L’isola che c’è, Susanna Tamaro

© 2012, Susanna Tamaro © 2012, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Bu eserin Türkçe yayın hakları Akcalı Telif Hakları Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Ağustos 2012 E-kitap 1. sürüm Kasım 2014, İstanbul Ağustos 2012 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © iStockphoto.com / Veronika Roosimaa

ISBN 978-975-07-2447-3

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

SUSANNA TAMARO

Var Olan Ada

DENEME

İtalyanca aslından çeviren
Eren Cendey

Susanna Tamaro’nun Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yüreğinin Götürdüğü Yere Git, 1996

Anima Mundi, 1997

Tek Ses İçin, 1998

Yanıtla Beni, 2001

Aklı Bir Karış Havada, 2002

Rüzgâr Ne Diyor, 2005

Yüreğimin Sesini Dinle, 2006

Luisito / Bir Sevgi Öyküsü, 2009

Sonsuza Kadar, 2011

Sessizlik Bir Erdemdir, 2011

SUSANNA TAMARO, 1957 yılında kentsoylu bir ailenin kızı olarak Trieste’de doğdu. Güç bir çocukluk dönemi geçirdi. 1976’da, 18 yaşındayken Friuli’de tanık olduğu deprem ve 25 yaşındayken geçirdiği ölümcül hastalık, Tamaro’da derin izler bıraktı. Yazmaya 27 yaşında başlayan Tamaro’nun edebiyat dünyasında tanındığı ilk yapıtı, Tek Ses İçin adlı öykü kitabı oldu. İlk kez 1994’te yayımlanan Yüreğinin Götürdüğü Yere Git adlı romanı ise aylarca liste başı oldu, birçok dile çevrildi, yazarı büyük üne kavuşturdu ve 1995’te beyazperdeye uyarlandı. Tamaro, Aklı Bir Karış Havada ve Anima Mundi adlı romanları ve Yanıtla Beni, Rüzgâr Ne Diyor adlı öykü kitaplarının ardından, 2005’te Her Sözcük Bir Tohumdur adlı deneme kitabını yayımladı. 2006’da Yüreğinin Götürdüğü Yere Git’in devamı niteliğindeki Yüreğimin Sesini Dinle, 2011’de Sonsuza Kadar yayımlandı. Aynı yıl yayımlanan Var Olan Ada, yazarın son çalışmasıdır. Yazar, çok sevdiği kedileri ve köpeğiyle birlikte Orvieto yakınlarındaki evinde yaşamaktadır.

Önsöz

Güncel konulara ilişkin görüş bildirmeyi doğam gereği sevmem ama son zamanlarda toplumumuza ve yaşadığımız döneme ilişkin bazı düşüncelerimi ortaya koyma gereksinimi hissettim. Yeğenlerime televizyonun henüz var olmadığı bir dönemde doğduğumu –ceptelefonu, bilgisayar, iPod söz konusu bile değil elbette– anlattığımda onlarda derin bir şaşkınlık yaratıyorum. Hatta benim siyah-beyaz dünyayı ayrıntılı tanımlarım sonucunda bir kız çocuğu ciddi olarak şu soruyu sormuştu: “Peki, sen küçükken dinozorlar var mıydı?”

Dijital dünyaya doğanlar için, sürekli olarak bağlantı ve oyalanma halinde olmadan yaşamanın nasıl mümkün olduğunu anlamak gerçekten çok güç. Gerçekten de benim doğduğum 50’li yılların sonundan bugüne uzanan süreçte gerçekleşen teknolojik devrim, hayal gücü çok zengin bir bilimkurgu yazarının bile tahmin edemeyeceği hızda gelişti. Her şey sürat kazandı, her şey birbiriyle ilintilendi ve her şey paramparça oldu. Kasırganın yarattığı bu girdap içinde, insanlığın var olan –bizim tanıyageldiğimiz– hali çatırdamaya başladı. İnsan hayatının temeli olan belleğin görevi ağırlıklı olarak makinelere yönlendirildi; belleğe yüklenmiş anılar, düşüncenin karmaşıklığını da beraberinde sürükleyerek yok oldu. Uzun sessizlik ve yalnızlık anlarının yok olması insanı çok kırılgan ve yönlendirilebilir bir hale soktu. Kendi başımıza düşünmediğimizde bizim için düşünen bir başkası vardır; heyecanları ve duyguları bizim için o yönetir ve dünyanın dört bir bucağında, hayatımızın her anını işgal etmiş olan bu birileri görünürde tarafsız olan bilgi dünyasına çöreklenip oturur.

XX. yüzyılın büyük ütopik ideolojileri ortadan kalktı ve –Avrupa’nın tanıdığımız halini oluşturmada büyük rol oynamış olan– Hıristiyanlık toplumun uç sınırlarına ötelendi; ortak duygunun temeli değil azınlığın bir seçimi niteliğine büründü. Yinelemekten keyif aldığım üzere insani toplumun etolojik1 temeli olan ve Sina Dağı’nda verilmiş olan On Emir, birkaç onyıl içinde un ufak olmuştur ve gülünçleştirilmiştir; sanki artık gereksinmemiz olmayan arkaik bir yaldız gibidir.

Gerçekten böyle midir? İnsanoğlu bütünüyle yüzeysellikle, acil tüketimle, kendi özgürlük düşüncesinin köleleştirilmesiyle yaşayabilir mi sahiden? Milyonlarca bireysel gerçeklik kırıntısının oluşturduğu bir toplum, gelişme, yapılanma yolunda mıdır yoksa sadece günlük nevalesini bulma amacıyla büyük ovalarda hareket eden sığır sürüleri misali gezgin bir toplum mudur? İyi ve kötü konusunda ortak bir görüş kalmadığından yeni kuşakları yetiştirirken hangi değerleri temel alacağız? İnsanoğlunun hâlâ “duygusal” bir eğitimi söz konusu mudur yoksa daha içgüdüsel duyguların denetlenemez akıntısına boyun mu eğilmiştir?

Bir bölümü yayımlanmamış olan, bir bölümünü de son yıllarda gazetelerde paylaştığım bu görüşlerim, yenilikler ve başkalaşmalar konusunda böylesine zengin olan günümüzde bir tür seçim hakkını gündeme getirmeyi amaçlıyor. İnsan için ve insana karşı olan nedir? İşte, oluşturacağımız dünyanın niteliğini büyük ölçüde bu ayrım belirleyecektir. Oyundaki bu el bizzat insan doğasının düşüncesidir.

SUSANNA TAMARO

1. Etoloji, hayvan davranışlarını inceleyen bilim dalıdır. (Ç.N.)

YAŞADIĞIMIZ DÖNEM

İki Yol

Çok uzun bir süreden beri hayvan ve bitki dünyasıyla haşır neşir olduğumdan doğanın tek gerçeğinin ve amacının üremek olduğunu biliyorum. Tam da bu nedenle, insanların çocuk sahibi olmakta bu kadar zorlanmalarını sorgulamayışlarına şaşırıyorum. Bence bu temel bir soru olmalı. Üremede kısırlaşma günümüzün belgesi niteliğindedir ve kökeni daha derinlerde olan bir zincirin son halkasından başka bir şey değildir. Kaygı, stres, rekabet, tarım ilaçlarının bolca kullanımı, zehirli besinler hayatımızın biyolojik döngüsünü altüst ettiler. Sıranın en başına zengin, süper teknolojik, süper özgürlükçü Batı toplumu geçti oturdu. Nesnelerle yüklü bir çölde başıboş gezen umutsuz varlıkların oluşturduğu bu toplumun aklında tek bir kavram var: mutluluk hakkı. Mutluluğun buradaki anlamı arzuların, hayallerin, adına ego denen, genellikle başka şeyle karıştırılan o küçük şeye ait isteklerin, kesinlikle yerine getirilmesi oluyor. Ve bu mutluluk hep gelecekten beklenen, hep gerçekleşmesi umut edilen, her durumda ve mutlaka dışta aranan bir şey oluyor.

