Can Yayınları: 1879

© Can Sanat Yayınları Ltd. Şti., 2010 Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Nisan 2010 E-kitap 1. sürüm Ağustos 2014, İstanbul Nisan 2010 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayanlar: Mehmet Kalpaklı - S. Yeşim Kalpaklı

Kapak tasarımı: Erkal Yavi Kapak düzeni: Semih Özcan Dizgi: Taner Börü Düzelti: Fulya Tükel

ISBN 9789750723025

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

Halide Edib Adıvar

ZEYNO’NUN
OĞLU

ROMAN

HALİDE EDİB ADIVAR’IN CAN YAYINLARI’NDAKİ DİĞER KİTAPLARI

SİNEKLİ BAKKAL / roman

ATEŞTEN GÖMLEK / roman

HANDAN / roman

MOR SALKIMLI EV / anı

TÜRK’ÜN ATEŞLE İMTİHANI / anı

VURUN KAHPEYE / roman

SON ESERİ / roman

YOLPALAS CİNAYETİ / roman

TATARCIK / roman

TÜRKİYE’DE ŞARK-GARP VE AMERİKAN TESİRLERİ / deneme

KALP AĞRISI / roman

Halide Edib Adıvar, 1882’de İstanbul’da doğdu. Üsküdar’daki Amerikan Kız Koleji’nde okudu. 1908’de gazetelere yazmaya başladığı kadın haklarıyla ilgili yazılardan ötürü gericilerin düşmanlığını kazandı. 31 Mart Ayaklanması’nda bir süre için Mısır’a kaçmak zorunda kaldı. 1909’dan sonra eğitim alanında görev alarak öğretmenlik, müfettişlik yaptı. Balkan Savaşı yıllarında hastanelerde çalıştı. 1919’da Sultanahmet Meydanı’nda, İzmir’in işgalini protesto mitinginde etkili bir konuşma yaptı. 1920’de Anadolu’ya kaçarak Kurtuluş Savaşı’na katıldı. Kendisine önce onbaşı, sonra üstçavuş rütbesi verildi. Savaşı izleyen yıllarda Cumhuriyet Halk Fırkası ile siyasal görüş ayrılığına düştü. 1917’de evlendiği ikinci kocası Adnan Adıvar ile birlikte Türkiye’den ayrıldı. 1939’a kadar dış ülkelerde yaşadı. O yıllarda konferanslar vermek üzere Amerika’ya ve Mahatma Gandi tarafından Hindistan’a çağrıldı. 1939’da İstanbul’a dönen Adıvar, 1940’ta İstanbul Üniversitesi’nde İngiliz Filolojisi Kürsüsü başkanı oldu, 1950’de Demokrat Parti listesinden bağımsız milletvekili seçildi. 1954’te istifa ederek evine çekildi ve 1964’te öldü.

KISALTMALAR

Fr.:Fransızca

İng.:İngilizce

İt.:İtalyanca

Yun.:Yunanca

y.n:Yazarın Notu

SUNUŞ

Elinizdeki roman, yazarın Kalp Ağrısı adlı romanının devamı niteliğindedir. 1926 ve 1927 yıllarında Vakit gazetisinde tefrika edilen roman ilk olarak 1928’de kitap olarak yayımlanmıştır. Romanın mekânı Diyarbakır’dır. Halide Edib, bir Kürt isyanın hazırlığı dönemindeki Doğu Anadolu’yu ve oraya İstanbul’dan giden asker ve memurların yaşayışını bazan ironik, bazan hüzünlü, bazan idealist bir üslupla yansıtır.

Hazırladığımız karşılaştırmalı metne esas olarak, yazar hayatta iken yapılan son yayını, 1943 baskısını esas aldık. Halide Edib, bu baskı için bazı küçük değişiklikler ve pek çok sadeleştirme yapmıştır. Ancak, 1943 baskısı teknik hatalarla, eksiklikler ve atlamalarla dolu olduğundan (ki bunlar daha sonra yapılan bütün yayınlarda aynen devam ettirilmiştir) metni 1928 baskısı ile kontrol ettik.

Zeyno’nun Oğlu’nun bu karşılaştırmalı metnini hazırlarken, her zaman olduğu gibi yazarın diline ve üslubuna hiç müdahale edilmemiştir. Çok gerekli görerek eklediğimiz kelimeleri de köşeli parantezler içinde verdik. Halide Edib Adıvar’ın Bütün Eserleri serisinde bir imlâ birliği sağlamak üzere Türk Dil Kurumu’nun yayımladığı İmlâ Kılavuzu ve Türkçe Sözlük esas alınmıştır.

Mehmet Kalpaklı

1

BAŞLANGIÇ

... inci Fırka Hücum Taburu Kumandanı Hasan Bey’e,

Hareket gününüzü zevcemle1 beraber tespit ve yolda kendisine yardım etmenizi rica ederim.

... inci Fırka Kumandanı

Miralay2

Muhsin

....................................................

Erenköyü’nde, Suadiye’de Miralay Muhsin Bey’in refikası3 Hanımefendi’ye,

Muhterem Hanımefendi,

Muhsin Beyefendi’nin telgrafını ilişik olarak takdim ediyorum, nihayet4 on beş gün içinde hareket etmek mecburiyetindeyim. Emrinize intizar ediyorum,5 Efendim.

Binbaşı

Hasan

....................................................

Zeyno, balkonun kapısını açtı; bir eli kapının tokmağında, gözleri mavi Marmara’nın ortasında, güneşten uzanan altın tellerle pırıl pırıl yanan Adalar’a baktı. Islak topraklardan renksiz dumanlarla beraber keskin bir toprak kokusu yükseliyor, siyah, çıplak dallarda henüz kuruyamayan su damlaları şeffaf, mavi birer boncuk gibi parlıyordu. Bir haftadan fazla devam eden yağmurlardan, rutubetten içinde paslı, kapanık ve sıkıntılı bir his hasıl olmuştu.6 Kocasına son hafta yazdığı mektubu, içinden, biraz gülerek hatırladı ve tekrar etti. İstanbul’da, nadiren bu kadar uzayan sislerden, soğuklardan o kadar sıkılmıştı ki, ne zaman balkonun kapısını açsa burnunu kaplayan rutubet ve küf kokusunu mektubun ta başına yazmıştı. Edebiyat sınıfına vazife hazırlayan genç bir mektepli kız gibi, âdetâ bahara dair şairane tahassürlere7 dökülmüş, “Diyarbakır’da şeftali ağaçları çiçek açtı mı? Erik ağaçları beyaz birer alev gibi parlayan tomurcuklarına büründü mü? Güneş insanın beynini eritecek kadar sıcak ve ateşli mi? Ah, bir defa cenuba8 gelebilsem, yazın açıkta uyuduğunuzu söylediğin yerlerde kafamdaki bu kalın duman dağılıncaya kadar, beynim kafatasımda eriyip bitinceye kadar, vücudumun derisi güneşten soyuluncaya kadar boylu boyuna yatacağım,” demişti.

Nihayet bugün İstanbul’da güneş çıkmıştı. Adalar’a, denize, yarı mavi, yarı kurşunî ovaya olanca saltanatıyla altın kanatlarını germişti; fakat hâlâ onun kalbinde toplanan kesif9 duman olduğu gibi duruyor, gökleri, toprakları yakan güneşin sıcaklığı derisinin arkasındaki râtıb,10 karanlık benliğine nüfûz edemiyordu.11

Muhsin Bey gideli üç ay olmuştu. Bu sekiz aylık izdivaç, beş ay, gece-gündüz baş başa geçen bir hayat, Muhsin Bey’in ifadesine göre, “ezelî balayı”ndan sonra ilk defa ayrılmışlardı. Her gün kendi hareketini tespit edecek telgrafı bekliyordu.

Yavaş yavaş kuru menekşe güllerinin dallarından kayıp kapının aralığından odaya dalan ve bir altın leke gibi yeşil halının üstüne yayılan güneşli noktaya çömeldi. Başı ellerinin içinde düşünmeye çalıştı.

