Can Yayınları 1981

Sevda Sokağı Komedyası, Halide Edib Adıvar © 2011, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1971, Atlas Kitabevi Can Yayınları’nda 1. basım: Haziran 2011 E-kitap 1. sürüm Ekim 2014, İstanbul Haziran 2011 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayanlar: Mehmet Kalpaklı - Neslihan Demirkol Sönmez

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 978-975-07-2396-4

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

HALİDE EDİB ADIVAR

SEVDA SOKAĞI
KOMEDYASI

ROMAN

Halide Edib Adıvar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Sinekli Bakkal, 2007

Ateşten Gömlek, 2007

Vurun Kahpeye, 2007

Handan, 2007

Mor Salkımlı Ev, 2007

Türk’ün Ateşle İmtihanı, 2007

Son Eseri, 2008

Yolpalas Cinayeti, 2008

Tatarcık, 2009

Türkiye’de Şark-Garp ve Amerikan Tesirleri, 2009

Kalp Ağrısı, 2010

Zeyno’nun Oğlu, 2010

Âkile Hanım Sokağı, 2010

Çaresaz, 2011

HALİDE EDİB ADIVAR, 1884’te İstanbul’da doğdu. Üsküdar Amerikan Kız Koleji’nde okudu. 1908’de gazetelere yazmaya başladığı kadın haklarıyla ilgili yazılardan ötürü gericilerin düşmanlığını kazandı. 31 Mart Ayaklanması’nda, bir süre için Mısır’a kaçmak zorunda kaldı. 1909’dan sonra eğitim alanında görev alarak öğretmenlik, müfettişlik yaptı. Balkan Savaşı yıllarında hastanelerde çalıştı. 1919’da Sultanahmet Meydanı’nda, İzmir’in işgalini protesto mitinginde etkili bir konuşma yaptı. 1920’de Anadolu’ya kaçarak Kurtuluş Savaşı’na katıldı. Kendisine önce onbaşı, sonra üstçavuş rütbesi verildi. Savaşı izleyen yıllarda Cumhuriyet Halk Fırkası’yla siyasal görüş ayrılığına düştü. 1917’de evlendiği ikinci kocası Adnan Adıvar’la birlikte Türkiye’den ayrıldı. 1939’a kadar dış ülkelerde yaşadı. O yıllarda konferanslar vermek üzere ABD’ye ve Mahatma Gandi tarafından Hindistan’a çağrıldı. 1939’da İstanbul’a dönen Adıvar, 1940’ta İstanbul Üniversitesi’nde İngiliz Filolojisi Kürsüsü Başkanı oldu, 1950’de Demokrat Parti listesinden bağımsız milletvekili seçildi. 1954’te istifa ederek evine çekildi ve 1964’te öldü.

Sunuş

Cumhuriyet’in ilk yıllarında, İstanbul’un bir sokağından yaşama dair bir kesit...

Halide Edib’in ilk olarak Cumhuriyet gazetesinde 17 Nisan-20 Mayıs 1959 arasında tefrika olarak yayımlanan bu romanı, yazarın sağlığında hiç kitaplaştırılmamıştı. Kitap olarak ilk baskısı 1971 yılında Döner Ayna ile birlikte yapılan bu küçük romanı baskıya hazırlarken 1959 yılında yapılan tefrikayı esas aldık. Gerekli gördüğümüz yerlerde, günümüz okuruna kolaylık olması açısından bazı kelimelerin anlamlarını dipnot olarak verdik.

Abdülhamid devrinden Cumhuriyet’e uzanan bir süreçte geçen olaylardan oluşan roman, tıpkı yazarın Yolpalas Cinayeti, Sonsuz Panayır, Döner Ayna, Kerim Usta’nın Oğlu romanlarında olduğu gibi, Kurtuluş Savaşı yıllarında yakından tanıma imkânı bulduğu Anadolu köylülerinin Cumhuriyet’le birlikte göç ettikleri büyük şehirde yaşadıkları geleneksel değerler ile günün değerleri arasındaki çatışmaları canlı bir şekilde aksettirir. Sevda Sokağı Komedyası bir bakıma, toplumda yaşanan sosyal ve psikolojik değişmenin romanıdır.

MEHMET KALPAKLI

BİRİNCİ KISIM

1Köy yangını

Gerçi hikâyenin ismi bir komedi hissi veriyor, başlangıcında kısa bir facia havası esiyor ama bu roman ne facia ne de komedidir. Maamâfih1, her facianın zaman zaman komik anları olduğu gibi, her komedinin de sizi kahkahalarla güldürdüğü zaman dahi ardında gizli gözyaşları olabilir. Orta Anadolu’daki yangın, Fildurağı denilen küçük köyde olmuştur. Kim bilir bu yangın olmasa, belki bu hikâye de olamazdı. Fildurağı, bir yayla eteğinde küçük bir ormanın yanındaydı. Karşısındaki Deveci köyü ile aralarında ufacık, fakat sevimli bir dere vardı. İki tarafı salkım söğütlerle örtülü idi.

Deve neyse ama fil ismi bu yerde nasıl meydana çıkmıştı? Bunu bilmek mümkün değildi. Bu karşı karşıya duran iki küçük köyün ikisi de otuz veya kırk evden ibaretti. Deve ve fil isimleri taşıyan bu köycükler, belki çok eski zamanlardaki bir Arap istilâsından sonra meydana çıkmıştı. Fakat bunu hiçbir köylü bilmezdi. Bu iki köy çok geniş, kapalı ve yüksek bir tepeye varan yaylanın eteğindeydiler. Ormanda bir hayli ceviz ve fındık ağacı vardı. Bunları umumiyetle2 çocuklar toplar, bir kısmını da oradan geçen bir kervana veya bir şahsa satarlardı. Yaylada bu iki köye ait bir hayli hayvan sürüleri güdülürdü. Bunlara daha fazla büyükler çobanlık eder; kaz, ördek, tavuk gibi kümes hayvanlarını ise çocuklar güderdi. Bunlar daima derenin kenarında birleşirlerdi. Erkek çocuklar, daha erken çobanlığa, yahut tarlaya gittikleri için dere kenarındaki ekseriyeti kızlar teşkil eder, kendilerinden küçük olan erkek çocuklarına hükmederlerdi.

Bu ıssız ve geniş boşlukta karşı karşıya duran bu iki köy halkı, garip olarak birbirlerine düşman değilseler bile, pek de dost sayılmazlardı. Belki aralarında şimdi hafızalarından silinmiş olan bir kan davası, belki tarla meseleleri ve biraz da kıskançlık olabilirdi. Fakat bu his, dere kenarındaki çocuklara hiç de işlememişti. Bu köyler bazan birbirlerini düğünlerine çağırırlar ve herhangisinden bir cenaze çıkarsa, öteki köy halkı derhal yaylanın tepesine doğru olan küçük mezarlığa giden cemaate katılırlardı. Bir gün hava henüz ağarırken, Fildurağı’ndan görülmedik bir duman yükselmeye başladı. Develi köyünde bunun farkına ancak sabah namazına kalkmış bir iki erkek köylü vardılar. Önce sebebini anlayamadılar ama biraz sonra alevler yükselmeye başlayınca gözleri açıldı. Mutlak orman yanıyordu. Fakat çok geçmeden köyün kendisinin yanmakta olduğunu anladılar. Damlardan ateş fışkırmaya, heyecan ve korku içinde koşuşan, bağrışan bir kalabalığın sesleri gelmeye başladı. Erkekler, birbirlerine seslendi. Dereyi geçip yardıma gitmeye karar verdiler. Bunların başında Develi köyünün çok saydığı Mehmet Çardakçı bulunuyordu. Malûm ya, köylü pek çabuk harekete geçmez, onları toplayıp gidinceye kadar Fildurağı köyünü bir alev deryası basmıştı. Köyde tutuşmamış ev kalmamıştı. Kadınlar evlerin alt katlarından yataklarını, kaplarını kacaklarını atıyorlardı. Sokak, bir kıyamet yerini andırıyordu. Bilhassa kadınlar haykırıyor, koşuyor; erkekler ise ellerinde kova, şaşkın şaşkın bakınıyorlardı. Köyü kurtarmak imkânı kalmamıştı. Hattâ köylülerin bir haylisi de uykuda oldukları için yangında yanmışlardı.