Rus düşünür Solovyov’un, olağanüstü bir öngörüsüne göre, bizimki atomizasyon üzerine kurulmuş bir toplumdur. Yani her siyasi grup, her kültürel gerçeklik, her hayat seçimi kendi gerçekliğini derleyici, toplayıcı olarak ortaya koyuyor. Bütün insanlar için ortak bir gerçeklik olabileceği düşüncesi ortadan kalkınca, elde kalan evrensele dönüşme niyetiyle genişleyen, genleşen, uzayan, kendine has gerçeklikler oluyor, çünkü mutlaklaştırma arzusu insanın doğasında vardır. Bir yandan şeyleri mutlaklaştırma gereksinmesi duyarken, insan ruhu bir yandan da vuracak bir abalı, kendi dışında bir düşman, güvensizliğini, farklılık korkusunu, kendi ufkunun belirsizliğini yansıtacak bir kişi bulma çabasındadır. Düşmanın daima kendi içimizde olduğunu bilebilmek için insanın zihnini ve yüreğini arındırmış olması gerekir; yargı bir anlayış ve üstünlük değil bir tutsaklık şeklidir.

Bu yıllar içersinde evimde pek çok kişiyi ağırladım. Down sendromlu olanlar, uzak ülkelerden, zor hayatlardan gelenler, ağır bir hastalığa yakalanmış olanlar, bedensel ya da zihinsel engelliler, ölmek üzere olan çocuklar. Ne benim ne de onların zihninden, tek bir an için bile “Dünyaya gelmeselerdi daha iyi olurdu” düşüncesi geçmedi. Sağlıklı kişilerin çok özenilen mutluluk terimleriyle konuşmam gerekirse, bu insanların bana yansıttığı mutluluğu, enerjiyi, yaşama arzusunu, davetten ziyafete koşan, aforoz ve önyargı yüklü sözlerden başkasını konuşmayan, belki psikanaliz yatağında biraz huzur bulabilen pek çok tanıdığımda bulamadım. Toplumun herkese unutturduğu şey, insan hayatının zenginliğinin ilişkilerde –ilişkilerin bedavalığında– ve tasarılar yapma, engelleri aşma becerisinde ortaya çıktığıdır. Sözcüklerin daimi bir girdap oluşturduğu, giderek karmaşıklaşan kavramlar yaratabilen zihnimiz, hayatın en basit, temel gerçekliğini sildi: Her insanoğlu kendine kucak açılmasına, sevilmeye ve sevmeye gereksinme duyar.

Beni etkileyen şeylerden biri de kadının evlat sahibi olma hakkının öfkeyle karşılanmasıdır. Söz konusu olan kesinlikle doğal bir arzudur ve hiçbir gerekçeyle kınanamaz, ama bu arzu takıntılı bir iktidar isteğine dönüştüğünde, her ne pahasına olursa olsun, aşamasına geldiğinde işte o zaman hayatın kendinin reddine dönüşür. Sahip olma konusunun –kabul edilebilen ve temel oluşturan– tek gerçeklikmiş gibi abartılmış bir şekilde vurgulanması toplumun da sonlanması anlamına gelebilir. Sahibim, öyleyse varım. Evlatlar da bu mantığa girerler. Bir evlat sahibi olmanın, gerektiğinde kendi sağlığımızı bile ikinci plana atmamıza yol açan tartışılmaz bir hak olduğu düşünülüyor. Artık yaş ve kısırlık sınırlamaları da kabul edilmiyor. Hayali gerçekleştirmek için her türlü denemeye tabi tutulmaya razı olunuyor.

Bu toplum, mülkiyet değil inanç birliği üzerinde kurulmuş olsaydı, 40 sayılı yasanın değişimi için referandum önermek yerine evlat edinme sürecinin kısaltılması, gebelik süresiyle eşitlenmesi için mücadele ederdi. Bir çift utanç verici uzunluktaki yıllar boyunca didikleneceğine, sorgulanacağına, gülünç kontrollerden geçirileceğine dokuz ay içinde bir bebeği sahiplenebilir hale gelmesi gerekirdi. Bu rezillikten hiç kimse söz etmiyor.

Bizimki, kendini gerçekleştirme ve özgürlükle ilgili büyük nutuklar atarak, insanı bir nesneye dönüştürmekte olan bir toplumdur. Daima ve her ne olursa olsun onurla dik duran ve yanındakini kardeşi gibi gören varlıklar değil de; laboratuvarda oluşturulabilen, bozulduğunda yürürlükten kaldırılan, içinden yedek parçaların –yoksul ülkelerde en gariban insanların başına gelen iğrenç organ kaçakçılığı– alınabildiği şeyler haline geldiğimizde, en sapkın dikta yönetimi çoktan işbaşına geçmiş demektir.

En çok sevdiğim kişinin Alzheimer karanlığında yaşamasına sekiz yıl boyunca eşlik ettim ve bu nedenle araştırmaların durdurulması gerektiğini söylemek aklımdan bile geçmez. İnsanın, türdeşlerinin acısını dindirmek için zekâsını ve bilgisini kullanması doğru ve son derece soylu bir davranıştır. Araştırmalar kutsaldır ama bu araştırmalar toplumsal ahlak parametreleri içinde yürütülmelidir; embriyolar değil, yetişkin kök hücre ya da kordon bağı kullanılmalıdır. Embriyonun kullanımı konusundaki tehlikeli azgınlık, bunun altında kazançlı bir patent olasılığı şüphesi uyandırıyor.

Bizi, sevdiklerimizin Alzheimer, Parkinson ya da kalp hastalıklarından ölmesini dört gözle bekleyen canavarlar gibi hissettirmek için sürekli vurgu yapan medyanın suçlamaları hem sahte hem de ahlaki şantaj amaçlıdır, çünkü altında insanoğlunun yakışıksız gerçekliklerinden birini gizlemektedir; bu da hastalık ve ölümü hayatımızın temel verileri olarak göstermektir. Hastalık, ölüm, acı bizim kendimizi sorgulamamızı, anlaşılmayı isterler ve bir zamanlar insana çok özgü olan merhamet, sevgi, dinleme, kucak açma, paylaşma gibi davranışlarını yeniden yaşamamızı isterler. Araştırmaların ilerlemesiyle Alzheimer, Parkinson gibi hastalıkları elbette yeneceğiz; kanser yüzünden ölümleri çok daha aza indirgeyeceğiz ama henüz bilinmeyen başka hastalıkların onların yerini alacağını da unutmamalıyız, çünkü insanoğlunun varoluşsal hali kırılganlık ve geçiciliktir.

Son görüşüm ise Kilise’nin fazlasıyla dramatize edilen ve gidişatı belirlediğine inanılan iktidarı üzerine. Kilisenin çan kulesi altında büyümedim, agnostik ve Kilise karşıtı bir aileden geliyorum; büyük dedem Vatikan’a karşı dava açmış ve elbette kaybederek ailesini yoksulluğa, perişanlığa sürüklemiş bir insandı. Ben inançlı olsam da, her inançlı insanı sağlıklı kılan o Kilise karşıtı noktayı da içimde barındırırım. Kilise’nin bazı tutumları karşısında son derece eleştirel görüşlerim var; özellikle de biyolojik ahlak alanındaki çekingen tavrını hiç beğenmiyorum. “Denizanası hücresi patatese eklendiğinde, birkaç kişiyi açlıktan kurtaracaksa, neden olmasın?” Sanki araştırma yapan çokuluslu şirketler Aziz Vincenzo’nun dindar kadınlarıymış gibi düşünüyor; sanki DNA’yı değiştirmek, bitkileri ve hayvanları basit kazanç ölçütlerine göre birbirine karıştırmak, kutsal olana saygısızlık ve çoktan harekete geçmiş kıyametin açılışı değilmiş gibi davranıyor. Bu çılgınlık! DNA’ya dokunmak atom çekirdeğine dokunmak gibidir; tutkuyla arzuladığımız çocuklarımız ve torunlarımız açısından akla hayale sığmayacak felaketler hazırlamaktır! Kilise, çağdaş insana, onun çaresizliğine konuşmamakla ve iyi duyguların yapıcı ahlakıyla değil de, yıkıcı gücünün varsıllığıyla yüklü mesajıyla seslenmekle büyük bir sorumluluk almıştır.

