Kadınla kızı onunla vedalaşmaya gelmişti; ikisi de sürekli ağlıyorlardı. Beni görünce kız kıpkırmızı oldu, annesine bir şeyler fısıldadı; o da hemen durup bohçasından dört kapik çıkarıp kızına verdi. Kız peşimden koştu... “Zavallı, İsa adına al şu parayı!” diye bağırdı önüme geçip parayı elime sıkıştırarak. Parayı ondan aldım ve kız annesinin yanına çok mutlu bir halde döndü. Bu parayı uzun zaman üzerimde taşıdım.

4. Rusya’da ortak amaçlarla ortak çalışma temelinde kurulan birliklere verilen addır. Sözcüğün kökeni belirsiz de olsa, Türkçe ort- kökünden, ortaklık’tan geldiğini söyleyenler var. (Ç.N.)

5. Tutuklular ssilnokatorjniye, yani kürek mahkûmu yerine silnokatorjniye, yani zorunlu sürgünler diyor. (Ç.N.)

6. Rusya’da XVIII. yüzyılda özel olarak kalelerde çalışmaya mahkûm olanlardan kurulan bölükler. (Ç.N.)

7. (Rus.) Bir ekmek çeşidi. (Ç.N.)

8. “Yeşil yol” (zelyonaya ulitsa) kamp mahkûmlarının o dönemin ağır cezalarından birine verdiği ad. “Sıra dayağı” da denebilecek olan bu ceza, XVII-XIX. yüzyıllarda Avrupa’da yaygın olarak uygulanıyordu. Spießrutenlaufen olarak bilinen, İsveç kökenli bu ceza, Rusya’ya Büyük Petro tarafından 1701’de getirildi, 1864 yılına kadar kullanıldı. Bu cezada suçlu iki sıra dizilmiş, elinde sopa, esnek çubuk ya da kamçı tutan askerlerin arasında kalan yoldan geçmeye zorlanırdı. Her suç için farklı sopa sayısı belirlenmişti, “yeşil” denmesinin nedeni bilinmiyor. (Ç.N.)

9. (Rus.) Sözcük anlamıyla “öpenler.” XV. yüzyıldan itibaren vergi toplamaktan yargıyla ilgili işlere katkıda bulunmaya kadar çeşitli işler üstlenen bazı kişiler, önce haçı, sonra da makamın unvanını öperdi. XVIII. yüzyılda bunlar sadece devletin işlettiği meyhanelerde görülür oldu. Daha sonra XX. yüzyıl başına kadar devletin meyhanelerinde çalışanlar tselovalnik adıyla anıldı. (Ç.N.)

II

İlk izlenimler

İlk ay ve genel olarak kamp hayatımın başlangıcı artık hayalimde canlı bir şekilde duruyor. Kamptaki son yıllarım ise hafızamda çok daha bulanık bir şekilde duruyor. Diğer yıllar sanki iyice silindi, birleşti, bende tek bir bütün izlenim bıraktı; ağır, tekdüze, boğucu bir izlenim.

Ama kürek mahkûmluğumun ilk günlerinde yaşadıklarım bana sanki daha dün olmuş gibi geliyor. Böyle de olması gerekirdi.

Bu yaşama attığım ilk adımdan itibaren, sanki orada özellikle etkileyici, sıra dışı ya da daha iyi ifade etmek gerekirse, beklenmedik hiçbir şey bulamamış gibi olmanın beni çok etkilediğini açık seçik hatırlıyorum. Bütün bunları sanki ben Sibirya’ya giderken nelerle karşılaşacağımı tahmin etmeye çalıştığım zaman da hayal etmiştim. Ama çok geçmeden en tuhaf beklenmedik şeylerden, en canavarca olgulardan bir uçurum beni her adımda durdurmaya başlamıştı. Ancak daha sonraları, kampta yeterince zaman yaşadıktan sonra böyle yaşamanın bütün sıra dışılığını, bütün beklenmedikliğini tam olarak anlamaya başlamış ve gitgide daha çok şaşırmıştım ona. İtiraf edeyim ki, bu hayret, sürgünüm boyunca uzun süre eşlik etti bana; onunla asla barışamadım.

Kampa girdikten sonraki ilk izlenimim genel olarak çok olumsuzdu; ama, buna rağmen –tuhaf şey!– kampta yaşamak yolculuk boyunca hayal ettiğimden daha kolay olacakmış gibi geldi bana. Tutuklular, prangalı da olsalar, bütün kampta özgürce geziyor, küfrediyor, şarkılar söylüyor, kendi işlerine bakıyor, tütün, hatta (çok az da olsa) içki içiyorlardı, bazıları geceleri kumar oynuyordu. Sözgelimi, çalışmak bile bana hiç de ağır, kürek çalışması gibi gelmedi ve sadece çok uzun zaman sonra bu çalışmanın ağırlığının ve kürek mahkûmlarına has olmasının onun zorluğundan ve sürekliliğinden çok, onun zoraki, zorunlu, sopa altında yapılan bir çalışma olmasından kaynaklandığını anladım. Mujik özgürken ne yazık ki bundan çok daha fazla çalışır, hatta bazen, özellikle de yaz vakti, geceleri bile çalışır; ama kendi için çalışır, aklındaki bir hedef için çalışır ve bu çalışma sürgüne zorla ve kesinlikle ona bir yararı olmadan yaptırılan işten çok daha kolaydır. Bir keresinde aklıma şu geldi, eğer bir insanı tümüyle ezmek, yıkmak istiyorsanız, ona en dehşet verici katili bile titretecek türden korkunç bir ceza verecekseniz, o zaman ona kesinlikle, her açıdan yararsız ve anlamsız bir iş vermek yeter. Bugünkü kürek çalışması kürek mahkûmuna hem ilgi çekici olmayan hem de sıkıcı bir iş gibi gelse bile, iş olarak akıllıcadır: Tutuklu kerpiç yapar, toprağı kazar, sıva yapar, inşaat yapar; bu çalışmada anlam ve hedef vardır. Kürek işçisi hatta bazen kendini ona kaptırır, daha becerikli, sağlam, iyi çalışmak ister. Ama eğer ona, sözgelimi suyu bir kovadan başka bir kovaya, o kovadan tekrar ilk kovaya dökmek, kum dövmek, toprak yığınını bir yerden başka bir yere, oradan da geriye götürmek gibi işlere zorlarsanız – bence, tutuklu birkaç gün sonra ya kendini asar ya da ölmek ve böyle bir alçalmadan, utanç ve eziyetten kurtulmak için bin suç daha işler. Doğal olarak, böyle bir ceza işkenceye, intikama dönüşür ve anlamsız olur, çünkü herhangi bir akılcı hedefi yoktur. Ama bütün zorunlu çalışmalarda her zaman böyle bir işkence, anlamsızlık, aşağılama ve utanç vardır, kürek işi de bütün özgür işlere kıyasla çok daha acı vericidir.

Bu arada, ben kış vakti, aralık ayında ulaşmıştım kampa ve beş kat ağır olan yaz çalışması hakkında herhangi bir fikrim yoktu. Kışın kalemizde kürek çalışması genel olarak az olurdu. Tutuklular İrtiş Nehri’ne eski devlet kayıklarını yıkamaya gider, devlet binalarına fırtınanın getirdiği karı kürer, kireç yakıp söndürürdü vb. vb. Kış günleri kısaydı, çalışma çabuk biterdi ve bütün millet kampa erken döner, orada kendi işleri yoksa, yapacak hiçbir şey bulamazdı. Ama kendi işiyle ilgilenenler de tutukluların yaklaşık üçte biri olurdu, geri kalanı aylaklık eder, hiç gereği yokken kampın bütün koğuşlarını dolaşır, küfreder, birbirlerine entrikalar, hikâyeler anlatır, biraz para bulabilirlerse kafayı çekerlerdi; geceleri son gömleklerini iskambile yatırır ve bütün bunları sıkıntıdan, aylaklıktan, yapacak bir şey bulamamaktan yaparlardı. Daha sonraları özgürlüğü kaybetmenin dışında, zorunlu çalışmanın dışında, sürgün hayatında diğerlerinden daha ağır olmasa da, bir işkence daha vardı. Yani zorunlu ortak yaşam. Ortak yaşam, elbette başka yerlerde de vardır; ama kampa öyle insanlar gelir ki herkes yanlarından uzaklaşmak ister ve ben her sürgünün bu işkenceyi hissettiğine, ama elbette, genellikle bunu bilinçsizce hissettiğine eminim.

Ayrıca yemek de fazlasıyla yeterli göründü bana. Tutuklular Avrupa tarafındaki Rusya’da tutuklulara böyle bir öğün çıkmadığına inanırdı. Bu konuda fikir yürütemem; orada bulunmadım. Ayrıca birçok kişinin de kendi yemeğine sahip olma olanağı vardı. Sığır etinin yarım kilosu iki kapiğe, yazın da üç kapiğe mal olurdu; sürgündekilerin büyük kısmı devlet ne verirse onu yerdi. Bu arada, tutuklular, yemeklerini överken, sadece ekmekten bahseder ve ekmeğin bizde ortak olmasını, tayın olarak verilmemesini överlerdi. Tayın onları korkuturdu: Tayınla verildiği zaman üç kişi aç kalırdı; ortak olunca herkese yetiyordu. Ekmeğimiz kendine özgü bir lezzete sahipti ve bütün şehre bununla ün salmıştı. Kamp fırınlarının başarılı bir şekilde yapılmış olmasına atfederlerdi bunu. Çorbaysa çok lezzetsizdi. Ortak kazanda kaynatılır, içine azıcık bulgur konur ve özellikle de sıradan günlerde, yağlı, sulu olurdu. İçinde çok sayıda karafatma olmasından dehşete kapılmıştım. Tutuklularsa buna pek aldırmazlardı.

İlk üç gün çalışmaya gitmedim, yeni gelen herkese böyle yapılırdı; yol yorgunluğunu atma fırsatı verilirdi. Ama ertesi gün kamptan çıkıp pranga değiştirmek zorunda kaldım. Taktığım prangalarım resmî prangalar değildi, kelepçeli, tutukluların “küçük çan” dediği bir şeydi. Dışarıdan takılıyordu. Kampın çalışmaya engel olmayan resmî prangalarıysa kelepçelerden değil, neredeyse bir parmak kalınlığında, birbirine üç kelepçeyle bağlanmış dört demir çubuktan oluşuyordu. Bunları pantolonun altına giymek gerekiyordu. Orta halkaya bir kayış bağlanmıştı, bu kayış da doğruca gömleğin üzerine giyilen kemer kayışına bağlanırdı.

Kamptaki ilk sabahımı hatırlıyorum. Bekçi kapısının oradaki karakolda şafak vakti davul çaldı ve on dakika sonra nöbetçi çavuş koğuşları açmaya başladı. Uyandılar. Alacakaranlıkta, altılık yağlı mumun altında soğuktan titreyen tutuklular ranzalarından iniyordu. Büyük kısmı uyku yüzünden sessiz ve suratsızdı. Esniyor, geriniyor ve damgalı alınlarını kırıştırıyorlardı. Bazıları haç çıkarıyordu, bazıları hemen kavga etmeye başlamıştı. Korkunç boğucu bir hava vardı. Açılan kapılardan taze kış havasıyla birlikte koğuşa buram buram buhar girdi. Su dolu kovaların başına toplandı tutuklular; sırayla maşrapayı alıyor, ağızlarına dikiyor ve ağızlarıyla birlikte kollarını ve yüzlerini de yıkıyorlardı. Su akşamleyin paraşnik tarafından hazırlanmıştı. Her kampta, durumuna göre, artel tarafından koğuşta hizmet için seçilen bir tutuklu olurdu. Ona paraşnik denirdi ve o çalışmaya gitmezdi. Onun işi koğuşun temizliğine bakmak, ranza ve yerlerin silinip süpürülmesi, gece lazımlığını getirip götürmek ve iki kovayla taze su tedarik etmekti – sabahleyin yıkanmak, gündüz vakti de içmek için. Bir tane olan kepçe yüzünden tartışmalar eksik olmazdı.

“Nereye gidiyorsun, mankafa!” Tıraşlı kafasında tuhaf kabartılar olan, asık suratlı, uzun boylu, kara kuru bir tutuklu şişman ve bodur, neşeli ve kırmızı yüzlü bir tutukluya bağırdı:

“Dur!”

“Ne bağırıyorsun! Bizde dur demek için para ödersin; sen çekil git! İşe bak, herif heykel kesildi. Yahu bu herifte bir parça entelektüalite yok kardeşler.”

“Entelektüalite” sözü etkili oldu; birçoğu güldü. Neşeli şişkonun istediği de buydu, anlaşılan koğuşta gönüllü soytarı gibi bir şeydi o da. Uzun boylu tutuklu ona derin bir hınçla baktı.

“Öküzün balkabağı!” dedi kendi kendine, “kampın çistyak’ıyla10 iyice şişti. Oruca kadar on iki domuzcuk doğuracağına nasıl da seviniyor.”

Şişman sonunda öfkelendi.

“Sen kuş musun oğlum böyle?” diye bağırdı birden kıpkırmızı bir halde.

“Ne olmuş, kuşum işte!”

“Hangi cins?”

“Cins işte.”

“Hangi cins?”

“Dedik ya cins diye.”

“Ama hangi cins?”

Gözlerini diktiler birbirlerine. Şişko yanıt bekliyordu ve sanki hemen kavgaya tutuşacakmış gibi sıkmıştı yumruklarını. Doğrusu ben de kavga çıkacak sandım. Benim için bütün bunlar yeniydi, merakla seyrediyordum. Ama daha sonradan bu tür sahnelerin çok masum olduğunu ve herkes eğlensin diye komedi gibi sahnelendiğini öğrendim; olay hemen hiçbir zaman kavgaya varmıyordu. Bütün bunlar oldukça ilginç şeylerdi ve kampın âdetlerini sergiliyordu.

Uzun boylu tutuklu sakin ve gösterişli bir tavırla duruyordu. Herkesin verdiği yanıtla küçük düşüp düşmeyeceğini görmek için beklediğini hissediyordu; kendisini tutması, gerçekten bir kuş olduğunu göstermesi, tam da nasıl bir kuş olduğunu göstermesi gerekiyordu. Tarifsiz bir küçümsemeyle çevirdi gözlerini rakibine, omuzlarının üzerinden aşağılara bakar gibi, küçük bir böceği inceliyormuş gibi baktı, yavaşça ve üzerine basa basa şöyle dedi:

“Kagan!..”11

Yani kagan kuşu olduğunu söylüyordu. Tutuklunun hazırcevaplığı büyük bir kahkaha tufanına sebep oldu.

“Alçaksın sen, kagan falan değil!” diye haykırdı şişman, tutunacak bir yeri kalmadığını anlayıp deli gibi öfkelenmişti.

Ama tartışma ciddileşmeye başlar başlamaz cengaverleri hemen sakinleştirdiler.

“Amma yaygara yaptınız!” diye bağırdı onlara bütün koğuş.

“Bağırıp duracağınıza bir-iki yumruk atın!” diye bağırdı birisi köşeden.

“Evet, laf yapacağınıza iş yapın!” diye seslendiler. “Bizde de kime sorsan cesurdur, yiğittir; yedi kişi bir kişiden korkmaz...”

“Tabii ya, bu ikisi de âlemmiş yani! Biri yarım somun ekmek yüzünden girmiş kampa, diğeri öküzün balkabağı işte, bir kocakarının yemeğini yemiş, tatlı niyetine de kırbaç yemiş.”

“Öf ya! Kesin artık,” diye bağırdı koğuşta düzene bakan ve bu yüzden de köşede, özel bir ranzada yatan gazi.

“Su getirin çocuklar! Gazlı Petroviç uyandı! Gazlı Petroviç kardeşimize bakın!”

“Kardeş mi... Nereden kardeşinmişim ben senin? Beraber bir kadeh içmişliğimiz yok, ama kardeşmişiz!” diye haykırdı gazi, kolunu kaputuna sokarken...