Çardakçı, bu kıyamet ortasında bir beşik gördü. İçinde küçük bir yavru, ciyak ciyak bağırıyordu. Hemen çocuğu yakaladı, kollarının arasına aldı. Koşuşanların hepsine çocuğu gösterdi. Hiçbirinin çocuğu değildi. Hattâ kimin olduğunu bile bilmiyorlardı. Her hâlde yavrunun annesi, babası yanmış, çocuk da nasılsa bir komşu tarafından kurtarılarak sokağa bırakılmıştı. Artık kimsenin evi, barkı kalmamıştı. Onun için herkes kendi çocukları ve dertleriyle meşgul idi. Köyden kim kurtulmuşsa yaylaya doğru gidiyordu. Erkekler, ağaçlığın bir kısmını kurtarabilmişlerdi.

Çardakçı, kucağında viyak viyak bağıran zavallı yavruyla dereyi yavaş yavaş ve dikkatle geçerek Deveci köyüne döndü. Evet, bu yavruyu ancak bu köyden biri alabilirdi. Karısını kandırabilirse, onu kendisi evlât edinmeye karar vermişti. Mehmet Çardakçı’nın hiç kızı olmamıştı. Bu da nereden geldiği belli olmayan bu yavrucağa karşı Çardakçı’da şuuraltı bir koruma ve muhabbet hissi uyandırmıştı.

Gökte artan ışık, yavrunun yüzüne vurunca iki koyu renk, canlı fındık gibi küçük göz, şımarıklık alâmeti3 olabilecek dolgun ağız açıldı ve Çardakçı’ya güldü. Deveci köyünden yardıma koşanlar, hep yerlerine dönmüşlerdi. Kadınlar, dar sokakta durmuş, bir önceki faciayı münakaşa ediyorlardı4. Bir kısmı da ev işlerine bakmak için acele dönmüştü. Çardakçı’nın karısı Satı, meydanlarda yoktu. Esasen onların evleri köyün sokağından hayli ilerdeydi; küçük bir çiftlikti. Mehmet Çardakçı, adımlarını sıklaştırarak dar sokağı geçti, yaylaya doğru yürüdü. Bu çiftlik yavrusu üç neslin gücü, zahmet ve emeği ile kurulmuştu. Dört tarafı tepeden indirilmiş taşlarla yapılmış iptidaî5 bir duvarla çevriliydi. İçinde iki geniş ahır, derme çatma bir odunluk ve sair malzeme konulacak binacıklar, bir köşesinde de üç odalı bir ev vardı. Evin bir odası aynı zamanda mutfak olarak kullanılıyordu.

Çardakçı’nın biri on beş, biri on iki yaşlarındaki oğulları Ahmet’le Veli, hem sürüleri, hem kümes hayvanlarını almış çıkarmışlardı. Karısı Satı, kolları sıvalı ve “Fildurağı çöle gider, Devecioğlu köyü yerinde kalır” diye bir türkü uydurmuş, mırıldanıyordu. Kocasının ayak sesini duyunca dışarı fırladı ve onun kolları arasındaki canlı bohçaya eğildi. Yavrucak galiba acıkmıştı, dudakları büzülmüş ağlıyor, o fındık gözlerinden yaşlar akıyordu:

— Bu nereden geliyor? Kimin çocuğu, Memet?

— Bilmiyon valla, yanan ailelerden olacak. Kimse tanımadı. Yerden aldım gettim. Ne diceniz?

— Alacağız Memet, o da guzular gibi büyür, bizim işimize yarar.

Bunu söyledikten sonra yavruyu içeri aldı, kundağını çözdü, soydu, bir havluya sararak minderin üstüne bıraktı. Sonra bir kâse süt getirerek kaşıkla bangır bangır bağıran dudakların arasına dökmeye başladı.

Yavru ağzını şapırdatarak sütü içti. Islak ve kirli bezlerden temiz bir havluya geçmenin zevki içinde fındık gözleri kapandı, uyudu.

— Kaç kişi yanmış, Memet?

— Valla bilmiyon ki. Geri kalanların hepsi yaylaya gitti.

— Adını biz koyak, olmaz mı? Ne koyak?

— Ne istersen.

— Emine diye, olmaz mı?

İşte bu meçhul yavrucağın Fildurağı’ndan Deveci köyüne geçmesi ve Çardakçılar’ın bir nevi evlâtlığı olmaya başlaması böyle oldu. Yavrucak orada mutfağın bir köşesinde bir hayvan yavrusu gibi büyüdü. Karı-koca Emine’yi korurlar, ihtiyaçlarını temin ederlerdi. Ona karşı içlerinden hayli derin bir alâka duyarlardı. Fakat oğulları için o, ahırda doğmuş ve büyümüş bir kuzudan farklı değildi. Bu hâdiseden beş altı yıl sonra kız kaz, ördek ve diğer kümes hayvanlarına çobanlık eden küçük bir kafileye katıldı. Hayvanları daima biraz yaylaya doğru götürdükten sonra acele acele dere kenarına gelirdi. Fakat daima küçük sokağa dalar, sağa sola bakınırdı.

Deveci köylüleri onunla –yangından sonraki günler dışında– hiç meşgul olmamışlardı. Çardakçılar’ın evinde büyüyen bir mahlûktu –Emine’nin biraz da tombulluğu köyde görülmemiş bir derecede olduğu için– onu görünce şöyle bir gülümserlerdi. Emine onlarla konuşmak isterse de iş güç sahibi kadınlar aldırmazlardı. Hâlbuki Emine, köyün üst tarafında, küçük de olsa yine bir çiftlikte yaşadığı için onlara karşı içinde bir üstünlük duygusu taşırdı. Bu duyguyu dışarıya vurabilmek fırsatını ona dere kenarındaki çocuklar verdiler. Emine, belki şişmanlığından, hiç iş görmek istemediği için bütün işlerini etrafındakilere gördürür, kendisi ise oturduğu yerde etrafını seyreder yahut gözlerini kapayıp horuldayarak tatlı tatlı uyurdu.

Emine bütün oğlan kaz çobanlarını avucunun içine almıştı. Kendi sürülerini onlara güttürürdü. Kızların da yüzlerine güler, onları kendisine bağlamaya çalışırdı. Tek işi yaz günleri sahiden fil ayağı gibi düz tabanlarını suya sokmak ve günde birkaç defa yıkanmaktı. Kız arkadaşları onu sevmezlerdi. Ona Fildurağı’ndan geldiği için “Filin Kızı” derlerdi. O da: “Yoo, ben Deveci köyündenim, babam çiftlik sahibi!” diye kısa boynunu kırarak kıvırcık kara saçlarını sallayarak karşılık verirdi.