Zaten Kilise’yi iyi tanıdığım için onun tehditkâr ve yıkıcı ordularını bütün iyi niyetime rağmen bir türlü fark edemiyorum. Kim bilir belki de zamanında; Laterano Kilisesi’nin mahzeninde Kardinal Ruini hoşa gidecek şekilde, mükemmel, dar görüşlü, uysal Katolikler klonlamıştır; bunlar yüzyılların çabasıyla ulaşılmış özgür uygarlıkları yok etmek için yola çıkacak bir termit ordusu gibi hazırlanmışlardır. Ama ben burada da demagojik bir korkutmacanın söz konusu olduğunu hissediyorum. Artık kiliseler bomboş ya da yarı boş durumdalar; ayine gelenler ise ağırlıklı olarak kır saçlı kişiler. Pek çok mahalle kilisesi terk edilmiş durumda, az sayıdaki papaz ya yaşlı ya yabancı. Gerçek dindar halk, kesinlikle azınlıkta. Kişisel görüşüme göre Kilise toplumu derin ve yararlı bir kriz dönemi geçirmekte çünkü toplumsallıkla benimsetilmiş bir din olan Hıristiyanlık, kişinin olgun bir seçimi haline geliyor; hedonizmin altın yaldızlı pelerini altında bize sadece olumsuzluk, bölünme ve ölüm sunan toplumda, inanç gerçekliğin ve hayatın tanıklığı haline geliyor. İnanç sahibi insanlarda otoriterlik ve zorlamaya hiç rastlamadım; gazetelere manşet atanların bayıldıkları bağnazlık, tekelcilik, aforoz, dışlamaya da tanık olmadım. Tam tersine hep araştıran, açık ve uyumlu, farklılıkları anlamaya ve kucaklamaya hazır insanlar gördüm.

Öyle inanıyorum ki günümüzde en büyük aykırılık Hıristiyan olmak. İnanç yolu aslında olağanüstü bir özgürleşme ve bilgeleşme yoludur. Medyatik bayağılıkla ve insanın yadsınmasıyla sıradanlaşan bu dünyada, Hıristiyanlık varoluşun bütünselliğine, her birimizin içinde bulunan tanrısallığı su yüzüne çıkartmakla oluşan gerçek özgürlüğe doğru bir yürüyüştür. İnanç yolunda yürüyen kişi, kelebek avcısı gibi bir şuraya, bir buraya hoplaya zıplaya mutluluk peşinde koşmaz ama hayatının her ânında içsel mutluluğu tadar; en dramatik anda bile böyledir, çünkü tanrısallık boyutu, uğruna sevapların kupon gibi toplandığı varsayımsal bir ahiret değil, her ânın, her ilişkinin aşkın derin ışığında oluşturulması anlamına gelir.

Bilgelik bize her şeyi yapmanın iki yolu olduğunu öğretir: biri Yaradan’ın yasalarıyla uyum içinde kalarak, öteki bunun tersini yaparak. Bir ev kaya üzerine de inşa edilebilir, kum üzerine de. Dıştan bakıldığında eşit görünebilirler ama kum üzerine kondurulan ilk yağmurda yıkılacak, yok oluşa ve ölüme yol açacaktır; oysa kaya üzerinde yapılan içindeki insanları koruyarak ayakta kalacaktır. Bu her şey için geçerlidir. Her türlü ilişkide, giriştiğimiz her türlü etkinlikte, eninde sonunda önümüzde iki yol açılacaktır. Ya sahip olmak için yaşayabiliriz ya da inanç birliği için. Ya kudret için yaşayabiliriz ya da aşk için. Ya mutlak olduğuna inandığımız kendi dar ufkumuzla yaşayabiliriz ya da alçak gönüllülükle, sınırlı bir görüşe razı oluruz ve bu görüşte hayat şimdi, ebediyen olacağı üzere olağanüstü bir gizemle ortaya çıkar ve gizem bizden mutlak saygı bekler.

Dünyamızın önünde bulunduğu yol ayrımı budur: Her şey mümkündür ve meşrudur diyen Faustvari çılgınlık içinde devam etmek ya da durmak ve rotayı değiştirmek. Yokoluş da, kurtuluş da bizim elimizde. Seçim yapma sorumluluğu bize düşüyor.

Uysallığın Gücü

Gündelik ritmimin en sevdiğim alışkanlıklarından biri öğle yemeği üzerine dinlenmeye çekilmektir; neredeyse otuz yıldan bu yana, her nerede bulunursam bulunayım düzenle ve adanmışlıkla uygularım bunu. Gerçekte doğa bana son derece hızlı bir zihin ve beden bahşetmiş –köstebeğin ya da sinekkuşunun akrabası olabilirim– ve bu sürekli olarak ileri koşmak, ateşin ağustos anızını yakması gibi saniyeleri hızla tüketme halim yüzünden bitkin düşmemek adına devinimsizlik ve sessizlik molalarına gereksinme duyarım. Yarı uyur yarı uyanık biçimde uzandığımda düşüncelerim mantığın esiri olmaktan kurtularak şaşırtıcı sezgilere yer açar. Bazen böyle anlarda her şey ışıklı bir sonuca yaklaşır gibi görünür. Kimi zaman ise uyuşukluk halim, –sıcak aylarda gerçek ve gürültülü, başka mevsimlerde sözcük, düşünce ve takıntı şekline bürünmüş hayali– sineklerin rahatsız edici vızıltılarıyla bölünür.

Tıpkı bir sinek gibi uzun zamandır çevremde dolanan bir sözcük var: hoşgörü; elime sinekliği almak ve tüylü göbeği parlak kanatlarıyla çevremde dolaşırken onu şap diye duvara yapıştırmak geçiyor içimden. Yok etmenin tek yolu onunla ihtiyatlı ve utangaçça değil doğrudan yüzleşmek olmalı.

Geçenlerde bir arkadaşıma, “Hoşgörü üzerine bir şeyler yazmak istiyorum,” dedim. Uzun bir suskunluktan sonra, “Bundan emin misin?” diye sordu.

Hoşgörü! Zamanımızın hoş ve zorunlu sözcüklerinden biri, görünürde zararsız, gerekli, vazgeçilmez bir sözcük! Hoşgörü: Duyarlılık yüklü her konuşmanın, bir alkış bekleyen her mantık yürütmenin kraliçesi; ancak yüreklerimize ve zihinlerimize bağnazlık tohumları ekmeye niyetlenenlerin ağzından çıkması olası hoşgörüsüzlük kavramının karşısına dikilen karşıtı. Televizyonlardan, radyolardan, gazetelerden, kamuoyunun karşısındakilerin ağızlarından hoşgörü yüklü sözler damlıyor! Bağışlama –o kolay, hızlı ve tam bağışlama, üzerinde fazla düşünmeden ağızdan çıkan cinsinden hani: “Oğlunuzun katilini bağışlıyor musunuz?” “Evet, tabii, bağışlıyorum,”– ve hoşgörü uygar kişi sıfatını elde edebilmek uğruna içinde yüzdüğümüz balçığın adıdır.

Peki ama bu sözcük nereden –ve ne zaman– beliriverdi hayatlarımızda? Mutlak olarak hoşgörüsüz kişilerle çevrili çocukluğumda bu sözcüğün telaffuz edildiğini anımsamıyorum. Defterleri konfeti küçüklüğünde yırtan ve avaz avaz bağıran sınıf öğretmenimin bu sözcükle bir ilintisi olduğunu hayal bile edemiyorum: Büyük olasılıkla o bu kavramı bir tek “hoşgörü yuvaları” olarak duymuştu. Merlin yasalarının geçerli olduğu günlerdi. Yuvalar ortadan kalkınca hoşgörü de kalktı herhalde.

Benim yeniyetmeliğimde ve aşırı karşı uçlarda yer alanların ağır şiddet gösterilerinde bulunduğu günlerde yaşadığım gençliğimde de hoşgörüden söz edilmezdi. Komünist ideoloji efsanesinin ve onun yarattığı sistemlerin ayakta olduğu günlerde de hoşgörüye değinilmezdi. İtalya’da sadece İtalyanların yaşadığı günlerde hoşgörü anılmazdı. Gökyüzünde uçaklar, yer altında metro trenleri havaya uçmaya başlayınca her şey değişti.

