© 2013, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2013 2. basım: Ocak 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ekim 2014, İstanbul Ocak 2014 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Act creative Kapak resmi: © Shutterstock / Valentina Photos

ISBN 978-975-07-2405-3

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

CEMİL KAVUKÇU

ÖRÜMCEK
KAPANI

DENEME

2013 ERDAL ÖZ EDEBİYAT ÖDÜLÜ

Cemil Kavukçu’nun Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Uzak Noktalara Doğru, 1995

Yalnız Uyuyanlar İçin, 1996

Bilinen Bir Sokakta Kaybolmak, 1997

Temmuz Suçlu, 1998

Dönüş, 1998

Dört Duvar Beş Pencere, 1999

Pazar Güneşi, 2000

Gemiler de Ağlarmış, 2001

Başkasının Rüyaları, 2003

Suda Bulanık Oyunlar, 2004

Gamba, 2005

Mimoza’da Elli Gram, 2007

Angelacoma’nın Duvarları, 2008

Tasmalı Güvercin, 2009

Düşkaçıran, 2011

Aynadaki Zaman, 2012

CEMİL KAVUKÇU, 1951 yılında İnegöl’de doğdu. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nü bitirdi (1976). Öyküleri, 1980 yılından bu yana çeşitli dergilerde yayımlandı. Patika adlı eseriyle 1987 yılında Yaşar Nabi Nayır Öykü Ödülü’nü, 1996 yılında Uzak Noktalara Doğru adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, 2009 yılında Angelacoma’nın Duvarları adlı anlatısıyla da Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü, 2013’te Erdal Öz Edebiyat Ödülü’nü kazandı.

TODAMAN TODAMAN Zİ

Denizi ilk gördüğümde beş yaşlarında falan olmalıyım. Okula başlamamıştım. Ailecek gerçekleştirdiğimiz ender yolculuklardan biriydi. Bunu ender yapan, babamın da bizimle gelmesiydi. O güne dek babalar, anne ve çocuklarla birlikte otobüse binip bir yere gitmez, diye düşünürdüm. Çünkü ne zaman Bursa’daki halamlara, amcama ya da dedemle anneanneme gitsek babam bizimle gelmezdi. Yolculuğu gizemli, heyecanlı, hatta biraz da ürkütücü yapan bu olmalıydı. Daha sonra da iki ya da üç kez birlikte yolculuk yapmıştık ama ilki kadar iz bırakmamıştı. İstanbul’daki halama gidiyorduk. Beni en çok heyecanlandıran da, büyüklüğünü bir türlü hayal edemediğim denizi görecektim. Henüz sinemayla tanışmamıştım, televizyonun evlerimize girmesine ise yıllar vardı. Annemin anlattığına göre bu uçsuz bucaksız su mavi renkteydi ve tuzluydu. Bir de onun üzerinde yol alacağımız vapur vardı. İkisini de gözümde canlandıramıyordum. Yolculuğu çok seviyordum ama otobüs tuttuğu için her yolculuk bir ıstıraba dönüşüyordu. İnegöl ile Bursa arasını –45 kilometrelik mesafeyi– bir buçuk saatte alan benzinli Austin otobüslerde çocukluğum boyunca kusmuştum. O benzin kokusunu ve rampalarda bir arı kolonisinin uğultusunu andıran motorun inlemelerini hâlâ anımsıyorum. Beni bir gece uykusuz bırakan, heyecanla sabahı beklediğim (böyle durumlarda güneş, doğma konusunda oldukça inatçıdır) yolculukta da kustum mu, emin değilim. Kesin kusmuşumdur; çünkü bu kez Bursa’ya gitmiyorduk. Oradan başka bir otobüse binecek ve biraz daha uzun süren yolculukla Yalova’ya varacaktık. Bursa’dan sonrası yeni bir ülkenin keşfiydi benim için. Otobüsün penceresinden dışarıyı izliyor, her dönemeçte denizi görecekmişim gibi sabırsızlanıyordum. Babam, “Biraz sonra Gemlik’e varacağız, orada denizi göreceksin,” demişti.

Bursa’dan Yalova’ya her gidişimde Gemlik’ten önce bir tabelaya yazılmış Orhan Veli’nin, “Gemlik’e doğru denizi göreceksin, sakın şaşırma” dizesini okuduğumda hep o günü ve babamın sözlerini anımsarım.

Az sonra denizi görmüş ve çok şaşırmıştım. Koyu mavi, hayal edemeyeceğim kadar büyük bir su kütlesi vardı karşımda. Gökyüzü, bir çukuru doldurmuş gibiydi.

Ama asıl şaşkınlığı Yalova’da yaşadım. İki saate yakın süren otobüs yolculuğu bittiğinde deniz havası mı, yoksa karanın artık burada bitip bütün dünyayı kapladığını düşündüğüm mavi renkli su mu beni kendime getirmişti, bilemiyorum. Gördüğüm, hayal ettiğimin çok ötesindeydi. Denizin üzerindeki daracık yolun ucunda, kocaman bacasından siyah dumanlar çıkan bembeyaz bir vapur bizi bekliyordu. Seslerini ilk kez duyduğum kuşlar dönüyordu tepemizde. Güvercinden büyük ve bembeyazdılar. Denize dalacakmış gibi yapıp yeniden yükseliyorlardı. Onlara bakmaktan yürüyemiyordum. “Martı,” demişti annem, “bunlar deniz kuşu.” Elli küsur yıl sonra, gagasında kocaman bir silgi taşıdığını düşündüğüm ve pencereme konan da bir deniz kuşuydu. “Her şeyi sil,” demişti bana. Aslında her şeyi silmeye başlayan annemdi.

O gün şaşkın şaşkın çevreme bakınarak vapur iskelesinde yürüyen ben, dünyanın en mutlu çocuğuydum.

İki saat süren vapur yolculuğu inanılmazdı. Pencere camına alnımı dayamış hafifçe dalgalanan suya bakıyordum. Bir yandan da dipsiz derinliğini düşünüyordum. Bu kadar büyük demirden bir vapur nasıl oluyordu da suyun üzerinde batmadan gidebiliyordu. Babam bize, elindeki tepsiyle dolaşan beyaz önlüklü adamdan kaşarlı sandviç almıştı. Kaşarı da, sandviç ekmeğini de ilk kez görüyor ve tadıyordum.

Bütün bunlar, vapur yolculuğunun büyüsü olmalıydı. Gözlerimi denizden alamıyordum. Büyük bir serüvendi bu. İnegöl çok uzaklarda kalmıştı. Bir daha oraya asla dönemeyecekmişiz gibi uzaklarda.

Annem daha sonra birçok kez bu ilk İstanbul yolculuğumuzu anlatmıştı. Her seferinde de gülmüştük. Ben bu kısmını anımsamıyorum ama konuşmaya yeni başlayan kardeşim, denizi görünce kollarını iki yana açarak, “Todaman todaman zi,” demiş. Yani; “Kocaman kocaman su.”

Yıllar sonra kardeşimle o kocaman kocaman sularda birlikte çalışacaktık. Gerçek bir gemi adamı olmasak da, sismik araştırma gemisinde jeofizik mühendisi olarak bulunsak da, yaşamımızın (sürekli denizde değil tabi) on beş yılını todaman todaman zi’de geçirecektik.