Sayıma hazırlanıyorlardı; gün ağarmaya başlamıştı; mutfakta ciddi bir kalabalık toplanmıştı, yere iğne atsan düşmezdi. Kısa gocuklarını ve yarım şapkalarını giyen tutuklular aşçılardan birinin dilimlediği ekmeğin başına toplanmıştı. Aşçılar artel’lerden seçilirdi, her mutfakta iki tane vardı. Ekmek ve et kesmek için gerekli olan, her mutfağa bir tane verilen mutfak bıçağını onlar saklardı.

Şapka, kısa gocuk ve kuşaklarını takmış, çalışmaya gitmek için hazırlanmış tutuklular dört bir köşeden gelip masaların başına toplandılar. Bazılarının önünde kvas12 dolu tahta maşrapalar duruyordu. Kvas’a ekmek doğranıp yudumlanıyordu. Dayanılmaz bir gürültü patırtı vardı; ama bir köşeye çekilip sakin ve aklı başında bir sohbet tutturanlar da vardı.

“İhtiyar Antoniç afiyet olsun, merhaba!” dedi genç bir tutuklu suratsız ve dişsiz bir tutuklunun yanına otururken.

“Dalga geçmiyorsan hoş geldin,” dedi dişsiz ağzıyla ekmeği çiğnemeye çabalayan diğeri, başını kaldırmadan.

“Yemin ederim ben öldüğünü sanıyordum Antoniç; doğruya doğru.”

“Yok, önce sen öleceksin, sonra ben...”

Yanlarına oturdum. Sağımda iki ağırbaşlı tutuklu sohbet ediyordu, birbirlerine karşı gösteriş yapmaya çalıştıkları belliydi.

“Benden asla bir şey çalamazlar,” dedi biri, “kardeşim, ben kendim çalacağım diye korkuyorum.”

“Ama benim yanımda eline hâkim ol, yakarım.”

“Nasıl yakarsın ya! Sen de cukkacının tekisin; bunun başka bir adı yok... Karı seni soyar, minnet bile duymaz. Benim paracıklar böyle eriyip gitti kardeşim. Evveli gün kalkıp geldi. Onunla iş olur mu? Başladım yalvarmaya cellat Fedka’ya; onun gecekondularda bir evi vardı, uyuz Solomonka’dan, o Yahudi’den almıştı, sonra şey yapmıştı bir de...”

“Biliyorum. İki yıl önce votka satardı burada, Kara Meyhane Grişka derlerdi ona. Biliyorum.”

“Ne biliyorsun yahu; senin dediğin başka bir Kara Meyhane.”

“Ne başkası! Sen de çokbilmiş olmuşsun! Sen sor ben sana sayayım...”

“Sayacakmış! Sen kimsin ya?”

“Kimim, öyle mi! Bir meydan dayağı çekerdim sana ya, boş ver şimdi!”

“Dayak atarmış! Beni dövecek adam anasından doğmadı; el kaldıran kim varsa, toprağın altında şimdi.”

“Bender vebası!”

“Sibirya çıbanı çıkarasın!”

“Türk kılıcını tat da geber emi!..” diye başladı küfürleşme.

“Hey, hey, hey! Kesin şamatayı!” diye bağırdılar çevreden. “Özgür yaşamayı beceremediniz; köle oldunuz hâlâ adam olamadınız...”

Hemen susturulurlar. Küfür etmeye, laf “dalaşına” izin verilir. Bu herkes için biraz rahatlama sağlar. Ama işin yumruklaşmaya varmasına izin verilmez, sadece çok sıra dışı durumlarda düşmanlar yumruklaşır. Dövüş olursa Binbaşı’ya haber verilir; soruşturmalar başlar, Binbaşı bizzat gelir – kısacası herkesin tadı kaçar, bu yüzden de dövüşe izin vermezler. Zaten düşmanlar da daha çok rahatlamak için küfreder, üslup alıştırması yapmak için. Bazen kendi kendilerini kandırırlar, korkunç bir coşkuyla, sabırsızlıkla başlarlar... sanırsın, şimdi birbirlerini boğazlayacaklar; ama hiçbir şey olmaz; belli bir noktaya kadar gider iş, sonra söner. Bütün bunlar başta beni çok şaşırtıyordu. Burada kasten en sıradan koğuş sohbetlerine örnek verdim. Hoşnutluktan nasıl küfredileceğini başlangıçta anlayamıyordum, bunu eğlence, tatlı bir alıştırma, sevimlilik diye görmek mümkün müydü? Fakat, gösteriş merakını da unutmamak gerekir. Küfür hatipleri saygı görüyordu. Aktörlerden tek farkları alkışlanmamalarıydı.

Dün geceden beri bana ters ters baktıklarını fark ediyordum.

Hatta birkaç karanlık bakışla karşılaştım. Diğer yandan, öbür tutuklular da çevremde dolanıp yanımda para getirip getirmediğimi anlamaya çalışıyordu. Hemen yardımcı olmaya kalkıştılar; bana yeni prangaları nasıl taşıyacağımı öğretmeye kalkıştılar; bana, elbette para karşılığında, verilen resmî eşyaları ve kampa getirdiğim birkaç iç çamaşırını saklamam için kilitli sandık getirdiler. Ertesi gün onu benden çalıp parasıyla içtiler. İçlerinden biri daha sonra bana sadık bir adam oldu, ama her fırsatta soymaktan da geri kalmıyordu. Bunu hiç utanmadan yapıyordu, neredeyse bilinçsiz bir şekilde, sanki mecburiyetten yapıyormuş gibi yapıyordu ve ona öfkelenmek imkânsızdı.

Bu arada bana kendi çayımı almam gerektiğini, çaydanlık da lazım olduğunu söyleyip başkasından ödünç aldırdılar ve ayda otuz kapik karşılığında özel bir şey ister de malzemeleri alırsam bana gerektiği gibi pişireceğini söyleyerek bir aşçı tavsiye ettiler... Tahmin edileceği üzere, benden borç da aldılar ve daha ilk gün her biri üçer kere para almaya gelmişti.

Sürgünde eski soylulara genel olarak kötü ve uğursuz bir şekilde bakarlar.

Soylular da her haktan yoksundur ve diğer tutuklularla eşittir, buna rağmen tutuklular asla onları dost saymaz. Bunu bilinçli bir önyargıyla da yapmazlar, tümüyle içtenlikle, bilinçsizce yaparlar. Bizi içtenlikle soylu sayarlar, düşüşümüzle alay etmekten hoşlansalar bile.

“Hayır, yeter artık, dur! Eskidendi o, Moskova’da keyif çatardı Pyotr, şimdi de ip büküyor,” vb. vb. iltifatlar.

Onların görmesinden duyduğumuz azaplarımıza memnuniyetle bakarlardı. Özellikle de çalışmaya koyulduğumuz zaman, bizim onlar kadar güçlü olmadığımızı ve onlara doğru dürüst yardım edemediğimizi görünce. Kamuoyunun (özellikle de böyle bir kamuoyunun) onayını almak ve onun sevgisini kazanmak kadar zor bir şey yoktur.

Kürek cezasında soylulardan birkaç tip insan vardı. Öncelikle, beş Polonyalı. Onlar hakkında bir ara ayrıca bir şeyler söyleyeceğim. Kürek mahkûmları Polonyalıları hiç sevmezdi, hatta sürgün Rus soylularından çok daha fazla nefret ederlerdi. Polonyalılar (bazı politik suçlulardan bahsediyorum) onlara karşı biraz incelikli, rahatsız edecek kadar kibar, aşırı mesafeli duruyor ve onlardan tiksindiklerini tutuklulardan saklayamıyorlardı, onlar da bunu çok iyi anlayıp bedelini ödetiyorlardı.

Benim kürek mahkûmlarından bazılarının yakınlığını sağlayabilmek için kampta iki yıl geçirmem gerekti. Ama büyük kısmı sonunda beni sevdi ve “iyi” insan olarak kabul etti.

Benim dışımda dört tane Rus soylusu vardı. Biri aşağılık ve alçak bir yaratıktı, aşırı ahlaksızdı, doğuştan ispiyoncuydu ve muhbirdi. Daha kampa gelmeden onun hakkında bir şeyler duymuştum ve ilk günden itibaren onunla tüm ilişkimi kestim. Bir diğeri, notlarımda bahsettiğim baba katiliydi. Üçüncüsü Akim Akimiç’ti; Akim Akimiç kadar tuhaf birini daha görmemiştim. Belleğimde keskin bir iz bıraktı. Uzun boylu, sıska, kıt akıllı, korkunç derecede eğitimsiz, aşırı ukala ve bir Alman gibi titizdi. Kürek mahkûmları onunla alay ederdi; ama mızmız, müşkülpesent ve huysuz karakteri yüzünden onunla ilişki kurmaktan kaçınanlar da vardı. Daha tanışır tanışmaz senlibenli olur, küfürleşir, hatta boğuşurdu. Fenomenal bir şekilde dürüsttü. Bir adaletsizlik gördüğü anda hemen onun işi olmasa bile işe el atardı. Aşırı nahifti; sözgelimi, tutuklularla kavga eder, onları sık sık hırsız, diye kınardı ve ciddi ciddi onları hırsızlık yapmamaya ikna ederdi. Kafkaslar’da gedikli subay olarak görev yapmıştı. Daha ilk günden kaynaştık ve hemen bana davasını anlattı. Kafkaslar’da askerî öğrenci olarak piyade alayına katılmış, uzun süre çalışmış, sonunda subay yapılmış ve yaşlı bir istihkâm komutanının yanına gönderilmişti. Barışçı komşu aşiret reislerinden biri kalesini ateşe vererek ona gece baskını yapmış, ama başarılı olamamıştı. Akim Akimiç kurnazlık edip bu hainliği yapanın kim olduğunu bildiğini hiç belli etmemişti. Olay barışçı olmayanların üzerine kaldı, fakat bir ay sonra Akim Akimiç reisi kaleye misafirliğe çağırdı. O da hiç kuşkulanmadan geldi. Akim Akimiç bölüğünü hazırladı; reisin yaptığını herkesin önünde açıklayıp onu kınadı; ona kale yakmanın ayıp olduğunu gösterdi. Barışçı bir reisin bundan sonra nasıl davranması gerektiğini ayrıntılı bir şekilde anlattıktan sonra onu kurşuna dizdirdi, sonra da olayı derhal amirlerine bütün ayrıntısıyla bildirdi. Bütün bunlar için yargılandı, ölüm cezasına çarptırıldı, ama cezası hafifletildi ve Sibirya’da, kalelerde on iki yıl ikinci dereceden kürek cezasına mahkûm edildi. Yanlış davrandığını kesinlikle anlamıştı, bana bunu reisi kurşuna dizdirmeden önce de bildiğini, barışçı bir şekilde yasalara göre yargılanması gerektiğini bildiğini söyledi; ama, bunu bilmesine rağmen, suçunu gerçekten anlayamıyormuş gibiydi.

“Yani yapmayın lütfen! Sonuçta gelip benim kalemi yakmadı mı? Ne yapacaktım, bir de teşekkür mü edecektim ona bunun için!” diyordu eleştirilerime yanıt verirken.

Tutuklular Akim Akimiç’le alay ediyorlardı, ama yine de onun titizliğine ve cesaretine saygı duyuyorlardı.

Akim Akimiç’in bilmediği zanaat yoktu. Marangoz, çizmeci, ayakkabıcı, badanacı, yaldızcı, çilingirdi ve bütün bunları kürek cezası sırasında öğrenmişti. Hepsini kendi kendine öğrenmişti; bir bakıyor, sonra da yapıyordu. Hatta değişik sandıklar, sepetler, fenerler, oyuncaklar yapıp şehirde satıyordu. Böylece elinde para olurdu ve bu parayı fazla iç çamaşırı, daha yumuşak yastık gibi şeylere harcardı, portatif yatak da almıştı. Aynı koğuştaydık ve kürek cezamın ilk günlerinde bana da, başkalarına da çok yardımı oldu.

Kamptan çalışmaya giderken, tutuklular nöbetçi kulübesinin önünde iki sıra olurdu; tutukluların önünde ve arkasında dolu tüfekleriyle askerler konvoy olurlardı. Bir istihkâm subayı, çavuş ve işlere bakmak üzere birkaç alt rütbeden istihkâm askeri gelirdi. Çavuş tutukluları sayar ve onları parti parti çalışacakları yere gönderirdi.

Diğerleriyle birlikte ben de istihkâm atölyesine gittim. Basık, taş bir binaydı bu, büyük avluda duruyordu, çeşitli materyallerle doluydu. Burada bir demirci, bir çilingir, bir marangoz ve bir boyacı atölyesi vb. vardı. Akim Akimiç buraya gidip boyacıda çalışır, bezir kaynatır, boyalar hazırlar, masa ve mobilyaları ceviz rengine boyardı.

Yer değişimini beklerken Akim Akimiç’le benim kamptaki ilk izlenimlerim hakkında konuştuk.

“Evet efendim, soyluları sevmezler,” dedi, “özellikle de politik olanları seve seve bir kaşık suda boğarlar; aklı başında bir iş değil efendim. Birincisi, siz farklı bir topluluksunuz, onlara benzemezsiniz, ikincisi, hepsi de eskiden ya toprak ağalarının ya da askerlerin yanında çalışıyordu. Bir düşünsenize, sizi sevmeleri mümkün mü efendim? Size söyleyeyim, burada yaşamak zordur. Ama Rus hapishanelerinde yaşamak çok daha zordur efendim. Bizde oradan gelenler de var, sanki cehennemden cennete gelmiş gibi öve öve bitiremiyorlar kampımızı. Çalışmaktan bela gelmez efendim. Dediklerine göre, orada, birinci derecede de, idare tümüyle asker değilmiş efendim, en azından bizimkinden başka bir şekilde davranıyormuş efendim. Dediklerine göre, mahkûmun kendi evi olabiliyormuş. Ben orada bulunmadım, öyle diyorlar efendim. Saç kesmiyorlarmış; resmî ceketle gezdirmiyorlarmış efendim; fakat bizde resmî ceket ve tıraş olması da iyi; düzen olması iyi, göze daha hoş görünüyor efendim. Ama onlar bundan hoşlanmıyorlar. Ama bir baksanıza ne kadar döküntüler efendim! Bir kısmı kantonistlerden,13 bir kısmı Çerkeslerden, üçüncüsü Raskolniklerden, dördüncüsü Ortodoks mujiklerden; ailesini, tatlı çocuklarını yurdunda bırakmış, beşincisi Yahudi, altıncısı Çingene, yedincisi kim bilir kim, hepsi de ne olursa olsun bir arada yaşamak, birbiriyle anlaşmak zorunda, tek bir bardak var, aynı ranzada uyumak gerek. İşte özgürlük böyle; fazla dilim bulursan ancak gizlice yiyebilirsin, her kuruşu çizmene saklarsın ve dört bir yanın kamptan ibarettir... İster istemez kafana saçmalıklar gelir.”

Ama bunu zaten biliyordum. Ben asıl Binbaşımız hakkında konuşmak istiyordum. Akim Akimiç ketumluk etmedi ve bende pek de hoş bir izlenim bırakmadığını hatırlıyorum.

Ama daha iki yıl onun idaresinde yaşamak zorundaydım. Akim Akimiç’in bana onun hakkında anlattığı her şey tümüyle haklı çıktı, ama tek bir farkla, gerçek izlenim anlatılanların etkisinden çok daha güçlü oldu. Bu adamın, tam da böyle bir adamın idareci olması, neredeyse sınırsız güçlerle, iki yüz canın başına geçmiş olması yüzünden korkunçtu. Kendi başına kaldığında dağınık ve kötü bir insandı, başka bir şey değildi. Tutukluları doğal düşmanları gibi görürdü ve bu onun ilk ve başlıca hatasıydı. Gerçekten de bazı olanakları vardı; ama hepsi, daha iyi bile olsa, onda çarpık bir şekilde ortaya çıkardı. Kendine hâkim olamayan, kötü biriydi, hatta bazen kampta geceleri gezinir, eğer bir tutuklunun sol tarafına yattığını ya da sırtüstü yattığını görürse, onu sabahleyin cezalandırırdı: “Benim sana emrettiğim gibi sağ yanına yatacaksın,” derdi. Kampta ondan nefret eder ve veba gibi korkarlardı. Yüzü koyu kırmızıydı, kötücüldü. Onun hizmet eri Fedka’nın oyuncağı olduğunu herkes bilirdi. Herkesten çok finosu Trezorka’yı severdi ve bir kere Trezorka hastalanınca aklını kaybedecek gibi olmuştu. Başına dikilip öz oğlu gibi hıçkırıp durduğunu söylerlerdi; bir veterineri kovmuş ve alışkanlığı üzere, onunla kapışacak hale gelmiş, Fedka’dan kampta kendi kendini eğitmiş, çok iyi tedavi eden bir veteriner tutuklu olduğunu öğrenince hemen yanına çağırtmıştı.