Ufuklardan ideoloji, yeryüzünden cennet silinince, evimizi çeviren çitin sağladığı huzur olmayınca, hareket özgürlüğümüzün kaygısızlığı elimizden alınınca kendimizi güvensiz, zayıf hissetmeye başladık ve işte bu noktada birisi medyatik silindirden –bir şapkadan çıkartılan tavşan misali– bütün sorunlarımızı çözecek büyülü sözcüğü çekip çıkarttı. Nasıl olmuş da daha önce düşünmemiştik? Hoşgörülü olmalıydık, hoşgörüyü öğretmeliydik, hoşgörüyle eğitmeliydik. Hoşgörü artık maydanoz gibi olmuştu, her şeye, her duruma yakışıyordu.

Sözcük böyle yaygınlaşınca kökeni konusunda kafa yormaya başladım. Nereden geliyor, anlamı nedir, bu istilanın ötesinde ne işe yarar? Tolerans kelimesi Latince tollere fiilinden geliyor ki, bunun anlamı taşımak, katlanmak anlamına geliyor. Gündelik yaşantımda ben köpeklerimin evin içini kirletmelerine katlanamam ama birinin uzun süren hastalığı sırasında onu hoş gördüm; minik dişi köpeğim önce arkasında bıraktığı minik göller yüzünden dehşete kapıldı ama sonra durumu anladı ve minnet duygusunu ifade etmek için elimin tersini yalamaya başladı. Genellikle iktidar ve üstün konumda olan biri bir başkasını hoş görür. Bazen kişisel nedenlerle ve geçici olarak bu iktidar ve üstünlük konumu gündeme getirilmez, kullanılmaz.

Köken olarak eşanlamlısı olan katlanmak benim nazarımda biraz farklıdır. Başka türlü davranamıyorsam, düşük ve zayıf bir pozisyonda bulunuyorsam, bütün kaçış noktalarım kapalıysa katlanırım. Ama katlanmanın da bir sınırı vardır. Edebiyatın başyapıtları –aklıma von Kleist’ın Michael Kohlhaas adlı kitabı geliyor– yüzyıllardan beri bize bunu anlatıyorlar ve gündelik hayat daha mütevazı bir şekilde bize her gün bunu hatırlatıyor. Ansızın kocasını bıçaklayan kadın, müdürünün otomobilini yakan mobbing kurbanı, sokak ortasında ansızın deliren ve gelip geçene elindeki şişeyle saldıran yabancı... Bunların hepsi yalnızlığa, şiddete, zorbalığa katlanma olanağı kalmamış insanlardır.

Durumlarda ve hayatlarda geri dönüşü olmayan dönemeç noktaları vardır; bu, denizde seyrederken ansızın bir rüzgâr çıkmasına ve esintinin tekneyi beklenmedik bir yöne sürüklemesine benzer. Haline katlanmakta olan kişi bundan vazgeçer, hoşgörülü olan hoş görmekten bıkar ve tam tersi bir davranış sergilemeye başlar. Eğer sağlıklı köpeklerim, hasta köpeği taklit etmek için evin içini kirletmeye başlasalardı onları ciddi biçimde cezalandırırdım. Ama neyse ki köpekler zeki varlıklardır; bu nedenle hastalanan av köpeğime tanıdığım özgürlüğün sadece ona, onun durumuna özgü olduğunu ve hiçbir gerekçeyle kendilerinin de bu serbestliğe hakları olmadığını açıklamak zorunda kalmadım.

Yin-yang simgesinde, beyaz ve siyah tek bir çember içinde, birbirlerine karışmadan kucaklaşırlar; beyazın içinde siyah, siyahın içinde de beyaz bir nokta bulunur. Şeyler, gerçeklikler, dengeler sürekli dönüşürler ve her dönüşümün içinde zıddının tomurcuğu vardır. Hoşgörüden hoşgörüsüzlük patlayabilir; hoşgörüsüzlüğün suiistimali, hoşgörünün anlamını değiştirebilir.

–Her insanın doğumundan itibaren sahip olduğu varsayılan– iyi duygulara gönderme yapılarak toplumumuz rahatlatılmaya çalışılır; bizimki kırılgan bir toplumdur; bir yandan ahlaki saygınlık denizinde boğulmakta, bir yandan, hoşgörüsüzlüğün ve baskının çıldırmış virüsü tarafından gündelik gerçekliklerce tüketilmektedir. Hoş görmeyi öğrenelim! Hoş görün! Hoş görelim! Hoşgörü kültürü, huzur kültürü yaratalım! Tabii ya; hoşgörünün peşinde, en sadıklarının adı huzur ve bağışlama olan, kalabalık bir maiyeti vardır! Görünürde uğurlu, soylu olan bu laf kalabalığıyla karşılaşınca aklıma bazı canlı, taze su bitkileri –su sümbülleri örneğin– gelir: Bunların kökleri suyun içinde serbestçe yüzerler ama bitkinin gayet sağlam duruşlu ve taze gülleri andıran çiçekleri üzerinde bir kurbağa bile durabilir: Bunlar mercanada değil, akıntıya kapılmış enkaz gibidirler; rüzgâr ya da akıntının karmaşık oyunu onları nereye sürüklerse, oraya giderler. Ya da pek sevdiğim o eski korkulukları düşünürüm: İki süpürge sapını artı şekline sokup üzerine eski bir gömlek giydirip, tepesine de patlak top üzerine geçirilmiş perişan bir hasır şapka taktın mı olur sana korkuluk. –Artık ne serçeleri, ne sığırcıkları, ne kargaları korkutabilen– korkuluk var olmayan bir insan taklidi yapar; su üzerinde yüzen bitkinin var olmayan bir kök üzerinde durması da bunun gibidir. Bunların her ikisi de asılı kalmış durumlardır; bir boşluğu, bir yokluğu gizleyen gerçekliklerdir.

Böyle coşkuyla, böyle sıklıkla yinelendiği için evrensel olarak tartışılmazlığı kabul edilmiş olan bu sözcükler neye dayanırlar? Bütün insanların eşitliğine. Ama kardeşçe eşitlik hepimizi kucaklıyorsa, hangi nedenle kimi hoş görmeli ve kimileri de her şeyin bir anda altüst olma riskini göze alarak katlanmalı? Bu –bizi çevreleyen hayatta varmış gibi görünmeyen– eşitlik, özsuyunu, sadece kendi efsanesiyle beslenen genel ve belirsiz bir iyi niyetten değilse, nereden çekiyor? Neden, kim adına ve ne adına daimi olarak kardeşlik ruhuyla yaşamak zorundayız? Toplumumuzu biçimlendiren bütün enerjiler gerçekten bu yöne mi döndü? Hoşgörülü insanların günün birinde dünyayı barışa ve huzura kavuşturmak için yüceltmek istedikleri, tabiat olarak iyi huylu, incitmeyi ve saldırganlığı bilmeyen insan bu mudur, yoksa en huzursuz olanların ahlaki kaygılarını dindirmek için sahneye konmuş, temsilî bir tip midir?

Aslında perdenin arkasında, kuliste gizlenen mekanizma bambaşka bir yöne doğru ilerlemektedir. Az ya da çok bilinçaltı düzeyinde ve ustaca sızdırılan insan imgesinin bambaşka bir içeriğe sahip olduğunu fark etmek için gazete sayfalarını karıştırmak, televizyona göz atmak, bir salondaki konuşmalara kulak vermek yetecektir. Cins, tür, evrimleşmekte olan korteks bölgeleri, dik durmak, amigdala, enzimler ve DNA, cinsel ilişkinin sıklığı ve çeşitleri, hatların kalıtımsallığı ve evrimleşme işlevindeki değişimleri, bunların karakterlerinin aktarımı kavramları sürekli konuşuluyor, çünkü bizi ilerletebilecek, katlanan –ya da katlanılan birinden– hoş gören ve hoş görmekten vazgeçebilecek birine dönüştürebilecek olan işte bu aktarımdır.