Denizi ilk gördüğümde mi sevdim, yoksa on beş yıl içli dışlı olduğumuz için mi ona bağlandım, bilemiyorum. Ama bildiğim bir şey var ki, denizi eksen alan öyküler, romanlar, filmler her zaman ilgimi çekmiş, beni etkilemiştir. Çünkü deniz aykırıdır, serüvenlere açıktır, kışkırtıcı bir çağırışı vardır. Türk edebiyatında olduğu gibi dünya edebiyatında da denize içeriden bakan yazar azdır. Halikarnas Balıkçısı ve Sait Faik deniz-insan ilişkisini anlatmışlardır. Yaman Koray’ın Büyük Orfoz’u, Kemal Bilbaşar’ın Denizin Çağırışı da açık denizlerde geçmez. Zeyyat Selimoğlu’nun babası kaptandır ve çocukluğunda deniz yolculuklarına çıkmış, gemi adamlarını tanımıştır. Edebiyatımızda görmezden gelinmiş, denizi bilen, oradaki acımasız koşulları bütün içtenliğinle anlatmış bir yazar da Cumhur Orancı’dır. Butterfly’ın İntihar Seferi romanında, o güne dek edebiyatımızda yazılmamış benzersiz bir deniz hikâyesi anlatır. Orancı’nın uzun yol gemilerinde telsiz zabiti olarak çalıştığını öğrendiğimde hiç şaşırmamıştım. Çünkü her şeyi çok içeriden yazıyordu.

İçeriden yazmak için kıyısında durup gözlemek değil, dalgalarının sesinden, dipten gelen uğultusundan denizin derdini anlamak gerekiyordu. Gemi adamları bile onun dilini çözmek için yıllarını harcar. Ama çözer mi, çözmez mi bilinmez.

Deniz insanı-kara insanı diye bir ayırım yapılması boşuna değildir. Sonuçta kara da deniz de kendi yasasını yaratır ve dayatır. Denizin biçimlediği insana göre süreğen bir dinginliğin düzenidir karadaki; dünya dönmüyormuş gibi durağan ve sıkıcıdır. Karadakiler de denizcileri, bilmedikleri bir âlemin gizemiyle biçimler. Bir gemi, çoğu zaman limandan limana demirleyen bir metal yığını olmasının ötesinde bir şeydir. Teknik terimlerinin bile çekici gelmesi, bir biçimde kara yasalarına kafa tutmasıyla ilgilidir belki. Öyle ya, kıyıdakiler için gemiciler o yasanın içinde kalmayı reddetmiş, içi sırlarla dolu kocaman suya açılmış, ürkütücü bir yalnızlıkla donanmışlardır.

Düdükler iniltili, gemi ağlamaklıdır Teknemiz rıhtımdan koparken ağır ağır Bilirim, artık yuvam denizdir benim Yine de yaşla dolar gözlerim Ayrılırken dostlarım, ayrılırken Mutlu yaşadığım o liman kentinden.1

Denizle ilgili bu şarkı Mişima’nın Denizi Yitiren Denizci romanındaki İkinci Kaptan Ryuji Tsukazaki’nin en sevdiği şarkıdır. Gemiler de Ağlarmış yayımlandıktan çok sonra okudum bu kitabı. Ayrıntılarında bulduğum bağlar, uzak denizlerin birbirinden habersiz ama birbirine benzer adacıkları gibiydi. Mişima da geminin ağlayan yüzünü görüp göstermek istemişti. O da denizi “sonsuz miktardaki su” diye tanımlamıştı: “Altınızdan akıp geçen sonsuz miktardaki bu su, susuzluğunuzu gideremez.” (s. 41)

Mişima her iki tarafın, kara ile denizin birbirine bakışını anlatıyordu. İkinci Kaptan Ryuji, denizi bir kadına benzetiyor, “Tanrı’nın günü çelik bir gemide kapalı kalan bizler için, deniz tıpkı bir kadın gibidir,” diyordu. “Durgunluğu ve fırtınalarıyla, kaprisleriyle, batan güneşi yansıtan göğsünün güzelliğiyle bu benzerlik ortadadır. Daha da ötesi, denizin üzerinde uzanan ve denizin üzerinde gidip gelen, yine de denizin kendini vermeyi reddettiği bir geminin içindesiniz.” (s. 41) Mişima’nın gemicisinin denize yüklediği anlam, karaya bağlanma arzusuyla ilgilidir. Bana göre deniz, hiçbir varlığa benzetilemediği gibi, başka nesnelerin durumuyla da açıklanamaz. O, başlı başına gezegenlerini, yıldızlarını bağrına basmış, dışarıdan bakıldığında görülemeyen bir evrendir.

Okuduklarımdan etkilendim. Herman Melville’in Moby Dick’i örneğin. Açık bir denizde, çok kötü koşullardaydık ve ben de beyaz bir balinanın peşine düşmüştüm. Ahab’ın yanındaydım. Yer yer karabasana dönüşen bir rüyaydı o yolculuk. Deniz mi büyülüydü, ben mi öyle görmek istiyordum bilmiyorum ama, araştırma gemisine adım attığım ilk gün, üçüncü Kaptan şunu söylemişti: “Kıçına deniz suyu değen bir daha iflah olmaz.”2 Belki de haklıydı.

Conrad’ın yeri başkadır benim için.

Karanlığın Yüreği’ni ürpererek okumuştum. Öylesine canlı sahneler çiziyordu ki yazar, okuduklarım film karelerine dönüşüyordu. Genç yaşlarda karalardan sıkılarak yaşamın gizemini sularda arayan, buna otuz yılını adayan serüvenci bir yazarı tanımak çok heyecan vericiydi. Tayfalıktan kamarotluğa, kaptan yardımcılığından kaptanlığa uzanan bir gemi adamı deneyimi, Conrad’ın yazarlığını besleyen ana damarlardan biridir. Otuz üç yaşından sonra da yazmaya başlar. Önünde, yeteneğiyle bütünleşen müthiş bir yaşam zenginliği vardır.

Karanlığın Yüreği’ni çeviren Sinan Fişek’le bir gün konuşurken, “Şu sıralar, canım bir Conrad çevirisi yapmak istiyor,” demişti. Benim zaman zaman dönüp yeniden Conrad okumamdan farklı bir duyguydu bu.

Üç Deniz Öyküsü3 yayımlandığında ise yeni bir okuma serüveninin heyecanını yaşadım. Üç uzun öyküden (ya da novelladan) oluşuyordu kitap. İlk öykü “Tayfun”u okuyup bitirdiğimde ikincisine hemen geçemedim. Bir süre “Tayfun”un bende yarattığı sarsıntının tadını çıkarmak istedim. Nitelikli öykünün gücü de buydu işte. Onu iyice yaşayıp sindirmeden başka bir öyküye geçmenize izin vermiyordu.

Kaptan MacWhirr’in yönetimindeki Nan-Shan adlı buharlı geminin Çin Denizi’nde yakalandığı amansız bir fırtınanın öyküsüdür bu.

Okurken, yaşadığım ve çok korktuğum fırtınayı anımsadım. Barometrenin hızla düşmesinin ne anlama geldiğini iyi biliyordum. Nan-Shan’ın neredeyse dağılarak yol aldığı tayfunda, benim yaşadığımın ne kadar hafif kaldığını düşündüm. Ama sonuçta o da benim fırtınamdı.

1985 yılında, bize “gizli” olduğu söylenen bir çalışma için MTA Sismik-1 gemisiyle İstanbul’dan yola çıkmıştık. Aylardan ekimdi. Yaşlı ve yorgun gemimizin4 Tuzla’da, tersaneler arasında sıkışmış bağlama limanından Mersin, Taşucu’na varması üç gün sürmüştü. Tam yol gittiğinde ancak saatte on deniz mili hız yapabiliyorduk. “İntikal” denen bu süre, gemi adamları için değil ama teknik personel için oldukça sıkıcıydı. Üstelik çalışma sezonunun bittiği, artık herkesin evine döneceği düşünülürken böyle bir işin çıkması moralleri iyice bozmuştu. Tavla partileri ve kâğıt oyunları dışında en büyük lüks, artık hamur gibi olmuş elli ikilik desteyi ele geçirip iskambil falı açmaktı. Benim içinse o üç gün kesintisiz kitap okuyabileceğim, yazabileceğim olağanüstü bir zamandı.