“Yardım et! Altın yağdırırım sana, kurtar Trezorka’ yı!” diye bağırdı tutukluya.

Sibiryalı bir mujikti bu, kurnazdı, akıllıydı, gerçekten becerikli bir veterinerdi, ama tam anlamıyla mujikti.

“Baktım Trezorka’ya,” diye anlattı sonra tutuklulara, ama Binbaşı’ya yaptığı ziyaretten çok bir zaman geçtikten, her şey unutulduktan sonra, “baktım, köpek divana uzanmış yatıyor, altında da beyaz yastık; bakınca görüyorsun, iltihabı var, kan akıtmak lazım, yani iyileşecekti köpek, ‘Hey, hey!’ deyip düşündüm kendi kendime: ‘İyi de ya iyileştiremezsem, ölüverirse?’ ‘Hayır,’ dedim, ‘majesteleri, çok geç çağırmışsınız; dün ya da önceki gün olsaydı iyiydi, o sırada kurtarırdım köpeği; ama şimdi yapamam, iyileştiremem...’”

Böylece öldü Trezorka.

Bana Binbaşımızı nasıl öldürmek istediklerini ayrıntısıyla anlatmışlardı. Kampta bir tutuklu vardı. Birkaç yıldır bizdeydi ve içekapanık halleriyle dikkat çekiyordu. Hemen hiç kimseyle konuşmadığı da fark ediliyordu. Onu bir tür meczup sayıyorlardı. Eğitimliydi ve son bir yılı sürekli İncil okuyarak geçirmişti, gece gündüz okumuştu. Herkes uyuyunca, geceyarısı ayağa kalkıyor, yağlı kilise mumunu yakıyor, sobanın üzerine14 uzanıyor, kitabı açıp sabaha kadar okuyordu. Bir gün kalkıp çavuşa çalışmaya gitmek istemediğini söylemiş, Binbaşı’ya bildirmişler; o da küplere binip hemen bizzat gelmiş. Tutuklu daha önceden hazırladığı bir tuğlayı ona atmış, ama tutturamamış. Onu yakalamışlar, yargılayıp cezalandırmışlar. Her şey çok hızlı olup bitivermiş. Üç gün sonra hastanede öldü. Ölürken, kimseye bir kötülüğü olmadığını, sadece acı çekmek istediğini söyledi. Fakat herhangi bir Raskolnik mezhebinden değildi. Kampta onu saygıyla anarlardı.

Sonunda prangaları değiştirdiler. Bu arada atölyeye peş peşe birkaç kalaç’çı geldi. Genellikle küçük kızlar oluyordu bunlar. Ergenlik çağına kadar hep kalaç’la gezerlerdi; anneleri pişirir, onlar da satardı. Ergenliğe girince yine dolaşırlardı, ama bu kez kalaç taşımazlardı; hep böyle olurdu. Küçük kız olmaktan çıkarlardı. Kalaç çok ucuzdu, tutuklular da alıp dururdu onları.

Bir tutuklu, marangoz dikkatimi çekti, artık saçları ağarmıştı, ama kırmızı yanaklıydı ve kalaç’çılarla gülerek oynaşıyordu. Onlar gelmeden önce boynuna kırmızı kumaş bir mendil bağlıyordu. Şişman ve kıpkırmızı bir kocakarı tablasını onun tezgâhına koydu. Konuşmaya başladılar.

“Dün neden gelmediniz oraya?” dedi tutuklu kendinden hoşnut bir gülüşle.

“Nasıl! Geldim ben, ama yer yarıldı siz içine girdiniz,” dedi cesur kocakarı.

“Bizi çağırdılar, yoksa kesinlikle gereken yerde olurduk... Ama geçen gün sizinkilerin hepsi gelmişti bana.”

“Kimmiş onlar?”

“Maryaşka geldi, Havroşka geldi, Çekunda geldi, Dvugroşovaya geldi...”

“Nedir bu böyle?” diye sordum Akim Akimiç’e, “Yoksa?..”

“Öyle efendim,” derken sıkılıp gözlerini kaçırdı, çünkü çok ahlaklı bir adamdı.

Bu, elbette, oluyordu, ama çok nadiren ve büyük zorluklarla. Bir sürü avcı vardı sözgelimi, zoraki yaşamın bütün o doğal zorluğuna rağmen, bu tür şeyler yapmak yerine içiyorlardı. Kadınlara ulaşmak zordu. Zaman, yer seçmek, anlaşmak, görüşme ayarlamak, çok zor olan bir şeyi yapıp yalnız kalmaya çalışmak gerekiyordu, muhafızları ayarlamak daha da zordu ve genellikle duruma göre çok para harcamak gerekiyordu. Ama yine de daha sonra bazen ben aşk sahnelerine tanık olmayı da başardım. Bir yaz vakti İrtiş kıyısında bir ambarda olduğumuzu ve kireç sobası yaktığımızı hatırlıyorum; muhafızlar iyi kalpliydi. Sonunda, tutukluların verdiği isimle, iki “suflör” belirdi.

“Ne diye geç kaldınız böyle? Herhalde Zverkov’lardaydınız?” diye karşıladı onları uzun zamandır bekleyen tutuklu.

“Geç mi kaldım? Saksağan bile kazığın üstünde daha çok oturur, kısa kaldım onlarda,” dedi neşeyle kız.

Bu yeryüzünün en iğrenç kızıydı. Çekunda buydu işte. Yanında da Dvugroşovaya vardı. Hakkında söylenebilecek düzgün bir şey yoktu bunun da.

“Sizinle uzun zamandır görüşmemiştik,” diye devam etti çapkın, Dvugroşovaya’ya dönerek, “biraz zayıflamış mısınız ne?”

“Olabilir. Eskiden pek bir şişmandım, ama şimdi iğne ipliğe döndüm.”

“Hep askerler sayesinde, değil mi efendim?”

“Yok artık bu da size kötü insanların iftiralarından biri; fakat ne olur ki efendim? Kaburgamı vereyim, yeter ki asker seveyim!”

“Ama onları bırakın da bizi sevin; paramız da var...”

Tabloyu tamamlamak için bu çapkının saçları tıraşlı, prangalı, çizgili giysili ve muhafız denetiminde olduğunu getirin gözünüzün önüne.

Akim Akimiç’e veda ettim ve kampa dönebileceğimi öğrendim, muhafızı alıp eve döndüm. İnsanlar toplanmışlardı artık. Çalışanlar işten sayıma dönüyordu. Tutukluyu ciddi olarak çalışmaya zorlamanın tek yolu, ona bir görev vermektir. Genellikle görevler büyük olur, ama yine de yemek davuluna kadar çalışmaya zorlansalar olacağından iki kat daha hızlı biter. Görevini bitiren tutuklu rahatça eve döner ve kimse de onu durdurmazdı.

Birlikte yemek yenmezdi, nasıl olursa, kim erken gelirse yerdi; mutfak herkesi birden alamazdı zaten. Çorbanın tadına baktım, ama alışık olmadığım için yiyemedim ve kendime çay yaptım. Masanın bir ucuna oturmuştuk. Yanımda benim gibi soylu olan bir arkadaş vardı.

Tutuklular gelip gidiyordu. Fakat daha herkes toplanmamıştı. Beş kişilik bir topluluk ayrı olarak, büyük bir masaya oturmuştu. Aşçı onlara iki kâse çorba koydu ve masaya bir tepsi ızgara balık bıraktı. Bir şeyler kutlayıp kendi yemeklerini yiyorlardı. Bize de yan yan bakıyorlardı. Bir Polonyalı içeri girip yanımıza oturdu.

“Evde yoktum, ama her şeyi biliyorum!” diye bağırdı uzun boylu tutuklulardan biri mutfağa girip bakışlarıyla oradaki herkesi süzerken.

Elli yaşlarındaydı, kaslı ve sıska bir adamdı. Yüzünde kurnaz ve aynı zamanda neşeli bir şeyler vardı. Tombul, sarkık altdudağı özellikle dikkat çekiyordu; bu dudak onun yüzüne çok komik bir hava katıyordu.

“Ee, iyi uyumuşsunuz. Ne diye selam vermiyorsunuz bizim Kursklular!” dedi kendi yemeklerini yiyenlerin yanına otururken, “Afiyet olsun! Misafir geldim.”

“İyi de, kardeşim, biz Kursklu değiliz.”

“Tambovsklu musunuz?”

“Tambovsklu da değiliz. Kardeşim, bizden bir şey alamazsın. Zengin bir mujik bul, ondan iste.”

“Kardeşler, midemde de bugün İvan Taskun ile Marya İkotişna güreş ediyor;15 peki nerede yaşıyormuş bu zengin mujik?”

“Bak şu Gazin zengin mujiktir; ona git bakalım.”

“Gazin hovardalığa gitti kardeşler, içip kalmış; varını yoğunu içiyor.”

“Tam yirmilik vardı onda,” dedi bir başkası. “Kardeşler, doğrusu içki satmak lazımmış.”

“Ne yani, misafir kabul etmiyor musunuz? Ne yapalım, biz de koğuşun yemeğini yeriz.”

“Haydi git çay iste. Bak beyler içiyor.”

“Ne beyi yahu, bey mey yok burada; biz neysek, herkes odur şimdi,” diye homurdandı köşede oturan asık suratlı bir tutuklu. O vakte dek tek kelime etmemişti.

“Çay içerdim, ama istemeye gönlüm varmadı: Bizim de gururumuz var!” dedi tombul dudaklı tutuklu, bize samimiyetle bakarak.

“Eğer isterseniz ben vereyim size,” dedim tutukluyu davet ederek, “ister misiniz?”

“İstemek mi? Nasıl istemem!” diyerek masaya yanaştı.

“Vay be, evde suya ekmek doğrardı, burada çayı öğrendi; efendilerin içtiğinden istiyor,” dedi asık suratlı tutuklu.

“Burada kimse çay içmiyor mu yani?” diye sordum ona, ama bana yanıt vermeye tenezzül etmedi.

“İşte kalaç da getirdiler. Bir de küçük kalaç lütfetseniz!”

Kalaç’ları getirdiler. Genç bir tutuklu bir sepet getirip burada satıyordu. On kalaç’ı satsa bir tane onun oluyordu; o kalaç’ı kazanmaya çalışıyordu.

“Kalaç, kalaç!” diye bağırdı mutfağa girerken, “Moskova’dan geldi, sıcak kalaç’lar! Kendim yerdim oturup ama para lazım. Haydi çocuklar, son bir tane kaldı, annesi olan yok mu?”

Bu anne sevgisi çağrısı herkesi eğlendirdi ve birkaç kalaç sattı bu sayede.

“Baksanıza, kardeşler,” dedi, “bu Gazin bugün belasını arıyor! Tanrı aşkına! Tam da gezme zamanı. Birazdan gelir Sekizgözlü.”

“Saklanır. Niye ki, çok mu sarhoş?”

“Ne diyorsun! Bir de başına vurmuş öfkesi.”

“Demek ki canı yumruk çekmiş.”

“Kimden bahsediyorlar?” diye sordum yanımda oturan Polonyalıya.

“Tutuklu Gazin’den bahsediyorlar. Burada içki satar. Para buldu mu da, hemen içkiye yatırır. Acımasız ve kötüdür; fakat, ayıkken sakindir; içtiği zaman bütün içini kusar; bıçakla saldırır etrafa. O zaman sakinleştirirler.”

“Nasıl sakinleştirirler?”

“Üzerine on tutuklu atlayıp pata küte vurmaya başlar, kendini kaybedinceye kadar yumruklarlar, yani öldüresiye döverler. Sonra da ranzaya atıp yarım gocukla örterler üstünü.”

“Ya öldürürlerse onu?”

“Başkası olsa ölürdü, ama o dayanıyor. Aşırı güçlü, kamptaki herkesten daha güçlü ve çok sağlam bünyesi var. Ertesi sabah dipdiri kalkar.”

“Söyler misiniz, lütfen,” diye sordum yine Polonyalıya, “bunlar oturmuş kendi yemeklerini yiyorlar, bense çay içiyorum. Fakat sanki bu çayı kıskanıyormuş gibi durmadan bakıyorlar? Ne demek bu?”

“Çay yüzünden değil,” dedi Polonyalı. “Size soylu olduğunuz ve onlara benzemediğiniz için öfkeliler. Birçoğu sizde bir kusur bulmaya can atar. Sizinle alay etmeyi, sizi küçültmeyi çok isterler. Siz buradaki çoğu kimseye hâlâ sevimsiz görünüyorsunuz. Burası bizim gibiler için çok ağırdır. Bizim için her açıdan çok daha ağır. Buna alışmak için çok derin bir aldırışsızlık lazım. Çay yüzünden, ayrı yemek yüzünden daha çok tatsızlıklarla karşılaşacaksınız, oysa burada büyük kısmı genellikle kendi yemeğini yer, bazıları da sürekli çay içer. Onlar yapabilir, ama siz yapamazsınız.”

Bunu söyledikten sonra ayağa kalkıp masadan uzaklaştı. Birkaç dakika sonra söyledikleri doğru çıktı...

10. Temiz undan yapılan kamp ekmeğine (temiz anlamında) çistyak derlerdi. (Yazarın notu)

11. Slav mitolojisinde, gelecekten mutlu haberler getiren efsanevi bir kuş. (Ç.N.)

12. (Rus.) Bir çeşit mayalı içki. (Y.N.)

13. XVIII. yüzyılda asker çocukları için açılan kanton okullarından mezun olan, askerî okul mezunu. (Ç.N.)

14. Bu dönemin Rus sobaları ya da ocaklar, sedir gibi üzerlerine yatılabilecek yapılardır. (Ç.N.)

15. Etnograflara göre, kötü beslenmeden doğan hastalıklara tutuklular böyle adlar takmıştı. (Ç.N.)

III

İlk izlenimler

M. (benimle sohbet eden o Polonyalı) gider gitmez, iyice sarhoş olmuş Gazin mutfağa daldı.

Sıradan bir günde, güpegündüz, tam da bütün kürek mahkûmları çalışmaya gideceği sırada, kampa her an gelebilecek olan sert bir komutana rağmen, kürek mahkûmlarına emir veren ve daima kampta bulunan bir çavuşa rağmen, nöbetçilere rağmen, gazilere rağmen – kısacası bütün bu güçlüklere rağmen bir tutuklunun sarhoş olabilmesi, benim kafamdaki tutuklu hayatı fikrini yerle bir etti. Benim için kürek mahkûmluğunun ilk günlerinde bilmece gibi kalan bütün bu olguları kendime açıklayabilmek için, kampta oldukça uzun bir süre yaşamam gerekiyordu.

Tutukluların hep kendi işleri olduğunu ve bu işin kürek mahkûmluğu hayatının doğal ihtiyacı olduğunu söylemiştim; bu ihtiyacın dışında, tutuklu tutkuyla sever parayı ve ona her şeyden çok, neredeyse özgürlüğe eşdeğer bir önem verir ve eğer para cebinde çıngırdarsa sakinleşir. Buna karşılık, eğer parası yoksa çöker, hüzünlenir, huzursuzlanır ve cesaretsizleşir ve o zaman onu elde etmek için hırsızlığa ve ne gerekirse onu yapmaya hazır hale gelir. Fakat, para kampta bu kadar değerli olmasına rağmen, asla ona sahip olan talihlide kalmaz. Birincisi, onu çalınmaktan ya da kaybolmaktan korumak güçtür. Eğer Binbaşı yaptığı ani aramalarda para bulursa, hemen el koyar. Belki onları tutuklu yemeklerinin iyileştirilmesi için harcayacaktır; ama her koşulda artık ona ait olurlar. Fakat genellikle para çalınırdı; kimseye güven olmaz. Daha sonraları bizde paraları güvenle korumak için bir yöntem bulundu. Eskiden Vetkovtsev diye bilinen Starodub16 köylerinden gelmiş bir yaşlı, Staroobryad17 yanlısı bir adama teslim edilirdi ... Konudan biraz uzaklaşacağım belki, ama onun hakkında birkaç şey söylemeden edemeyeceğim.