Gerçi Zeyno, tahakkuk eden her büyük emelin, tatmin edilen her ihtirasın insanın bütün varlığında bıraktığı bıkkınlık ve tokluğun başladığını anlayacak kadar kendi kendini henüz tahlil etmemişti. Bununla beraber hislerinde bir körlük, umumiyetle hayata karşı içinde lâkayt bir sükûn12 vardı; ve Zeyno bundan şikâyetçi idi. Ayrılalı üç ay olduğu halde o kadar sevdiği kocasını düşünmek bile artık fazla heyecan vermediğini fark ediyordu. Halbuki, sekiz ay evvel Muhsin Bey’in paltosunun biraz sert kumaşının temasından, mavi gözlerini sabit ve tatlı bir tatlılıkla kendisine çevirmesinden, kitap okurken, düşünürken kaşlarını hususî bir şekilde çatışına kadar, teker teker her vaziyetini, her şahsî eşyasını lezzetli bir titreyiş ve hayretle hissediyordu. Bir sene geçmeden, o kadar sevdiği bu adam bile vaktiyle büyük bir zevkle ezberlediği bir kitaba benziyordu. Hâlâ çok seviyordu; fakat cümlelerin, hatta kelimelerin birbirlerini nasıl takip ettiğini bildiği için, artık okurken heyecan duymadığı, fakat ilk mânasına vasıl olduğu zamanki kendinden geçişin, sâadetin hatırasıyla muhafaza etmek istediği bir cilt eski şiir gibi telâkki ediyordu.

Demek en büyük hislerin ve bağlantıların tabiatın mevsimleri gibi devreleri ve bu devrelere mahsus şekilleri vardı. Zeyno, güneşin altında bu çapraşık ve sıkıntılı felsefeyi yaparken, kendi kendine ifade edemeyeceği kadar müphem13 ve tatmin edilmemiş bir emelin üzüntüsünü duyduğunu da itiraf ediyordu. Bu güneşli günde, çıplak ağaçlarda çiçek ve tomurcuk, kurşunî topraklarda yeşillik biterken bu gizli emelinin ne olduğunu seziyordu. Bunu sezerken gayri ihtiyarî başında bir sıcaklık, yanaklarında iki ateş dalgası peyda oluyordu. Demek, evlenmekten her iptidaî kadın gibi, hatta dişi hayvan gibi bir çocuk beklemişti. Sekiz ay evvel o kadar coşkun ve heyecanlı geçen muhabbet,14 farkına varmadan istediği çocuğu vermediği için ona kısır ve beyhûde görünüyordu. Halbuki, genç kızken ne çocuklara fazla bağlı, ne de ayrıca marazî15 bir hassasiyeti vardı.

İradeli ve mütefekkir16 mizacının aynı zamanda coşkun iptilalara17 kabiliyeti olduğunu bilirse de, ana olmak ihtirası gibi kadınların gündelik hislerinden kendini şimdiye kadar uzak telâkki etmişti.

Düşüncesi bu noktaya gelince birdenbire Azize’nin küçük kızını hatırladı. Acaba Viyana’dan gelmişler miydi? Acaba Hasan, kendisini ziyarete gelecek miydi? Çocuğuna karşı Hasan ne vaziyet almıştı? Seviyor muydu? Bu tahayyüller,18 Hasan’la müşterek olan geçmiş heyecanların bazılarını hafızasında parlattı, söndürdü. Hasan’la macerası belki Muhsin Bey’in tesiriyle, belki Azize’nin acı akıbetiyle mâziye ait hatıralar yığınına karışmıştı.

Çömelmekten uğuşan dizlerini elleriyle ovarak kendi kendine:

— Bu güneşli günde ben de neler düşünüyorum, dedi.

Güneş siyah mürekkeple çizilmiş gibi keskin ve karanlık çizgilerle mavi sularda yükselen Adalar’ın arkasına erguvanî bir alev gibi düşüyordu. Hem güneşin çekilmesi, hem düşüncelerinin hararetsizliği onu birdenbire titretecek kadar üşüttü. Kapıya dayanarak kalktı. Başını çevirince Pervin’in, elinde bir zarfla geldiğini gördü. Zarfın üstündeki yazıyı derhal tanıdı. Hava, daha fazla soğumuş gibi âdetâ çenelerini müşkülâtla19 yerinde tutuyordu.

— Hemen gel, odamdaki sobayı yak, Pervin; öyle bir üşüyorum ki... dedi.

....................................................

Aynı günde Hasan, Bebek rıhtımının üstünde kızının arabasının başında duruyordu. Eski kalelerin tepelerinde yağmurdan sonra çıkıveren güneş bir altın ağ gibi Boğaziçi’nin şeffaf, beyaz sislerini sarmış, yeşil yamaçlarda, muhayyel mavi bir koridor gibi süzülen sularda, rıhtımın ötesinde berisindeki birikintilerde oynuyordu; fakat Hasan, Boğaziçi’ne değil, kızına bakıyordu.

Beyaz bir gül yaprağı gibi ince, ipek derili küçük yüzün henüz bir şey ifade etmeyen yüz âzâsının20 arasında bakışlarının istikameti belirsiz iki mavi çocuk gözü, Azize’nin çocuk dakikalarını hatırlatan parlaklıkla iki renkli su damlası gibi pırıldıyordu. Bu iki canlı nokta, onun oldukça sert ve maddî kalbinde Azize’nin hayalini yaşatıyordu. Karısı öldükten sonra, onun genç hayatında, sebebiyet verdiği ıstıraptan dolayı hissettiği pişmanlıktan fazla olarak bir de ne kadar rikkat21 ve düşkünlük ile ona bağlı olduğunu anlamıştı. Bu anlayış, onu o kadar sarsmış, o kadar içten bir insan yapmıştı ki, ilk defa olarak Azize’nin ölümüne kadar içini kavuran gizli ihtiras ve aşkı şimdi yeri dağlanmış, kuvvetli bir uyuşturucu ile acısı dindirilmiş, eski bir yara gibi hissediyordu.

Viyana’dan döneli bir ay olmuştu ve mezuniyet22 üç hafta sonra bitiyordu. Bütün bu müddeti Azize’nin yalısının yanındaki kendi küçük evinde, neferiyle23 beraber inziva içinde geçiriyordu. Zamanının büyük bir kısmı da kızının beşiği yanında, Azize’nin ölümünden sonra tamamen bağlandığı ihtiyar kaynanasının odasında geçiyordu. Yemeklerini onunla yiyor, ikisi de kalplerinde dolaşan Azize’nin binbir hayalini birbirlerine söylemeye cesaret edemeyerek, fakat garip bir hassasiyetle müşterek ıstıraplarını düşünerek, ekserî yabancı mevzûlar konuşarak, karşı karşıya saatlerce oturuyorlardı.

Hasan yalnız evine döndüğü zaman, minderin üstüne oturuyor, elektrikleri söndürüyor, karanlıkta çağlayan sularla beraber uzun uzun düşünüyordu; ve ancak bu saatlerde Zeyno’ya ait hatıralar uyanıyordu; fakat bu hatıralar ona şimdi başkasının imiş gibi geliyordu. Zeyno’ya karşı kalbindeki ateş tamamen sönmüş müydü? Yoksa iradesinin büyük bir azmiyle bir zaman için örtülmüş müydü? Bunu tahlile hiç kalkışmamıştı. Hatta, İstanbul’a döndüğü zaman Muhsin Bey’in gittiğini öğrenmiş, Zeyno’nun da gidip gitmediğini tahkik için Erenköyü’ne telefon bile etmemişti. kendi evlenmesinden, Azize’nin mevcudiyetinden daha fazla Muhsin Bey, onu Zeyno’dan uzaklaştırmıştı. Kendisinin Azize ile evlenişi için ısrar eden Zeyno’da şimdi, sırf bir arkadaş vefası ve fedakârlığından başka istekler, maksatlar olduğuna kani oluyordu.

Bütün büyük acıların buhran devrinden sonra gelen ve kısa süren manevî kırıklık ve bezginlik zaman zaman ortadan kalktıkça, hayat arzusuyla beraber Zeyno’nun kudreti de uyandığını büyük bir isyanla duyduğu anlar oluyordu. Herhalde kalbinin Zeyno’ya dönüşü ihtimalinden kendini korumak için her şeyi yapmaya razıydı. Hayatında, bundan sonra, kadın olması ihtimalini düşünse bile, mutlak onu geçici ve mânasız bir eğlence diye tahayyül eylemek istiyordu. Diyarbakır’a dönüşü için hazırlanırken orada Zeyno’ya karşı vaziyetini de kararlaştırıyordu: hürmet ettiği bir kumandanın karısı! Gerçi Zeyno’nun, Azize ile dostluğunu, evvelden tanıştıklarını inkâr etmek belki kabil değildi; fakat Zeyno’nun en çok bir dost, teselli eden bir kadın sıfatıyla kalbine tekrar nüfûz etmesinden korkuyordu. Istırap günleri, onda teselli ve hissî iştiraklerle kendisine yaklaşan insanlara karşı bir zaaf uyandırmıştı. Yanaklarında gözyaşları izlerini muhafaza eden beyaz saçlı ihtiyar halasına ihtiyacı o kadar büyüktü ki, ondan uzaklaşınca Azize’nin ölümüne kendi gibi yanan bir kadın kalbine karşı istemeyerek temayül edecektir.