Her şey yolunda giderse bir aylık işimiz vardı. Ama biz denizde çalışanlar, hiçbir zaman hiçbir şeyin yolunda gitmeyeceğini öğrenmiştik. Bir iş için “bir ay” deniyorsa onun üç aydan önce bitmeyeceğini biliyorduk. Fal bakanların da ortak hevesi, dönüş zamanı üzerine olmalıydı.

Taşucu ile Girne arasında ellişer metre aralıklı birbirine paralel hatlarda sismik kayıtlar alacaktık. Projenin amacı şuydu: Türkiye’den Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne deniz tabanına döşenecek kablolarla elektrik enerjisi gönderilecekti. İtalyan Pirelli firmasının buna benzer çalışmaları olduğundan projemize sıcak bakmıştı. Ancak, Taşucu Girne arasında deniz tabanı derinliği yer yer 2000 metreyi buluyordu. O yıllarda bu derinliğe böyle bir amaçla kablo döşenmemişti ama Pirelli bunu da yapabileceğini söylüyordu. Bize düşen, kablo döşenecek bölgenin batimetrisini (deniz tabanı topoğrafyasını) çıkarmak ve tektonik yapısıyla ilgili bir rapor hazırlamaktı. İşin bir de gizlilik yanı vardı. Bunu ne Türk ne de KKTC kamuoyu biliyordu.

Çalışma ânında hızımız 3-4 mile kadar düşüyordu, çünkü geminin arkasından, deniz yüzeyinden on metre aşağı batırılmış 1200 metre uzunluğunda bir sismik kayıt kablosu çekiyorduk. Hız düşüklüğü kablonun uzunluğundan çok, nitelikli kayıt alınmasıyla ilgiliydi. Enerji kaynağı olarak da, geminin kıç tarafından suya bırakılıp on beş metre batırılmış yüksek basınçlı hava tabancaları patlatılıyor; dakika başı patlayan tabancalar gemide hissedilir bir sarsıntı yaratıyordu. Vardiya çıkışlarında (altışar saatlik dört vardiya çalışıyorduk) uyumaya çalışırken, mantarın şarap şişesinin ağzını terk ederken çıkardığına benzer bir ses duyuluyor, ardından da o sarsıntı hissediliyordu. Bu koşullarda Taşucu ile Girne arasını altı saatte kat ediyorduk. Bir de şu durum vardı; çalışma gizli olduğundan, görülmeyelim diye Girne önlerine saat 03.00-04.00 gibi varıp geri dönmeliydik. Geminin bütün ışıkları kapatılıyordu. Hayalet bir gemi gibi süzülüyorduk Akdeniz’de.

O akşam yola çıktıktan iki saat sonra telsiz zabiti Kemal Amca’dan kötü haberi aldık; barometre düşüyordu. Kemal Amca’nın canının tatlı ve abartı katsayısının yüksek olduğu herkes tarafından biliniyordu. Rivayete göre, daha önce çalıştığı gemilerin birinde, açık denizde S.O.S aldığı halde, kaptan bir çılgınlık yapar da gemiyi kurtarmaya kalkışır, kaygısıyla bunu gizlediği, kulaktan kulağa konuşuluyordu. Kemal Amca’yı kızdırmak için uydurulmuş bir hikâye de olabilirdi. Çünkü o kızdırılmaktan –aslında oyundan– hoşlanıyor, sürekli buna zemin hazırlıyordu. Örneğin, zabitan salonuna fermuarını çekmeyi unutmuş gibi girmesi, bir oyunu doğaçlamaya açmasından başka bir şey değildi. Çarkçıbaşı, “Kemal Bey, dükkân açık kalmış,” dediğinde Orhan Kaptan hemen lafı gediğine oturtmuş, “Ölü evinin kapısı kapanmaz,” demişti. Oyun da bundan sonra başlamıştı. Ama bu akşam ne oyun vardı ne de şaka. Barometre düşüyordu ve bir süre sonra deniz patlayacaktı. Küçük yalpalarla sallanıyorduk. Sonuçta kararı verecek olan kaptandı. Gemimiz ağır ağır yol alıyordu. Bu arada rüzgârın şiddetiyle birlikte geminin yalpaları da artmaya başlamıştı.

Bir süre sonra ekip şefimiz Muharrem Bey laboratuvara inip, “Kayıtları kesiyoruz arkadaşlar, kıçüstüne çıkıp kabloyu toplayalım,” dedi.

Cihazları kapayıp kıçüstüne çıktık. Oldukça yorucu olan kablo toplama işini gemi adamları ile teknik personel dayanışma içinde yapıyordu. Korkulan fırtına henüz patlamamıştı ama rüzgâr şiddetini öyle artırmıştı ki, ayakta durmakta güçlük çekiyorduk. Girne’ye daha yakındık ama işin gizliliği nedeniyle orada demirlememiz mümkün değildi. Geri dönecektik. Olağan koşullarda bir saatte topladığımız kabloyla o gece iki saatten fazla uğraşmıştık.

İşimiz bittiğinde biz de bitmiştik. Vardiyadaki gemiciler dışında herkes kamarasına çekildi.

Ve deniz patladı.

Bu durumda ranzaya yüzükoyun yatmak gerekiyordu. Tam yol gitmemiz durumunda bile dört saatten fazla yolumuz vardı. Çünkü kabloyu toplarken de rotamızı değiştirememiş, Girne’ye daha çok yaklaşmıştık. Öğrendiğim bir şey de şuydu, dalga ya baştan alınırdı ya da kıçtan. Bu durumda rotamızı kaptan değil, rüzgârın yönü belirleyecekti.

Karinada patlayan dalgaların ve mutfakta ortalığa saçılıp kırılan tabakların, bardakların şangırtısından başka ses yoktu.

Ranzamda daha fazla yatamayacağımı anladım. Kamarayı paylaştığımız arkadaşlarımdan ses çıkmıyordu. Kalktım ama ayakta duramıyordum. Sağa sola çarparak üst kata çıkan merdivenlere ulaştım. Tırabzanlara tutunarak zabitlerin kamaralarının bulunduğu kata, oradan da bir üst kata çıktım. Köprü üstünde yalnızca radardan yansıyan yeşil ışık vardı. İçeri girince, “Allah selamet versin,” dedim. Bunu ilk duyduğumda yadırgamıştım, sonra alıştım. Gemideki kurallardan biriydi. Vardiya değişimlerinde ya da başka bir nedenle köprü üstüne girildiğinde (kaptanlar dahil) mutlaka “Allah selamet versin” deniliyordu.

Üçüncü Kaptan Orhan’ın vardiyasıydı. Canı sıkkındı.

“Niye yatağında değilsin?” dedi.

“Yatamadım,” dedim.

Dümende İbrahim vardı. Dalgayı baştan almışlardı. Deniz yatışıncaya kadar o rotada gidecektik. Gemicilerin tercihi sanırım kıçtandı, çünkü, “Arkadan gelsin, kol gibi gelsin,” diyorlardı fırtına için. Sular, köprü üstünün camlarında patlıyordu. Geminin başı önce yükselmeye başlıyor, deniz siliniyor, yalnızca yıldızlarla baş başa kalıyorduk. Sonra iniş başlıyordu. Geminin başucu sulara gömülüyordu. İskandil olup Akdeniz’in iki bin metrelik dibini boylamak işten bile değildi. Kaptan, “Hadi kızım, hadi kızım kaldır başını,” diye yalvarırken İbrahim de kelimeyi şahadet getiriyordu. Geminin başı yavaş yavaş kalkmaya başlıyordu sonra. Suları geçiyor, yıldızlara doğru yükseliyorduk.