Emine’nin koyu kırmızı fırlak, isterseniz aç gözlü, isterseniz hırçın diyebileceğiniz dudaklarının mânâsı bütün varlığının köklerini ifade ederdi. Kız arkadaşlarının bazan yanlarında getirdikleri iki üç yaşlarındaki çocuklara, onlardan başka da bütün yavru mahlûkata düşkünlüğü vardı. Bunu oldukça hayvanî bir şekilde ifade eder, yani çocukları kollarının arasında sıkar, ötelerini berilerini lezzetli bir şeymiş gibi ısırırdı. Onun için küçükler ve yavrular yanından kaçtıkları gibi, büyükler de bütün yüze gülücülüğüne rağmen samimi bir arkadaşlık ve sevgiyle ona yaklaşmazlar, ondan çekinirlerdi. Bundan başka onları birbirlerine katacak mânâlı sözler ve fitneliklerde de eşsizdi. Fakat hakikaten sevdiği bir şey vardı: O da tabiat idi. Mavi göğe, üstünde uçuşan rengârenk bulutlara, ovada, dere kenarında dalları su üstünde sallanan salkımlara, akan suya hattâ içindeki taşlara bile kendisinin de anlayamayacağı bir düşkünlük ve hayranlıkla bağlıydı. İşte belki hiçbir karşılık beklemeyen, hesaba bağlanmayan sevgiyi bunlara karşı duyardı.

Akşamları Çardakçı’nın dizlerinin dibinde yuvarlanması, Satı’nın beline sarılması mutlak bir hesaba bağlıydı. Yemek, uyumak, işini başkalarına gördürmek, etrafından ne koparabilirse koparmak onun hâkim vasıflarındandı.

Bu günler, Abdülhamid’in son yıllarına yani hayli eski bir zamana aittir.

Bir gün dere kenarında piliçlerin arasında oynarken, oradan at üstünde, kıyafetinde köy ile İstanbul’u birbirine karıştıran orta yaşlı bir adam geçti. Bu çocuk ve yavru kalabalığının önünde durdu. Attan indi, çocukları çarşıdan koyun alacakmış gibi bir bir gözden geçirdikten sonra parlak kara gözlü tombul Emine’nin önünde durdu, kuvvetli elleriyle kızı kendine çektikten sonra saçlarının dibini bit ayıklıyormuş gibi yokladı. Çocukların hepsi bir ağızdan sordular:

— Ne yapiyon ağam?

— İstanbul’a bir besleme götüreceğim, kel olmasın diye bakıyorum. Bunun saçlarının dibi temiz (gülerek), suratı da uygun. Anası babası var mı?

Emine’nin yüreği İstanbul ismini işitir işitmez hopladı. Çünkü bütün köylüler ve Çardakçı ailesi İstanbul’dan ulaşılmaz bir cennetmiş gibi bahsederlerdi. Emine yerinden sıçradı, adamın ellerini yakaladı, tekrar tekrar öptü.

— Hadi hemen gidek ağam.

— Anan baban nerede ki?

Emine baktığı kümes mahlûkatını unutarak adamın elini yakaladı, onu çiftliğe doğru sürükledi:

— Gel ağam, seni götüreyim.

Mavi poturlu, kırmızı fesli adam gülerek bir elinde atın yuları, bir eli Emine’nin tombul elinde, çiftliğe gitti. Çardakçı, karısı mutfak kapısının önünde duruyorlardı. Bu adamın geldiğini görünce biraz şaşırdılar.

— Hoş geldin ağam, hayır ola!

Adamın kolları biraz gurur ile yükseldi;

— Ben Padişah’ın Kilercibaşısı Hamdullah Bey’in aşçıbaşısıyım. Köyüm biraz uzakta, her yıl izinli gelirim ve onlara besleme lâzım olursa, seçer, iletirim. Bu gızı beğendim.

Sesleri duyarak dışarıya çıkmış olan Çardakçı’nın iki oğlu biraz imrenme, biraz da memnuniyetle bağırdılar:

— Hemen al, ilet. Helâl olsun!

Çardakçı’nın karısına döndü, biraz mütereddit görünüyordu:

— Senin bir diyeceğin var mı bacım? Bu öyle bir nimet ki.

Oğulları analarının omuzlarını yakaladılar:

— Anamızın diyeceği yoh; hemen al, ilet, dediler.

Satı içeride küçük bir bohça hazırladı, getirdi. On dakika sonra Emine aşçıbaşının atı üstünde, kolları aşçıbaşıya sıkı sıkıya sarılmış, kendini kurtarıp büyütmüşlerin ellerini bile öpmeden, küçük çiftlikten ayrıldı. Sâde6 dere kenarından geçerken kız arkadaşlarına gururla seslendi:

— Ben padişahın sarayına gidiyorum.

— Ya senin kaz sürüsünü nideceğiz?

— Ne diyim ben? Çiftliğe iletin...

Cevap beklemeden at koşmaya başladı. Emine de Deveci köyünü bir dakika sonra arkada bıraktı, gözleri gökte ve geniş ovada, tombul kolları aşçıbaşıya sarılı, gözden kayboldu.

1. Bununla birlikte.

2. Genellikle.

3. Belirtisi.

4. Tartışıyorlardı.

5. Basit.

6. Sadece.

2İstanbul’a gidiş

Emine’nin hâfızasının çocukluk kısmına ait en silik safha bu İstanbul’a gidiş tarafıdır. Birkaç köy geçmişler, bir gece bir kasabada aşçıbaşının bildiği bir dükkânın arkasında uyumuşlar, nihayet heybeler hediyelerle dolu olarak, Emine’nin adını hatırlayamadığı bir Karadeniz iskelesinden vapura binmişlerdi. Geceyi güvertede geçirdiler. Aşçıbaşı heybesini başının altına koyup uzanır uzanmaz uyudu. Mehtap vardı. Emine’nin gözü soluk mavi gökteki yuvarlak ve parlak tabiat lambasında başı demir parmaklığa dayalı, daldı. Tek hatırladığı şey, yanı başında bir battaniye üstüne uzanmış iki kadının ona verdikleri elma ve bir sürü sual7 sormalarıydı. Uyku arasında kendisinin olduğunu bile fark edemediği bir sesle “Ben çiftlik sahibi ağa kızıyım... Ben padişahın sarayına gidiyorum” demesidir.

Güneş doğarken vapur, Boğaz’a giriyordu. Herkes bohçasını toplamış, demir parmaklığa dayanmıştı. Ufuktan yuvarlak bir ateş levhası yükseliyor, altında su kıvrıntıları renk renk oluyordu. Kilyos’u geçtikten sonra iki taraftaki muhteşem yalıları, hele sarayları seyrederken, farkında olmayarak yuvarlak dudaklarının arasından sular akıyordu. Vapur, İstanbul tarafında durdu. Aşçıbaşı heybeleri yüklendi, kızı da sürükleyerek köprüyü geçti. Köprü ona bir mucize gibi geldi. Galata tarafında aşçıbaşı atlı bir araba tuttu. Nişantaşı’na doğru yol aldılar. Evet, küçük Emine için bu, bir mucizeydi... Ağzının suları mütemadiyen8 akıyor, fındık gözleri evlerinden fırlamış sağını solunu seyrediyordu. Çok heyecanlıydı. Boğaz’ın kıyısındaki, sarayların birine niçin inmediklerini merak ediyordu.

— Hani saraya gidiyorduk emce? Niçin denizin gıyısında durup inmedik?

— Saray, sâde su üstünde mi olur gız?