Bu, altmış yaşlarında, ufak tefek, saçları ağarmış bir ihtiyardı. Daha görür görmez çok etkilemişti beni. Diğer tutuklulara benzemiyordu; bakışlarında o kadar sakin ve sessiz bir şey vardı ki, onun küçük, ışıl ışıl kırışıklıklarla kaplı parlak, aydınlık gözlerine özel bir mutlulukla baktığımı hatırlıyorum. Onunla sık sık sohbet ederdim ve hayatımda böyle iyi, iyiliksever bir varlıkla pek karşılaşmamıştım. Onu çok önemli bir suç nedeniyle göndermişlerdi buraya. Starodublu Staroobryadlar arasında pişmanlıklar görünmeye başlamıştı. Hükümet onları güçlü bir şekilde teşvik etmiş ve başka muhaliflerin ve pişmanların ortaya çıkması için çaba harcamış. İhtiyar başka fanatiklerle beraber, onun deyişiyle, “inancı savunmaya” karar vermiş. Bir edinover kilisesi inşaatı başlamış, onlar da kiliseyi yakmış. İhtiyar da elebaşlarından biri olarak kürek cezasına gönderilmiş. Varlıklı bir tüccarmış eskiden; evde karısını, çocuklarını bırakmış; ama kararlı bir şekilde gelmiş sürgüne, çünkü dindarlık yüzünden sürgün olmayı “inanç uğruna çekilen çile” saymış. Onunla birlikte bir süre yaşasanız ister istemez şu soruyu sorardınız kendinize: Bu barışçı, çocuk gibi sessiz adam nasıl asi olabilir? Birkaç kez onunla “inanç” hakkında konuştum. İnançlarının hiçbirinden vazgeçmemişti; ama söylediklerinde asla herhangi bir kötülük, herhangi bir nefret yoktu. Yine de kilise yakmıştı ve bunu reddetmiyordu. Sanki onun inancına göre yaptığı iş ve onun için çekilen “çile” en şanlı iş sayılabilirdi. Ama onu o kadar izlediğim, o kadar incelediğim halde onda asla en ufak bir gösteriş ya da kibir belirtisi görmedim. Kampta başka Staroobryadlar da vardı, büyük kısmı Sibiryalıydı. Sibiryalılar çok gelişmiş bir halktı, kurnaz mujiklerdi, aşırı dindar ve kitaba bağlı kimselerdi ve kendilerince güçlü hatiplerdi; kibirli, gururlu, kurnaz ve en yüksek düzeyde sabırsız insanlardı. İhtiyar onlardan oldukça farklıydı. Belki onlardan daha da dindardı ama tartışmalardan kaçınırdı. Karakteri gereği çok girişken biriydi. Neşeliydi, sık sık gülerdi – kürek mahkûmları gibi kaba, sinik bir gülüşle değil, içinde çocuk saflığı olan ve ak saçlarına özellikle uyum sağlayan aydınlık, sessiz bir gülüşle gülerdi. Belki yanılıyorumdur, ama bence bir insanı gülüşünden tanıyabilirsiniz ve eğer ilk karşılaşmada hiç tanımadığınız birinin gülüşünden hoşlanırsanız, o zaman onun iyi bir insan olduğunu cesurca söyleyebilirsiniz. Bütün kampta herkesten saygı görür, bununla hiç övünmezdi. Tutuklular ona “Dede” der ve onu asla gücendirmezlerdi. Dava arkadaşları üzerinde nasıl etki bıraktığını biraz anlıyordum. Ama, bütün kürek mahkûmluğu boyunca görünüşte sağlam bir şekilde yaşasa da, herkesten saklamaya çalıştığı derin, iyileşmez bir keder saklıydı onda. Onunla aynı koğuşta kalıyordum. Bir gün, gecenin üçünde, uyandım ve sessiz, kesik kesik bir ağlayış duydum. İhtiyar sobanın başında (Binbaşı’yı öldürmek isteyen, eğitimli tutuklunun daha önce dua ettiği yerde) oturmuş, elyazması kitabıyla dua ediyordu. Ağlıyordu ve kesik kesik şöyle dediğini duydum: “Tanrım, bırakma beni! Tanrım, güç ver bana! Küçük yavrularım, sevimli yavrularım, asla görüşemeyeceğiz!” Bunun beni nasıl kederlendirdiğini anlatamam.

Hemen hemen bütün tutuklular saklaması için paralarını bu ihtiyara vermeye başlamıştı. Kürek cezasında hemen herkes hırsızlık yapardı, ama herkes nedense birdenbire bu ihtiyarın asla çalamayacağına inanmıştı. Onun teslim aldığı paraları bir yerlere sakladığını biliyorlardı, ama o yeri kimse bulamıyordu. Daha sonra bana ve Polonyalılardan birine sırrını açıkladı. Kazıklardan birinde, dıştan bakıldığında tahtayla bütünleşmiş gibi duran bir budak vardı. Ama ağaçta büyük bir oyuk olduğunu fark etmişti. Dede oraya saklıyordu paraları ve sonra da budağı kapatıyordu, kimsenin aramayı akıl edemeyeceği bir yerdi burası.

Fakat hikâyeden uzaklaştım. Tutuklunun cebinde paranın neden durmadığını anlatıyordum. Ama, parayı korumanın güç olmasının yanı sıra, kampta başka sıkıntılar da vardı; sonuçta tutuklu da, doğası gereği, özgürlüğe susamış bir varlıktır ve sosyal durumuna göre, o kadar uçarı ve dağınık olur ki doğal olarak, birdenbire “her şeyi saçıp savurmak”, bütün sermayesini tüketmek, cümbüş ve âlemle bir an için bile olsa sıkıntısını unutmak isteyiverir. Hatta bazılarının hiç boynunu bükmeden, bazen birkaç ay boyunca çalıştığını, hem de sırf bir gün bütün kazandıklarını, bütün birikimini harcamak, sonra yine, yeni bir eğlence yapabilmek için birkaç ay çalışıp çabalamak üzere çalıştığını görmek çok tuhaftı. Çoğu tutuklu kendine yeni giysiler almayı severdi ve kesinlikle dikkat çekici özellikleri olurdu bunların: resmî olmayan, sıradan siyah pantolonlar, içdonları, sibirka’ lar18. Ayrıca keten gömlekler ve bakır tokalı kemerler de çokça kullanılıyordu. Bayramlarda süslenirlerdi ve iyice süslendikten sonra, kendilerini dünyaya göstermek için bütün koğuşları dolaşırlardı. İyi giyinen biri çocuk gibi sevinirdi; birçok tutuklu gerçekten çocuktu zaten. Doğru, bütün bu güzel eşyalar sahibinin elinden birdenbire çıkardı, hatta genellikle hemen aynı akşam rehine verilir ve yok pahasına elden çıkarılırdı. Fakat eğlence sıkça tekrarlanırdı. Düzenli olarak ya bayram günlerine ya da eğlenenin isim gününe denk getirilirdi. İsim günü kutlanan tutuklu sabahleyin kalkar, ikonaya mumu koyup dua ederdi; sonra giyinip kuşanır ve kendine yemek ısmarlardı. Sığır eti, balık alınır, Sibirya pelmen’i19 yapılırdı; öküz gibi yerdi, genellikle de tek başına yerdi, bazen arkadaşlarını kemikleri sıyırmaya davet ederdi. Sonra içki çıkardı ortaya: İsim gününü kutlayan kafayı çeker ve sağa sola sallanıp sendeleyerek koğuşları gezer, herkese sarhoş olduğunu, “gezindiğini” göstermeye ve böylece herkesin saygısını kazanmaya çalışırdı. Rus halkı sarhoşa her yerde belli bir yakınlık gösterir; kampta da sarhoş gezen adama saygı gösterilirdi. Kamp şamatalarında kendine özgü bir aristokratlık vardı. Neşelenen tutuklu hemen müzik ısmarlardı. Kampta asker kaçakları arasında bir Polonyalı vardı, çok uğursuz biriydi, ama keman çalardı ve yanında kendi çalgısı da vardı – tek serveti oydu. Bir mesleği yoktu ve tek yaptığı eğlenmek için onu kiralayanlara neşeli dans havaları çalmaktı. İşi sarhoş patronlarının peşinden koğuş koğuş gezmek ve var gücüyle kemanını tıngırdatmaktan ibaretti. Bazen yüzünde bir sıkıntı, üzüntü belirirdi. Ama, “Çalsana, para verdik!” diye bağırılınca, yine gıy gıy diye başlardı. Eğlenmeye başlayan tutuklu çok içtiği zaman onu kesinlikle kollayacaklarını, zamanında yatıracaklarını ve bir amir geldiği zaman bir yerlere saklayacaklarını kesin olarak bilirdi ve bütün bunlar karşılıksızdı. Bir açıdan, kampta düzen olması için çalışan çavuş ve gaziler de kesinlikle huzur içinde olabilirdi: Sarhoş herhangi bir karışıklık çıkaramazdı. Bütün koğuş onu gözetirdi ve eğer gürültü yapacak olursa, kargaşa yapacak olursa – hemen sakinleştirirlerdi, hatta pek uğraşmayıp bağlarlardı. Bu yüzden alt seviyedeki gardiyanlar sarhoşluğu görmezden gelir, fark etmek istemezlerdi. İçkiye izin vermeseler çok daha kötü şeyler olacağını çok iyi bilirlerdi. Ama içki nereden bulunurdu?

İçki kampta tselovalnik denen kişilerden alınırdı. Birkaç kişiydiler, içen ve “gezenler” çok az sayıda olduğu halde, ticaretlerini kesintisiz ve başarılı bir şekilde sürdürürlerdi, çünkü âlem yapmak para gerektirirdi, ama tutuklular zor kazanırdı parayı. Alışverişin başlaması, sürmesi ve sona ermesi çok orijinal bir biçimde yapılırdı. Varsayalım bir tutuklunun mesleği yok ve çalışmak da istemiyor (vardı böyleleri), ama para sahibi olmak istiyor, sabırsız olduğu için de hemen zengin olmak istiyor. Başlangıç için bir miktar parası var ve içki satmaya karar veriyor; büyük risk gerektiren, cesur bir girişim. Bunun bedelini dayak yiyerek ve bir anda hem malı hem sermayeyi kaybederek ödeyebilir. Ama tselovalnik bu işe girişir. Parası başlangıçta azdır, bu yüzden de ilk seferinde kampa içkiyi kendisi getirir ve herhalde, bunu kârlı bir şekilde yapar. Bu girişimi iki-üç kez yapar ve eğer amirlere yakalanmazsa, hızla ticareti gelişir, işte o zaman geniş çaplı gerçek bir ticari iş kurmuş olur. Girişimci, kapitalist olur, aracı ve yardımcı tutar, çok daha az risk alır, ama gitgide daha çok kazanır. Onun yerine yardımcıları riske girer.

Kampta elindekileri kaybetmiş, son kapiğine kadar kumar oynamış, eğlenmiş insanlar, mesleksiz, zavallı ve sefil insanlar bulunur, ama bunlar belli bir cesarete ve kararlılığa sahip olurlar. Böyle insanların tek sermayeleri, tek değerleri sırtlarıdır; o sırt yine bir şeylere yarayabilir ve işte parasız kalan eğlence düşkünü bu son sermayesini de işleme sokmaya karar verir. Girişimciye gider ve kendini ona kampa içki getirmek üzere kiralar; zengin tselovalnik’in böyle birkaç çalışanı vardır. Kampın dışında bir yerde böyle biri olur –bir asker, tüccar, hatta bazen fahişe– girişimcinin parası ve çok az bir değeri olan ödülüyle meyhaneden içkiyi satın alır ve onu ıssız bir yere, tutukluların çalışmaya gittiği bir yere saklar. Girişimci hemen her zaman içkinin iyi olup olmadığına bakar ve içtiği kadar içine gayriinsanî bir şey yapıp su ekler; ister al ister alma, zaten tutuklu da asla çok seçici olmaz; eline para geçti mi, içki de buldu mu, ne olursa olsun içkidir işte. Bu girişimciye daha önceden tedbirli tselovalnik’in seçtiği aracılar, öküz bağırsaklarıyla gelir. Bu bağırsaklar önce yıkanır, sonra suyla doldurulur ve böylece ilk ıslaklığı ve şişkinliğiyle korunur, zamanı gelince içki doldurmaya uygun halde saklanır. Bağırsağı içkiyle dolduran tutuklu onu çevresine, bedeninin en gizli yerlerine olabildiğince dolar. Tahmin edileceği gibi, bu sırada kaçakçılara has bütün kurnazlık, bütün hırsız sinsiliği sergilenir. Biraz onuru tehlikededir; hem konvoy muhafızlarını hem kapı muhafızlarını atlatması gerekir. Onları atlatır; iyi bir hırsıza muhafız, bazen de acemi bir asker engel olamaz. Tahmin edileceği üzere, muhafız iyice bir incelenir; işin yapılacağı yer, zaman göz önünde bulundurulur. Tutuklu, sözgelimi sobacı sobanın üzerine uzanır: Onun orada ne yaptığına kim şaşar? Muhafız onun yatmasına karışmaz. Kampa yaklaşırken eline biraz para –en az on beş-yirmi gümüş kapik– alır ve onbaşının kapısında bekler. Çalışmadan dönen bütün tutukluları, nöbetçi onbaşı üst baş araması yapar ve ancak ondan sonra kampın kapısından içeri alır. İçki taşıyan genellikle bazı yerlerinin ayrıntılı bir şekilde aranmamasını umut eder. Ama bazen onbaşı oralara kadar uzanır ve içkiyi bulur. O zaman son bir çözüm kalır: Kaçakçı sessizce ve muhafızdan gizlice, elinde sakladığı parayı onbaşının eline sıkıştırır. Böyle bir manevra sayesinde kampa sağ salim içkiyle birlikte girmesi mümkün olabilir. Ama bazen manevra işe yaramaz ve o zaman son sermayesine, yani sırtına güvenmek zorunda kalır. Binbaşıya haber verilir, sermaye kırbaçlanır hem de çok kötü kırbaçlanır, içkiye el konur ve kaçakçı girişimciyi ele vermeyip her şeyi üstüne alır, ama şunu da söylemeli, ihbar etmeyi çirkin bulduğu için değil, sadece ihbar etmek onun çıkarına olmayacağı için böyle yapar; onu ne olursa olsun kırbaçlarlar; tek teselli ikisinin de kırbaç yiyecek olması olabilir. Ama girişimci ona yine lazımdır, oysa âdete ve önceden yapılmış anlaşmaya göre, kaçakçı kırbaçlanan sırtı için girişimciden tek bir kapik bile almaz. Genel olarak ihbarlar sık sık yaşanır. Kampta ihbarcı en ufak bir horgörüyle karşılanmaz; ona öfkelenmek kimsenin aklına gelmez. Dışlanmaz, onunla arkadaşlık devam ettirilir, kampta ihbar etmenin çirkin olduğunu söylemeye kalkmak kesinlikle anlaşılmaz. Bütün ilişkimi kestiğim, alçak ve yozlaşmış olan o soylu tutuklu, Binbaşı’nın hizmet eri Fedka’yla arkadaşlık ediyordu ve ona casusluk yapıyordu, o da tutuklular hakkında duyduğu her şeyi Binbaşı’ya anlatıyordu. Bunu herkes biliyordu ve kimse asla bu alçağı tehdit etmeyi ya da cezalandırmayı aklından bile geçirmiyordu.