Orhan Kaptan sertçe, “Kamarana git!” dedi. Bu bir emirdi. “Peki,” deyip geldiğim yoldan aynı eziyetleri çekerek geri döndüm. Gemide yaşam bitmiş gibiydi. Yaşlı teknemiz dağılacak ya da perçin yerlerinden yırtılıp içeri sular dolacaktı. O anda hayatla vedalaşmam gerektiğini düşündüm. Batacaktık. Akdeniz’in tuzlu sularında bitecekti her şey. Can yeleği giymenin de bir anlamı yoktu. Kamaraya sular dolduğunda, o karanlıkta çıkışı bulup suyun yüzeyine ulaşıncaya kadar çoktan boğulurdum. Şişmiş cesedim günler sonra karaya vurduğunda kimliğimin anlaşılması için cüzdanımı küçük bir naylon torbayla sarıp pantolonumun arka cebine koydum. Yeniden ranzama yüzükoyun uzandım. Aynı kamarayı paylaştığım üç arkadaşımdan ses çıkmıyordu. Gemi batmadan önce ölmüş gibiydiler.

Ne kadar zaman geçti, bilmiyorum. Fırtına birden dindi. Geminin boşalan zincirinin sesini duyunca güvenilir bir koya sığındığımızı anladım. Açıklarda fırtına hâlâ devam ediyor olmalıydı. Zincirin sesi, hayata hoş geldin, diyordu. Konuşmalar, şakalaşmalar, küfürleşmeler duyuluyordu.

Bir saat sonra sofra kurulmuş, kusanlar dahil herkes yemek yemeye başlamıştı.

Conrad’ın “Tayfun” öyküsünü bitirdiğimde 1985 yılında Taşucu-Girne arasında yaşadığım beş-altı saatlik fırtınaya gittim. Gitmekle kalmadım, bir de bu yazıyı yazdım.

1. Çev. Seçkin Selvi, Can Yayınları, 2013.

2. Çev. Sabahattin Eyuboğlu-Mîna Urgan, YKY, 2013.

3. Çev. Ayça Sabuncuoğlu, Can Yayınları, 2010.

4. 1936 yılı yapımı bir gemiydi. İkinci Dünya Savaşı’nda Hitler’in donanmasında yakıt ikmali yapan tanker olarak görev yapmış. Ege Denizi’nde Amerikalılara esir düşünce Türkiye’ye bırakılmış. Uzun yıllar da Hora adıyla Heybeliada’ya su taşımış. Perçinli olarak inşa edilmiş gemi, yetmişli yılların başında hurdaya ayrılmış. Ege’de kıta sahanlığı sorunu çıktığında Haliç’te Camialtı Tersanesi’nde onarılıp bir araştırma gemisi olarak donatılmış ve MTA Sismik-1 adını almıştı.

YAŞANANLAR, YAZILANLAR, YAZILAMAYANLAR

Zaman zaman arkadaşlarım, dostlarım, yaşadıkları ya da tanıklık ettikleri olayların çok iyi öykü (daha çok da roman) olacağını düşünür ve onları yazmam için bana anlatırlar. Hatta bu konuda baskı bile yaparlar. Bunlar, edebiyatla içli dışlı olan çevrem değildir. Kitap okumazlar. Kurgu dünyasını bilmedikleri halde neden kurgu kişisine dönüşmek istediklerini anlamakta güçlük çekerim. Anlattıkları trajik, üzücü ya da şaşırtıcı olaylardır. Neler yaşadıklarını ve buna nasıl katlandıklarını başkalarının da öğrenmesini isterler. Mutlu, sevindirici bir olayı anlatıp da bundan iyi bir öykü ya da roman olur diyene rastlamadım daha. Bazen de, “Dinle bak, tam senlik bir konu,” derler. Anlattıkları daha çok serseriler, ayyaşlar, sokakta yaşayan insanlarla ilgilidir. Bunları söyleyenler genellikle kitap okumayan, yazdığım İnegöl eksenli öykülerin temaları hakkında kulaktan dolma bir şeyler bilen, ya da beni tanıdığı için, belki kendisiyle ilgili ipuçları bulabileceği umuduyla birkaç öykümü okumuş arkadaşlarımdır. Karşılaştıkları her çarpıcı olayın edebî bir nitelik taşıdığını düşünürler. Son derece atak, yerel ve argoyla süslenmiş bir dilleri vardır. Abartıda birbirleriyle yarışır, uydurmayı çok severler. İçlerindeki yaratıcı kişinin farkında değillerdir. Örneğin, yazmam için bana anlatılan “Kara Zindan” hikâyesi de onların kurgusu. Hatta her anlattıklarında değiştirerek yeniden kurguladıklarına eminim. Egzozundan çıkan yoğun duman nedeniyle bir kamyona takılan addır “Kara Zindan”. Öyle ki, İnegöl’ün sokaklarından geçtiğinde ortalığı simsiyah bir duman kapladığından göz gözü görmüyordur. Gün ortası birden gece olmuştur, tam kıyamet alameti. Vites kolu o kadar geridedir ki, sürücü vitesi her değiştirdiğinde Medyum Keto oluyordur. Bunu anlamadığımı görünce gülmüş, el kol ve omuz hareketlerini kontrol edemeyen birini canlandırmışlardı. Bu konuda, bir insanın bedensel özrünü kullanıp onunla eğlenecek kadar acımasızdılar. Neyse, hikâyenin kahramanı kamyon böyle tanıtıldıktan sonra meseleye geçiliyor. İnegöl’den Bursa’ya canlı hayvan götürüyorlar. Kasada inek, dana, koyun var. Sürücünün yanındaki kendi gibi bitirim arkadaşı, sürekli ellerini bacaklarına vura vura gülerek konuşuyor. Bir ara arkadaşı, “Moruk,” diyor, “kamyonda bir rahatlama oldu galiba.” Dönüp bakıyorlar ki, kasa yok. Kasa neyse de, taşıdıkları hayvanlar da yok. Sonra? İyi bir dinleyiciysen sonrasını sormayacaksın; çünkü onların hikâyesi burada bitiyor. “Kara Zindan”ın serüvenleri bu kadar değil tabi. Bir gece, onur konukları Deli Mahmut’la İnegöl sokaklarını zehirleriyle boğup karartma yaparak dolaşıyorlar. Bir ara Mahmut, “Neden elektrik tasarrufu yapmıyorsun?” diyor, “Sokak lambaları yanarken farlara ne gerek var.” Bunu söyleyen Mahmut’sa kimsenin ona aküden söz etmesi ve farları kapatmaması gibi bir şansı yoktur. Deliliği tutarsa kontrolden çıkacağını biliyorlar. Farlar kapatılıyor. Hikâyenin sonu belli; “Polislere ayıklandık tabi,” diye bitiyor. Çünkü, kasabanın sokaklarında kocaman, kapkara bir hayaletin dolaştığı ihbar edilmiş. Dinlemesi çok güzel, özellikle de onların argoyla süslü yerel dilinden. Oysa, içinde ilginç hiçbir olayın geçmediği küçük yaşam kesitlerinden de edebî yapıtların çıktığını bilmezler. Öykülerimdeki kişiler kurgusal değil, gerçek kişilerdir onlar için. Adları değiştirmişimdir ama onlar kimin, kim olduğunu hemen anlamıştır. (İstanbul’da bir söyleşide salondakilerden biri söz alarak, “İnegöllüyüm,” deyip kendini tanıtmış ve Uzak Noktalara Doğru kitabımda yer alan “Cemse Ölüyor” öyküsündeki “Cemse Yaşar”ın dedesi olduğunu söylemişti.) Bütün yazdıklarımın yaşamımda bir karşılığı bulunduğunu düşünürler. Onların gözünde ben, yalnızca yaşadıklarını yazan biriyimdir. Yani bir tür “yaşam tutanağı” tutarım. “Vay be, bunu bilmiyorduk,” diye sitem ettikleri bile olur. Otosansür baskısına yönelik bu yaklaşımlar beni hiç şaşırtmaz. Kurgulanan ile yaşananların çok farklı olduğunu onlara anlatamayacağımı bilirim. Kendilerince çok iyi bir öykü olacağına inanarak anlattıklarını da “Belki bir gün yazarım,” der, geçiştiririm.