Hem o kadın kalbi Zeyno olursa, mukavemet ne kadar müşkül olacaktı. O halde... O halde, Zeyno’ya kendisinin Azize için tuttuğu matemi göstermeyecekti. Sert, çabuk unutan, lâkayt bir asker vaziyeti alacaktı.

....................................................

— Ne var Mehmet?

— Telgraf, Efendim!

Kaynanasına bermutat24 gibi akşam yemeğine gidiyordu. Telgrafı aldı. Cebine koydu. Okuyabilmek için kapıdaki ışık kâfi değildi, sonra açacaktı. Fakat kaynanasını küçük Muazzez’le o kadar tatlı bir surette meşgul buldu ki, kendi dahi telgrafı unutarak onların muhabbetli oyunlarına iştirak etti. Küçüğü dizlerinin üstüne yatırıyor, çenesinin altını yavaşça gıdıklıyor, onun bebek kahkahasını büyük bir zevkle dinliyordu.

— A, Hasan, çocuk gıdıklanmaz, ne yapıyorsun?

— Halacığım, çapkın öyle bir zevkleniyor ki...

— Öyle ama, yavru katılır, ciğerleri onun su gibi bir şey. Sen yine anahtarlarını çıkar, salla, eğlendir.

Hasan cebinden anahtarlarını çıkarırken telgraf da tesadüfen yere düştü ve çocuğu büyükannesine verdikten sonra, köşedeki elektrik ziyası25 altına gitti, telgrafı açtı. İhtiyar kadın, Hasan’ın arkası dönük, gözleri telgrafın üstünde uzun müddet kalmasını merak bile etmedi. Yalnız odadan çıkarken seslendi:

— Ben Muazzez’i dadısına vereceğim, artık yatmak zamanı geldi. Hemen inerim, yemek yeriz, olmaz mı?

Hasan, Zeyno’ya ait her şeyi zihninde tespit etmiş olduğuna kani idi. Muhsin Bey’in telgrafını okuyunca hiç hesaba almadığı yeni ve muğlak26 bir vaziyet hasıl olduğunu tuhaf bir heyecanla hissetti. Şimdi ne yapacaktı? Evvela, İstanbul’da Zeyno ile görüşmek, seyahat için uzun uzun anlaşmak lâzımdı. Sonra binbir ihtimal ile dolu, o uzun seyahat vardı. Muhsin Bey’in yanında, yabancı bir memlekette Zeyno’yu “kumandanın karısı” rolünde bütün teferruatıyla biliyordu; kendisi de kumandanın maiyetinde herhangi bir zabit olarak ona karşı alacağı vaziyeti biliyordu. Fakat bu yol... Ne kadar uzun!

Uzun düşündüğünü unuttuğu ve düşüncelerinin istikametini kaybettiği bir anda yemeğe çağırdılar.

Hasan’ın uzun sükûtlarına alışık olan kaynanası, sofrada da onu düşünceleriyle baş başa bıraktı.

Sofradan kalkınca, çocuğun odasına sığındı. Bu garip heyecanı, muhayyilesinin yeni kalp sergüzeşlerine27 intizar eden hassasiyetini geçirse evine dönecek, bu telgrafla meydana çıkan yeni meseleyi tabiî bir sûrette halledecekti.

Ninni sesini henüz koridorda iken duydu. Küçük Muazzez, dadısı Safiye ile beraber vaktiyle Azize’nin yattığı odada yatıyordu. Kapıyı açınca ninni ile beraber loş bir köşede muttarit28 bir ahenkle sallanan salıncağın tatlı gıcırtısını da duydu. Aynı loş köşede beyaz geceliği, arkasına salıverdiği iki örgü saçıyla salıncaklı bir sandalyede Safiye Dadı oturmuş, biraz kalın, fakat bililtizam29 alçalttığı ve tatlılaştırdığı bir sesle ninni söylüyordu:

Hû hû dervişler,
Hak yoluna durmuşlar,
Kırk fırın ekmek yemişler,
Daha var mı demişler!

....................................................

Hasan’ın orasından burasından işittiği bu eski güzel ninninin bin nazla, bin okşayışla uzayan nağmeleri, esasen, heyecanlı olan kalbini titretti. Bir sene evvel, bu beşiğin yerinde bir yatak vardı, orada bir çocuk kadar zayıf sarışın bir kız, ipek kollarını Hasan’ın boynuna atmış, ağlıyordu. Bir sene evvel, o kollar onu kendi kalbinin emelinden ayıran, hasrete, ıstıraba bağlayan iki zincirdi. Şimdi o zincirler tekrar gelse, burada boynunu değil, canını ebediyen bağlasa, ne kadar mesut olacaktı. Bu kalın ses yerine o küçük, ince ses, bu ezelî ninniyi kandilin loş gölgesinde söylese, bir daha hayatta çapraşık, sıkıntılı sevdalar, heyecanlar aramayacak, bu beşikle o sesin sükûnunda dinlenecekti.

Ayaklarının ucuna basarak beşiğin yanına geldi. Çocuğun uyuyan yüzüne eğildiği zaman, iki şeyin galeyanlı30 kalbine anî bir şifa ve sükûn verdiğini hissetti. Birisi, uzak rüzgârların bahar günlerinde getirdiği kırçiçekleri kokusunu hatırlatan çocuk nefesi, öteki, ilâhî bir masumiyetle uyuyan çocuk yüzünün latif31 gülüşü idi. Bahar rüzgârlarının durgun suların üstünden geçerken yapacağı hayalî dalgacıklar, ancak bu kadar latif olabilirdi.

Bu, onu o kadar teselli etmişti ki, çocuğun odasından tamamen sakin ve kararını almış bir adam gibi çıkmıştı. Hatta kapıdan çıkınca evine hemen dönmedi, rıhtımda mırıldanarak uyuyan denize ninni söyleyen dalgacıklarda yalılardan uzanan ışık çizgilerini saydı, ıslıkla güya ninniyi tekrar ederek uzun uzun dolaştı. Fakat, evine girerken birdenbire ninni diye tekrar ettiği havanın “Hey Zeyno, Zeyno!...” olduğunu acı bir gülüşle anladı. İlk işi Zeyno’ya Muhsin Bey’in telgrafıyla beraber gönderdiği kısa ve resmî mektubu yazmak oldu. Artık kolaylıkla uyuyamayacağını anlamıştı. Minderin üstünde, sigarasının dumanlarını savurarak kendini ilk defa olarak, serbestçe, geçmiş günlerin hayallerine kaptırdı. Zeyno, mektubu alınca tabiî konuşmak için onu Erenköyü’ne çağıracaktı. Oraya son ziyareti ne acı, ne garipti. Şimdi ilk defa Zeyno ile hayatlarının aldığı aksi istikametten sonra karşı karşıya gelecekti. Zeyno’nun, hayatından bir tayfun gibi geçtiğini unutmak kabil değildi. Geçmiş günler ister istemez, çocukken öğrenilen şarkıların nakaratı gibi, zihninden gelip geçecekti. Bunu kabul etmemek, buna karşı mücadele etmek imkânı yoktu. Fakat buna rağmen Zeyno’ya karşı sırf bir kumandan karısına karşı alınacak resmî ve hürmetkâr bir vaziyet alabilecek kadar iradesine hâkim ve maziye karşı çok kuvvetliydi.