Dört bir yandan, sebatla ve inceden inceye bize yinelenen bilgi, insanın evrimin son ürünü olduğundan başka bir şey olmayışıdır: beyni özel olarak gelişmiş, dik durabilen, başparmağı ayrık olan, bütün yıl boyunca ve sadece bonoboların becerebildiği üzere farklı pozisyonlarda çiftleşebilen bir maymunuz. Doğal ayıklanmanın baskın niteliğiyle, cömert biçimde tüylerini yitirse de bu maymun, hâlâ duygularını ve heyecanlarını yüz ifadesiyle belli etmeyi sürdüren bir maymundur. Şempanze-insan, bonobo-insan, orangutan-insan fotoğraflarının karşılaştırılmalı olarak sergilendiği bir albüme bakmak bunu fark etmek için yeterlidir.

Evet doğru, bizi ilk kuzenlerimize, primatlara bağlayan olağanüstü bir şeyler var. Ama insanoğlunun bu ezici hayvanlaşma sürecinin yanı sıra –bu arada, topraklarını işgal ettiğimizde babunlar ya da goriller ne kadar hoşgörülü olurlar acaba? Buraya yolu düşen bahtsızların ısırıklarla, tırnaklarla saldırıya uğrayacaklarından korkarım– daha ince ve sinsi bir ikna mekanizması daha işleme kondu ki, bundan korunmak çok daha zor görünüyor.

Az ya da çok algıya sahip büyük maymunlar, rastlantının ve evrim mekanizmalarının evlatları olmanın yanı sıra olağanüstü biyolojik materyal deposudurlar. Ölümlerinde –ya da bazen daha önce– toplum için son derece değerli malzemeler sağlayabilirler. Kaldı ki doğa ezelden beri bu mekanizma üzerine dayanır zaten: Mors tua, vita mea2 evrenin gözle görülmeyen dokusunu oluşturur. Ne var ki artık ölülerimiz içten çeneliler ve saprotroflar, çakallar ve akbabalar ya da ölü yiyici yırtıcı kuşlar –yani doğa ananın bizim çürümemizle beslenmek üzere yarattığı varlıklar– için keyif olmaktan çıktı; şimdi bedenlerimizin işe yarayan parçaları tıbbi laboratuvarları, araştırma merkezlerini ve bazı benzerlerimizi mutlu ediyorlar.

Bunda ne kötülük var? Yok elbette, hatta iyilik var. Çünkü büyük maymunun bedeni domuzunki gibidir; bütünüyle işe yarar –bu ev kadınlarının iyi bildiği bir konudur– ve böyle bir israf söz konusu olmayınca başka hayatların devam etmesine yarar sağlar. Hayata yeni hayat katılır. Bundan güzel ne olabilir ki? Ayrıca bu bilimadamlarının yeni buluşlar yapmaları, yeni ödüller almaları için değerlidir. Böyle olmasaydı, hâlâ taş devrinde kalmış olurduk ve anestezi gerekince kafamıza bir sopayla vurulurdu. Ama tüysüz büyük maymunların bedensel parçalarının yeniden dönüşüme uğradığından söz edildiğini işittiğimde, örneğin haşlamalık etin köfte olduğunu duyduğumda hissetmediğim, tuhaf ve derin bir sarsıntı hissediyorum.

Cansız bedenleri hiç aç kalmayan çöpçü faunaya miras bırakmak tarihimizin hangi döneminde hayvanseverce bir çılgınlık sayılmıştı? Ölümün gizemli geçişi hangi tarihsel süreçte dik başlı ev ekonomisi konusuna dönüşmüştü? Bu Nazi döneminde oldu. Evet, sadece Nazi hekimler ve bilimadamları, kültürlerine uygun teknik şaşmazlıkla, bir bedenin eylemsiz donukluğu içinde ne gibi zenginliklerin saklandığını gram, mikron, miligram ölçütlerindeki kimyasal bileşenleri belirlemeyi becerdiler ve ayrıca bunları savurganca israf etmek yerine insanlığın hayrına nasıl yeniden işe yarayabileceğine kafa yordular. Nazizm döneminde sabun fabrikaları hammadde bulmakta zorlanmadılar; gübre üreten fabrikalar çiftçiye bol ve yüksek kaliteli gübre sağladılar, hatta şık abajurlar, tül gibi ince ama dayanıklı paravanlar satışa kondu; tekstil sanayii çok hafif, yumuşak, sıcacık bir dokuma üretti. Sonraki kuşakların, bunun endüstriyel bir bilimkurgu olduğunu düşünmemesi için, bu kumaşın birkaç rulosu öteki ürünlerle birlikte Auschwitz Müzesi’nde sergilenmektedir.

Bütün bu bilgece dönüşüm yaratımları için Naziler ana babalarının, dedelerinin bedenlerini kullanmıyorlardı. Kendi büyüklerinin naaşları bir kabristanın huzurlu düzeninde dinlenirken, Yahudilerin, Çingenelerin, eşcinsellerin, muhaliflerin, kendileri gibi olmayanların yani artık, insanoğlu tanımını onlarca hak etmeyenlerin cansız bedenlerini işliyorlardı.

Düşmanın bedenini suiistimal ve kıyım insanlık var olduğundan beri olmuştur, ama başkasının steril ve saf dönüşümü Nazizmin Avrupa’nın yüreğinde mayalanmaya bıraktığı bir armağandır. Bize sürekli sözü edilen insanoğlu artık gizemin –kusursuzluğun, kökeninin gizemi– eşiğinde takılıp kalmış olan, yüreğinin derinliklerinde korku ve ürperti duygusunu gizleyen bir varlık değil üstün insanlık hevesleri olan bir maymundur; gerçekliği yaratma ve ona egemen olma becerisine sahiptir, kendi becerileriyle gururlanır, o incecik ışınlarıyla –mağarabilimcilerin başlıklarının feneri misali– sadece çevresindeki karanlığın bir kısmını aydınlatabilen mantığın ışığına hayranlık duyar. Ama şöyle bir fark var ki, hiçbir mağarabilimci, mağaranın genişliğine göre ayakkabısının çivilerini değiştirmez.

On Emir’in, Sina anlaşmasının evladı olan insan –az çok açık bir dille– arkaik geçmişin enkazından başka bir şey değildir. Varoluş duygusunu yitirdiği gibi bunu ona anımsatmak da tehlikelidir, çünkü –gündelik hayatın bize kanıtladığı üzere– kendimizden yüce bir gerçekliğe büyülü inanış sadece savaşlara ve korkunç kan dökümüne yol açıyor. İnsan, kendi kurtuluşunu harekete geçirecek kadar evrimleşti deniyor. Oysa bunu yapmanın yolları hoşgörü, mantıklılık, anlayış, farklılığa eleştirel olmayan saygıdır.

Yeni inanç insanın kendidir: kendi tapınağında kendi için yaşayan insan. Giderek daha adaletli, daha eşit, daha kusursuz bir toplumda yaşamaya uzanan yol budur. Evet, mantıklılığın lekesiz ışığınca aydınlatılan şey insan ve maymun-insan ezelden beri hayal edilen daha iyi dünyayı kurabilecekler. Acının ve hastalığın; eşitsizliğin ve farkların, savaşların ve yoksulluğun olmadığı bir dünya olacak bu; bu dünyada daha az yas tutulacak ve belki günün birinde tamamen ortadan kalkacak, çünkü doğduğumuz andan itibaren bizim bir klonumuz herhangi bir dondurucuda bekliyor olacak ve yok olduğumuzda o bizim yerimizi alacak.

Ne yazık ki ben inatla ve körü körüne Sina Anlaşması yasalarına bağlıyım ve bu alaverelerde ölüm ve yıkıma neden olacak korkunç yollardan başka bir şey göremiyorum. Yeryüzünde cennetler değil, putlaştırılan hybris’in düzenli olarak yarattığı cehennemler doğmakta.

İnsanoğlunun gerçekten değiştirebileceği sadece kendi yüreğidir; yürek hoşgörüyle değil alçakgönüllülükle açılır. Yürekte değişim zordur, zahmetlidir, gizlidir, genellikle yalnızlığın ve minnetsizliğin habercisidir, ama başlattığımız bu yıkıcı yürüyüşü düzeltmek, maymun-insan ve şey insanı, insanlığın merhametiyle dolu bir insan haline getirebilmek için tek çare budur. Gerçek kurtuluş söylemi hoşgörüden değil kırılganlıktan geçer. Yalnızca kırılganlık –yaratılmışlar olarak paylaştığımız kırılganlık– yukarıya doğru gerçek bir açılıma taşıyabilir; sağlam bir temel üzerine kurulmuş diyaloğa ulaştırabilir. Sadece kırılganlığı kabul edersek içimizde merhametin gücünü olgunlaştırabiliriz, sadece kırılganlığı derinden gözlememiz durumunda içimizde dünyayı değiştirmemize hak tanıyabilecek olağanüstü güç doğar: Bu da uysallığın gücüdür.