Bütün bu yazmam için anlatılanların dışında ilginç bir öneriyle karşılaşmıştım yıllar önce. İşyerinden bir arkadaşım bir öykü (ya da roman) başlığı bulmuştu. Altını benim doldurmamı istiyordu. Başlık şuydu: “Kavşaktaki Yavşak”.

On yıl kadar önce bir etkinlik nedeniyle Adana’ya gitmiştim. Edebiyat dünyamızın saygın adlarından bir yazarımızı, yazdıklarından tanıyordum. O güne dek yüz yüze gelmemiştik. Sabah, kaldığımız otelin kahvaltı salonunda eşiyle birlikte kahvaltı eden yazarı görünce “Günaydın,” demiş, kendimi tanıtmıştım. Birbirimize hal hatır sormuştuk. Yiyeceklerimi alıp masama döndüğümde, “Beni şaşırttın Kavukçu,” demişti, “kahvaltıda çay değil, şarap içmeni beklerdim.” Şaka yapmıyordu, ciddiydi. Yazdıklarımdan yola çıkarak beni alkol bağımlısı olarak değerlendirmesi inanılır gibi değildi.

Tanışma olanağı bulamadığım, on yıl kadar önce yitirdiğimiz öykülerini çok sevdiğim bir başka yazarımız da beni tanıyan arkadaşıma, “Çok mu içiyor? Maço biri mi?” diye sormuş.

Buna sevinmem mi gerek, üzülmem mi, bilmiyorum.

Bazen de anlattığım bir olayı neden yazmadığımı sorarlar. Ben de, “Yazacak olsam anlatmazdım,” derim. Öykü, okunarak tadına varılan bir tür. Onu karşınızdakine anlatmaya kalktığınızda yalnızca konusundan söz etmiş olursunuz. Sözcük dizimini, ritmini, iç musikisini, atmosferini veremezsiniz. Beğendiğiniz filmi anlatmaya kalkışmak gibi bir şeydir bu. Yine de, yazmayı düşünmediğim için anlattığım, daha sonra da oturup yazdığım iki öyküm var: “Unutulamayan” ve “Tasmalı Güvercin”.

Bir arkadaş ortamında, sohbet olsun, eğlenelim diye “Unutulamayan”ın hikâyesini anlattığımda Feridun Andaç, “Çok ilginç, bunu niye yazmıyorsun?” demişti. Düşünmemiştim. Daha sonra düşününce de neden yazamadığımı anladım; ilginç bir konu vardı ama ortada öykü yoktu. Dinlemek ile okumak ya da yazmakla anlatmak arasındaki farkı gösteren önemli bir deneyim olmuştu benim için. Birkaç yıl sonra öyküyü, daha doğrusu aydınlanma ve kırılma anlarını bulduğumda yazdım.

“Tasmalı Güvercin”in durumu daha farklı.

MTA’da jeofizik mühendisi olarak çalıştığım dönemde, İstanbul’da Kilyos, Karaburun önlerinde bir deniz araştırması yapmıştık. Yalnızca derinlik ölçerek batimetrisini hazırlayacaktık. Çalışacağımız yer, geminin sokulamayacağı kadar sığ bir alandı. Karaburun’da bir balıkçı teknesi kiralayıp cihazlarımızı ona yerleştirdik. Teknenin sahibini tanıdıktan sonra çok şaşırdık. Biz onu, geçimini balıkçılıkla sağlayan o bölgenin insanı sanmıştık. Oysa İstanbul’da oturan varlıklı bir işadamıymış. Bir serüven kokusu aldığından teknesini bize çok uygun koşullarda önermiş, çalıştığımız sürece de bizimle birlikte olmuş, işyerine gitmemişti. Karaburun’da bahçe içinde üç katlı büyük bir yazlık evi vardı. Ekim ayının ortalarıydı, okullar açılmış, yazlıkların büyük bölümü bir sonraki yaz gelinmek üzere kapatılmıştı. Onun da ailesi İstanbul’a döndüğünden evde kimse yoktu. Aslında evin iki katı boştu ama üçüncü katı oldukça kalabalıktı. Burası güvercinlere ayrılmıştı. Yüzlerce güvercini vardı. Bir odaya çuval çuval yem yığmıştı. Havalar biraz daha soğuyunca kat kaloriferini düşük derecede yakıyordu. Bir müze rehberi gibi evin o katını gezdirmiş ve güvercinler hakkında bilgi vermişti. Güvercin beslemenin bir hastalık olduğunu söylemişti. Bir kere bulaştın mı, kurtuluşun yoktu. İşin en keyifli yanını da şöyle anlatmıştı. Bazı hafta sonları minibüsüyle geliyormuş Karaburun’a. Ona denizde ve karada eşlik eden kendisi gibi serüvenci arkadaşıyla minibüse elli güvercin yükleyip yola çıkıyorlarmış. Bolu, bazen Gerede’ye kadar gidip güvercinleri salıyorlarmış. Sonra hızla Karaburun’a dönüp güvercin katı’na çıkıyor ve onların dönüşünü bekliyorlarmış. “İşte,” demişti, “elli güvercin de yuvalarına dönünce dünyanın en mutlu insanı ben oluyorum.”

Bunu anlattığım bazı arkadaşlarım olayın, özellikle de o adamın iyi bir öykü malzemesi olduğunu söylemiş, neden böyle bir öykü yazmadığımı sormuşlardı. Yaşamın her ânı gibi bu da bir öyküye dönüşebilirdi ama ben bunu yazmayı değil anlatmayı daha çok seviyordum. Bir öykünün çekirdeğiydi ama kırılma ânını bulamamıştım.

Yaşadığım bu olayın öyküyle buluşması birkaç yıl sonra oldu. Ankara’da, sabah yürüyüşüne çıktığım bir kış günü parkta önüm sıra ilerleyen güvercine bakıp gülümsemiş, onu gezintiye çıkarmışım duygusuna kapılmıştım. İşte o an öykü patlamış, Karaburun’daki anımla buluşmuştu. Hemen eve dönmüş, yazmaya başlamıştım. Bunu sıcağı sıcağına yazıya dökmediğimde kaçıp gideceğini biliyordum. Öykü bu kadar kaprisliydi işte.