Hasan, Zeyno’ya yazdığı akşamın ertesini sakin geçirdi. İkinci gün neferine, mektup olup olmadığını her gün sormak âdeti olduğu halde, kendi irade kudretini denemek için sormadı. Üçüncü günü masanın üstünde bulduğu iki mektubu hafif bir telâşla aldı. Birisi Saffet’ten, öteki Dora’dandı. Dördüncü günü ciddî surette hiddetlendi. On beş gün sonra hareket etmeleri lâzımdı. Eğer Zeyno, Hasan’dan bizzat ziyaret bekliyorsa, beyhûde idi. Hatta telefon bile etmemeye karar vermişti. Akşama doğru neferine birkaç defa, telgraf olup olmadığını sordu. Hiddeti artık acı bir izzetinefis yarası halini almıştı. O gece, hayli geç yattı. Neferinden pek nadir zamanlarda içtiği nargilesini istedi. Kırmızı sedirinin üstünde bir taraftan nargilesinin sesini, bir taraftan geçici bir nisan yağmurunun rıhtımın taşlarını döven şiddetini zoraki bir sükûn ve sabırla dinlemeye çalışıyordu. Kırmızı perdelerin, kırmızı kilimin üstüne yayılan nargilesinin billûrunda oynaşan ışıkları dalgın dalgın seyrederken bir sene evvel aynı yerde ölümden kaçan iki genç hayvan kadar iptidaî, tabiî bir korku ile bir ağızdan çıkan, “Nasıl ayrılacağız?” feryadını tekrar işitir gibi oldu. Öyle bir ayrılmışlar ve o kadar ıstırap çekmişlerdi ki, aşklarının düşüncesi artık titreyiş değil, yeis ve merâret32 veriyordu. Demek hayatta geçmeyecek bir şey yoktu! Zeyno’ya nasıl garip ve sonsuz zannettiği bir kalp ağrısı ile bağlanmış, ne kadar ıstırap çekmişti!

Mamafih, bütün bu hayaller arasında günlerin geçtiğini, karar almak lâzım geldiğini de unutmuyordu. Nihayet bu bitmek tükenmek bilmeyen düşüncelerden bîzar olmuş, Zeyno’nun Erenköyü’nde olmadığına hükmetmiş ve ertesi günü gidip Zeyno’nun babası Doktor Asım Bey’i görmeye karar vermişti. Bunu evvelden nasıl düşünememişti? Neden o mektubu yazmak budalalığında bulunmuştu? Zeyno’nun kendisini tekrar münasebet arıyor zannetmesi ihtimali bir an için bütün kanını başına topladı. Hasan gidecek, Doktor Asım Bey’i görecek, kızının arzularını babası vasıtasıyla öğrenecekti. Hatta, Asım Bey ona, “Zeyno içeride, kendisiyle görüşünüz,” dese bile o, lâkayt ve resmî, “Rahatsız etmek istemem, esâsen işim var. Hanımefendi’nin arzularını yarın zâtıâlîniz vasıtasıyla telâkkî ederim,” diyecekti. Arkadaşlık ve dostluk şeklinde bile bir münasebet aramadığını katiyetle anlatacaktı.

Fakat beşinci sabah, Hasan, bu kararını mevki-i icrâya koymadı. Ayastefanos’ta bir zabit arkadaşını ziyarete gitti. Zeyno ile gezdikleri sahilde ölmüş bir sevgiliye aitmiş gibi geçmiş günlerle dolu ve biraz mahzun dolaştı.

Akşam hayli geç döndü. Eğer bu akşam da cevap yoksa, ertesi günü Asım Bey’e müracaat zarurî idi. Fakat bunu kısa bir surette ve telefonla yapmaya karar verdi; sonra kaynanasının hatırını sormak ve çocuğunu yatmadan evvel öpmek için yemekten sonra, yanındaki yalıya geçti.

1 Eşimle.

2 Albay.

3 Eşi.

4 En geç.

5 Bekliyorum.

6 Belirmişti.

7 Özlemlere.

8 Güneye.

9 Kalın.

10 Nemli, rutubetli.

11 Sızamıyordu.

12 Durgunluk.

13 Belirsiz.

14 Sevgi.

15 Hastalıklı.

16 Düşünceli.

17 Tutkulara.

18 Düşünceler.

19 Zorlukla.

20 Organlarının.

21 Sevgi.

22 İzin.

23 Emir eriyle.

24 Her zamanki gibi.

25 Işığı.

26 Karışık.

27 Serüvenlerine.

28 Düzenli.

29 Bilerek, isteyerek.

30 Kaynayan.

31 Sevimli.

32 Keder ve acılık.

2

KUMANDANIN KARISI

Koridorda bermutat33 ayaklarının ucuna basarak ilerledi. Odadaki sesler henüz çocuğun uyumadığına delâlet ediyordu.34 Küçük, keyifli zamanlarda olduğu gibi, güvercin sesleri çıkararak gülüyor, azıcık yabancı gelen bir kadın da alçak sesle bir şeyler mırıldanıyordu. Hayır, ninni değildi, büyük bir adamla konuşuyor gibi âdetâ çocukla konuşuyordu. Kapıyı yavaşça iterek içeri girdi.

— Şekerim, Muazzez’ciğim, yavrum, Azize’nin yavrusu, Zeyno Teyze’yi bildin öyle mi? Seni maskara seni! Fındık, fıstık seni!

Kurşunî tayyörünün içinde daha ince, kollarının arasında büyük bir itina ile, büyük bir rikkatle Muazzez’in başını kaldırmış, yanağını çocuğun yanağına dayamış, heyecandan, belki de gözyaşından kısılan bir sesle yavaş yavaş gülüyor, Muazzez’le hasbıhal ediyordu. Hasan, yıldırımla vurulmuş gibi hemen kapıyı kapadı, kaçtı. Anasız çocuğuna hazin bir tahassürle35 sarılan samimî ve zayıf kadının onun için ne büyük tehlike teşkil ettiğini derhal anlamıştı. Böyle bir dakikada karşı karşıya gelseler, Hasan bütün kararlarını unutacak, Zeyno’ya gönlünü açacak, beraber ağlayacak, dertleşecek, bir çocuk rikkat ve düşkünlüğü ile Zeyno’nun tekrar esiri olacaktı. Bu defa beraber matem tutan, beraber ağlayan iki insan gibi kalbleri eski fırtınalı, ateşli aşktan daha kavî36 ve kırılmaz bir zincirle birbirine bağlanacaktı.

Bundan başka, Hasan, kendi kendine tahlil ve ifade edemeyeceği yeni bir Zeyno safhasını da kurşun süratiyle sezivermişti. Zeyno’nun çocuk tahassürünü, henüz ana olmadığı için duyduğu eksikliği bir erkek sevk-i tabiîsiyle37 anlamıştı. Eğer Zeyno ana olmazsa Muhsin Bey’le evlenmesinin sâadeti, bu tatmin edilemeyen tabiî emelin hüsranı bir kurt gibi hayatlarını dele dele, oya oya bir felâkete götürecekti. Muhsin Bey’in birinci evlenişinde de çocuksuz olması acaba Zeyno için aynı akıbeti göstermez miydi? Hasan’ın itiraf etmek istemediği kıskançlık ve izzetinefis yarası Zeyno’nun evlenişinden beri ilk defa olarak bu anî keşifle sükûnet bulur gibi oldu. Bundan başka olarak da Zeyno’ya karşı şimdiye kadar hissettiği hep fırtına ve alevle ifade edilen şeylerin arasında yepyeni bir mâna hâsıl oldu. O, Zeyno’yu çok zaman sırf bir aşk ve ihtiras kadını, erkekleri kahhâr38 bir kudretle ezen, mağlup eden canlı bir tuzak gibi düşünmüştü. Şimdi bütün tehlike işaretlerini bildiği bu kadın yüzlü tayfunun Azize kadar aciz, kudretli bir erkeğin bütün himaye ve rikkat tarafını celbeden safhasıyla karşılaşmıştı. Hem Zeyno’nun kısır geçecek hayatındaki boşluğu, yeisi kendisinin bir zaferi, Muhsin Bey-Zeyno evlenmesinin kendisine çektirdiği azap ve mihnetin39 bir intikamı gibi telakkî ediyor, hem de Zeyno’nun çocuk hasretiyle çekeceği gizli azabı, yalnız kalbinde değil bütün maddî varlığında hissediyordu. Acaba Zeyno, küçük Muazzez’i koklarken Hasan’ın çocuğunun annesi olmayı bir an için bile şâyân-ı gıpta40 bulmuş muydu? Fakat Hasan, Zeyno’nun kendi çocuğuna anne olması ihtimalinin etinde, kemiğinde uyandırdığı heyecan kasırgasından olanca iradesiyle kaçıyor, kaynanasının odasına asabî bir tehâlükle41 atılıyordu.