2. (Lat.) Senin ölümün, benim hayatım. (Ç.N.)

Ölüm, Yasalar İçin
Bir Malzeme Değildir

Yaşadığım Orvieto Tepesi’nden Roma’ya her gidişimde “Köy Faresi ve Şehir Faresi” masalı geliyor aklıma. Sokaklarda dolaşırken tanıdıklara rastlıyorum, selamlaşmak için durduğumda, âdet olduğu üzere hal hatır soracaklarına bana hemen küçük yorumlarda bulunmaya başlıyorlar. “Bu memleketin sonu geldi, bir diktatörlükte yaşıyoruz, kimse canını kurtaramayacak, istediğimiz gibi ölmemize bile izin vermiyorlar, ölümüme kendim karar verebilmek istiyorum.” Dördüncü ya da beşinci rastlaşmada belli bir rahatsızlık hissetmeye başlıyorum ve gülümseyerek, çekingence karşılık vermeye çalışıyorum: “Kişisel olarak, günü geldiğinde ölümümü Tanrı’nın inayetine emanet ediyorum.” Bu şaka mı sanılıyor bilmem ama karşılığında daima şu fesat kurşunu yiyorum: “Tanrı yoktur!”

Köy faresi uzun uzun saatlerini yalnızlık içinde geçirmeye alışıktır. İnsan, yalnız başına kaldığında kendi kendine sorular sorar, yanıtlar arar ve işte böylesi mutlak yorumlar karşısında daima bir şaşkınlık yaşar. İnsanlar nasıl oluyor da böylesine yüce konularda bu kadar emin olabiliyorlar? Belki yalnızlık iyi gelmiyordur, belki kentteki kuzenle daha fazla zaman geçirmek, onunla akşam yemeklerine gitmek, medyanın gümrahça akıttığı yüksek bilgeliklerle zihni doldurmak, böylece şüpheleri yok edip emin olmak gerekiyordur. Sonra bunları çevrede bulunanlara bolca dağıtabilmek için hain bir enerji de gerekir.

Son günlerde beni en çok etkileyen şey esneklikten uzak oluş; katılık. İnsanın yakasını bırakmayan konuşmalarda, bakışlarda, davranışlarda, düşüncelerde katılık var; insan kalplerinde bile –damar sertliği demeyeceğim– sertlik var. Modern insan, hiperteknolojik insan varoluşunun gücü olarak bu katılığı kendine bayrak edindi. Çevresine bir zırh oluşturdu ve tıpkı geyik böceklerininki gibi şaşkınlık uyandıracak şekilde parıldayan bu kalkanıyla insanlarla tanışmak, daha doğrusu çatışmak üzere dünyayı dolaşmaya yola çıktı.

Eskiden beri en büyük tutkum doğayı incelemek olmuştur; çiftliğimde bitkilerimle ve hayvanlarımla ilgilenerek bu tutkumu gündelik hayatım haline getirdim; bu bakım, bu çalışmalar sonucunda varoluşuma ilişkin elde ettiğim pek az kesin bilgiden birine sahip oldum: Esnekliğin olmadığı yerde hayat olmuyor; varsa bile kısa sürüyor. Çevremizdeki evren bize daimi değişimlerden, sürekli esneklikten söz ediyor, ama belki de teknolojik insan, gözbebekleri ekranlarca genişletilmiş, işitme duyusu aralıksız iPod’una esir olmuş insan doğanın bize vermekte olduğu bu büyük dersi fark edemiyor.

Neden böylesine çok katılık var? Bazı hayvanlar, tehlike ânında kaskatı kesilerek ölü taklidi yaparlar. Yoksa bizim için de böyle bir durum mu söz konusu? Dünyaya geldiğimiz andan itibaren ağzında durduğumuz uçurum olan ölüm korkusu mu bizi hayatlarımızı daimi bir katılık içinde yaşamaya zorluyor? Ölüm duygusunun kaybı yoksa sadece hayat duygusunun kaybı anlamına mı geliyor? İstemeden fırlatıldıysam günlerin içine –ve böyle günleri cezadan, hapisten farklı göremem– sadece kaytarmaya, oyalanmaya, zaman öldürmeye, durumumun kaygılı trajedisini unutabilmek için bütün arzularım konusunda kendime izin vermeye çalışırım. Bir tekneye elde pusula ve yıldız kümeleri hakkında bilgiyle binmek başkadır; bomboş elle, yıldızlı gökler hakkında bir fikrin olmadan binmek ise bambaşka. Birinci durumda bir rota izleyebilirim; ikinci durumda ise arzu ettiğim noktaya varmak için akıntıların ve havanın iyi niyetine güvenmek zorundayım.

Ölüm korkusuna gömülmüş olan toplumumuz derin biçimde ölüsever bir toplum haline geldi. Böylesine olağanüstü biçimde kaçınılmaz ve gizemli olan bu olaya ürkerek ama saygı duyarak yaklaşmak yerine onu anayasal bir hak olarak değerlendirmek yoluna gidiliyor. Her hayatın ölümüyle taçlandığını ve bu iki gerçekliğin –sürdürdüğümüz hayat ve bizi bekleyen ölüm– kesinlikle birbirlerine bağlı olduklarını, birbirlerini karşılıklı aydınlattıklarını anlamakta güçlük çekiyoruz ve ölümün elimizde olduğundan emin olabilmek için yargıçlara, noter belgelerine, kararlara ihtiyaç duyuyoruz. Böylece bir yargı kararı, mühürlü bir belge, binlerce yıllık edebiyatı, bilgeliği, şiiri silip atıyor. Ölüm benimdir ve onu ben yaşarım.

Ölümün kutsallığını anlamanın inançlı olup olmamakla ilgisi yok; insan olmanın bütünlüğüyle ise çok ilgisi var. Hayvanlarımdan biri öldüğünde ötekiler cansız bedenin çok uzağından geçerler, bakmamaya çalışırlar; sanki bu beklenmedik devinimsizlikte onların derinlerdeki bir korkusunu harekete geçirecek bir şeyler vardır.

Ölüm ve hayat el ele vermişler günlerimizi dokuyorlar ve bu sürekli dönüşüm kimi zaman dayanması güç acılara yol açıyor. Evimin bitişiğindeki otlağa mezbaha kamyonu geldiğinde ve danaları toplayıp gittiğinde anneler üç gün boyunca çaresizce yavrularını arıyorlar. O yürek burkan haykırışlarında, aynen bizim ağlayışlarımızda olduğu üzere isyan, umutsuzluk, inanmazlık hissediliyor. Ama sonra hayat yeniden başlıyor; yeni yavrular ortaya çıkıyor; varoluşun derin anlamı doğurmakta bulunuyor.

Ölümün panzehiri bizzat hayattır, hayat fiziksel doğum anlamına geldiği gibi aynı zamanda içsel doğum anlamını da taşır; yeniden canlandırmak, şeyleri yaratmak, onları yeniden yeniden yaratmaktır. Bunun anlamı, hayatı hem kaderin pis sırıtışından hem de hükümlerin bürokrasisinden kurtararak insan yüreğinin olağanüstü bütünlüğüne emanet etmektir. Bu bütünlükte sabır, merhamet, kulak verme, kucak açma ve ıstırap –ama aynı zamanda bunu dindirme yeteneği– ve aşk vardır. Aşk. En fazla gözden ırak tutulan sözcük bu değil midir? Konuşmalarımızın, düşüncelerimizin ölüseverliği bize bunu unutturdu. Her türlü katılığın düşmanı, hayata duyulan aşktır ve aşk bizi bekleyen karanlık uçurumun önünde elimizde ürkekçe tutabileceğimiz tek ışıktır.