Beni şaşırtan bir konuşmaya da bir kıyı kasabasının sabahçı kahvesinde kulak misafiri olmuştum. Yaz sezonu boyunca iş bulabilen, tarlada, bahçede çalışan bir grup yoksul insan, çay ve simitle kahvaltı edip kendilerini alacak servis traktörünü bekliyordu. Saat erkendi. Ankara otobüsü kasabaya planlanan süreden önce ulaşmıştı. Eşimle, tatil için kalacağımız oteli telefonla arayıp vardığımızı söylemek yerine biraz yürümeye karar verdik. Araçla bizi otogardan karşılayacaklardı. Tenha caddede yürürken birer çay içelim, diye girmiştik bu kahveye. Kahvedekiler uyku mahmuruydu. Kendi aralarında yüksek sesle konuşuyor, hiçbir şeyin eskisi gibi olmadığından yakınıyorlardı. İçlerinden biri, “Eskiden bir kabak olurdu, nah bu kadar,” deyip kollarını iki yana açmıştı. Bir kamyon tekerleğinin çapını gösteriyordu. Eşimle birbirimize bakakalmıştık. O kabakların her bir çekirdeği de kırk üç numara ayakkabı kadarmış. Öyle ki, dört kişilik bir aile yazlık sinemaya gittiğinde yanlarına sadece bir tane çekirdek alırlarmış, hepsine yeter de artarmış bile. Ötekiler buna ne şaşırmış ne de gülmüşlerdi. Onlara çay getiren kahveci için bile bu ayrıntı son derece olağandı. Sorun şuydu: Artık öyle kabaklar yetişmiyordu. Yaşamın kendisinin gerçeküstü olduğunu söyleyen André Breton ne kadar haklıydı.

Çok hoşuma gitmesine karşın bunu bir öykümde kullanamadım. Tanık olduğum benzer birçok anektodu “yazılamayanlar” özel arşivime kaldırdım.

Berber Cemil de bunlardan biri.

Berber Cemil’i tesadüfen tanıdım. Tanıdıktan sonra da yılda en az iki defa dükkânına uğradım. Dükkânı küçük ve salaş. Üç berber koltuğu olmasına karşın tek başına çalışıyor. Ne kalfa çalıştırıyor yanında ne de çırak. Bir gün nedenini sorduğumda baş edemediğini söylemişti. Oysa müşterisi yoktu. Tıraş olmaya her gidişimde dükkânının yanındaki kahvehanenin bahçesinde, çınar ağacının gölgesinde ya kâğıt oynarken ya da oynayanları izlerken buluyordum onu.

İkimiz de aynı yıl doğmuştuk. Adlarımızdan sonra ikinci ortak noktamız da buydu. Hangi ay doğduğunu bilmiyor. İletişim kurma biçimi ilginçti Berber Cemil’in. Daha doğrusu tuhaftı. Asla anlamlı bir cümle kurmuyordu. İki ya da üç anahtar sözcük veriyor, cümleyi tamamlamayı sana bırakıyordu. Ucu açık öyküler gibi ucu açık konuşuyordu. Hızla akan bir nehirde sözcük avcılığı gibi bir şeydi bu. Avladıklarını yan yana getirip anlamlı bir cümle kurmak ise ayrı dertti. Yani, çok az sözcük kullanarak yaşamını sürdürüyordu. Bu alanda böylesine cimri biriyle ilk kez karşılaşıyordum. Yaşam biçiminin öyküyle kesişen yanı ilgimi çekmişti. Bir keresinde, ona uğramadan önce dükkânının yakınındaki esnaf lokantasında kelle paça çorbası içtiğimi söylemiştim de, birden “Yook, yoook, çoğba çoğba,” diye isyan etmişti. Onu bu kadar kızdıran şeyin nedenini uzun süre anlayamamıştım; çünkü bu iki sözcüğü yineleyip duruyordu. Neden sonra, yanlış bir yerde çorba içtiğimi, asıl kelle paçayı yapan yerin orası olmadığını söylemek istediğini anladım. Altı yıl önceydi bu konuşma ama ne zaman tıraşa gitsem sözü oraya bağlayıp “çoğba” konusunu açıyordu. Tek tip bir saç tıraşı vardı. İstediğin kadar şurası şöyle olsun, fazla kısaltma, üstten çok alma desen de o bildiğini okuyordu. Gri renkli, hem tezgâhı sildiği hem saç tıraşı bittikten sonra tenine yapışmış kılları temizlemek için ensende patlattığı ya da, “Kelleyi bey abicim, ooo hava sıcak, rahatlarsın bey abicim,” deyip saçını yıkama önerisini kabul ettiysen (bunu yaparken de kendi rahatlıyormuş gibi içten bir ohhh çekiyordu) başını kuruladığı aynı havluydu. Saç tıraşı için dükkâna giren herkes tornadan çıkmış gibi ayrılıyordu oradan. Çok seriydi, beş-on dakikada işini bitirip kapının önüne koyuyordu. En çok kullandığı sözcükler, “dediğin gibi bey ağabeycim” “yanlış anlama” ve “tabii, tabii” idi. Bunları da yeri geldiğinde değil, durup dururken söylüyordu. Ben hiçbir şey demediğim halde, “Dediğin gibi bey abicim,” der, ya da ortada onaylanacak bir şey yoksa bile peş peşe “tabii, tabii”leri sıralardı.

Bir gün, onu tanımasını istediğim arkadaşım Ömer’i dükkânına götürmüştüm de, çıktığımızda dehşete kapıldığını söylemişti. Onu ürküten olay ise tıraş bittikten sonra çakmağını çıkarıp kulak tüylerimi yakmasıymış. Dükkânına girdiğimizde anlam veremediğim bir tedirginlik görmüştüm Cemil’in yüzünde. Arkadaşım deyince rahatlamıştı. Sonra da “dostluk, akrabalık, arkadaşlık, onca yıl” gibi sözcükleri harmanlayarak peş peşe aynı şeyi yinelemişti. Bütün bunlardan çıkaracağımız sonuç şuydu: “Dostluklar ve arkadaşlıklar, akrabalıktan daha önemlidir.”

Senede bir-iki defa da olsa o kadar berber, erkek kuaförü varken hijyene aykırı, üstelik kötü tıraş eden böyle birinin dükkânına gitmemdeki ısrarı anlayamadığını söylemişti. Sonra o soruyu sormuştu Ömer: “Neden Berber Cemil’in öyküsünü yazmıyorsun?”

Ben, tabelasında “Berber Salonu” yazan o dükkâna Cemil’in öyküsünü yazmak için gitmiyordum ki. Anlattığı (anlayabildiğim) öyküleri onun biçemiyle dinlemek hoşuma gidiyordu.

Gerçek kişilerden yola çıkıp onların bir yönünü kurgu dünyasında anlatmak bıçak sırtında durmak gibiydi. Bunu zaman içinde anladım. Bire bir dinlediğim hikâyeleri –ki bunların ne kadarının yaşandığı, ne kadarının uydurulduğu belli değildir– öyküde kullanmanın riskleri vardı. Yazdıklarınız kelimesi kelimesine gerçekmiş gibi algılanıyorsa (aslında yazarın istediği de budur, ama bir kurmaca olduğunun göz ardı edilmemesi koşuluyla), yazılanların sizin düş gücünüzde yeniden biçimlenip artık “kurgunun gerçeği”ne dönüştüğü algılanamıyorsa o zaman siz bir “yaşam tutanakçısı” konumuna sokuluyorsunuz. Yaşamın gerçeğiyle çakışmayan noktaların hesabı soruluyor. İnegöl’de biri bana, “Ercü’yü güzel yazmışsın ama o hiçbir zaman ölü soygunculuğu yapmadı,” demişti. Oysa bu, Ercü’den dinlediğim –her anlattığı olaydaki gibi abartı katsayısı çok yüksek– bir hikâyeydi. Büyük olasılıkla yalandı. Ben onun kurgusunu kendi kurgumda kullanmıştım, o kadar. İlk öykü kitabım Pazar Güneşi çıktıktan bir süre sonra da annemden benzer bir uyarı almıştım. “Anahtarlı Hayalet” başlıklı öykümde Şido adında bir kadın geçer. Adı Aşide’dir ama Boşnaklar kısaltarak ona “Şido” der. Ben o öykümde yalnızca o adı kullandım, çünkü bana adın tınısı çok öyküsel gelmişti. Ama Aşide Hanım’ın kiracısı olan bir öğretmen kitabımı okuyunca, “Bak seni yazmış,” demiş, o da anneme gidip sitemlerini bildirmiş, “Ben hiçbir zaman hizmetçilik yapmadım, oğlun beni öyle yazmış,” demiş.