Zeyno’nun gelişi Azize’nin annesinin yarasını tazelemişti. Gerçi artık gözyaşları dinmişti. Fakat gözkapakları şişmiş, burnu, şişman gerdanı sarkmıştı. Fakat eski süslü ihtiyar kadın, Azize’nin ölümünden sonra, boyasını terk ettiği bembeyaz saçları, sürmesiz ihtiyar gözlerinde yarasıyla Hasan’ın kalbine daha çok yakın geliyordu. Hele oğulları Nihat ve Hikmet’in Sefaret Kâtibi olarak Sofya ve Prag’a tayinleri, zavallı kadını daha büyük bir düşkünlükle Hasan’a ve Azize’nin anasız çocuğuna bağlamıştı. Hasan’ı görür görmez yalnız çocukların ve ihtiyarların kalbi parçalayan çaresizlikleriyle dudaklarını büktü, yeniden gözyaşları akmaya başladı:

— Zeyno geldi, Hasan! Evlatçığımı yeniden görmüş gibi oldum. Nasıl üçünüz yalıyı neşe ile çınlatır, doldururdunuz. Ya Rabbim ne talihsiz kadınım, diye hıçkırmaya başladı. Her zamanki gibi, ihtiyar kadının ellerini öpmeye, arkasını okşamaya, teselli etmeye çalıştı.

— Ağlama anneciğim, diyordu. Azize yoksa kızı var, onu beraber büyüteceğiz, daha ne günler, ne günler göreceğiz....

Fakat neşeli olmaya çalışan Hasan’ın sesindeki teessür ve gözyaşları, ihtiyar kadını daha çok coşturuyor, Azize’yi hatırlatan bir çocuklukla yumuşak dakikaları nadir olan kavî iradeli damadına sarılıyor, bütün içini boşaltıp sükûn buluncaya kadar ağlıyor, söylüyordu. Nihayet Hasan, ihtiyar halasının arkasına kolunu attı, başını omzuna dayadı, bir eliyle kadının gözlerini silerken bir taraftan da tuhaf bir şeyler anlatmaya, onu Bebek Bahçesi dedikodularıyla alâkadar etmeye çalıştı.

— Maşaallah, çifte kumrular! Ben Muazzez’le, siz damatla...

Zeyno, odaya bir rüzgâr gibi girmiş, kirpiklerindeki yaşlar henüz parlarken gördüğü şefkat ve teselli sahnesine derûnî42 gelen bir rikkatle gülmeye başlamıştı. Bu ihtiyar kadının zaafı ile dayandığı genç adamın çok manevî görüş kudretinin birleşmesi o kadar güzel bir aile resmi yapıyordu ki, Zeyno, bilâ-ihtiyar43 aralarına atılmış, bir eliyle ihtiyarın elini yakalamış, ötekini Hasan’a uzatmış, Hasan’ın teselli vazifesine tabiî bir surette iştirak edivermişti.

İlk görüşmelerinin resmiyeti için o kadar uzun ve içten bir mücadele geçiren Hasan, bu tabiî ve dost tavır karşısında biraz şaşırmıştı. Zeyno da hayli ağlamıştı, fakat gözyaşları onun koyu güzel gözlerini derinleştirmiş, ucu çenesine doğru sevimli bir müsellese44 benzeyen ince yüzüne perişanlığını örtmek için sürdüğü pudraya rağmen, Azize’nin hatırasının uyandırdığı hüzün ve rikkat, titreyen dudaklarında, gergin şakaklarında kalbe giden bir mâna almıştı. Hasan’ın lâkayt kalmak için cebren45 aldığı kuru vaziyetin hiç farkına varmamış, elini bir erkek arkadaş açıklığı ve dostluğu ile sıkmış, aşk mâzisi olmayan heyecansız bir muhabbet yüzünü tetkike koyulmuştu.

— Biraz ihtiyarlamışsınız, Hasan Bey, ama azıcık da bunu tabiî bulurum. İnsanın hem bu kadar güzel kızı, hem gençliği olamaz.

Hasan, Muazzez’in kapısının önünde keşfettiği gizli zaafı Zeyno’nun sesindeki gıptalı ihtizazda46 tekrar hissetti. Fakat bu defa, bu nokta ile zihni o kadar meşgul olmadı.

Zeyno’nun bu kadar maziden uzaklaşmış görünen tabiî ve sakin dostluğu onda acayip bir iğbirar47 uyandırdı. Demek Zeyno hiçbir gayret sarf etmeden geçmiş günlere lâkayt oluvermişti. O geçmiş günleri şimdi nasıl bir nokta-i nazardan48 görüyordu? Hasan, bunu şiddetle merak ediyordu. Hasan’la müşterek ıstırap ve kendinden geçiş dakikalarını şimdi tecrübesiz bir kızın yakışıklı bir zabite49 duyduğu geçici bir zaaf diye mi telâkki ediyordu? Hasan, Zeyno’nun çok zaman kendi düşünce ve hislerini yabancı bir adammış gibi biraz müstehzî50 bir zihniyetle tahlil ettiğini pek iyi hatırlıyordu. Belki şimdi kendi kendine, “Ben nasıl oldu da bu sathî askeri sevdim? Nasıl acemi bir kız gibi hareket etmişim? Fakat zavallı, ne de olsa Azize’nin kocası, dost davranmalı,” diyordu.

Marazî51 bir hassasiyetle Zeyno’nun yüzünde kendi düşüncelerini arayan Hasan, onun teessürle buğulanan gözlerinde iki istihza noktası görür gibi oldu. Hayır, hayır, Hasan’ın bir kadının dostluğuna dahi ihtiyacı yoktu. Hasan’ı hem izzetinefsinden, hem kalbinden vuran, sonra bundan haberdan değilmiş gibi bir arkadaş tavrı alan bu kadınla aralarında dâimî bir resmiyet ne kadar çabuk teessüs ederse52 o kadar iyi olurdu. Dürüşt53 denilecek kadar anî ve dik bir tavırla halasını bıraktı ve kalktı.

— Acaba mektubumu aldınız mı? Emirlerinizi ne zaman telâkki edeceğim? Ben nisanın on beşinde, mutlaka harekete mecburum. Çünkü bugün taburumun nisanın sonunda Mardin’e hareket edeceğini haber aldım. On beş günde hazırlanmak size müşkül gelirse, Yüzbaşı Ekrem’le beraber hareketiniz için tertibat alırız. Muhsin Bey, sizi Mardin’e gelir alır.

Zeyno’nun yüzündeki gerginlik garip bir sûrette arttı, gözlerinde hiddet, acı, belki de biraz hayret vardı. Her halde çenesi biraz daha incelmiş, gözleri daha büyümüştü. Fakat dudaklarındaki rakik titreyiş, tavrındaki açık ve sıcak teklifsizlik geçmişti. Artık dudaklarında titreyiş yerine, keskin bir kat’iyetle çizgiler, tavrında ketum, sâkit54 bir resmiyet hâsıl oluvermişti. Yalnız sesinde belki istihzâya benzer bir perde ile:

— On günde hazırlanmak müşkül de olsa sizinle beraber gitmeye mecburum. Muhsin Bey, mektubunda bu noktada ısrar ediyor.

— O halde emirlerinizi ne zaman alabilirim?

— Ooo... Hasan Bey, ben kumandanınızmışım gibi konuşuyorsunuz. Ben, askerliğe yabancı bir adamın kızıyım. Benimle Azize’nin arkadaşı, dostu gibi konuşsanız olmaz mı?

— Kumandanın refikası olduğunuzu her dakika hatırlatmaya mecburum Hanımefendi.

Zeyno, Hasan’ın resmiyetine rağmen dargın çıkan sesinde bir şeyden kaçınan, kaba ve lüzumsuz bir ihtiyat mânası sezdi. Acaba Zeyno’nun dost tavrında kapanmış ve unutulmuş eski bir kalp râbıtasını55 uyandırmak isteyen bir kadının hilesini, cehdini56 seziyor, ona karşı kendine resmiyet ve kabalıktan birer siper mi alıyordu? Demek, bu Hasan, kışlada büyümüş, olgun ruhlarda samimiyeti sırf cinsî zaaflarıyla ölçen dümdüz, hatta kaba bir adamdı. Zeyno, kendisinin de sonra pişman olduğu bir sertlikle:

— Muhsin Bey’in refikası olduğumu esasen unutmak kabil değil; fakat kumandanlık filân hesabın haricinde... dedi.

Hasan’la Zeyno’nun mükâlemesinden57 bir şey anlamayan, belki aralarında mütekabil bir düşmanlık sezen ihtiyar kadın:

— A, a, kavga mı ediyorsunuz çocuklar, dedi.