Medyatik Ceza Boyunduruğu

Basına inanacak olursak, İtalya artık kösnül hovardalar ülkesine döndü; insanlar mesleki görevlerini ciddiyetle yerine getirecekleri yerde, bütün zamanlarını çöküş dönemine yaklaşan imparatorluklarda olduğu üzere şenlikler düzenleyerek geçiriyorlar. Bu cadı kazanlarına araştırmalar sonucunda ilgisi olmadığı saptanacak insanlar da atılacak olsa elden gelen bir şey yoktur. Adalet yerini bulmadan önce medya hüküm verir ve sonradan temyize de gitmez.

Çok geride kalmış olan 70’li yıllarda, gizlice dinleyen büyük kulaklara takılan, medyatik ceza boyunduruğunun ilk ünlü kurbanları olan kişiler Lelio Luttazzi ve Walter Chiari uyuşturucu bulundurma ve satmayla ilgili temelsiz bir suçlamayla kamuoyunun kurtlar sofrasına atıldılar. Çok duyarlı, üstün yetenekli, cömert ve –şimdilerde hasret kaldığımız derecede– düzeyli eğlence üstatları olan bu kişiler, ölümüne yaralandılar. Kelimenin tam anlamıyla ölümüne yaralanan bir başka ad olan Enzo Tortora da pişman olduğunu söyleyen bir suçlunun isnatsız suçlamasından yalnızca beş yıl sonra, çaresizlik ve keder yüzünden can verdi. Faşistlikle suçlanarak hakarete uğrayan, üzerinde kuşku bulutları dolaştırılan, acımasız suçlamalar yöneltilen Lucio Battisti’nin erken ölümünden de söz edelim mi? Anima Mundi3 adlı romanımın yayımlanmasından sonra ben de aynı suçlamaya maruz kaldım; üzerime yöneltilen nefret kampanyası yüreğimi burktu; çevremde oluşan küçümseme halesinden hâlâ sıyrılabilmiş değilim. O munis ve duyarlı Lelio Luttazzi’nin zararını kim tazmin edebilirdi; kim silebilirdi o hüzünlü gülümsemeyi yüzünden; Dino Boffo’nun ve yaşlı ana babasının yeniden huzurlu bir hayata kavuşmasını kim sağlayabilirdi? Genellikle çamurla işi olmayan insanları çamura sürükleme arzusu altında ne gibi bir mekanizma gizleniyor acaba? Ciddi ve kutsal bir kavram olan adalet hangi gerekçeyle can alıcı fırınlara dönüştürülüyor? Medya mekanizmasına göre, yayımlanmış her şey ne yazık ki sonsuza dek gerçekliğini koruyor; suçlanan kişinin üzerine silinmesi mümkün olmayan bir leke atılıyor. Uzun yıllar boyunca beni ciddi pislikle kirleten bir gazeteci günün birinde benden röportaj isteğinde bulunduğunda, “Canım ben şaka yapıyordum,” deyiverdi. Ne yazık ki benim dünya görüşüme göre şaka yapmak ve insanların hayatını mahvetmek birbirinden çok uzak düşen iki kavramdır.

Medeni hayatının güldürüsünü medyanın adalet anlayışına emanet eden bir memleket, son derece tehlikeli bir dönemece girmiştir, özel hayatımızı korumak için bizi tonlarca gülünç form imzalamaya zorunlu kılan ama aslında her adımımızı denetleyen, kesinlikle ikiyüzlü bir yönetimdir. Bu nedenle, henüz gazetelere düşmeden kendi ağzımla itiraf edeyim ki, benim telefon konuşmalarım genellikle zor durumda bırakmaya pek teşnedirler. Çok yeni bir örnek vereyim size. “Ne zaman döndün Brezilya’dan?” “Dün.” “Nasıl karşıladı karnaval yosmaları seni?” “Her zamanki gibi büyük şenlik oldu ve şıllık Clara çok kıskanacak!” “Ya geçen sene terk ettiğin kukumavlar? Sen gerçek bir canavarsın!” Hayatının yarısını İtalya’da, yarısını Brezilya’da geçiren rahip arkadaşımla bu konuşmam bir gazetede yayımlansa, nasıl bir etki uyandırırdı acaba? Kesinlikle din adına beyaz kadın ticareti yapmakla suçlanırdık; oysa “Brezilyalı yosmalar” yıllar önce birlikte edindiğimiz ve hep yeni ve maceralı sevdalar peşinde koşan neşeli köpeklerimizdir; Clara onun Brezilya’daki evinde bulundurduğu harika bir papağandır ve “kukumavlar” da İtalya’dan ayrılmadan önce bir başka rahip arkadaşına emanet ettiği cüce papağanlardır.

Her birimiz, kişisel konuşmalarımızda, sadece o durumda bir anlama sahip olan özel bir dil kullanırız ve bu sözler fesat anlamlara çekilecek olursa bambaşka anlamlar yüklenebilirler. Adalet elbette var olmalıdır ve hepimiz adaletin yerine geleceğinden eminizdir ama –olasılıkla uzun yıllar sonra– hak yerini bulduğunda insan maruz kaldığı boyunduruktan boynunu kurtaramayacak; üzerindeki lekeyi silemeyecektir. Luttazzi, Chiari, Tortora ve Boffo örneğinde olduğu üzere, masumiyetleri ortaya çıksa bile akıllarda kalan imge farklı olacaktır.

Her türlü cinsel farklılığın tanınması ve savunulması için mücadele edilen bir ülkede, anlaşan ve yetişkin olan iki kişi arasındaki cinselliği suç sayan bu bağnaz ahlakçılık tarzını anlayamıyorum. Eros son derece güçlü bir enerjidir, hayatın enerjisidir ve hepimizde farklı miktarda bulunur, farklı biçimde ortaya çıkar. Ama bu bir enerji olmasının yanı sıra –bonobo ve şempanze ırabiliminin de gösterdiği üzere– bir grubun içinde bireyin iktidarını dile getirme yollarından biridir.

Kadim dönemlerden bu yana cinsellik ve kudret hep kol kola gitmiştir. Peki dört bir yandan yükselen bu bağnaz koro da neyin nesidir? İnsanı, tarihi tanımıyorlar mı? Ben 80’li yıllarda RAI televizyonunda çalıştım ve neler neler gördüm. Dış görünümün itibarıyla bir “eskort” kıza değil de Çekoslovak kayak takımına ait bir atlet gibi görünsem de saldırılardan, kösnül tekliflerden, iş gezilerinde otel odalarını paylaşma önerilerinden yakamı kurtaramadım. O yıllarda sevgililer sözleşmeli olarak işe alınıyorlar, sonucun berbatlığından ötürü yayına giremeyen programlar hazırlıyorlardı. Bu ahlaksızlık, belli bir siyasi sınıfın iktidarının yükselmesi olarak gösterilmek istense de aslında her zaman vardı. Ülkemizin yozlaşmış doğasının sonucu bu; bu ülkede Devlet ve halkın çıkarlarına saygı duygusu genellikle gelip geçici ve keyfî bir durumdur. Bu keyfîlik bize insanın gerçekte kim olduğunu –içindeki kötü ile her gün yüzleşmek zorunda olan varlığı– unutturdu. Ancak bir farkındalık yürüyüşüne girişmeye niyet edildiğinde bu kötülük ile yapıcı bir ilişki kurmak mümkün olur, ama bu yürüyüş de herhangi bir türdeki iktidara sahip kişiler arasında oldukça ender görülür. Uygar bir birlikte yaşam söz konusu olduğunda, “İlk taşı günahsız olan atsın,” ahlaki kuralı eşsizdir, ama sık sık unutulur. Bu cümle aynı zamanda şeytanlaştırmanın da panzehiridir.