Nihayet Nişantaşı‘nda saray mensuplarının oturduğu muazzam binaların birinin önünde durdular. Soldaki büyük binaya bir bahçe duvarındaki kapıdan girdiler. İçerisi, birinci bahçe, solda harem, sağ tarafta selâmlık. Sıra ile muazzam bir ahır, mutfak ve mutfağın yanında hizmetkârlara mahsus bir daire.

Birinci bahçeye girince karşıda, büyük, yüksek bir duvar göze çarpıyordu. Haremin kapısı birinci bahçeye açılırdı. Burada birtakım adamlar dolaşıyordu. Aşçıbaşı heybelerini oradan geçen bir aşçı yamağına bırakarak kızı harem dairesinin kapısına sürükledi.

Kapının iki kanadı da açıktı. İçeride büyük bir taşlık görünüyordu. Kapının eşiğinde uzun boylu, potinleri pırıl pırıl, fesinin püskülü bir yanda, harem ağası Dilâver Ağa ayakta duruyor, arkasında genç yaşta bir hayli hizmetkâr, on beşinden yirmisine kadar bir sürü besleme, merakla bakıyor. Dilâver Ağa elindeki, ucunun inceliği kamçıyı andıran bir değneği pantolonuna vuruyordu. Galiba aşçıbaşının getirdiği yeni beslemeyi pencereden gören kızlar taşlıkta toplanmışlardı. Fakat, bu yavaş yavaş hareket hâlindeki değnek onları kapıya yaklaşmaktan men eden bir korkuluk gibiydi.

Dilâver Ağa haşmetle:

— Merhaba aşçıbaşı, bu yeni besleme mi?

— Kâhya Hanım’a teslim edeceğim, Hanımefendimizin eteğini öptürsün.

Bu cevabı, Dilâver Ağa’nın arkasından birdenbire görünen orta yaşlı, baş örtülü, eteği belinde bir kadın verdi:

— Hanımefendi şimdi saraydan gelecek, Kadınefendimiz çağırtmış, araba yollamış, aceleyle gitti.

Emine, aşçıbaşının beline dokunarak ağzını iki eliyle kapayıp yavaşça fısıldadı:

— Gadınefendi ne demek oliyo ki?

— Padişahın garısı.

— Ha!.. Dişi padişah desene...

Bu defa âdeta bağırmıştı. Arkadakiler gülmek istiyordu fakat Dilâver Ağa’nın değneği bacağına biraz kuvvetli vuruyor, hiç kimse ses çıkaramıyordu. İşte bu aralık sokaktan bir araba sesi geldi ve kapı vuruldu. Dilâver Ağa önde, arkadakiler de onu takip ederek kapıya koşuştular. Evet, muhteşem bir faytondan Hanımefendi’yi, yere atlayan seyis saygıyla indiriyordu.

Hanımefendi yaşmaklı feraceliydi. Dilâver Ağa başta, hepsi birden yerlere kadar eğildiler, etek öptüler. Aşçıbaşı ile Emine, arkada kalmışlardı. Kâhya Kadın, Emine’yi çekerek başını yere kadar eğdirip “etek öp!” dedi. Emine bu ipek feracenin eteğini öperken evlerinden fırlayan gözleri yukarıya kalkmıştı. Fakat Hanımefendi, Dilâver Ağa’nın söylediklerini dinlediği için, bu acayip yeni yüzün hususiyetlerine dikkat etmedi. Emine de, biraz kırgın, geri çekildi. Uzun boylu yaşmaklı kadının etrafını saranlar arasında Emine, sâdece yaşmağın altındaki yeşil hotozu görüyordu. Bütün bunlardan Emine bir şey anlayamadı. Onun için gözleri bu bahçeden, arkadaki harem bahçesine çevrildi. Duvarın ortasındaki çifte kapının biri aralıktı. Harem dairesinin de içeriden bir kapısı bu bahçeye açılırdı. Emine, aralık kapıdan harem bahçesine daldı. Önünde yemyeşil bir çardak vardı. Asmalardan üzüm salkımları sarkıyordu. Emine, bunlara saldırmayı düşünmekle beraber, gözleri fıldır fıldır bu harikulâde bahçenin her köşesini tarıyordu. Ne yüksek çamlar, ne kadar çeşitli yemiş ağaçları vardı! Hepsinin dallarında Emine’nin ağzını sulandıracak yemişler. Hele, o yükseklerde, kıpkırmızı yemişlerin yeşil yapraklar arasından âdeta ateşten birer top gibi sallanışı... Emine, nar ağacını ilk defa burada gördü. Bir taraf hep yeşil kümbetler üzerine dikilmiş binbir renkli çiçeklerle dolu. Hele bunların ortasında, fıskiyeli, etrafı mermer kaplı kocaman havuz ve dört tarafında ağızlarından sular akan mermer arslanlar. Hele hareket hâlindeki suyun içinde yüzen o kırmızı balıklar... Birinci arslanın boynuna kollarını doladığı zaman bahçenin aşağısındaki alçak duvarın ortasından görünen manzara Emine’ye her şeyi unutturdu: Boğaçizi... Adalar... Emsali görülmemiş inhinâlı9 kıyıların ortasından akan, güneşin altında parıldıyan Boğaz’ın suları! Emine yutkundu, arslana sımsıkı sarıldı. Gözleri huşu ve vecd içinde, bu manzaraya daldı ve yavaş yavaş dizleri çözüldü, küçük başı arslanın omuzunda, uyudu. Horultusu iştiha ile hırlayan bir hayvan yavrusunun çıkardığı seslere benziyordu.

Bu arada, haremin çardak altındaki kapısı açıldı, bir besleme başı uzandı. Emine’yi görünce içeriye seslendi:

— Buraya kaçmış maskara!

Bu, Suzidil adlı en büyük beslemeydi. Emine’ye doğru geldi, kolundan yakaladı. Emine, birdenbire kapana tutulmuş bir fare gibi yerinden sıçradı.

— Hamam hazır, seni yıkayacağız. Haydi içeriye, çabuk!

Emine, Suzidil’i takip etti. İstanbul hamamının nasıl olacağını merak ediyordu. Bu hamam, hizmetçiler tarafındaki iki kurnalı bir hamamdı. Suzidil soyundu, onu da soydu. Entarisini, çamaşırlarını bir tarafa fırlatarak, bu köylü kızını bir güzel arındırdıktan sonra ona beslemelerin en küçüklerinden birinin çamaşırlarını ve entarisini giydirdi. Entari biraz uzun geldiğinden, eteğini beline soktu. Ayağına bir çift terlik verdikten ve başına bir yemeni bağladıktan sonra haremin hizmetçiler tarafındaki bir odasına götürdü.

Hizmetçilerle beslemelerin sayısı on beşten fazlaydı. İki büyük odada yatarlardı. Ayrıca, bir de yemek odaları vardı. Buradan taşlığa inilir, karşısındaki çifte merdivenlerden yukarıki daireye gidilirdi.

Emine, odanın penceresinden, iki ayvazın10 başlarında birer tabla, harem kapısına geldiklerini gördü. Bu tablaları iki hizmetçi aldı. Biri yukarıda Hanımefendi’ye, biri de hizmetçilerin kendi yemek odalarına geliyordu.

Suzidil, yanında üç tane daha küçük besleme ile yukarıya servis yapmaya gitti; ötekiler Kâhya Kadın’ın odasında bir sininin etrafında toplandılar. Aman Allah, kaç türlü yemek! Hem de börek, tatlı ve yemiş de beraber. Emine tıkındı, tıkındı, sofradan zor kalkarak uyuklamaya başladı. Fakat Kâhya Kadın, “Gözlerini aç, yukarıda misafir var, Hanımefendi belki seni görmek ister” diye onu sarstı.