O zaman Zeyno, kendini birdenbire toplayarak sakin bir sesle:

— Şimdi yol tertibatını konuşamaz mıyız, diye sordu.

— Maalesef eve bir arkadaşım gelecek, hemen gitmeye mecburum. Yarın sabah emirlerinizi almaya gelemez miyim?

— Ben de yarın sabah erken döneceğim, arkadaşınız çok mu oturur? Ben, geç yatıyorum. Mesela, on bire doğru gelseniz. Esasen konuşulacak ne var? Ne gün, ne saat, nereden hareket edeceğimizi söylersiniz... Ben sizi gelir bulurum.

Hasan, saatine baktı. Dokuz buçuktu. Gelecek arkadaşı filan yoktu. Zeyno’nun sükûnu onu biraz fazla olan kendi dürüştlüğünden, sun’î resmiyetinden uyandırmıştı. Bu lüzumsuz yalanı gayri ihtiyarî söylemişti. Kendi kendine sırf Zeyno’ya dürüşt davranmak için söylediğini zannediyordu. Fakat hakikati her halde Zeyno’yu yola çıkmadan evvel bir defa daha görmek, belki de yalnız görmek arzusuna tâbî olmuştu.

— Saat on buçukta gelirim Hanımefendi, dedi.

....................................................

Hasan, aşağı yukarı bir saat rıhtımda dolaştıktan sonra, tam on buçukta yalıya döndü. Hasan gittikten sonra ihtiyar kadın Zeyno ile Azize’nin çocukluklarına ait hatıralarından, Azize’nin son günlerindeki elemli dakikalarını uzun uzun anlattıktan ve Zeyno’nun genç omzuna başını koyup bol bol ağladıktan sonra, bîtap düşmüş, odasına çekilmişti. Zeyno da onunla beraber odasına kadar çıkmış, ihtiyarı bir çocuk muhabbetiyle yatırmış, yorganını sıkıştırmış ve nihayet misafir odasına dönmüştü.

Hasan’ın resmiyet arzusunu ancak misafir odasının tatmin edeceğini düşünüyordu. O kadar ihtiyarın elemiyle dolu, Azize’nin hatıralarıyla üzüntülü idi ki, oturduğu koltuğun Hasan’ın kendisini ilk defa gördüğü koltuk olması nazarı dikkatini celbetmemişti. Hasan’ın tavrındaki sertliği, resmiyeti lüzumsuz buluyor, onu bu akşam Azize’nin hayatını zehirleyen fena bir koca diye düşünüyordu. Ona kumandanın karısı olduğunu hatırlatmasını Zeyno’yu rencide eden, inkisâra uğratan kabalığın en bariz bir ifadesi diye telâkki ediyordu. Ne kadar Muhsin Bey’in inceliğinden, olgun tavrından uzaktı. Nasıl birdenbire Muhsin Bey’i muhabbet ve minnetle hatırlıyordu. Artık kalbi titremese bile, Muhsin Bey, onun için en yakın ve en çok emniyet edilen bir melce58 idi. Zeyno’ya değil, hafif, fena bir kadına bile böyle muamele etmesi kabil değildi. Zeyno, Hasan’a ne yapmıştı? Sırf arkadaşının sâadeti için kendini feda etmişti. Şimdi o geçmiş günleri yalnız unutmak değil, Azize’nin kocası, Muazzez’in babası olduğu için dost olmak istemişti. Şimdi, bunları düşünürken kapının kapandığını duydu. Gözleri karşıdaki aynada kendi yüzüne ilişti. Burnunun tepesi kırmızı, saçları perişandı. Hemen acele ile yanaklarını, burnunu pudraladı, saçlarını düzeltti. Söyleyecekleri tespit etmeye çalıştı. Fakat o kadar kendisinden beklenilen şeyin aksini yapmak mizacının bâriz bir hususiyeti idi ki, onu resmî ve barit59 bulacağına emin olan Hasan’a tamamen başka muamele etmeyi düşünüyordu.

Hasan odaya girer girmez Zeyno’yu ilk gördüğü koltukta, kısa saçlı başı koltuğa dayalı, arkası kapıya dönük buldu.

— Siz misiniz Hasan Bey? Lütfen şu koltuğa geliniz.

Zeyno oturduğu yerden Hasan’a kendi karşısındaki yeri gösteriyordu. Bu biraz kalın ve cazip sesi, ilk defa yine burada duymuştu. Fakat o zaman bu kalın seste bir erkek çocuk yaramazlığı vardı. Biraz mütehalik60 ve biraz alaycı ifadesinde hayata doymayan, daima yaşamak, bilmek iştihasıyla atılan canlı bir gençlik vardı. Şimdi o ses, Hasan’ı acıtan bir gururla ve resmiyetle konuşuyordu. Hasan, Zeyno’nun karşısına geçmeden olduğu yerde bir an, geçmiş ve tatlı bir sahnenin hayalini dağıtmaya çalıştı, âdetâ yalnız kısa, koyu saçları gördüğü o koltuktan ince ve çıplak bir kolun, uzun parmaklı, solgun bir elin tekrar kendisine uzandığını görüyor gibiydi. Karşıdaki aynada bir zabitle, nermin ve bülent61 bir genç kızı canlı ve güzel bir sallantı ile, “Hey Zeyno, Zeyno!”yu oynarken görür gibi oldu. Fakat başka bir hayal, mavi tüller içinde, sarı saçlı, çocuk yüzlü muhabbetle dolu bir kız sitemkâr mavi gözleriyle bu hatırayı sildi. O zaman Hasan, ciddî ve resmî tavrıyla Zeyno’nun karşısına oturdu.

Görüşme ancak on dakika sürdü. Hareket gününü kararlaştırdılar. Zeyno, yollar hakkında sual bile sormadı, ikisini de biraz sıkan yabancı bir hava içinde beş dakika sustuktan sonra, Zeyno evvelâ ayağa kalktı; hatta elini bile vermeden ve bakmadan veda etti, çekildi. Hasan, kurşunî tayyörlü, ağır tavırlı, kendisinin ihdâs ettiği62 “kumandanın karısı” rolünde Zeyno’dan ayrılırken bu kuru ve cansız vaziyette yine kendisinin bir saat evvel isyan ettiği samimiyet ve dostluğu aradı.

Evine dönünce yine kırmızı sedirli, kırmızı perdeli odasında uzun müddet oturdu, Zeyno ile aralarında arzu ettiği kuru resmiyeti ihdâsa muvaffak olmuştu. Fakat bu muvaffakiyet onu garip bir surette boşluk ve yalnızlık içinde bırakmıştı. Oturduğu yerden Boğaziçi’nin koyu mavi gecesinde, karanlık denize inen ince beyaz bir sis arasında bir balıkçı kayığı kayıp gidiyordu. Zeyno da artık bu yabancı balıkçı kayığı gibi, hayat istikametini bilmediği, bir zaman sonra tamamen kaybedeceği bir varlık olmuştu.

33 Her zamanki gibi.

34 Gösteriyordu.

35 Özlemle.

36 Kuvvetli.

37 İçgüdüsüyle.

38 Kahredici.

39 Sıkıntının.

40 İmrenmeye değer.

41 İstekle.

42 İçten.

43 Elinde olmaksızın.

44 Üçgene.

45 Zorla.

46 Titreyişte.

47 Gücenme.

48 Bakış noktasından.

49 Subaya.

50 Alaycı.

51 Hastalıklı.

52 Kurulursa.

53 Kaba.

54 Sessiz.

55 İlişkisini.

56 Çabasını.

57 Konuşmasından.

58 Sığınak.

59 Soğuk.

60 Aceleci.

61 İnce ve uzun.

62 Oluşturduğu.

3

KAYMAKAM MAZLUM BEY’İN AİLESİ

Mesture Hanım’ın başına sımsıkı sardığı kahverengi tül, yuvarlak yüzünü, tombul yanaklarını daha dolgun, daha kırmızı gösteriyor, biraz küçük elâ gözlerinin kapaklarını şişiriyordu. Tam kaşlarının ortasından sarkan sarı bir lüle, şakaklarından dökülen tutam tutam kıvırcıklar başının umumî heyetini63 fazla süslü, nümâyişkâr64 bir et, saç ve renk yığını haline sokuyordu. Bununla beraber siyah sürmeleri arasındaki gözlerin kırıtmaya çalışan ifadelerinde, sun’î bir nezaketle büzülen pembe dudaklarında, eski bir İstanbul hanımının örtülemeyen sevimliliği ve hususiyeti vardı. Dizkapaklarına kadar açık kahverengi bir manto giymiş, sıcak bir bahar günü olmasına rağmen, dünya modasına uyarak omuzlarına uzun tüylü, mükellef65 samurlar koymuş ve bu zengin kürkler arasında esasen kısa olan boynu tamamen kayboluvermişti. Ten renkli ipek çoraplarından, uzun ökçeli rugan iskarpinlerinden fazla etler pırtlıyor, üstlerine fındık oturacak gibi tombalak küçük ellerinin tırnakları mübalâğa ile yapılan bir manikürden sonra kana batmış gibi kıpkırmızı parlıyordu.