Fakat ben yine konudan uzaklaştım. Tahmin edileceği üzere, içkinin sağ salim getirildiği de oluyordu; o zaman girişimci getirilen bağırsakları alıyor, onların parasını ödüyor ve hesap yapmaya başlıyordu. Hesaba göre malın ona çok pahalıya geldiği anlaşılıyordu; bu yüzden, daha çok kâr yapmak için, bir kere daha boşaltıp neredeyse yarısına kadar su katıyor ve böylece hazırlanıp alıcı bekliyordu. Öncelikle bayramda, ama genellikle her gün bir alıcı gelirdi. Birkaç ay orada öküz gibi çalışıp birkaç kapik biriktirmiş olan tutuklu, o gün için ayırdığı bütün parayı içkiye yatırmak ister. O gün uzun zamandır zavallı emekçinin geceleri rüyasına, gündüz çalışma saatlerinde ise hayallerine musallat olmuş ve böylece onun ruhunun kamp yaşamının sıkıcı düzenine katlanmasını sağlamıştır. Sonunda bu aydınlık günün şafağı doğuda belirir; paralar hiç dokunulmamış bir halde duruyordur, alıp tselovalnik’e götürür onları. O da ona önce olabildiğince temiz bir votka verir, yani sadece iki kere sulandırılmış olan içkiden verir; ama şişe içildikçe içilen kısmın yerine hemen su eklenir. Bir fincan içkiye beşlik ödenir, meyhanedekinin altı katıdır bu. Kafayı bulmak için bu fincanlardan kaç tane içmek ve onlar için ne kadar para ödemek gerektiğini tahmin etmek zor değil! Ama içkiden uzak duran ve önceden bu olaya hazırlanan tutuklu çok kısa zamanda sarhoş olur ve bütün parasını içkiye yatırıncaya kadar içmeye devam eder. O zaman yeni alınmış her şey harekete geçer; tselovalnik aynı zamanda tefecidir. Önce yeni alınmış belli eşyalar götürülür ona, sonra eski püsküler gider, en sonunda da resmî eşyalar. Her şey, en küçük ıvır zıvıra kadar içkiye yatırıldıktan sonra, sarhoş yatmaya gider ve ertesi gün kafasında ağır bir baş ağrısıyla uyanınca, mahmurluğunu atmak için tselovalnik’ten bir yudum bile olsa içki ister. Hüzünle katlanır bu tatsızlığa ve hemen o gün yine çalışmaya koyulur, yine birkaç ay hiç durmadan çalışır, dönmemek üzere sonsuzluğa karışmış olan o mutlu eğlence gününü hayal eder, yavaş yavaş kendine gelir ve hâlâ uzakta olsa da öyle ya da böyle eğlencenin vakti gelecektir.

Tselovalnik’e gelince, o da sonunda büyük bir meblağ, birkaç on ruble topladıktan sonra, son bir içki hazırlar ve bu kez onu suyla çoğaltmaz, çünkü onu kendine ayırmıştır; ticaret yeter; kendi kendini kutlama vaktidir artık! Eğlence, içki, yemek, müzik başlar. Büyük olanaklar vardır; en yakın, düşük rütbeli nöbetçi amirleri bile hoşnut edilir. Eğlence bazen birkaç gün sürer. Tahmin edileceği gibi, hazırlanan içki kısa sürede içilir; o zaman âlemci artık onu beklemeye başlamış olan başka tselovalnik’lere gider ve son meteliğine kadar içer. Eğlenen tutukluyu kollarlar, ama bazen yüksek amirlerin, bir Binbaşı ya da nöbetçi subayın dikkatini çeker. Böyle olunca, kampa geri götürülür ve birkaç gün sonra yeniden tselovalnik mesleğine döner. Eğlenenlerden bazıları, tabii zengin olanlar cinsi latif de hayal eder. Büyük para karşılığında, gizlice, çalışmaya gitmek yerine kaleden çıkar, rüşvet verilen bir muhafızla birlikte bir yere giderler bazen. Orada, şehrin kıyısında bir yerdeki, küçük bir evde herkese açık bir şölen yaparlar ve gerçekten de büyük miktarlar öderler. Para sayesinde tutuklu horgörülmez; muhafız da önceden, işi bilerek seçilmiştir. Genellikle böyle muhafızlar gelecekte kampa konuk olmaya adaydırlar. Fakat para için her şey yapılabilir ve bu tür geziler hemen her zaman gizli kalır. Şunu da eklemek lazım, bunlar çok nadir olur; bunun için çok para gerekir ve cinsi latif meraklıları kesinlikle tehlikesiz olan başka yollar bulurlar.

Kamp hayatımın ilk günlerinden beri genç bir tutuklu vardı, aşırı iyi bir delikanlıydı, bende özel bir merak uyandırmıştı. Sirotkin diyorlardı ona. Birçok açıdan oldukça bilmecemsi bir varlıktı. Beni öncelikle yakışıklı yüzü etkilemişti; yirmi üç yaşından fazla değildi. Özel bir kısımda, yani müebbetliklerin arasındaydı, bu yüzden de en önemli savaş suçlularından biri sayılıyordu. Sessiz ve ketumdu, az konuşurdu, nadiren gülerdi. Gözleri maviydi, düzgün hatları vardı, küçük yüzü temizdi, zarifti, saçları açık kumraldı. Yarısı tıraşlı kafası bile onu çok az çirkinleştirmişti; o kadar güzel bir çocuktu. Herhangi bir zanaatı yoktu, ama az da olsa hep para bulurdu. Fazlaca tembeldi, pasaklı gezerdi. Bazen biri onu güzel giydirirdi, hatta genellikle kırmızı gömlek giydirirdi ve Sirotkin yeni eşyasından mutlu olurdu; koğuşları gezer, kendini gösterirdi. İçmezdi, kumar oynamazdı, hemen hiç kimseyle tartışmazdı. Elleri ceplerinde, uysal, düşünceli bir tavırla koğuşları gezip dururdu. Ne düşündüğünü tahmin etmek zordu. Bazen ona meraktan seslenecek, bir şeyler soracak olursan, hemen, hatta saygıyla, tutukluk yapmadan yanıtlardı, ama hep kısa, ayrıntıya girmeden yanıt verirdi; sorana da on yaşındaki bir çocuk gibi bakardı. Eline para geçecek olursa gereksiz hiçbir şey almazdı, ceketini onartmaya kalkmaz, yeni çizme ısmarlamaz, bir kalaç, küçük bir pryanik20 alır, onu yerdi – tıpkı yedi yaşında gibi. “Ah sen, Sirotkin!” derdi ona tutuklular, “Sirota’sın21 sen, tam bir Kazan sirota’sı!” Çalışma saatlerinin dışında farklı farklı koğuşları gezerdi; hemen herkes kendi işiyle meşgul olurdu, bir tek onun yapacak işi olmazdı. Ona bir şeyler söylerler, hemen hep de alay ederler (onunla ve arkadaşlarıyla böyle çok alay ederlerdi), – o da tek kelime etmeden dönüp başka bir koğuşa gider; bazen, eğer onunla çok alay etmişlerse, kıpkırmızı olurdu. Sık sık şöyle düşünürdüm: Bu sakin, saf varlık nasıl düşmüş bu kampa? Bir kere hastanede tutuklu odasında yatıyordum. Sirotkin de hastaydı ve yanımda yatıyordu; bir akşam onunla sohbete oturduk; istemeden açıldı bana ve kendini tutamayıp onu nasıl askere gönderdiklerini, gönderirken annesinin nasıl ağladığını ve kışlanın ona ne kadar ağır geldiğini anlattı. Kışla yaşamına asla katlanamadığını da söyledi. Çünkü orada herkes ciddi, sert kişilerdi, komutanlar da hiç hoşnut kalmıyordu ondan...

“Peki ne oldu sonunda?” diye sordum, “Nasıl düştün buraya? Üstelik özel kısıma... Ah sen, Sirotkin, Sirotkin!”

“Yani efendim, Aleksandr Petroviç, taburda tam bir yıl kaldım; buraya da Grigoriy Petroviç adlı bölük komutanımı öldürdüğüm için geldim.”

“Bunu duymuştum Sirotkin, ama inanamadım. Sen birini nasıl öldürebildin?”

“Öyle oldu Aleksandr Petroviç. Bana çok zor gelmişti.”

“Peki ya diğer askerler nasıl yaşıyor? Elbette, başlangıçta zor gelir, ama sonra alışırsın, bir bakarsın, şanlı asker oluvermişsin. Herhalde annen şımartmış seni; on sekiz yaşına kadar sütle, çörekle beslemiş olmalı.”

“Anacığım beni çok severdi, doğru efendim. Ben askere gidince, dediklerine göre o da yatağa düşmüş, kalkamamış... Sonuçta çok acı geldi askerlik bana. Komutan da sevmedi, her yaptığıma ceza verdi – ama ne diye efendim? Her şeye boyun eğiyordum, tam söylendiği gibi yaşıyordum; içki içmiyorum, kimseden bir şey istemiyorum; Aleksandr Petroviç, birinden bir şey istemek berbat bir şeydir. Dört bir yanda taş kalpliler var, ağlayacak kimse yok. Bir köşeye çekilip birbaşıma ağlardım ben de. İşte bir keresinde nöbetteyim. Gece olmuş; beni nöbete, abvahta’ya,22 gözetleme deliğinin başına gönderdiler. Rüzgâr; sonbahardı, ama öyle bir karanlık var ki gözün parçalanıyor. Ben de öyle sıkılmış, öyle sıkılmışım ki! Tüfeği ayağıma dayadım, süngüyü çıkardım, yere koydum; sağ çizmemi çıkardım, namluyu da göğsüme dayadım, üzerine abandım ve ayak başparmağımla tetiği çektim. Bir de baktım – ateş almıyor! Tüfeği kurcaladım, içini temizledim, yeni barut koydum, biraz çakmaktaşı koydum ve yine göğsüme dayadım. Ne oldu sizce? Barut patladı, ama kurşun yine yok! Ne oluyor diye şaşakaldım. Aldım giydim çizmeyi, süngüyü taktım, sessizce gezinmeye başladım. Bu sırada da ne yapacağıma karar verdim: Nereye varırsa varsın, hemen bırakacağım askerliği! Yarım saat sonra komutan geldi; teftişe çıkmıştı. Bana dimdik bakıp şöyle dedi: ‘Sen böyle mi nöbet tutuyorsun?’ Tüfeği elime aldım, sonra süngüyü dibine kadar sapladım göğsüne. Dört bin kilometre yürüdüm işte buraya, özel kısma...”

Yalan söylemiyordu. Yoksa ne diye özel kısma gönderilsin? Sıradan suçlara çok daha hafif cezalar veriliyordu. Bu arada, arkadaşları arasında bir tek Sirotkin bu kadar yakışıklıydı. Ona benzeyen diğerleri, on beş kadar kişiydiler, yüzlerine bile bakılmayacak kadar tuhaftılar: Sadece iki-üç kişinin yüzü düzgündü; geri kalanları koca kulaklı, çirkin, çapaçuldu; hatta ak saçlıları vardı. Eğer koşullar izin verirse, bir ara bu topluluğu daha ayrıntılı anlatacağım. Sirotkin genellikle Gazin’le arkadaşlık ederdi, bu bölümün başında onun mutfağa sarhoş daldığını ve bu olayın benim kamp yaşamıyla ilgili ilk fikirlerimi etkilediğini söylemiştim. Bu Gazin dehşetengiz bir varlıktı. Herkeste korkunç, acı verici bir izlenim bırakırdı. Bana hep ondan daha ürkütücü, canavarca bir şey olamaz gibi gelirdi. Tobolsk’ta cinayetleriyle ünlü haydut Kamenyev’i görmüştüm; sonra kaçak askerlerden biri olan, korkunç katil Sokolov’u da görmüştüm. Ama onlardan hiçbiri bende Gazin kadar büyük bir tiksinti uyandırmamıştı. Bazen karşımda dev, insandan büyük devasa bir örümcek gördüğümü sanırdım. Tatar’dı; korkunç güçlüydü, kamptaki herkesten güçlüydü; ortadan uzun boyluydu, herkül yapılıydı, çirkin, oransız bir şekilde iri bir başı vardı; kambur yürür, yan yan bakardı. Kampta onunla ilgili tuhaf dedikodular söylenirdi: Onun askerlerden olduğu bilinirdi; ama tutuklular aralarında, bilmiyorum doğru mudur, onun Nerçinsk’ten23 kaçtığını söylerlerdi; Sibirya’ya defalarca gönderilmiş, defalarca kaçmış, adını değiştirmiş ve sonunda bizim kampa, özel kısma düşmüştü. Hatta onun hakkında daha önce küçük çocukları kesmeyi sevdiği, bunun biricik eğlencesi olduğu anlatılırdı: Çocuğu uygun bir yere çağırırmış; önce onu ürkütür, ona eziyet eder ve korku ve dehşetle iyice sinmiş olan zavallı küçük kurbanını sessizce, ağır ağır, keyifle kesermiş. Bütün bunlar, belki de uydurmadır, Gazin’in herkeste bıraktığı genel ağır izlenimin bir sonucudur, ama bütün bu uydurmalar nasıl oluyorsa uyuyordu ona, üzerine oturuyordu. Bu arada kampta olağan zamanlarda sarhoş değil çok aklı başında davranıyordu. Hep sessizdi, kimseyle tartışmaz ve tartışmadan kaçardı, ama sanki başkalarından tiksinir gibi, sanki kendini diğerlerinden üstün görür gibi; çok az konuşurdu ve kasten uzak dururdu. Bütün hareketleri ağır, sakin, özgüvenliydi. Gözlerinden hiç aptal olmadığı ve aşırı kurnaz olduğu belli olurdu; ama yüzünde ve gülüşünde hep aşırı alaycı ve acımasız bir şey vardı. Şarap satardı ve kamptaki en varlıklı tselovalnik’lerden biriydi. Ama yılda iki kere içip sarhoş olurdu ve işte o sırada doğasının bütün vahşiliği ortaya çıkardı. Ağır ağır sarhoş olur, önce çevresindekilere en acımasız, hesaplı ve sanki uzun zaman önce hazırlanmış gibi olan şakaları yapardı; sonunda iyice sarhoş olunca, korkunç bir öfkeye kapılır, bıçağı kapıp etrafa saldırırdı. Onun korkunç gücünü bilen tutuklular ondan kaçıp saklanırdı; önüne gelene saldırırdı. Ama kısa sürede onunla baş etme yöntemi bulundu. Onun koğuşundan on kişi bir anda üzerine atlayıp dövmeye başlıyordu. Bu dayaktan daha ağır bir şey hayal etmek imkânsız. Onun göğsüne, kalbine, can evine, midesine vururlardı; iyice ve uzun zaman döver ve ancak kendini kaybedip ölü gibi yığılıp kaldığı zaman keserlerdi. Başkasını böyle dövmeye karar vermek imkânsızdı; böyle dövmek öldürmek demekti, ama Gazin’e etki etmezdi. Dayaktan sonra kendini kaybetmiş bir halde gocuğuna sarıp ranzasına yatırırlardı. “Yatsın bakalım!” Gerçekten de, sabahleyin neredeyse dipdiri bir halde kalkar ve hiçbir şey söylemeden, asık suratla çalışmaya giderdi. Ve ne zaman Gazin içip sarhoş olsa, kampta herkes günün onun için kesinlikle dayakla sona ereceğini bilirdi. Kendisi de bilirdi bunu ve yine de içerdi. Kaç yıl böyle geçti. Sonunda, Gazin’in karşı koyamamaya başladığını fark ettiler. Çeşitli ağrılarla yakınmaya başladı, gözle görünür şekilde zayıfladı; gitgide daha sık gider oldu hastaneye... “İşi bitti!” diyordu birbirlerine tutuklular.

Yanında sırf kendi eğlencesi için tuttuğu Polonyalı iğrenç kemancıyla mutfağa girdi ve mutfağın ortasında durdu, dikkatle içeridekileri süzdü. Herkes sustu. Sonunda, beni ve arkadaşımı görüp hain hain, alayla baktı bize, hoşnut bir tavırla güldü, kendi kendine bir şeyler düşündü ve aşırı sallana sallana masamıza doğru ilerledi.

“İzin verirseniz şunu soracağım,” diye başladı (Rusça konuşuyordu), “siz hangi gelirinizle burada çay içmeye kalkıştınız?”

Sessizce bakıştım arkadaşımla, en iyisinin susup yanıt vermemek olduğunu anlamıştım. İlk karşı koymada öfkeye kapılacaktı.

“Demek paranız var?” diye sordu yine. “Demek paranız yığınla, ha? Peki sizi çay içesiniz diye mi gönderdiler kürek cezasına? Çay içmeye mi geldiniz buraya? Söylesenize ne diye!..”