Emine’nin gözleri fal taşı gibi açıldı. Onun hususiyetlerinden biri, en derin uykusunda bile en küçük bir sesi işitmesiydi. Bilhassa şimdi kafasında üst üste dizilen bir sürü sual işaretleri vardı. Bu kafa şimdi, sonsuz bir merakla hassas bir ses ahizesi oluvermişti.

Kâhya Kadın, onu tekrar sarstığı zaman iyice uyumuş olacaktı. Yukarıdaki yemek sona ermiş, Suzidil ve küçük yamakları, tepsi ve tabakları indirmişler, hattâ kahveleri bile Kâhya Kadın’ın odasının yanındaki bir nevi kahve ocağında hazırlamışlardı.

Kâhya Kadın’a Suzidil, elindeki kahve tepsisiyle giderken başını çevirmeden seslendi:

— Beyefendi ile Hanımefendi yemek yerlerken yalıdan Küçük Hanım ile Damat Bey de geldiler. Onlar yemeklerini yemişler; ama kahve içmemişler, onlara da kahve pişirdim. Hanımefendi, Beyefendi’ye yeni bir besleme geldiğini, ama nasıl şey olduğunu daha bilmediğini söyledi. Belki yukarıya çağırırlar, sen kızın yemenisini çıkar, saçlarını tara... Eğer isterlerse ben iner, onu alırım.

— Eğer isterlerse onu ben götürürüm.

Kâhya Kadın bunu söyledikten sonra Emine’yi önüne çekti, saçını başını düzeltmeye başladı. Yuvarlak kafasındaki kıvırcıklar, ensesinden aşağı ve kulaklarına, yanaklarına sarkıyordu. Emine, kendini duvardaki aynada görünce, dudakları sevinçten kabardı. Kâhya Kadın’ın gözüne girmek için birdenbire sokulgan ve hamarat oluvermişti.

Ne kadar da uzun sürdü bu kahve! Belki Hanımefendi onu çağırtmayacak. Küçük kalbi nasıl çarpıyor, kulakları nasıl merdivenden ayak sesleri bekliyordu. Her dakika ona bir yıl kadar uzun geliyordu. Fakat on, on beş dakika geçmeden Suzidil indi.

— Haydi, Hatice Hanım, Emine’yi götür, Küçük Hanım görmek istiyor. Eğer beğenirse o da aşçıbaşıya bir besleme ısmarlıyacakmış...

Kâhya Kadın onu peşine taktı, taşlığa indirdi, oradan da çifte merdivenlerden yukarıya doğru götürdü. Basamaklarda dar halılar vardı. Tırabzanlar, usta elinden çıkmıştı... Önce, üstüne geniş pencereler açılan bir sahanlığa, oradan da birinci katta bir geniş sofaya çıktılar. Oraya, yemek ve misafir odaları açılıyordu. O sofadan da gene çifte merdivenlerle Hanımefendi’nin ve Beyefendi’nin hususi dairelerine çıkılıyordu. Hanımefendi, yemekten sonra Boğaz’a bakan bir misafir odasında misafirleriyle kahve içtiği için oraya âdeta ayaklarının ucuna basarak gittiler. Kâhya Kadın kapının önünde terliklerini çıkarttı, elinden yakalayarak Emine’yi, ağır ezgi fıstıkî makam11 bir revişle12 odaya soktu.

Dört köşe kocaman bir oda, daha doğrusu bir salon. Kapıdan girince karşılarında pencerelerin önüne konmuş bir uzun minder gördüler. Beyaz örtülü, fakat rengârenk ipekli yastıklarla süslü idi. Minderin iki yanında ve karşısında kocaman koltuklar ile aralarında bazıları yaldızlı stil sandalyeler ve masalar.

Hanımefendi bir koltukta, arkasında saraya giderken giydiği yeşil atlas entari, hotozunun üstünde pırlanta iğneler... Göğsünde gene pırlanta bir gerdanlık, kulaklarında pırlanta küpeler, boynunun yarısına kadar iniyor. Dizinin üstünde duran elleri yüzüklerle dolu.

Damat Bey, setresinin düğmesi ilikli, kaynanasının yanında kemâl-i edeble13 oturuyordu. Küçük Hanım o devirde garplılaşmaya14 başlayan, yani ecnebi mürebbiyelerle büyüyen bir tip. Bu kılığı kıyafetiyle Paris’ten yeni gelmiş sanabilirsiniz. Bunların hepsini Emine’nin evlerinden15 fırlayan fındık gözleri yuttu.

Hatice Hanım, önce ona Hanımefendi’nin eteğini öptürdü, sonra da ötekilerin... Fakat onun gözleri Hanımefendi’nin pırıl pırıl yanan elmaslarında. O kadar ki orta yaşlı olan bu kadının sarışın güzelliğinin farkına bile varamadı. Hele Küçük Hanım’a başını kaldırıp bakamadı bile. Ondan sonra Kâhya Kadın ona ellerini göğsünün üstünde kavuşturarak onu kapıya yakın, ayakta durdurdu.

Şimdi biri erkek, ikisi kadın üç çift göz, Emine’yi bir mağazadan bir meta16 seçeceklermiş gibi tetkik ediyorlardı. Hanımefendi sordu:

— Adın neydi bakalım?

Hatice Hanım cevap verdi:

— Emine, efendim. Sizin eteğinizi kapıda öptü de.

Küçük Hanım:

— Aman anne, adamakıllı bir ad koyun. Ama Suzidil, Çeşmielâ gibi acayip adlar olmasın, dedi.

— O hâlde adını değiştirmeliyim.

— Olmaz.

— Ben Emine ismini çok severim.

Damat Bey alaylı bir tebessümle söz aldı:

— Aynı harflerle bir isim koyun, olmaz mı?

Hanımefendi gülerek:

— Galiba en yakını NUMUNE olacak.

Küçük Hanım ellerini çırptı:

— Bravo anneciğim!

Emine söze karıştı:

— Numune ne demek oluyo ki?

Hatice Hanım elini kızın ağzına kapatarak:

— Sen sus!

Hanımefendi tatlı ve lûtufkâr bir tebessümle:

— Örnek demektir... Sen bir nevi örneksin, dedi.

Damat Bey dedi ki:

— Doğrusu iyi buldunuz. Numune örneğin en iyi ifadesi.

Bu sözlerden bir şey anlamayan Emine’nin gözleri şıldır şıldır bir yüzden ötekine geçiyor, uzun tüylü bir kıvırcık kuzu gibi lüle lüle saçları heyecandan hareket hâlinde. Hatice Hanım:

— Emrederseniz, götüreyim Hanımefendi.

— Biraz daha durun.

Şimdi Hanımefendi’nin elâ gözleri Emine’yi süzüyor. Boyalı dudaklarında bir tebessüm, belki de bir sual işareti. Tam beş dakika Hanımefendi onu süzdükten sonra eliyle işaret etti. Hatice Hanım artık, adı NUMUNE olan bu şaşırmış kıza tekrar etek öptürdükten sonra çekti götürdü.