3. Anima Mundi, Susanna Tamaro, Can Yayınları, 1997. (Y.N.)

Yiyecek Savurganlığı ve
Minnet Duygusu

30 Ekim 2010 günü, Bologna Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nin Last Minute Market oluşumunun hazırladığı “Yiyecek Savurganlığının Kara Kitabı” başlıklı sunumu yapıldı. Bir an için durup, inceleme yapıldığında rakamların faciadan başka bir şey olmadığı anlaşılıyor. Tarımda 17775586 tonluk yiyecek yani bütün ülkenin bir yıl boyunca tükettiği miktarın aynı israf ediliyor. Bunun yanı sıra üretici firmalar her yıl 75 bin ton tarihi geçmemiş ürünü piyasadan çekiyorlar ve bunun sadece %4,4’ü gereksinmesi olan insanlar için kullanılıyor. Sanayi 2161312 ton ürünü çöpe atarken, ayrıntılı dağıtım sırasında da 244252 ton çarçur ediliyor. Tabii en sonda da aileler yer alıyor: Her yıl 515 avroluk alışveriş çöp kutusunu boyluyor.

Bir ton 1000 kilo olduğuna göre, 17775586 ton meyve ve sebzeyi hangi formda gözümüzde canlandırabiliriz? Bir saray, bir tepe, bir dağ yüksekliği olarak mı? İlk tepki isyan oluyor: Savurganlık, sefalete, böylesine acımasız dünyada hayatlarını sürdürmekte zorlanan insanlara hakaret adına isyan, ama bu rezilliğin arkasında saklanan ve geri dönmemizi çok zorlaştıracak başka bir şey gizleniyor. Bunun farkına varmamak, ekim yapmanın, ürünü büyütüp toplamanın ne demek olduğunu anlamamak için insanın gözlerinin ve zihninin grafiklerle, sayılarla, kuramlarla kararmış olması gerekir.

Eskiden köylerde bir bebeğin doğumuyla bir ağaç dikme geleneği vardı; bu gelenek zaman içinde İtalya’nın bütün beldelerinde geçerli bir yasaya dönüştü ama yasaya fazla kulak asan olmadı. Zaten belediye memurunun diktiği ağaç ile babanın elleriyle diktiği ağaç arasındaki fark elma ve ıhlamur arasındaki fark kadar büyüktür. Ihlamur dikildikten sonra başka bir özene gereksinme duymadan büyür, ama elma ağacı sürekli bakım ister: Gençken dik durması için destek verilir, sonra gübrelenir, düşmanlardan korunur, bilge ellerce budanır, çok sıcak günlerde susuzluğu giderilir. Sözün özü, elma ağacı bize meyve –elma– verebilmek için çok zamana ve çok bakıma gereksinme duyar. Her birinin yürek burkucu biçimde birbirinin aynı olduğu meyveleri, plastik bir tabak içinde süpermarketten aldığımız günümüzde bu geçiş ve bu sürecin derin anlamı gözden kaçırılabilir.

Toprağın meyveleri insanın emeğinin yanı sıra onun minnetini de isterler. İnsanoğlu kadim zamanlarda tarıma başladığı günlerde, aldığı ürünlere şükretmek için her zaman toprağı onurlandırmış, onu kutlamıştır.

Artık büyük çoğunluğumuz ekili bir tarla görme fırsatını fazla elde edemiyor, oysa bizim karnımızı doyuran ezelden beri ve sadece toprak olmuştur; besinimizi sağlayan anamız olması nedeniyle ona daima bağlıyızdır; benzetme yaparak değil, gerçekten kelimenin tam anlamıyla buldozerle ezdiğimiz yiyecek dağları da işte onun ürünüdür.

Bu savurganlığın sonuçlarının ciddiyetine varabiliyor muyuz? Sözünü ettiğim ekonomik sonuçlar değil, yüreğimizin, varoluşumuzun en derin ve köklü anlamının dahil olduğu sonuçlardır. Toprağın ürünlerini hor gören, ona özeni savsaklayan, minneti duyguları arasında saymayan nasıl bir toplum olabilir ki? Yiyecek dağlarını yok etmek ve sonra uslu çocuklara, saygılı yurttaşlara, sorumlu ve merhametli yetişkinlere sahip olmak mümkün müdür? Postmodernitenin bizi ikna etmeye çalıştığı üzere, hayatımız gerçekten sızdırmaz kompartımanlardan, ilişki kurmayan insanlardan mı oluşuyor yoksa insan hayatının altında gizlenen, birlik kavramı mıdır? Aleni olmasa da her eylem eninde sonunda başkalarının üzerinde yansıma yapar. Minnet ortadan kalktı, onun yerini alan, gücenme şeytanı mıdır? Gücenmek, sinirli, yaralı kılar, zehirler ve bizi özen ve minnet yoluna götüreceğine talebin eğri büğrü yoluna sürükler. Öfkeli olduğumuzu hissederiz ve talep ederiz. Talep ederiz, çünkü hayal kırıklığına uğradığımızı hissederiz. Hayal kırıklığına uğrarız, çünkü elimizden bir şeylerin alındığını hissederiz. Hesaplar yaparız ama hesaplar tutmaz. Gücenik bir toplum artık dikkat, ciddiyet, sonuç beklentisi isteyen bir tasarıyı takip etmekten çok uzaklaşmıştır ve artık eğitmesi de mümkün olamaz. Her gün yok edilen yiyecek dağları ve sarhoşluktan bayılana kadar içen gençler aynı madalyonun iki yüzüdür. Hesabı tutan Homo economicus’tur. Hayat bir hesap işidir: İşe yaramayan yok edilir. Ya tüketirsin, ya tükenirsin. Okul konusunda tasarrufa kalkışan, zayıflara karşı acımasız olan toplum, içine barbarlık tohumunu sokmuş bir toplumdur.

Çöpe atılmış bu yiyecek dağlarının uğradığı soykırım, acı işaretinden kutsal bir işarete, çevresinde toplanıp, “Yeter artık! Değişim zamanı geldi!” diyebileceğimiz koca bir toteme dönüşse ne güzel olurdu. Ezilerek yok edilen milyonlarca ton meyve ve sebze ile nesneye dönüşen insan aynı sorunun iki cephesidir.

İnsan bütünlüğünün merkezine taşınma gereksinmesi duyar, bu bütünlük en ideal olarak yürekte gösterir kendini. Savurganlığın acısını hisseden yürek, dostluk ve merhamet duygusuna sahip olan, özen ve dikkat gösterebilen, güzelliğin farkına varan, onun karşılıksız verilişi karşısında heyecanlanan yürektir. Karşılıksız oluş! Ne satılır ne alınır; yoksa bir anlam bulmak için yürümemiz gereken ufuk bu mudur?

Var Olan Ada

60’lı yılların sonuna doğru büyük ninemin, saçlarını uzatan erkekleri gördüğünde yaşadığı sarsıntıyı, dedemin, ağabeyimin çiçekli gömleği karşısında geçirdiği şoku hatırlıyorum. Ağabeyim bu gömleğe sahip olabilmek için bayağı mücadele etmişti ve sonunda giyebildiği gün benim anılarım arasında modernliğin tarihe giriş yaptığı gün olarak yer etti.

Büyükanne ve büyükbabalarım ve onların büyükleri XIX. yüzyılda doğmuşlardı ve onların dünya görüşüne göre erkeklerin kadınlara uygun giysiler giymeleri; hele saçlarını kadınlar gibi lüle lüle omuzlarına dökmeleri söz konusu değildi. Kuşaklar arasında saygı ve ilişkilerin saygınlığı onlar için uygarlığın temeliydi ve bu temelin sarsıntıya uğramaya başlaması onların başını döndürüyor, bir şeamet kehaneti gibi görünüyordu.

Gömleğin ardından bir pikap çıkageldi ve ağabeyimin ergenlik takıntısı yüzünden evimizde, günün her saatinde “Yellow Submarine” şarkısının notaları yankılanmaya başladı. Açık bir pencereden içeriye dolan güneş ışığını ve mutfaktaki radyodan Altı Gün Savaşları’na ilişkin haberleri dinlemeye çalışan annemin yüzündeki tedirgin ifadeyi çok iyi hatırlıyorum. Üniversitelerde 68 huzursuzluğu mayalanmaya başlamıştı ama ben bunların farkında değildim; henüz çok küçüktüm ve ayrıca insanların isyanlarından ve kaderlerinden çok kuşların yuvalarıyla ilgiliydim.

Pikap, Beatles grubu, çiçekli gömlek, odaya giren gün ışığı, radyo ajanslarındaki Altı Gün Savaşları, dünyanın değiştiği,