Doktor Asım Bey, çocukluğundan beri tedavi ettiği Mesture Hanım’ın kızı Mazlume’yi muayene için hazırlanıyordu. Mesture Hanım, oturduğu iskemlede bacaklarına uzun geldiği için sağ ökçesinin bir yan darbesiyle biraz ötede duran yastığı kendi önüne çekmek ve ayaklarını yastığın üstüne yerleştirmekle meşguldü. Fakat bu küçük hareket bile onu o kadar yormuştu ki, gayri ihtiyarî uzun uzun soluyor, nefesi tıkanıyordu. Doktor ancak yan gözle Mesture Hanım’ın hareketini görmüş, fakat kısılan nefesinden kadının vaziyetini anlamıştı. Kendi kendine, “Yirmi sene evvel Hayrettin Paşa’nın kızı Mesture Hanım, tombul fakat tabiî ve sevimli. Yirmi sene sonra Mesture Mazlum Hanım başı, beli, ayakları üç tambura içinde, kımıldanamayacak kadar şişman, aşırı asrî, mütemadî66 bir cehd67 ile vaziyetini muhafaza için maddî, manevî ter içinde, nefes nefese!” diyordu. Fakat başını çevirmeden tatlı bir sesle açıktan ilâve ediyordu:

— Sizi biraz şişmanlamış buldum, Hanımefendi.

— Ah Doktor, bilseniz şişman olmamak için ne kadar gayret ettim. Evde hemen benim için ayrı yemek pişiyor; o kadar sevdiğim halde Bomonti birası bile içemiyorum. Haftada üç gün masaj ve hemen her akşam dans ediyorum.

Maddî manevî, annesinin tamamen zıddı görünen ince genç kız sandalyesinden hemen lâfa atılıvermişti:

— Pehriz yemeği bizim yediğimiz yemeğe sırf bir ilâveden ibaret. Bomonti birası her akşam, “bugünden sonra artık içmeyeceğim” denilmekle içilmemiş oluyor. Her masajdan sonra, üç saat uyku, hele dans akşamları yenilen gatoların, şekerlemelerin, içilen şampanyaların haddi hesebı yok!

Mesture Hanım, kızının bu istihfafkâr68 ve oldukça saygısız mütalâalarına69 kızmayacak kadar asrî olduğunu gösteren tatlı bir sitemle ve Beyoğlu madamlarının aldığı bir vaziyetle parmağını yalancı bir tehditle sallayarak:

— Meşant,70 dedi.

Doktor, muayeneye hazırladığı genç kızın zarif omuzlarını ihtiyar ve eski bir doktorun imtiyazı ve şefkatiyle okşarken sesinde yapma bir sertlikle homurdanıyordu:

— Bu şampanyalar, gatolar, matolar bu omuzların iskeletini dolduramıyor!

— Aman Doktor, kızım bu tedansanların, Perapalas’ın kibar balo gecelerinin onda birine gelmez. Ona varsa sinema, varsa tenis, varsa İstanbul Dârülfünûn arkadaşları, bir araya toplanıp on saat münakaşa eder, sigara içerler, neler de konuşurlar bilseniz. Bilmem Dârülfünûn’a gönderdiğimize iyi mi ettik? Beyin mektuplarındaki ısrara dayanamadım. Haa! Bir de bu küçükhanım, babaannesinin dizinden ayrılmaz, bilmem bu köhne, örümcekli düşüncelerden bir türlü onu ayırıp tamamen asrî yapamıyorum.

Genç kız başını kaldırdı. Doktora baktı. Durgun ve derin görünen yeşil gözlerinden birini kendisini tamamen anlayan, her şeyde kafadar olan bir arkadaşa kırpar gibi kırptı. Doktor, bir göz kırpmasıyla bu genç yüzün bir tarafında yukarıya çekilen bir işmi’zâz71 ve istihzâya mukabil, öbür taraftaki mâsum sükûnetle ne kadar sevimli ve zeki, ne kadar muhayyel bir güzel palyaçoya benzediğini düşündü. Mazlume, annesine bakmadan, Doktor’u güldüren câlî72 bir ciddiyet, âdetâ konferans veren bir vaziyetle:

— Büyükannem, yeni dansları eski kabakçı Araplarının oyunu kadar bile güzel bulmuyor. Hem bu danslar, ya Amerika vahşilerinden ya da Amerika zencilerinden geliyormuş, hele cazband bütün bütün aşağı bir şey. Büyükannem, ben gramofonda fokstrot73 çalarken saksofonunu fena çalınmış zurnaya benzetiyor. Zurna ile çalınırsa çok güzel olurmuş. Biz Dârülfünûn’da artık zeybek danslarını tercihe karar verdik. Tıbbiyeli arkadaşlar, geçen gün Avrupa’dan dönen bir genç hocalarının şerefine ocakta çay ziyafeti verdiler, edebiyat şubesinden bazılarımızı da davet ettiler. Bu genç muallim, asrî Avrupalılar için ne söyledi bilseniz, annemin asrî dediği birçok şeylerine “köhne, örümcekli” dedi. “Eski medeniyetleri gibi Avrupa’nın gübre yığınları altına gömülmesine az kaldı!” dedi, hem bizim ne kadar asrî diye aldığımız şeyler varsa, onların yüzünden Avrupa batacakmış, bizim hiç haberdar olmadığımız birtakım büyük şeyler, yarının yeni medeniyetine intikal edecekmiş. Büyükanneme anlattım. O kadar sevindi ki, adamcağızın evli olup olmadığını tahkik ediyor, eğer bekârsa ben de artık evlenmemek için verdiğim kararı büyükannemin hatırı için bozacağım.

— Ya sen ne düşünüyorsun, Küçükhanım? Eğlendiğin bu asrîlik sayesinde bir genç erkek kadar serbest olmadın mı?

Mazlume güldü:

— Filhakika,74 medeniyet nimetlerinin gençlere bu faydası oldu, ama daha çok bundan büyükler istifade ediyor. Bu balolar, tedansanlarda75 en çok bizim anneler eğleniyor, flört yapıyor ve dans ediyorlar. Hele Şişli gençleri hep onların inhisarında.76 Artık Doktor, Allah için söyle, bir tarafı nüzullü,77 yanakları sarkık, bir gözkapağı düşük diplomat eskilerinden başka bize kimse kalmazsa nasıl biz asrîlikten hoşlanalım?

— Hain kız nasıl gençler kalmıyor, analar gençlere hep sizin hatırınız için iltifat ediyor.