Kilercibaşı Hamdullah Bey’in eşi Sabiha Hanım, bir Kazasker kızıydı. Eski usulde terbiye görmüş, fakat dindarlığı çok geniş ve insanî olan babası ona en fazla etrafına iyilik etmek insiyakını17 aşılamıştı. Sabiha Hanım iyi hocalar elinde yetişmiş, okumayı seven bir kadındı. Bilhassa tarihe düşkündü. Osmanlı tarihini okurken eski saray kadınlarının hayırseverliği dikkatini çekmişti. Çok zengin bir kocaya düştükten sonra onun en çok sevdiği şey, küçük beslemeler almak, onları terbiye etmek, okutmak, istidatlılarına18 musiki öğretmek, nihayet yirmi yaşlarına gelince çeyizlerini temin ederek adamakıllı bir kimseye verip, ev bark sahibi etmekti. Fakat, onun aynı zamanda asri19 bir romancı kadar psikolojik bir görüşü de vardı. Adını Numune koyduğu bu yeni beslemenin nevi şahsına has bir mahlûk olduğunu derhal sezmiş, onu yakından tetkik etmeye karar vermişti.

Tabii ilk görüşte bu küçük mahlûkun hususiyeti onu düşündürmüştü. Önce bu haris, meraklı parlak gözler, etrafını yiyip yutmak istiyormuş gibi açılan oynak dudaklar... Bunlarda hem ölçüsüz bir ihtiras, hem de bu ihtirası tatmin için hiçbir şeyden çekinmeyecek bir ifadesi vardı.

Bir taraftan gülerek bu kızla meşgul olmaya karar verirken, diğer taraftan da ötekileri kıskandırmamak için bu alâkanın ölçüsünü kaçırmak istemiyordu.

Kızı ve damadı çaylarını da içip gittikten sonra kendisi yukarı kattaki dairesine çekildi. Şahsî hizmetine Suzidil bakardı. Fakat onun evlenmek çağı geldiği için yanında daima birkaç küçük yamağı bulunurdu. Onlar, Suzidil konaktan ayrılınca, istidatlarına göre sıra ile Hanımefendi’nin hizmetinin başına geçeceklerdi. Bu yamakların yanına Numune’yi de ilâve etmeye karar verdi.

Numune’nin konağa geldiği gün cumartesi idi ve o gün öğleden sonra beslemelerin hocası gelirdi. Kâhya Kadın o gün, Numune’yi sınıfa sokacağını söyledi. Fakat Numune yukarı katı, bilhassa Hanımefendi’yi gördükten sonra bununla pek alâkadar olmamıştı. Artık okuma devrini bitirmiş olan Suzidil küçük beslemelerin oturduğu odanın kapısını açarak, “Hoca Efendi geliyor, haydi, hazır olun!” diye seslendi. Hepsi yerinden fırladı, başlarını örttü. Bu, hocadan kaçmaktan ziyade, derslerinin yarısı Kur’an okumak olduğu içindi. Biraz sonra hepsi Kâhya Kadın’ın odasına gittiler. Bir rahle başında, yeşil sarıklı, kara sakallı bir hoca efendinin karşısında diz çökerek oturdular. Hepsinin elinde Kur’an ile beraber bir de kıraat20 kitabı vardı.

Hoca Efendi kendi Kur’an’ını rahlenin üzerine koyup, resmî bir öksürükle dersin başladığını ilân eder etmez, Kâhya Kadın, Numune’yi yanına götürerek el öptürdü:

— Bu küçük de yeni geldi. O da derslerinize girecek, Efendim, dedi.

— Peki otursun karşıya, sıraya girsin.

Küçük kızın fıldır fıldır gözleri, Hoca Efendi’nin sarığına, sakalına dikilmişti.

— Zeki bir kıza benziyor. Gel otur. Cebimde bir elifba21 var, ötekiler bitirince seni şuraya alırım.

Hoca Efendi ötekileri birer birer önüne aldı. Kur’an’ dan birer sûre okuduktan sonra kıraat kitabına başladılar. Numune bunları seyrederken aklı yukarı kattaki Hanımefendi’ye kaçtı. “Elif Ennî” diye Hoca Efendi’yle beraber beş altı harfi tekrar ettikten sonra başı bir tarafa düştü. Harfleri çiğneyerek uykuya daldı. Hoca Efendi fena hâlde kızdı. Nihayet üç gün devam ettikten sonra Hoca Efendi, bu çocuğun hiç okumak kabiliyeti olmayan bir alık olduğunu söyledi ve sınıfa bir daha sokmadı. Hâlbuki Hoca’nın “aptallık numunesi” diye vasıflandırdığı kız, sırf içinden okumamaya karar vermişti. Evet, bundan ne fayda vardı ki... O sâdece merakını tatmin ve arzularını yerine getirebilecek şeylere dikkat ediyor, ondan ötesine kıyamet kopsa aldırmıyordu.

Numune’nin gözleri daima taşlıktan yukarı giden çifte merdivenlere hasretle dalar, Suzidil’in, hattâ Kâhya Kadın’ın verdiği işi ihmal ederdi. Nihayet Dilâver Ağa’ya söylediler, o da Numune’yi bulaşıkları yıkamaktan kaçıp merdiven başına koşarken yakaladı, değneğini şak şak indirmeye başladı.

Hanımefendi’ye yeni beslemenin alıklığını, işten kaçtığını, bilhassa ikide bir harem bahçesindeki yemiş ağaçlarına tırmanıp yemiş bulduğunu haber verdikleri zaman bu değnek cezasına izin vermişti. Fakat her dayak faslında Hanımefendi gelir, değnek beş defadan fazla vurulursa elini kaldırır, “Yeter!” emrini verirdi.

İşte Hanımefendi’nin bu alâkasına güvenerek ona kendini acındıracak bir bahane bulurdu.

Geldiğinin ikinci haftasında Hanımefendi’ye hizmet eden yamaklara katılması emri gelince öteki beslemeler kıskançlıktan ne yapacaklarını bilemediler. Fakat, onun çenesine, hepsini birbirine katan fitneliğine dayanamaz olmuşlardı.

7. Soru.

8. Sürekli.

9. Kıvrımlı.

10. Uşağın.

11. Çok yavaş, çok ağır ve istifini bozmadan.

12. Yürüyüşle.

13. Tam bir terbiye ile.

14. Batılılaşmaya.

15. Yuvalarından.

16. Ürün.

17. İçgüdüsünü.

18. Yeteneklilerine.

19. Çağdaş.

20. Okuma.

21. Alfabe.

3Famdöşambr Numunesi

Hanımefendi müsveddeliğine onu ulaştıran ilk basamak, Sabiha Hanım gibi Abdülhamid devrinin tanınmış bir kadınına famdöşambr22 yamaklığı ile başlar.

Birinci famdöşambr Suzidil’in kısmeti çıkmış, onu sarayda Kilercibaşı’nın baş hademesine nişanlamışlar, çeyizleri hazırlanmaya başlamış, yerini de Bezmi Safa adlı yeni bir besleme almıştı. Hanımefendi’nin sabah hizmetini bu kız yapar, kahvaltılarını o götürürdü. Hamdullah Bey’i o zamana kadar Numune ancak bir iki defa merdivenden inerken görmüştü. Kerli ferli, uzun boylu, tam bir İstanbul efendisiydi. Hanımefendi’ye hizmet asıl akşamları başlıyordu. Fakat daha evvel yukarısı misafirle dolu olduğu için Numune de onlara kahve götürenlerin peşine takılıyor, fincanları alıyordu. Her akşam üstü Hanımefendi hamama giriyor, makyajını yapıyor. Kızlar onu giydirdikten sonra billur bir tepsi içinde elmaslarını getiriyorlar, hotozunun üstüne, göğsüne iğnelerini takıyor, gerdanlığı pırıl pırıl, parmakları yüzüklerle dolu Hamdullah Bey’i bekliyordu. Hamdullah Bey de merdivenden çıkarken daima o kalın ve vakarlı23 sesinde garip bir düşkünlük ifadesiyle, “Sabiha, Sabiha!” diye sesleniyor, hanımefendi sofaya fırlıyor, karı-koca kol kola verip odalarına gidiyorlardı. Herhâlde onun akşam hizmetini karısı görüyordu. Bunu seyreden on beş yaşındaki Numune, kendisi bir bey ile evlendiği zaman, onun hizmetini kendisi görecek değil, onu kendisine hizmet ettirmeye karar veriyordu.