Verdiğim örnekler ilk yıllarda başıma geldi, sonra akıllandım.

Sonuçta öykü kedi gibiydi, sen onu okşamak istediğin zaman değil de, o kendini sevdirmek istediği zaman yanına geliyordu.

YAZMA SIKINTISI

Yazınsal türlerde yazmak, bir huzursuzluğun, iç çatışmanın sonucu olduğundan, bu türden yazmanın özünde sıkıntı vardır. Seni arkadaşlarından, günlük yaşamdan koparıp onunla baş başa kalmaya zorlayan, içinde büyüttüğün sana çok benzeyen aynı zamanda çok yabancı biridir bu. Dost mudur, düşman mıdır bilemezsin ama onsuz da yapamazsın. Bir gün seni terk edeceğinden korkarsın. En iyisi onunla hiç tanışmamaktır. Beyninin rahmine o tohum düştüğünde hiçbir şeyin farkında değilsindir daha. Kişiden kişiye değişen hamilelik sürecinden sonra canavar doğar. Artık kurtulman mümkün değildir. Seni kanatmak için vardır. Onunla baş başa kaldığında seni içdenizinin derinliklerine çeker. Girmek istemediğin odaların anahtarlarını uzatırken kışkırtıcıdır. Hatta dayatıcıdır. Unutmak istediklerini, karga sürüleri gibi başının üstünde toplayan odur. Öylesine köşeye sıkışırsın ki, “Tamam,” dersin, “teslim oluyorum.” O zaman içindeki canavar senin yerine geçer, sen olur ve tepende dönüp duran kargaları dağıtmak için şehvetle yazar. Bu buluşma “muhteşem bir tufan”dır.

Yazmak, kendi sesini aramanın serüvenidir. Önceleri, kafanın içinde dönüp duran seslerin çoğu başkalarınındır. Sevdiğin, etkilendiğin yazarların gölgesi ister istemez yazdıklarının üzerine düşer. Okuma alanın genişledikçe bütün bunların sentezinden yavaş yavaş kendi sesini fark edersin. Arayış başlamıştır. Rüyalardakine benzer bir durumla karşı karşıyasındır. Kendi sesine yaklaştığını sandığın anda onun ne kadar uzağa kaçtığını hissedersin. İşte bu noktada rakiplerinin başka yazarlar değil, kendin olduğunu anlaman için bir fırsat çıkmıştır önüne. Bunu değerlendirebilirsen sesinin peşine takılıp yeni ülkeler keşfeden bir gezgin gibi keyifli bir yolculuğa çıkarsın. Fark edemezsen, sürekli kendini başkalarıyla kıyaslayıp kıskanarak yaşamını cehenneme çevirirsin. Çok sevdiğin yazarlardan ayrılıyorsan, onlar gibi kendi sesinin peşine düştüğün içindir; hâlâ birilerine benziyorsan bu yolculuk henüz başlamamış demektir.

Yazma eylemim ile haytalık arasında sıkı bir bağ var. Kendime ait dünyadaki disiplinsizliğime bayılıyorum; bir amirim yok ve zamana karşı yarışmıyorum. Yine de, bir öykünün oluşma aşamasında gergin ve huzursuz olurum. Yalnız kalmam gereken anlarda, yani içimdeki ikinci kişi yerime geçmek için sabırsızlanırken yalnız kalamıyorsam huzursuzluğum iyice dışa vurur. Gözümün önünde yinelenen görüntüleri, yüzleri, konuşmaları bir an önce yazmak isterim. Bunlar, derli toplu bir öyküden çok, onu var edecek dağınık parçalardır. Burada söz konusu olan sıkıntı değil, huzursuzluktur.

Ona dönüştüğünde başka biri olursun. Bunu bir tek sen bilirsin. Çalışırken görseler belki aradaki farkı anlarlar. Ama bu mümkün değildir, çünkü kimlik değişiminin tek koşulu yalnız olmaktır.

Kâğıt, kalem ve ben, çok sık bir araya gelen dostlar değiliz. Her gün iç disiplinin getirdiği kararlılıkla masanın başına oturup çalışan yazarları hep kıskanmışımdır. Kafasında bir romanı ya da öyküyü taşıyan ama uygun ortamı, koşulları, zamanı bulamamaktan yakınan yazarları da kıskanmışımdır.

Boş beyaz bir kâğıt, ressamın tuvali gibidir benim için; hiçbir köşesi boş bırakılmayacak biçimde doldurulması gereken kutsal, davetkâr bir alan. Bilinçaltında süren hazırlıklar, günlük yaşamdaki etkilenmeler, çağrışımlar dışa vuracağı zaman, yalnız kalabileceğim mekân dışında ilk gereksinim duyduğum nesneler, kâğıt ve kalemdir. Ne zaman geleceği belli olmayan, yazılmadığında unutulabilecek izlenimlerimi not ettiğim küçük bir defter ve kalemi yanımdan hiç eksik etmem.

Kâğıtlara olan düşkünlüğüm, tutumluluğun ötesinde cimriliğe uzanır. Bir yüzü dolu olan kâğıtlarla daha sıcak ilişki kurarım da, temiz bir kâğıdı, henüz olgunlaşmamış, yazıp bozacağım, satır aralarına notlar düşeceğim cümlelerle harcamaya kıyamam. Boş bir kâğıt, sözcükler, desenler, renklerle her türlü büyüye açıktır. Bu yüzeyleri ziyan etmek istemem.

Öykülerim, bir yüzü dolu kâğıtların arkasına ya da eski defterlerin boş sayfalarına doğmuştur. Kalemaçacağında ucunu sivrilttiğim kurşunkalemlerimle yazmayı severim. Bazen canavar öyle hassaslaşır ki, 0,5-0,7 ya da 0,9 uçlu kalemle yazmamı ister. Kalem konusunda bütün önlemlerim tamamdır. “Peki,” derim canavara, istediğini alırım. Bazen o kadar kaprisli olur ki, tek bir cümle bile yazmama izin vermez. Beni, çağırdığı masanın başında umarsız bırakır ve geldiği gibi çekip gider.

Kâğıtla aramdaki sevgi-saygı ilişkisini abartılı buluyorum. Bir gün doğrudan boş beyaz bir kâğıda yazmaya başlayabilecek miyim, bilmiyorum.

Yazma sıkıntısı tek boyutlu değil. Ne olursa olsun, sıkıntıların en güzeli.

BAŞKA TÜRLÜ BİR SIKINTI

Sadece bir kez konuştuk telefonda. Annemi aramıştım. “Alo,” diyen yabancı erkek sesini duyunca duraksadım. “Yanlış oldu galiba,” dedim. “Kimi aramıştınız?” dedi yabancı sesin sahibi. “Mustafa Kavukçu’nun evini,” dedim. “Doğru,” dedi. Karşımdaki babamdı. Tanıyamamıştım. Bir ses telefonda bu kadar mı değişirdi?