Ama susup ona aldırmamaya karar verdiğimizi görünce, kıpkırmızı olup öfkeden tir tir titredi. Yanında, köşede, büyük bir selnitsa24 duruyordu, dilimlenmiş, tutukluların yemeği için hazırlanmış ekmekler konardı tablanın üzerine. Öyle büyüktü ki üzerine kampın yarısına yetecek kadar ekmek konurdu; ama şimdi boştu. İki eliyle onu yakalayıp üzerimizde havaya kaldırdı. Biraz sonra kafamızı parçalayacaktı. Cinayet ya da öldürme girişimi bütün kampta büyük bir tatsızlığa yol açardı aslında: Sorgular, aramalar başlardı, koşullar ağırlaştırılırdı, o yüzden tutuklular bu tür aşırılıklardan uzak durmak için çok çaba harcarlardı – buna rağmen, bu kez herkes susmuş, bekliyordu. Bizi savunmak için bir kelime etmediler! Gazin’e bir bağıran çıkmadı! – bize karşı nefret bu kadar güçlüydü! Anlaşılan bizim tehlikeli bir durumda olmamız hoşlarına gitmişti... Ama olay hayırlı bir şekilde sona erdi; tam o selnitsa’yı indirmek istediği sırada, birisi gölgelerin içinden bağırdı:

“Gazin! İçkini çaldılar!..”

Selnitsa’yı yere atıp deli gibi koşarak çıktı mutfaktan.

“Vay, Tanrı kurtardı!” diyorlardı aralarında tutuklular. Ve uzun zaman bahsettiler bundan.

İçkinin çalınması haberinin doğru mu yoksa bizim kurtulmamız için uydurulmuş bir şey mi olduğunu daha sonra öğrenemedim.

Akşam vakti, ortalık karardığında, koğuşlar sürgülenmeden önce, direklerin yanında geziniyordum ve birden ruhuma derin bir hüzün çöktü, daha sonra bütün kamp hayatım boyunca böyle bir hüzün yaşamadım. Nerede olursa olsun ilk hapis gününe katlanmak zor; kampta, zindanda, kürek cezasında... Ama her şeyden çok şu fikrin, kamptaki hayatım boyunca beni hiç bırakmayacak olan şu fikrin beni çok düşündürdüğünü hatırlıyorum – kısmen çözümsüz bir fikirdi bu, şimdi de çözemediğim bir fikir; aynı suçlar için verilen cezaların eşitsizliği fikriydi bu. Doğru, bir suç bir başkasıyla, hatta aşağı yukarı aynı bile olsa karşılaştırılamaz. Sözgelimi iki suçlu da bir insan öldürmüş; iki davanın bütün koşulları ele alınmış; ve iki dava için aynı ceza veriliyor. Buna rağmen, suçlar arasında nasıl fark olduğunu görüyorsunuz. Sözgelimi biri bir insanı bir hiç için, bir soğan için bıçaklamış. Sokağa çıkmış, karşıdan gelen adamı bıçaklamış, ama adamın bir soğanı varmış sadece. “Şu işe bak dangalak! Beni av peşinden yolladın: Adamı bıçakladım ve sadece bir soğan çıktı üzerinden.” – “Aptal, soğan dediğin bir kapik eder! Yüz can al, yüz soğan eder, işte sana bedavadan bir ruble!” (kampta anlatılan bir fıkra). Ama diğeri şehvetli bir despotu nişanlısının, kızkardeşinin, kızının onurunu korumak öldürmüştür. Bir başkası berduşluk yaparken, bir polis ekibinden kaçarken, kendi özgürlüğünü, yaşamını korurken, genellikle de çaresizlikten öldürmüştür; diğeri küçük çocukları bıçakla kesme hazzı yüzünden, ellerinde onların sıcak kanını hissetmek, korkularından, bıçak altında güvercin gibi son kez titremelerinden zevk almak için öldürmüştür. Peki ne olacak? Hem o hem öteki aynı kürek mahkûmluğuna gönderilir.

Doğru, ceza süreleri arasında fark vardır. Ama bu fark görece azdır; ama bir ve aynı türden suçlar arasındaki fark çok daha fazladır. Karakter kadar fark vardır. Ama varsayalım, bu farkı silmek olanaksız, bu kendine has çözümsüz bir problem – dairenin kareleştirilmesi gibi bir problem mesela.

Ama eğer bu eşitsizlik olmasa bile bir başka ayrıma, en son cezalar arasındaki ayrıma bir bakın... İşte kürekte kuruyan, mum gibi sönen bir adam; ve işte diğeri, kürek cezasına gönderilmeden önce yeryüzünde böyle neşeli bir yaşam, böyle neşeli arkadaşlarla dolu bir topluluk görmemiş bir adam. Evet, kampa böyleleri de gelir. İşte, sözgelimi, eğitimli, vicdanı, bilinci, kalbi gelişmiş bir insan. Kendi kalbinin acısı onu bütün cezalardan daha ağır işkencelere mahkûm etmektedir. Suçu yüzünden kendi kendine acımasızca, tereddütsüz en ağır yasayı uygular. Ama işte yanında diğeri, bütün kürek cezası boyunca, işlediği cinayeti bir kere bile olsun düşünmemiş biri duruyor. Hatta kendini haklı buluyor. Hatta kasten suç işleyenleri bile vardır, kürek mahkûmu olmak ve böylece özgürken yaşayacağı çok daha ağır kürek yaşamından kaçmak isterler. Orada en ağır aşağılanmayı yaşamış, asla karnı doymamıştır ve sabahtan akşama kadar kendi işinde çalışmıştır; ama kürek cezasında iş evdekinden daha kolay, ekmek bolca, hatta hiç görmediği kadar çok var; bayramlarda sığır eti, sadaka, kapik kazanma fırsatı var. Peki topluluk? Hinoğluhin, kurnaz, her şeyi bilen bir topluluk; ve işte arkadaşlarına saygı dolu bir hayretle bakıyorlar; daha önce hiç böyle görünmüyordu; kendini yeryüzünde olabilecek en yüksek topluluk içinde sayıyor. Gerçekten de bu iki suçlunun cezası duygusal açıdan aynı mıdır? Ama, bu arada, çözülmemiş sorunlarla uğraşmak niye! Davul çalıyorlar, koğuşlara gitme vakti.

16. Günümüzde Ukrayna’da kalan, aynı zamanda Staroobryad hareketinin başladığı bölge. (Ç.N.)

17. 1654 yılında resmî Ortodoks Kilisesi’nin çeşitli kurallarının değişmesi, eski ve yeni inançlılar diye bölünmeye yol açtı. Sözcük anlamıyla “eski tören” anlamına gelen Staroobryad yanlıları 1680’lerden itibaren kovuşturulmaya başlandılar. Bir bakıma irticacılar. Edinoverler de eski inanç ile yeni inancı birleştirmeye çalışanlardı ve ayrı kiliseleri vardı. (Ç.N.)

18. (Rus.) Staroobryardların giydiği pilili, kısa kaftan. (Y.N.)

19. (Rus.) Mantıya benzer bir yemek. (Ç.N.)

20. (Rus.) Üzüm, bal, şerbet vb. malzemeyle yapılan bir kurabiye türü. (Ç.N.)

21. (Rus.) Öksüz. (Ç.N.)

22. (Alm.) Hauptwache. Nöbetçi kulübesi sözcüğünün Rusçadaki karşılığı olan hauptvahta sözcüğünün eski bir biçimi. (Ç.N.)

23. Baykal Gölü’nün doğusunda, Çin sınırının batısında yer alan bir şehir. (Ç.N.)

24. (Rus.) Tepsi. (Ç.N.)

IV

İlk izlenimler

Son sayım başladı. Bu son sayımdan sonra koğuşların her biri özel bir kilitle kilitleniyordu ve tutuklular tan ağarıncaya kadar kapalı kalıyorlardı.

Sayımı çavuş iki askerle birlikte yapıyordu. Bunun için tutuklular genellikle avluya toplanıyordu ve nöbetçi subay geliyordu. Ama bu tören daha çok sade biçimde yapılıyordu: Sayım koğuşlarda yapılıyordu. Şimdi de öyle olmuştu. Sayanlar sıkça hata yapıyor, yanılıyor, gidip yeni baştan başlıyorlardı. Sonunda zavallı nöbetçiler istenen sayıya ulaşıyor ve koğuşu kilitliyorlardı. İçeride otuz kadar tutuklu, ranzalara çok sıkışık bir halde doluşup yerleşirdi. Uyumak için erkendi hâlâ. Anlaşılan herkes bir şeylerle oyalanacaktı.

İdareden koğuşta sadece bir gazi kalmıştı, ondan bahsetmiştim daha önce. Her koğuşta ayrıca yaşlı tutuklulardan biri koğuş binbaşısı olarak atanırdı, tabii iyi davranışı yüzünden. Çok sık olarak yaşlıların da kendi paylarına ciddi yaramazlıklar yaptığı görülürdü; o zaman kırbaçlanırlar, hemen rütbeleri geri alınır ve yerlerine başkaları getirilirdi. Bizim koğuşta yaşlı olan Akim Akimiç’ti, beni şaşırtarak arada bir bağırırdı tutuklulara. Tutuklular da ona sıradan alaylarla yanıt verirlerdi. Gazi ondan daha akıllıydı ve hiçbir şeye karışmazdı, eğer ağzını açacak olursa, bu da terbiyeden çok vicdanını temizlemek için olurdu. Yatağında sessizce oturur ve çizme dikerdi. Tutuklular ona hemen hiç ilgi göstermezdi.

Kamp yaşamımın bu ilk gününde bir gözlem yaptım ve daha sonra da onun doğru olduğundan emin oldum. Şöyle: Tutuklu olmayan herkes, kim olursa olsun, tutuklularla en doğrudan ilişkisi olan muhafızlar, nöbetçi askerler gibi kürek cezası hayatıyla herhangi bir işi olanlara kadar herkes, tutukluları bir şekilde gözünde büyütürdü. Sanki her dakika huzursuzluk içinde tutuklunun durup dururken içlerinden birine bıçakla saldırmasını beklerlerdi. Ama en dikkat çekicisi – tutukluların da onlardan korkulduğunu bilmesi ve bunun da onlara cesaret gibi bir şey katmasıydı. Hatta bununla insanı kendilerine çekerlerdi. Benim kamp süremde, çok nadir olsa da, amirlerden birinin kampa muhafızsız geldiği olmuştu. Bunun tutukluları iyi bir şekilde etkilediğini görmekte yarar var. Böyle korkusuz bir ziyaretçi hep saygı uyandırırdı kendilerinde ve hatta gerçekten kötü bir şey olacakken olmazdı böylece. Tutukluların korku salması, tutukluların olduğu her yerde görülür ve doğrusu, bunun gerçekten neden olduğunu bilmiyorum. Elbette tutuklunun, o ünlü haydudun dış görünümünden başlayarak her şeyinin buna belli bir katkısı bulunuyor; dahası, kürek cezasına gelen herkes bütün bu insan yığınının buraya bir av için toplanmadığını ve alınan bütün önlemlere rağmen, canlı insanın ceset haline getirilemeyeceğini hisseder: Duygularıyla, intikam ve yaşam açlığıyla, tutkuları ve onları tatmin etme ihtiyacıyla bir insandır o. Ama buna rağmen, ben de tutuklulardan korkacak bir şey olmadığına inanıyordum. Bir insan başka bir insana öyle kolay kolay, durup dururken bıçakla saldırmaz. Kısacası, eğer tehlike varsa, eğer bu tehlike nadiren bu tür tatsız koşullarda oluyorsa, doğruca bunun önemsiz olduğu sonucuna varmak mümkündür.

Tahmin edileceği üzere, şu anda sadece hükmü kesinleşmiş tutuklulardan, hatta sonunda kampa (genellikle daha iyi olan yeni bir yaşama!) ulaşmış olmaktan mutlu olan, bu yüzden de sakin ve uysal bir şekilde yaşayanlardan bahsediyorum; hatta, aralarında gerçekten huzursuz olanlara da şamata yapmaları için çok fırsat vermezler. Kürek mahkûmu, ne kadar cesur ve boyun eğmez olursa olsun, kamptaki her şeyden korkar. Mahkemeye çıkacak olan tutuklu için durum farklıdır. Bu tutuklu yabancılara rahatça sataşabilir, bunun da tek nedeni ertesi gün mahkemeye çıkabilecek olmasıdır; eğer yeni bir olaya karışırsa, cezası da ertelenecektir. Saldırının nedeni, amacı budur: neye mal olursa olsun ve en çabuk şekilde “kendi kaderini değiştirmek.” Hatta bu türden tuhaf bir psikolojik olay da biliyorum.

Kampta, askerî bölümde bir tutuklu vardı, yasal haklarından yoksun bırakılmadan kampta iki yıl geçirme cezasına çarptırılmış askerlerdendi, geveze ve hayret verici ölçüde ürkek biriydi. Rus askerleri arasında gevezelik ve ürkeklikle çok sık karşılaşılmaz. Bizim askerimiz o kadar meşguldür ki istese bile vakit bulamaz gevezeliğe. Ama geveze olursa da, hemen her zaman aylak ve ürkek olur. Dutov (tutuklunun adı buydu) sonunda kısa ceza süresini tamamladı ve sınırdaki birliğine gitti yeniden. Fakat onun gibi düzelsin diye kampa gönderilenlerin hepsi sonunda kampta bozulur ve genellikle serbest kaldıktan iki-üç hafta sonra yeniden mahkemeye çıkarılıp yine kampa gönderilirler, üstelik bu kez iki-üç yıllığına değil, “kalıcı” bölüme, on beş ya da yirmi yıl kalmaya gönderilirler. Yine böyle olmuştu. Kamptan çıktıktan üç hafta sonra, Dutov kilitli bir şeyleri aşırmış; üstüne üstlük, kabalık edip ortalığı karıştırmış. Ceza almaktan da bütün zavallı ürkekler gibi çok korktuğu için, birliğinden kovulacağı günün hemen öncesinde, odaya onu tutuklamaya gelen nöbetçi subaya bıçakla saldırmış. Herhalde, böyle bir davranışın hakkındaki hükmü de kürek cezasının süresini de uzatacağını çok iyi biliyordu. Ama o korkunç ceza ânını birkaç gün, hatta birkaç saat olsun uzaklaştırmak istiyordu! O kadar ürkekti ki, bıçakla saldırdığı zaman subayı yaralamamış, sırf gösteriş olsun diye saldırmıştı; bir daha mahkemeye çıkmasını gerektirecek yeni bir suç işlemiş gibi görünmek için.

Cezadan önceki dakikalar, elbette, tutuklu için korkunç dakikalardır ve ben de birkaç yıl boyunca çok sayıda sanığı kader anlarından önce görme fırsatı buldum. Genellikle sanık tutuklularla hastanede, tutuklu koğuşlarında hasta yatarken karşılaşıyordum, sıkça hastalanıyorlardı. Rusya’nın bütün tutukluları insanlara en çok merhamet duyan kişinin doktor olduğunu bilir. Doktorlar asla tutuklular arasında ayrım yapmaz, oysa, belki sıradan halk dışında hemen herkes ister istemez yapar böyle bir ayrımı. O suçu ne kadar korkunç olursa olsun tutukluyu azarlamaz ve ona ceza verilmiş olması ve genel olarak yaşadığı dert yüzünden her şeyi bağışlar. Rusya’da herkesin suçu dert, suçluları da dertliler olarak adlandırması boşa değil. Bu derin anlamı olan bir tanım. Bilinçsizce, içgüdüsel olarak yapıldığı için daha da önemlidir bu. Doktorlar da tutuklulara, özellikle de ağır koşullar altında tutulan sanıklara karşı çoğu kez samimi bir yakınlık gösterir... Tutuklu sanık da, kendisi için verilebilecek süreyi hesaplayarak sık sık hastaneye çıkar, o ağır ânı biraz olsun uzaklaştırmaya çabalar. Kader gününün yakında gelip çatacağından kesin emin olarak taburcu olduğu zaman, hep büyük heyecan içinde olur. Bazıları kendini beğenmişlikleri yüzünden duygularını gizlemeye çalışır, ama kurnaz olmayan, yapmacık şamataları arkadaşlarını kandıramaz. Herkes işin aslını anlar ve insancıllıkları yüzünden susar. Tutuklulardan genç bir katil tanımıştım, askerdi, tam sayıda sopa cezasına25 mahkûm edilmişti. O kadar ürktü ki cezadan önce, içine enfiye katıp bir tas şarap içmeye karar verdi. Bu arada, mahkemeden önce tutuklu sanık için şarap şarttır. Mahkeme günü gelmeden çok önce hazırlığı yapılır, onun için bir sürü para harcanır ve tutuklu sanık altı ay ihtiyaçlarını bir kenara bırakır, ama gerekli parayı cezadan çeyrek saat önce içeceği çeyrek litre şaraba harcar. Tutuklular arasında genel olarak, sarhoş olana sopa ya da kamçının tesir etmeyeceği inancı vardır. Ama hikâyeden uzaklaşıyorum böyle. Zavallı genç bir tas şarabını içtikten sonra, bir anda gerçekten hastalandı; kan kustu ve kendini kaybetmiş bir halde hastaneye kaldırdılar onu. Kusmuk göğsünü o kadar zorlamıştı ki birkaç gün sonra gerçek bir veremin belirtileri ortaya çıktı, zaten altı ay geçmeden bu hastalıktan öldü. Onun veremini iyileştirmeye çalışan doktorlar hastalığın nereden geldiğini anlayamadılar.