Acaba ağa, efendi sınıfından yukarı bey unvanını taşıyan bir adam ile evlenebilecek miydi?

Onlar yemek odasına inip çıngırak çalıncaya kadar, öteki kızlar aşağı iniyorlar, fakat Numune odalarında ne geçtiğini çok merak ediyordu. Onları gözetlemek ve dinlemek için kurnazca bir plan hazırladı. Kızlar aşağı inerken, o ikinci kattaki ayakyoluna çok sıkışmış gibi koşuyor. Kızlar aşağıya inince terliklerini çıkarıyor, yavaş yavaş yukarıya çıkıyor, kulağını kapıya yapıştırıyor, anahtar deliğine bir gözünü uydurarak içeriyi gözetliyordu. Fil ayağı gibi düz tabanları hiç ses çıkarmıyor, kulakları inanılmaz derecede bir hassasiyetle söylenenleri işitiyordu. Birinden biri kapıya gelince, sofadaki büyük masanın altına bir topaç gibi toparlanıp gizleniyordu. Odada gördüğü manzara hayatında yeni bir ufuk açmıştı. Sabiha Hanım’a kocası herhâlde hayrandı. Oturduğu koltukta kollarını daima karısına uzatıyor, Sabiha Hanım da onun dizine oturuyordu. Karı-koca öpüşüyorlar, iki kumru gibi birbirlerine başlarını dayıyorlardı. Evet, evet erkekleri elde etmek için mutlak kucaklarına oturmak lâzımdı. Numune her hâlde bir erkeğin kucağına oturmayı deneyecekti, fakat aşağıda hiç erkek yoktu ki... Evvelâ Dilâver Ağa’nın kucağına oturacak, sonra sonra belki bir gün Damat Bey’i yalnız bulursa yahut... Konakta en ağır cezaya, yani Dilâver Ağa’nın kamçı kılıklı değneğine maruz kalanlar, satıcılara yahut sokaktan geçen delikanlılara odalarının pencere kafesini kaldırarak fingirdeyenlerdi. Buna dikkat etmiş olan Numune sâdece kafesin arkasından sokağı seyretmekle iktifa ederdi24. Bazan yemek getiren ayvazlar ona göz kırptıkları zaman etrafını kolladıktan sonra uzaktan dilini çıkarırdı. Evet, isminin başında bey olmayan erkeklere zaafı yoktu. Konağa geldiğinden birkaç sene sonra bir yaz, Sabiha Hanım kızının yalısına misafir giderken, evi Kâhya Kadın’a bırakarak kendisi sâdece o kış evlendirecekleri Suzidil’i ve ilk defa olarak Numune’yi götürdü.

Numune o kadar oda hizmetçiliğini kavramıştı ki Hanımefendi’nin bavullarını hem aferin hem de bahşiş alabilecek derecede hazırlardı. Sabiha Hanım, Hamdullah Bey’e o akşam dedi ki:

— Bu kız iyi kötü birçok şeyin numunesi olabilir. Fakat oda hizmetçiliğinde onu geçen yok, orada lâzım olabilecek şeyleri öyle şeytan gibi bildi ki...

Nihayet bavullarıyla Beşiktaş İskelesi’ne inerek oradan Kanlıca’ya geçtiler. Bavullarını bir hamala yükleyerek iskeleye yakın deniz üstündeki yalıların en büyüğü olan kırmızı binaya gittiler.

Hanımefendi’nin kızı Mübeccel’in oturduğu yalı, kocasının babasından kalmış, harem ve selâmlık tarafına ayrılmış iki bölük, iki katlı muazzam bir malikâneydi. Selâmlık tarafını kayınvalidesi işgal ediyordu. Kendisi dadısı olan yaşlıca bir Çerkes kadın ve iki besleme ile buraya gelmişti. Arkasındaki ağaçlı çiçekli güzel bahçede mutfakları ve aşçıları ile kayıkçıları Salim Ağa ve uşakların yattıkları iki oda vardı.

Bütün ev halkı, onları bahçede karşıladı. Mübeccel annesinin boynuna sarılırken sordu:

— Beybabam her akşam gelebilecek mi?

— Bugünlerde Yıldız’ın vaziyeti biraz karışık, İttihat ve Terakki diye bir cemiyet çıkmış, Efendimize suikast yapacaklarmış, deniliyor. Saray erkânı şaşkın bir hâlde, pek saraydan ayrılamıyorlar. Maamâfih, cuma günü herhâlde buraya gelir, zannederim.

Kızı ile kol kola, önde yürüyen Hanımefendi’nin hayli arkasında olmakla beraber konuştuklarını hattâ fısıldaştıklarını kelimesi kelimesine Numune’nin kulakları zapt ediyordu.

— Anneciğim, Numune’yi iyi ettin, getirdin. Fakat orada beybabamı bir sürü güzel kız arasında bıraktın, değil mi?

— Babana dil uzatma, ben onu kullanmasını bilirim. Sen kendi beyini sakın.

— Aman, keşke biraz çapkınlık etse de beni kıskandırsa. Hayatımız o kadar sükûn içinde geçiyor ki!

Nihayet yalıya girdiler. Sabiha Hanım’a deniz üstünde geniş bir yatak odası hazırlanmıştı. Numune, Suzidil ile beraber bavulları açtı, aynalı dolaba eşyaları yerleştirdi, Hanım’ın geceliğini karyolasının üstüne, terliklerini altına, tuvalet takımlarını tuvalet masasının üstüne yerleştirirken, ikide bir gözlerini pencereye dikiyordu. Denizin akışı onu kendinden geçiriyordu. Öğle yemeğini yedikten sonra herkes öğle uykusuna daldı. Fakat Numune belki ömründe ilk defa bir türlü uyuyamadı. Aşağı kata indi. Kayıkhaneyi, yanındaki deniz hamamını gözden geçirdi. Hemen üstünü başını orada çıkarıp kayıkhanedeki sığ sulara daldı. Evet, ilk defa köydeki dereyi hatırladı ve içi sızladı. Burada gök görünmüyor. Ağaç yok. Kapkaranlık bir yer. Ama o, omuzlarına kadar yükselen kenar sulara oturdu. Gerçi sular kayığın gireceği yere doğru derinleşiyorsa da ortalarda kayık görünmüyordu. Numune bu derinleşmeyi tahmin edemedi. Oturduğu yerde kollarını suda oynatarak yüzmeye çalışırken derinliğe kaydı. Orada az daha boğuluyordu. Talih eseri olarak o aralık kayıkçı, kayığı ile kayıkhaneye giriyordu. Denizin dibinde bir şeyin çabaladığını gördü. Hemen kollarını uzatarak kızı yakaladı, yukarı çekti.