Yabancı olan yalnızca sesi miydi, diye çok düşündüm sonraları. Pek konuşmazdık ki. Çocukluğum boyunca yapacağım her şeyin onayı, annemin aracılığıyla alınırdı. Kafka’nın Şato romanını okuduğumda orada bir türlü ortaya çıkmayan ama varlığını güçlü bir biçimde duyumsatan Klamm’ı babama benzetmiştim. Bu mesafeli duruşu, otoritesini korumak için kuşandığı bir zırh gibiydi. O yüzden benimle ve kardeşlerimle senlibenli olamadı. Dükkân komşumuz saraç Selahattin’in oğluyla (benden iki yaş küçüktü) konuşmalarını, şakalaşmalarını, ona takılmalarını, daha doğrusu ona bir yetişkinmiş gibi davranmasını kıskanırdım. Çocuklarıyla arkadaşıymış gibi konuşan babalara nasıl da özenirdim.

Birbirimizi tanımaya zamanımız olmadı. Babamla diyalog kurabildiğim kısa bir dönem, üniversite yıllarımdır. Zaman zaman günlük politika üzerine kısa sohbetler ederdik.

Resim yaptığım yıllarda bunu yok sayan bir duruşu vardı. Bu bir ilgisizlik miydi, yaptıklarımı ciddiye mi almıyordu, bilmiyordum. Oysa ben ne düşündüğünü çok merak ediyordum. Üniversitede jeofizik mühendisliği bölümüne girdiğimde de bununla ilgili bir şey sormamıştı; okulu bitirince hangi alanda çalışacaktım, nasıl bir işim olacaktı?.. Bir baba bunları merak etmez miydi? Ediyorsa da anneme soruyordu herhalde. Yazdıklarımı, kitaplarımı (sağlığında üç kitabım yayımlanmıştı) neden yok saydığını anlamaya çalıştım hep. Evimizdeki tek kitap, üzeri işlemeli kumaş kabında duvara asılı duran, Ramazan aylarında annemin başörtüsü bağlayıp dudaklarını kıpırdatarak okuduğu Kuran’dı. İkincisi ise ilkokula başladığımda getirdiğim Alfabe oldu. Gazete de girmezdi evimize. Babam, meraklısı olduğu pehlivan tefrikalarını çarşıdaki dükkân komşusunun aldığı Tercüman gazetesinden okurdu. Annem de Hürriyet’te çıkan çizgi bant Dedektif Nik’in takipçisiydi. Her ikindi sonrası, mahalle kahvesini işleten akrabamız Sabit Abi’den gazeteyi isteyip eve getirir –bu arada ben de ilgiyle okuyordum– sonra geri götürürdüm.

1987 yılında Yaşar Nabi Nayır Öykü Ödülü’nü kazandığımda birkaç gazetenin kültür ve sanat sayfasında küçük bir haber çıkmıştı. Babamın dükkân komşularından biri, haberi görünce gazeteyi götürüp göstermiş. Akşamına evde söz etmiş olmalı ki bunu annem anlatmıştı. Ama bana bir şey demedi.

Babam, ölümünden bir süre önce sarılık olmuştu. Ziyaretine gittiğimde, oturma odamızdaki sedirin üzerinde yatıyordu. Yol boyunca endişeliydim. Onu nasıl bulacağımı merak ediyordum. Yüzü, gözakları sarıydı. Bunun dışında iyiydi. Annem, baştan pek önemsemediği için hemen haber vermemişti. Başucundaki yastıkta yeni yayımlanmış öykü kitabım (anneme ve babama imzalayarak göndermiştim) Patika duruyordu. Bir ara, annemin odadan çıkışını fırsat bilip ben de peşi sıra gittim. Merak ediyordum. Hem de çok merak ediyordum. Kitabımı okumuş muydu. Annem, “Okuyor,” dedi. Nasıl olmuştu acaba? Annem mi kitabı getirip vermişti, yoksa babam mı istemişti? “Peki, bir şey söyledi mi?” diye sordum. Bir şey söylememiş. Beklediğim, bir değerlendirme ya da yorum değildi. Yazdıklarımdan ötürü beni ahlaki açıdan yargılamasından korkuyordum. Onu incitecek bir şey anlatmadığımdan emindim ama otosansür böyle bir şeydi işte. İlk kitabım Pazar Güneşi’nde gerçek ad kullanmam annemi üzmüştü örneğin. Benzer bir durum Uzak Noktalara Doğru kitabımda Ercü karakteri nedeniyle karşıma çıkmıştı. Bu kaygı peşimi bırakmayacak, beni hep izleyecekti. Yakın çevremin yazdıklarım hakkında ne düşündüğünü bilmiyordum.

Odaya döndüğümüzde kitap, yastığın üzerinde değildi. Babam onu saklamıştı.

Dört yıl sonra babam yanı başımda, gözlerimin önünde öldü. Kardeşlerime ve en yakınlarıma haber vermek de bana düştü. Ama asıl önemlisi, “yazma sıkıntısı” dediğim ve “yazma sıkıntısı” şemsiyesinin çok dışına çıkan o ânı yaşamamdı. O güne dek yazdıklarımla ilgili tek bir söz etmemiş olan amcam, önüme bir kâğıt koyup kalem uzatmıştı. “Sala metnini sen yaz,” demişti, “ne de olsa yazarsın.”

ÖYKÜ DEKORU

Cemil Küçükfilibe ile arkadaşlığımız lise yıllarına uzanıyor. 1983 yılında ODTÜ’nün gecikmiş öğrencilerinden biriydi. Genellikle cuma akşamları Demirlibahçe’de kirada oturduğumuz sobalı daireye geliyordu ve hafta sonunu birlikte geçiriyorduk. İstavrit ya da hamsi tava, salata değişmez mönümüzdü. Soframızı Güzel Marmara şarabı şenlendiriyordu. İlk kitabım Pazar Güneşi’ni Yaba Yayınları basacaktı. Onun heyecanını yaşıyorduk. Kapağını, Cemil’in tasarlamasını çok istiyordum. Yayıncım için bir sorun yoktu. Ancak kapak en çok iki renk olabileceğinden (en azı neydi ki) ona göre tasarlamamızı söyledi. Ayrıca kitabım ofset değil, devrini çoktan tamamlamış tipo basılacaktı. Yayınevi, maliyeti düşürmek için elinden geleni yapıyordu. Beni kayırdığı kesindi; çünkü kitabın bütün giderleri bana aitti. Kitap satıldıkça da onları bir bir geri alacaktım. Ne güzel bir düştü.

Pazar Güneşi’nin kapağı için bir cumartesi gecesi sabaha kadar çalışmıştı. Sürekli kusur buluyor, çizdiklerini beğenmiyordu. O gece ne çok şarap içmiştik. İlk kitabımın yayımlanma serüveni ve sonrası benim için bir masal gibidir.

Cemil, Bursa’da yaşıyor. 2003 yılını uğurlamak için eşi İnci’yle birlikte Ankara’ya gelmişlerdi. Onu bir öykü karakterine dönüştürdüğüm “O Kadın Fatma Girik Değil” öyküm ve Başkasının Rüyaları kitabım henüz yazılmamıştı. Desenlerinin yer aldığı Nolya da, Mimoza’da Elli Gram da çok daha sonra çıkacaktı.

Uzun süredir görüşmemiştik. 2004 yılını birlikte karşılayacağız. Çocuksu bir heyecanla beklemiştim. Hiçbir şey getirmeyin, dememize karşın sığınakta günlerce kalabileceğimiz kadar