Ama suçlularda cezadan önce sıkça karşılaşılan yüreksizlikten bahsederken, tersine, bazılarının da görülmemiş bir korkusuzlukla insanı şaşkına çevirdiğini söylemem gerekiyor. Hissizlik derecesine varan bazı cesaret örneklerini hatırlıyorum, üstelik bu örnekler de çok nadir değildi. Karşılaştığım korkunç bir suçluyu hiç unutmuyorum. Bir yaz günü, tutuklu koğuşlarında bir söylenti yayıldı, geceleyin ünlü haydut, asker kaçağı Orlov’un cezalandırılacağını ve cezadan sonra da koğuşa getirileceğini söylüyorlardı. Orlov’u bekleyen hasta tutuklular onun çok ağır cezalandırılacağına inanıyordu. Hepsi de belirgin bir heyecan içindeydi ve itiraf edeyim, ben de büyük bir merakla ünlü haydudun gelmesini bekliyordum. Onun mucizelerini çok daha önceden duymuştum. Yaşlı, çocuk demeden doğrayan bir caniydi bu; çok güçlü bir iradesi olan ve gurur duyduğu gücünün farkında olan biriydi. Çok sayıda cinayeti itiraf etmişti ve tam sopa cezası verilmişti. Onu gece geç vakit getirdiler. Koğuş karanlıktı artık, mumlar yakılmıştı. Orlov kendinden geçmişti, bembeyazdı, gür, karman çorman, kömür gibi saçları vardı. Sırtı şişmişti ve kanlı mor bir renk almıştı. Tutuklular bütün gece onu hoş tutmaya çalıştılar, suyunu değiştirdiler, bir yandan diğer yana çevirdiler, ilaç verdiler, kendi kanlarından olan birine bakar gibi büyük bir iyilikle baktılar. Ertesi gün iyice kendine geldi ve koğuşta iki kez yürüdü! Çok şaşırtmıştı beni bu; hastaneye çok güçsüz ve kendinden geçmiş bir halde gelmişti. Ona verilen sopa cezasının ancak yarısına dayanabilmişti. Doktor cezaya devam edilmesinin suçlunun kaçınılmaz ölümüne yol açacağını anlayınca infazı durdurdu. Üstelik, Orlov ufak tefek ve zayıftı, mahkemeden önce bu yüzden iyice güçten düşmüştü. Tutuklu sanıklardan biriyle karşılaşan kişi, herhalde, onların cılız, sıska ve solgun yüzlerini, hummalı bakışlarını uzun süre unutamaz. Buna rağmen, Orlov hızla iyileşti. Anlaşılan, içten içe onun ruhsal enerjisi doğasına güçlü bir şekilde yardımcı oluyordu. Gerçekten de bu adam hiç sıradan biri değildi. Ben sırf meraktan onunla tanıştım ve bir hafta boyunca inceledim. Rahatça söyleyebilirim ki hayatımda ondan daha güçlü, sağlam karakterli bir insanla karşılaşmamıştım. Bir kez daha, Tobolsk’ta yine böyle ünlü birini, eski bir haydut şefini görmüştüm. O tam anlamıyla vahşi bir hayvan gibiydi ve karşısına çıksanız, ismini bilmeseniz bile, içgüdüsel olarak karşınızda korkunç bir varlık olduğunu sezerdiniz. Ama onda beni dehşete düşüren ruhsal boşluktu. Ruhsal hallerin o kadar üstüne çıkmıştı ki daha ilk bakışta onun suratından, karşınızdakinde vahşi bir bedensel zevk, bir şehvet açlığından başka bir şey olmadığını anlardınız. Derileri kırış kırış olmuş insanları bile kesmeye hazır olduğu halde, Korenyev’in –haydudun adı buydu– bile cezadan önce cesaretini kaybettiğine ve korkudan titrediğine eminim. Orlov onun tersiydi. Bedeni üzerinde tam bir zafer kazanmıştı bu adam. Bu adamın kendine sınırsızca hükmedebileceği, bütün işkence ve cezaları küçümseyeceği ve yeryüzünde hiçbir şeyden korkmayacağı görünüyordu. Onda sınırsız bir enerji, bir şeyler yapma açlığı, intikam açlığı, koyduğu bir hedefe ulaşma açlığı vardı. Buna karşın, onun tuhaf kibri beni etkiliyordu. Her şeye akıl almaz derecede yüksekten bakıyordu, ama asla diklenmeye çaba harcayarak falan değil, doğal bir şekilde yapıyordu. Yeryüzünde ona otoritesini geçirebilecek bir varlık olduğunu sanmıyorum. Her şeye beklenmedik bir sükûnetle bakıyordu; sanki yeryüzünde onu şaşırtabilecek hiçbir şey yoktu. Tutukluların ona saygıyla yaklaştığını çok iyi anladığı halde, onların önünde hiçbir şey belli etmiyordu. Bu arada istisnasız bütün tutuklularda kendine özgü bir şöhret düşkünlüğü ve kibir görülürdü. Orlov hiç de aptal değildi ve tuhaf bir şekilde açıksözlüydü, ama kesinlikle geveze değildi. Sorduğum sorulara açıkça yanıt veriyordu, hemen gidip kalan cezasını çekmek için iyileşmeyi beklediğini ve sağ çıkamamaktan, cezadan önce sağ çıkamamaktan korktuğunu söylüyordu. “Ama şimdi –dedi hemen bana göz kırparak– olay tamam. Kaç sopa kaldıysa yiyeceğim ve hemen kafileyle birlikte Nerçinsk’e yola çıkacağım, yolda da kaçarım! Kesinlikle kaçacağım! Şu sırtım iyileşsin hele bir!” Ve beş gün boyunca taburcu edilmeyi hevesle bekledi. Beklerken de genellikle çok neşeli ve keyifliydi. Başından geçenler hakkında konuşmaya çalıştım onunla. Bu sorulara biraz bir şeyler mırıldandı, ama hep kısa yanıtlar verdi. Benim onun vicdanına ulaşmaya çalıştığımı ve herhangi bir pişmanlık duyup duymadığını anlamaya çalıştığımı fark edince de, bana öyle küçümseyici ve tepeden baktı ki sanki ben birdenbire onun gözünde büyüklerle konuşması imkânsız olan küçücük, aptal bir çocukmuşum gibi bir ifade belirdi. Hatta yüzünü bana karşı bir acıma duygusu kapladı. Bir dakika sonra bana içinde en ufak bir alay izi olmayan samimi bir gülüşle gülüyordu ve bence, tek başına kalıp da benim sözlerimi hatırladığı zaman, kendi kendine de gülmüş olmalı. Hatta sonunda sırtı daha tamamen iyileşmediği halde taburcu oldu; bu kez ben de taburcu oldum ve hastaneden şans eseri birlikte çıktık. Ben kampa döndüm, o da daha önce kaldığı yere, kampın yanındaki asker barakasına gitti. Vedalaşırken elimi sıktı ve onun açısından yüksek bir güven ifadesiydi bu. Bence, bunu kendi kendinden o anda da çok hoşnut olduğu için yaptı. Özünde, beni küçümseyemiyordu ve beni hep saygılı, güçsüz, acınası ve her açıdan ondan düşük bir varlık olarak görüyor olmalıydı. Ertesi gün ikinci kez cezalandırdılar onu...

Kışlamız kilitlendikten sonra birdenbire özel bir havaya bürünüyordu – gerçek bir ev ocağı, bir ev havasına. Ancak şimdi tutukluları, arkadaşlarımı ev ahalisi gibi görebiliyorum. Gündüzleri çavuşlar, nöbetçiler ve genel olarak idareciler her an gelebilirdi koğuşa, bu yüzden de koğuşun bütün sakinleri biraz farklı, sanki pek huzurlu değillermiş, sanki her an bir şey bekliyorlarmış, bir kaygıları varmış gibi davranıyordu. Ama koğuşun kapıları kapanır kapanmaz, herkes hemen huzura kavuşuyor, herkes kendi köşesine çekiliyordu ve hemen herkes eline bir iş alıyordu. Koğuş birdenbire aydınlanıyordu. Herkes mumunu ve çoğu kez tahtadan yapılmış olan şamdanını alıyordu. Kimi çizme onarıyordu, kimi bir giysisini dikiyordu. Koğuştaki Mefite26 havası an be an yoğunlaşıyordu. Bir madrabaz grubu bir köşeye çömelip yırtık pırtık bir halının üzerinde kumar oynuyordu. Hemen her koğuşta yanında iki buçuk metrelik pis bir halı, küçük bir mum ve akıl almaz derecede yağlı, kirli iskambil kâğıdı taşıyan bir tutuklu olurdu. Bütün bunların hepsinin tek bir adı vardı: maydan27. İşletmeci oynayanlardan ücret alırdı, gece başına on beş kapik; böyle geçinirdi. Oyuncular genellikle tri lista, gorka gibi kâğıt oyunları oynardı. Bütün oyunlar heyecan yaratırdı. Oynayanların her birinin önünde bakır para yığını olurdu – ceplerinde ne varsa dökerlerdi ve halıdan son meteliğine kadar kaybeden ya da arkadaşlarının her şeyini alan kalkardı sadece. Kumar gece geç saatlerde biterdi, bazen şafak vaktine dek sürerdi, koğuşun kilitleri açılıncaya kadar. Bizim odamızda, kampın her koğuşunda olduğu gibi, hep sonuna kadar oynayan ya da içen dilenciler, bayguşlar28 ya da öylece, anadan doğma gezgin dilenciler vardı. “Anadan doğma” diyorum ve bu ifadeyi özellikle seçiyorum. Gerçekten de, bizim halkımızın her kesiminde, ortam nasıl olursa olsun, koşullar ne olursa olsun, hep birtakım tuhaf tipler vardır, uysal ve çoğunca çok çalışkan olan, ama kaderin ömrü boyunca dilenci kalmaya mahkûm ettiği tipler vardır. Onlar hep topraksız köylülerdir, onlar hep çapaçul giyinirler, onlar hep biraz ezik ve bir şeylerden yılmış görünürler ve hep birinin sığıntısı gibi, birinin elinin altında bulunurlar, genellikle de ya bir sefihin ya da aniden zenginleşip soylu olan birinin yanındadırlar. Her çaba, her girişim onlar için acı ve külfet demektir. Sanki asla kendi başlarına bir şey yapmamak ve sadece hizmet etmek, kendi iradelerine bağlı yaşamamak, başkasının düdüğünü öttürmek koşuluyla doğmuş gibidirler; görevleri başkasının rolünü oynamaktır. Üstelik onlar hiçbir durumda, hiçbir devrimle zenginleşemezler. Hep dilencidirler. Bu tür kişilerin sadece halk arasında değil, bütün toplumlarda, seviyelerde, gruplarda, dergilerde ve cemiyetlerde bulunduğunu fark etmiştim. Her koğuşta, her kampta da vardı bunlardan ve maydan kurulur kurulmaz bunlardan biri hemen uşaklık etmeye koyulurdu. Genel olarak hiçbir maydan uşaksız olmaz. Oyuncular onu bütün geceliğine, beş gümüş kapik karşılığında kiralarlar; onun başlıca görevi bütün gece nöbet tutmaktır. Altı-yedi saat kadar karanlıkta, kuytuda, eski otuz derece ayazda dona dona bekler, avludaki her çıtırtıya, her çınlamaya, her ayak sesine kulak kesilirler. Bazen gecenin geç vakitlerinde bir subay ya da nöbetçi gelir, sessizce içeri girip oyun oynayanları da, iş yapanları da, avludan görünen fazla mumları da yakalardı. Avludaki gölgeler arasında kalan kapı kilidinin sesi duyuldu mu, saklanıp mumları söndürmek ve ranzalara çekilmek için vakit geç demektir. Ama nöbetçi uşak böyle bir şeyin maydan tarafından iyi karşılanmayacağını bildiği için, bu tür aksaklıklar çok nadir olurdu. Elbette, beş kapik gülünç derecede düşük bir ücret, kamptayken bile; ama kamptaki işverenlerin bu ve benzeri örneklerde sergilediği katılık ve acımasızlık beni hep etkilemişti. “Al parayı, yap uşaklığını!” Bu bir önermeydi, sabırsız bir ifade değildi. Üç kuruş karşılığında işveren alabileceği her şeyi alırdı, mümkünse daha fazlasını da alırdı ve parayı alanı ödüllendirdiğini varsayardı. Sarhoş bir halde sağa sola para dağıtan sefih aynı zamanda uşağını ise kazıklamaya çalışır; ben bunu sadece kampta ya da sadece maydan’da görmedim.

Koğuşta hemen herkesin bir şeylerle meşgul olduğunu söylemiştim: Kumarbazlar dışında, aylak gezenlerin sayısı beşi geçmiyordu; onlar da hemen yatar uyurlardı. Benim ranzam kapının hemen yanındaydı. Ranzanın diğer yanında, benimle bir hizada, Akim Akimiç yatıyordu. Saat ona on bire kadar çalışıyordu, şehirden oldukça iyi para karşılığında sipariş edilen çok renkli birtakım Çin fenerleri yapıyordu. Fenerleri ustaca yapıyordu, sistemli çalışıyordu, işi yarım bırakmıyordu; çalışmayı bitirince dikkatle her şeyi topluyor, çarşafını seriyor, Tanrı’ya dua ediyor ve uysalca yatağına uzanıyordu. Uysallığı ve düzeni anlaşılan aşırı titizlik derecesine vardırmıştı; kendisini, bütün budala ve dar kafalı insanlar gibi aşırı akıllı biri saydığı belliydi. Daha ilk günden hoşlanmamıştım ondan; o ilk gün onun hakkında çok şey düşündüğümü ve böyle bir kişinin yaşamda başarılı olmak yerine, kampa düşmüş olmasına şaşırdığımı hatırlıyorum. Daha sonra birkaç şey söyleyeceğim Akim Akimiç hakkında.