Kayıkçı, yakışıklı, sarışın Kemahlı bir delikanlıydı. Başını bu toparlak ve çıplak kızdan çevirerek onu biraz evvel üstünü başını bıraktığı yere indirmek istedi. Fakat Numune o kadar korkmuş, yuttuğu sudan o kadar boğulmak derecesine gelmişti ki, kolları adamın boynuna dolandı kaldı. Kayıkçı sert bir tavırla:

“Otur şurada da giyin!” dedikten sonra içeri giderek merdivenin başından Dadı Hanım’a seslendi. Biraz sonra Dadı inerken, “Bu kıza söyleyin bir daha kayıkhaneden denize girmeye çalışmasın. Büyük Hanımefendi’nin yeni beslemesi olacak. Bizim kızlar ona deniz hamamını göstersinler,” diyordu.

Bir saat sonra Hanımefendi, kızıyla bu kayığa binerek deniz sefasına çıktı. Beyaz, geniş gömleği, kırmızı yeleği ile kayıkçı, kızın muhayyilesini25 esir etmişti. Onun erkek kollarının kendini bir tüy gibi denizden çıkarmasını unutamıyordu.

O akşam Dadı Kalfa’nın odasında yatağını sererken sordu:

— Kayıkçının adı ne?

— Salim...

— Efendi mi denir, bey mi?

— Kayıkçıdan ne bey olur, ne efendi. Sâdece ağa olur.

Numune kendi de farkında olmayarak, “Ben beyden başkasına varmam,” diye mırıldanıyordu.

— Merak etme Salim Ağa seni almaz... Fakat beye varmayı da aklından çıkar, kızım. Seni efendi de almaz. Olsa olsa bir ağa.

Cevap vermedi. Fakat ertesi gün, bir misafirin hanımlarla konuşmasını kapıdan dinlerken ileride evleneceği adamı içinden seçmişti. Anlaşılan hanımın kocası tanınmış asil bir hâkimdi.

— Hâkim Bey hâlâ eve gelmiyor mu?

— Allah o kahpe karının gözünü kör etsin. Bir defa evine çekti, oraya mıhladı adamı. Bey şimdi yalnız cumaları geliyor, bize masraf parasını bırakıyor. Macit’le konuşuyor. Bazan da akşamları kalıyor.

— Ya kadının kocası?

— Herif, İzmir’de bir yerde kaymakam. Bir terfi edip de mutasarrıf26 olsa belki İstanbul’a gelir de vaziyetten haberdar olunca karıyı boşar. Şimdilik dargınmışlar ama bir türlü boşamıyormuş.

— Kadının evinin masrafını da sizin bey mi görüyor?

— Tabii, fakat kadının ihtiyacı yok ki... Babadan kalma koskoca bir evi var. Yarısı kirada.

— Macit Bey ne yapıyor?

— Bir türlü mektebe devam ettiremedik. Şimdi bizim evin altında bir kunduracı dükkânı açtı. O sanatı öğrendi galiba. Bir de kalfası var. Fakat oğlan serseri. Bir saz takımında da kendine iş bulmuş. Bilirsiniz ya ne kadar iyi ud çalar, hem de tef çalar. Oradan da bilmem para kazanıyor mu?

— Evlenme çağı gelince o da uslanır, Saffet Hanım!

— Kim ona kız verir ki... O hep aşiftelerin peşinde, piç... Kocamı elimden alıp evimi yıkan kadının mektebe giden bir kızı varmış, çok güzelmiş, Allah’a şükür ki kız çok küçükmüş...

Bu aralık Numune, fincanları almak için içeri girdi. Saffet Hanım ona fincanını uzatırken kızın parıldıyan gözlerine baktı:

— Bizim oğlana olsa olsa bunu alırız. Şeytan gibi. Ne de güzel gözleri var. Bizim oğlanın aklını, bu kız başına getirir.

Saffet Hanım yalıya daha sonra da Nişantaşı’na sık sık gelirdi. Her defasında Numune’nin sırtını okşar, gülerek, “Nasılsın gelinim?” derdi.

İşte o günden sonra İstanbul’un uzak bir köşesinde oturan bu hanımın oğlu Macit Bey’in karısı olmaya karar vermişti. Mutlak onu bulacak, ona varacaktı. Esasen adının sonunda bey olması kifayet ederken27, aynı zamanda saz çalması, hovardalığı, ele avuca sığmaz olması da onu pek çok çekiyordu. Fakat aynı zamanda yalıdaki kayıkçı da içini karıştırmakta devam ediyordu. Ne zaman yalıya gitse kayıkhaneyi bir gözden geçiriyordu.

Macit Bey’in saz çalması da ayrıca aklını çelmişti. Onun musiki ile ilgisinin belki şuuraltı psikolojik bir kaynağı da vardı. Bizim eski şarkıların umumiyetle erkeklerin kadınlara karşı ölçüsüz bir zaaf ve rikkat28 ifade etmesi galiba hakikî idi. Çünkü, bunu Sabiha Hanım ile Hamdullah Bey’in münasebetlerinde o da sezmişti. Meselâ “gözümün nuru”, “gönlümün süruru”29 gibi tâbirleri Hamdullah Bey karısını dizlerinin üzerine oturturken, hazin bir ifade ile tekrar ettiğini kapının arkasından duymuştu. Hanım da akşamları Bey’i oyalamak için piyano çalar ve çaldıkları hep alaturka olduğu için Numune de kulağını kapıya verir, dinlerdi. Küçük Hanım da piyano çalarsa da hep alafranga olduğu için, Numune kulaklarını tıkardı. Konağa haftada bir iki defa beslemelere “tabii, istidadı olanlara”, saz ve şarkı tâlim eden bir hoca gelirdi. Numune’nin hiç istidadı olmadığı için bu sevdiği şarkı ve türküleri de ne kulağı zapt edebilir, ne de sesi ifade edebilirdi. O sene sonbaharda birkaç gün tekrar Kanlıca’ya gittikleri zaman kayıkhaneden Erzincan, Kemah türkülerini sık sık işitirdi. Fakat bunlar bambaşkaydılar. Köylü ifadesi olduğu için heyecan dahi verse müstakbel bir bey karısının bunlardan hoşlanmaması lâzım geleceğine kanaat getirmişti. O sene kayıkçıya beslemelerden birini verdiler. Çeyizlerin parlaklığı Emine’yi hayran etti. Nihayet, Salim, Nesime adlı kızı alıp izinle köye gittiği zaman biraz içi yanmıştı. Aynı zamanda Kâhya Kadın’ın odasında, “Ben köye değil, bir konağa gelin gideceğim, bir ağaya değil, belki bir beye varacağım,” diye söylendi. Kâhya Kadın, “Haydi sen de! Seni kayıkçı değil, eskici bile almaz,” diye alay etti. Buna o kadar öfkelenmişti ki, çığırtkan bir ifade ile bağırarak kadını azarladı. Kâhya Kadın, Dilâver Ağa’yı çağırtıp ona bir sopa çektirdi ve Hanımefendi’ye de sormadı. Fakat Hanımefendi bahçeye inerken içerideki çığlığı işitip odasına kadar geldi. Sertçe bir sesle, “Artık yeter Dilâver Ağa!” dedikten sonra Numune’yi yanına çağırdı, arkasını okşadı, aldı beraber bahçeye götürdü. Ondan sonra hepsi

22. (Fr.) Oda hizmetçisi.

23. Ağırbaşlı.

24. Yetinirdi.

25. Hayalini.

26. Sancak veya liva mülkî âmiri.

27. Yeterliyken.

28. İncelik.

29. Sevinci.