Ama kısaca koğuşumuzun düzeninden bahsedeyim. Orada uzun yıllar yaşamam gerekiyordu ve bütün bunlar benim gelecekteki oda ortaklarım ve arkadaşlarım olacaktı. Onlara büyük bir merakla baktığım tahmin edilebilir. Benim ranzamın solundaki ranzalarda bir grup Kafkas dağlıları vardı, büyük kısmı soygundan yakalanmıştı ve farklı cezalar almıştı. İkisi Lezgi, biri Çeçen ve üçü Dağıstan Tatarı. Çeçen karamsar ve asık suratlıydı; hemen hiç kimseyle konuşmazdı ve çevresine sürekli nefretle, çatık kaşla ve tiksinti yüklü, kötücül bir gülümsemeyle bakardı. Lezgilerden biri yaşlıydı, uzun, ince, eğri bir burnu vardı, koyu tenli bir haydut gibi görünüyordu. Nurra adlı bir tanesi bende daha ilk günden hoş, çok sevimli bir izlenim bıraktı. İkisinin daha genç olanıydı o, orta boyluydu, herkül gibi yapılıydı, açık mavi gözleriyle tam bir sarışındı, kalkık burunluydu, kadınsı bir yüzü vardı ve bacakları sürekli at üstünde gezmekten çarpıktı. Bütün gövdesi süngü ve kurşun yaralarıyla kaplıydı. Kafkaslar’da barış yanlılarındandı, ama gizlice barış yanlısı olmayan dağlılara gider ve onlarla birlikte Ruslara baskınlar düzenlerdi. Koğuşta herkes severdi onu. Hep neşeliydi, herkesle arkadaştı, yakınmadan çalışırdı, sakindi ve uyumluydu, ama tutukluluk yaşamının çamurlu ve pis ortamından hoşnutsuzdu; fakat tartışmaya girmezdi ve sadece hoşnutsuzca başını çevirirdi. Kendisi kürek mahkûmluğu boyunca hiçbir şey çalmadı, kötü hiçbir şey yapmadı. Aşırı dindardı. İnançla dua ederdi; Müslüman bayramlarından önce yobaz gibi oruç tutar ve bütün geceyi dualarla geçirirdi. Onu herkes severdi ve dürüstlüğüne inanırdı. “Nurra – lev” derdi ona tutuklular; böylece adı Lev, yani “Aslan” kaldı. Kürek mahkûmiyetinin süresi dolduktan sonra Kafkaslar’daki evine döneceğine kesinlikle inanıyor ve bu umutla yaşıyordu. Sanırım, bu umudu kaybetse ölüverirdi. Kamptaki ilk günümde hemen fark ettim onu. Onun iyi yürekli, yakınlık veren yüzünü diğer mahkûmların kötü, kasvetli ve asık suratları arasında fark etmemek imkânsızdı. Ben koğuşa adım attıktan yarım saat sonra, yanımdan geçerken omzumu sıvazladı, gözlerimin içine iyi yüreklilikle bakarak güldü. Önce bunun ne demek olduğunu anlayamadım. Benimle çok kötü bir Rusçayla konuştu. Biraz sonra yine yanıma geldi ve yine gülerek, dostça omzumu sıvazladı. Sonra tekrar, tekrar, bu böyle üç gün sürdü. Onun açısından bu, tahmin ettiğim ve sonradan öğrendiğim gibi, bana acıdığını, benim için kampla tanışmanın ne kadar ağır olduğunu anladığını, bana dostluk göstermek, iyilik yapmak ve kendi himayesine almak istediğini gösteriyordu. İyi ve nahifti Nurra!

Dağıstan Tatarları üç kişiydiler ve hepsi de akrabaydı. İkisi yaşlıydı, ama üçüncüsü, Aley, yirmi iki yaşından büyük değildi, üstelik daha da genç görünüyordu. Onun ranzası benimkinin yanındaydı. Onun yakışıklı, aydınlık, zeki ve aynı zamanda samimi, nahif yüzü daha ilk bakışta kalbime işledi ve kaderin bana komşu olarak başka birini değil de, onu göndermiş olmasından çok mutlu oldum. Gülümsemesi çok inandırıcı, çocukça masumdu; iri siyah gözleri öyle yumuşak, öyle kibardı ki sıkıntılı ya da kederli olduğumda ona bakarken hep özel bir hoşnutluk, hatta ferahlık hissederdim. Hiç abartmıyorum. Vatanındayken ağabeyi (beş ağabeyi vardı; ikisi bir fabrikaya girmişti) bir gün ona kılıcı alıp ata binmesini, bir yere saldırmasını emretmiş. Dağlı ailelerde büyüklere saygı o kadar büyüktür ki çocuk nereye gönderildiğini sormak bir yana, düşünmeye bile cesaret edememiş. Onlar da ona bunu söylemeye gerek duymamışlar. Hep birlikte haydutluğa, zengin bir Ermeni tüccarın yolunu kesip soymaya gitmişler. Bunu yapmışlar da; konvoyu katletmişler, Ermeni’yi kesmişler ve malını da yağmalamışlar. Ama olay açığa çıkmış; altısını birden yakalamışlar, mahkemeye çıkarıp itiraf ettirmişler, ceza olarak da Sibirya’ya, kürek mahkûmiyetine göndermişler. Mahkemenin Aley için yaptığı tek merhametli davranış, onun ceza süresini kısaltmak olmuş; dört yıla mahkûm etmişler. Kardeşleri onu çok seviyordu, hatta bu kardeşçe sevgiden de öte baba sevgisi gibi bir şeydi. Onların sürgündeki tesellisiydi o ve genellikle karamsar ve asık suratlı oldukları halde, ona bakarken hep gülümserlerdi, onunla konuşunca (onunla çok az konuşurlardı, onu ciddi şeyler konuşulmayacak bir çocuk sayıyorlardı bir bakıma), sert yüzleri aydınlanırdı ve ona şaka yollu, neredeyse çocukça bir şeyler söylediklerini hissederdim, yanıt aldıkları zaman da birbirleriyle bakışarak samimi bir şekilde gülerlerdi. Ama onlarla kendisi konuşmaya cesaret edemezdi; o kadar saygı duyuyordu onlara. Bu çocuğun kürek cezası sırasında bu kalp yumuşaklığını nasıl koruyabildiğini, sağlam bir dürüstlük, içtenlik, yakınlık geliştirdiğini, nasıl sertleşip ahlaksızlaşmadığını anlamak zordu. Fakat görünüşteki bütün yumuşaklığına rağmen, güçlü ve dayanıklı bir yapısı vardı. Bunu daha sonra iyice öğrendim. Saf bir genç kız gibi becerikliydi ve kamptaki çirkin, sinik, kirli bir şey ya da haksız, zorba bir davranış onun gözlerinde bir hoşnutsuzluk ateşi yakar, gözleri bu yüzden daha da güzel olurdu. Tartışmadan ve küfürleşmeden kaçardı, ama kendini haksız yere incitmelerine de izin vermezdi, dayanmasını bilirdi. Ama kimseyle tartışmazdı; herkes onu sever ve kollardı. Başlangıçta bana karşı çok kibardı. Yavaş yavaş sohbet etmeye başladım onunla; birkaç ayda çok iyi Rusça konuşmayı öğrendi, kardeşleri bütün mahkûmiyetleri boyunca yapamamıştı bunu. Çok zeki bir delikanlıydı; bana karşı, çok kibar ve zarif davranıyordu, birçok konuda fikir alışverişi yaptık. Şunu şimdiden söyleyeyim: Aley’i sıradan biri olmaktan uzak görüyorum ve onunla karşılaşmamı hayatımın en iyi tesadüflerinden biri olarak hatırlıyorum. Eğer birinin doğası doğuştan böyle güzel, Tanrı tarafından şekillendirilmiş gibi olursa, onun bir gün kötüleşebileceğini düşünmek fikri bile olanaksız gelir insana. Böyleleri için hiç kaygılanmazsınız. Ben de kaygılanmıyorum Aley için. Şimdi nerededir acaba?..

Bir keresinde, kampa yerleştikten oldukça uzun bir süre sonra, ranzada yatıyor ve çok sıkıntılı bir şeyler düşünüyordum. Hep çalışkan ve hamarat olan Aley bu kez hiçbir şeyle uğraşmıyordu, oysa yatmak için de erkendi daha. Ama o sırada onların Müslüman bayramı vardı ve çalışmıyorlardı. Kollarını başının altına koymuş yatıyor ve bir şeyler düşünüyordu. Birden bana şöyle sordu:

“Bu kadar canını sıkan şey ne?”

Ona merakla baktım, hep kibar, hep titiz, hep incelikli davranan Aley’den böyle ani, açık bir soru gelmesine şaşırmıştım ama daha dikkatli baktığımda onun yüzünde öylesine çok keder, öylesine çok acı ve hatıra gördüm ki onun da o sırada, tam o anda çok sıkıntılı olduğunu anladım. Derdimi açtım ona. İç çekip hüzünle gülümsedi. Gülüşünden hoşlanıyordum, hep sevecen ve içtendi. Ayrıca, gülerken, güzellikleriyle yeryüzünün en güzel kadınını bile kıskandırabilecek olan iki sıra inci dişini sergiliyordu.

“Ne oldu Aley, Dağıstan’da sizinkilerin bayramı nasıl kutladıklarını mı düşünüyorsun? Herhalde güzeldir oraları?”

“Evet,” dedi heyecanla ve gözleri ışıldadı. “Ama sen nereden biliyorsun bunu düşündüğümü?”

“Bilmemek mümkün mü! Orada buradan daha iyi ne var?”

“Vay! Bir de soruyor musun?..”

“Şimdi orada her yer çiçektir, cennet gibi olmalı!..”

“Ah, ah, sus, sus.”

Çok heyecanlanmıştı.

“Baksana Aley, kızkardeşin var mı senin?”

“Var, ne yapacaksın?”

“Sana benziyorsa, o da güzel olmalı.”

“Bana benzemek mi! Bütün Dağıstan’da ondan güzeli yoktur. Ah, ne güzeldir kızkardeşim! Öylesini görmemişsindir! Benim annem de güzeldir.”

“Sever miydin anneni?”

“Ah! Ne diyorsun! Herhalde, ölmüştür şimdi benim acımdan. Onun en sevdiği oğluydum ben. Kızkardeşimden de çok, herkesten çok severdi beni... Gece rüyama girip ağlattı beni.”

Sustu ve o akşam başka tek kelime söylemedi. Ama ondan sonra ne zaman benimle konuşmaya çabalasa, bana karşı bilinmez bir nedenle duyduğu saygıdan dolayı, asla o konuyu bir daha açmadı. Fakat benim onunla konuşmamdan çok mutlu olmuştu. Ona Kafkaslar’ı sordum, eski hayatını sordum. Kardeşleri benimle konuşmasına karışmadılar ve hatta hoşnut oldular. Benim Aley’i gitgide daha çok sevdiğimi görerek bana karşı çok daha sıcak davranmaya başladılar.

Aley çalışırken yardım ediyordu bana, kışlada yapabildiğince hizmet ediyordu ve benim için bir şeyleri kolaylaştırmanın ve bana yararlı olmanın hoşuna gittiği belliydi ve bu çabasında en ufak küçük düşme ya da herhangi bir çıkar arayışı yoktu, artık benden de saklamadığı sıcak, dostane duygular vardı. Bu arada onun elinden birçok iş gelirdi: Düzgün bir şekilde dikiş yapabiliyordu, çizme dikiyordu ve o arada elinden geldiğince marangozluk öğrendi. Kardeşleri onu övüyor ve onunla gururlanıyorlardı.

“Baksana Aley,” dedim bir gün, “neden Rusça okuyup yazmayı öğrenmiyorsun? Biliyor musun, burada, Sibirya’da bu çok işine yarayabilir daha sonra?”

“Çok isterim. Ama kim öğretecek?”

“Burada bir sürü okuryazar var! Benim öğretmemi ister misin?”

“Ah, öğret, ne olur!” diye ranzada doğruldu ve yalvarır gibi ellerini kavuşturup baktı bana.

Ertesi akşam işe koyulduk. Benim yanımda Yeni Ahit’in Rusça çevirisi vardı – kampta yasaklanmayan bir kitaptı bu. Alfabe kullanmadan, bir tek bu kitapla, Aley birkaç hafta içinde çok iyi şekilde okumayı öğrendi. Üç ay sonra kitabi dili çok iyi anlıyordu. Ateşle, heyecanla öğreniyordu.

Bir gün onunla “Dağdaki Vaaz”ı baştan sona okuduk.29 Vaazdaki birkaç yeri ayrı bir duyguyla okuduğunu fark ettim.

Okuduğu şeyi beğenip beğenmediğini sordum.

Bana hızla baktı ve yüzü kıpkırmızı oldu.

“Ah, evet!” dedi, “evet, İsa kutsal peygambermiş, İsa Tanrı’nın sözlerini söylemiş. Ne güzel!”

“En çok neyi beğendin?”

“Bir yerde şöyle diyor: Bağışla, sev, gücenme ve düşmanlarını sev. Ah, ne güzel konuşmuş!”

Bizim konuşmamızı dinleyen kardeşlerine döndü ve ateşli bir şekilde onlara bir şeyler anlatmaya başladı. Aralarında uzun uzun, ciddi bir şekilde konuştular ve onaylarcasına salladılar başlarını. Sonra ağırbaşlı bir hürmetle, yani saf Müslüman gülümseyişiyle (bu gülümsemeyi, özellikle de ağırbaşlılığını seviyorum) bana dönüp İsa’nın Tanrı’nın peygamberi olduğunu ve büyük mucizeler gösterdiğini onayladılar; kilden kuş yaptığını, ona üflediğini ve kuşun uçtuğunu... ve bunun onların kitaplarında da yazdığını. Bunu söylerken İsa’yı överek bana büyük bir hoşnutluk verdiklerine kesinlikle inanmışlardı; Aley de kardeşlerinin bana böyle bir hoşnutluk vermeye karar verip bunu yapmalarından çok mutluydu.

Yazı çalışmamız da çok başarılı oldu. Aley kâğıt, divit, mürekkep buldu (ve onların benim paramla alınmasına izin vermedi) ve iki ay içinde harika bir şekilde yazmayı öğrendi. Bu kardeşlerini de etkilemişti. Gurur ve hoşnutlukları sınır tanımıyordu. Bana nasıl teşekkür edeceklerini bilemediler. Çalışırken, eğer birlikte çalışacak olursak, durmadan bana yardım ediyor ve bunu mutluluk sayıyorlardı. Aley’den bahsetmiyorum bile. Beni herhalde kardeşleri kadar çok seviyordu. Kamptan nasıl ayrıldığını asla unutamam. Beni koğuşun arkasına çağırdı ve orada boynuma sarılıp ağladı. Daha önce hiç beni öpüp ağlamamıştı. “Benim için öyle çok şey, öyle çok şey yaptın ki,” dedi, “babam bile, annem bile böyle çok şey yapmadı; sen beni insan yaptın, Tanrı seni ödüllendirir, ben seni asla unutmayacağım...”

Nerede, nerede şimdi iyi yürekli, canım, canım Aley’im!..

Çerkesler dışında koğuşlarımızda hep birlikte ayrı bir aile gibi duran, diğer tutuklularla neredeyse hiç konuşmayan koca bir Polonyalı grubu da vardı. Kürek mahkûmu Ruslardan uzak durmaları, onlardan nefret etmeleri yüzünden, herkes de onlardan nefret ediyordu. Bu tuhaf, hastalıklı bir şeydi; altı kişiydiler. Bazıları eğitimli kişilerdi; onlardan daha sonra özel olarak, ayrıntılı bir şekilde bahsedeceğim. Onlardan bazen, kamptaki hayatımın son yıllarında bazı kitaplar almıştım. Okuduğum ilk kitap üzerimde güçlü, tuhaf, özel bir izlenim bıraktı. Bu izlenimleri bir ara ayrıca anlatacağım. Benim için çok ilginçti ve birçoklarının bunları anlaşılmaz bulacağına inanıyorum. Bazı şeyleri denemeden konuşmak imkânsızdır. Bir tek şey söyleyeceğim: Ahlaki yoksunluk bütün fiziksel acılardan çok daha ağırdır. Kürek cezasına gelen sıradan insanlar kendi toplumuna gelmiş olur, hatta belki daha gelişmiş bir topluma gelmiş olur. Elbette birçok şey kaybetmiştir – vatan, aile, her şeyi, ama ortamı aynı kalır. Yasaya göre sıradan insanla aynı cezayı alan eğitimli insan onunla kıyaslanması imkânsız bir şey kaybeder. Bütün ihtiyaçlarını,

25. 1839 yılı hukukuna göre en ağır fiziksel ceza altı bin sopa ya da kırbaç cezasıydı. Ama uygulamada bu miktar üç binin ötesine geçmiyordu. (Ç.N.)

26. Roma mitolojisinde bataklık ve volkan gibi yerlerden çıkan zehirli gazların kişileşmesi olan tanrıça. (Ç.N.)

27. Türkçe kökenli olan bu sözcük, meydan, köyün pazar yeri anlamında; hırsız argosunda da kumarhane ya da kâğıt oyunu anlamına geliyor. (Ç.N.)

28. Kazakçada, dilenci olan göçebe. (Ç.N.)

29. Yeni Ahit, “Matta”, 5-7. (Ç.N.)