Doktor Asım zevkle, şefkatle, biraz da hayretle genç kıza bakıyordu. Onu şimdiye kadar sessiz, ciddî, belki de zekâsı durgun, annesinin dediği gibi, büyükannesinin tesiri altında telakki ediyordu. Herhalde genç kızın ruhunda bir inkişaf,78 belki de onu bu kadar tuhaf, hoş yapan yeni bir kalp zembereği vardı. Herhalde bu mukâleme79 kabiliyeti ona biraz Dârülfünûn’a devamından beri gelmişti. Büyükannesinin tesiri, onu sun’î80 olmaktan muhafaza etmişti. Dârülfünûn da asrîliğin o, ismini bilmediği genç doktorun dediği gibi, Avrupa medeniyetini batıracak olan çirkin ve ucuz tezahüratından81 kurtarıyor, genç kızda tabiîliğe, serbest düşünceye karşı bir temayül uyandırıyordu. Asım Bey, senelerce kendi kızı Zeyno’yu sırf kendi yetiştirdiğinden dolayı biraz müstesna telâkki etmişti. Son senelerde bütün intikal82 devresinin taklitçiliği, çirkinliği arasında hakikat yeni bir Türk kızı örneği yetiştiğine şahit oluyordu. Mazlume, şimdi ona bu örneğin çok sevimli bir ifadesi gibi görünüyordu. Mazlume’nin alaycı, kat’î, annesinin yumuşak, belki de azıcık asrîlik özentiliği kokan bir şekilde devam ettirdiği münakaşayı dinlerken bu genç kız örneğinin çizgileri gözünün önünde tebellür ediyordu.83 Şimdi şehirli Türk kızı hep böyle ince yüzlü, narin yapılı, asabî idi. Ekserisinin gözleri derin ve yeşil, tavırları atılgan, mukâlemeleri uyanık ve bazan alaycı idi. Kıyafetleri zarif ve basit, fikirleri azıcık mübalağaya, mizaçları heyecana, hülyaya mütemâyil84 olmakla beraber, zamanlarının genç erkeğinden daha fazla müstakil,85 daha az ukalâ ve cazip bir surette şımarık ve hususî idiler. Yeni ve müteceddid86 Türkiye’de en müterakkî87 açık fikirli unsur bu genç kızlarsa, aynı kızlar memleketin en millî, en hakikî timsalleri gibi görünüyorlardı. Buna mukabil,88 yine şehirlerde asrîlik cereyanında geri kalmak kaygısıyla hareketlerini, kıyafetini yeni zamana mübalağalı89 bir surette uydurmaya çalışan hoppa, orta yaşlı sun’î bir kadın örneği, bilhassa İstanbul’un kibar denilen içtimaî90 hayatında göze batacak derecede bârizdi.

Mesture Hanım, meşhur bir mebusun Vakit Gazetesi’nde çıkan mülâkatından ezberlediği “köhne ve örümcekli fikirler”i yerinde sarf etmiş olmaktan mütevellit91 hazzı kendi kendine biraz tattıktan sonra, yine kırıtarak lakırdıya başladı:

— A! Doktor, bugün size ben asıl başka mühim bir mesele danışmak için geldim. Kızımı da onun için muayene ettirmek istedim. Fakat bu geveze çocuklar insanda akıl, fikir bırakmıyorlar ki...

— Buyurun Hanımefendi?

— Size kızımda anemi olduğunu söylemiştim. Şimdi muayenede de göreceksiniz. Bey, Diyarbakır’da, biliyorsunuz, bizi oraya istiyor. Kız bu halde iken nasıl giderim? Bütün derdimin arasında bir de bu uzun seyahat kabil olmadığını söylerseniz, belki Bey bu fikrinden vazgeçer.

Genç kız, asabî ve ser’î bir tavırla Doktor’un kolunu çekti:

— Kuzum anne, Doktor’a tesir yapma. Ben gitmek istiyorum, vallahi bir şeyim yok Doktor, bu yaşta annem gibi tulum olacak değilim ya! Hem kırmızı yanaklı insanların rengi hep tabiî değil ki, bir annemin tuvalet masasını görseniz.

— Bayağı tâbirler kullanma Mazlume! Hep bunlar, babaannenin telâkkîsi...92 Tam asrî hayatı öğreneceği, sosyeteye alışacağı bir yaşta nasıl Diyarbakır çöllerine gidelim? Erkekler öyle egoist oluyorlar ki!

— Babama ben yazdım, bizi istemesini rica ettim. Sen istemezsen gelme, anne, ben bu yapmacık hayattan bıktım usandım. Vallahi Doktor, hiç yeni bir şey olmuyor; dans, briç, poker, dedikodu, yine dans, poker filân, bir de eli manikürlü, yüzü pudralı cici beyler.

— Allah Allah, erkek oldum diye herkes tırnaklarını hamal gibi mi tutsun? Ben anlıyorum, bir Anadolu zabiti modası çıktı; bizim sivil gençler gözden düştü. Halbuki, bu cahil kız görse, zabitler daha şık, hem yüzleri pudralı, hem...

— Anladık anne, biliyoruz. Benim zabit filân istediğim yok. Ama sen de beni mutlak sefaret kâtibine vermekten vazgeç... Bir bilsen Doktor, annem gece gündüz sefaret kâtibi avı yapıyor. Ama ben biliyorum, kendi de benimle Avrupa’ya gelip salonlarda dans edecek...

Doktor, heyecanla, biraz ileri giden Mazlume’yi susturmak için omuzlarını bir daha okşadı:

— Muayene ederken lâkırdıyı kesmeli, Küçükhanım. Herhalde son söz benim, Diyarbakır’a gider misin, gitmez misin, muayeneden sonra belli olacak.

Muayeneden sonra, Mesture Hanım, ciddi bir tavırla Doktor’la yalnız kalmak istediğini söyledi. Kızını Doktor’ un muayene odasına açılan kütüphanesine göndertti. Doktor’un yüzünden, kızında ciddi bir şey olmadığını derhal anlamış, Doktor’un bunu kızının yanında söylememesini kaş ile göz ile bütün yüzüne verebildiği mânidar bir ifadeyle anlatmaya muvaffak olmuştu. Yalnız kalınca, kızın istikbaline ait mühim bir noktada ısrar ederek Doktor’a istediğini yaptıracağını zannediyordu. Mazlume kapıyı kapayınca Doktor evvelâ söyledi:

— Kızcağızda hiçbir şey yok, niçin bu seyahati istemiyorsunuz?

— Ah! Doktor, siz bir ob dü mondsunuz.93 Babasına, kızına anlatamadığım şeyi size anlatayım: Mazlume yirmi yaşında, bir-iki sene daha evlenmezse kimse yüzüne bakmayacak. Esasen, kendi de şimdiye kadar bütün kısmetlerini tepti. Diyarbakır’da kimi buluvereyim? İstanbul’da kimseyi beğenmeyen, oradaki eşrafı mı beğenecek?

— Belki Mazlum Bey’in de bu hususta bir fikri vardır. O kadar parlak, yakışıklı zabitler var...

— Var ama, bir kısmının parası yok. Parası olan büyüklerin hemen hepsi evli. Siz pekâlâ bilirsiniz. Babamdan biraz kırıntı kalmasa Bey’in parasıyla bu sosyete hayatının yanına yaklaşabilir miydik? İnsan, asrî ve medenî, hayata ya parasıyla nail olur, yahut bir sefir, bir sefaret başkâtibi ile evlenirse. Yoksa zabitin en yüksek rütbelisi de adamı vahşete çağırıyor.

— Benim kızım da bir asker karısı ve yakında Diyarbakır’a gidiyor. Fakat o da Mazlume kadar memnun. Hatta ihtiyar babasından ilk defa ayrılması bile bir mahzur teşkil etmiyor.

— Kerimenizden94 bahsederken hatırıma geldi, az daha unutacaktım. Merhum Akif Bey’in oğlu Nihat Bey için kızımı isteyeceklermiş. Kerimeniz bilhassa onları yakından tanır zannederim. Acaba nasıl adamdır?

— Nihat... Galiba Sofya’da kâtip...

— Hayır, Prag’daki...

— İyi çocuktur zannederim. Fakat Mazlume daha çok genç, hem de çok müstakil ruhlu bir kız. Evlenmesini siz onun kendi kendine bırakınız ve bu seyahatten sarfınazar ettirmeye95 çalışmayınız. Şahsi tecrübe üzerine söylüyorum, bırakın gitsin. Eğer siz gitmek istemiyorsanız o, kızımla beraber seyahat eder. Arkadaş olurlar. Kızımın yanında emniyetli bir zabit de gidiyor.

— Karar vermek çok güç, Doktor. Ne ise, bir düşüneyim. Gitmeye karar verirsek iki gün sonra tekrar gelirim.

Mazlume’yi kapıyı açıp çağırdıkları zaman, Doktor’un yazı masasında fotoğraflara dalmış buldular. Doktor’un sesini işitince koştu, yanakları kırmızı, gözleri parlıyordu:

— Doktor, annemi ikna ettiniz mi?

Mazlume’nin kırmızı yanaklarını, ışıldayan gözlerini, Diyarbakır seyahati için duyduğu şiddetli arzuya atfeden Doktor onu başıyla temin etti.

— Bakalım, annen iki güne kadar münasip bir karar verecek, dedi.

Mazlum Bey ailesini Doktor sofada teşyi ederken96 Zeyno, Bebek’ten dönüyordu. Merdivenlerden süratle yukarı kata çıkan bu kurşunî tayyörlü, zarif başlı genç kadına bakmak için ana kız, başka başka hislerle birdenbire durdular.

Doktor da Zeyno’yu Mazlûm Bey ailesine takdim ederken onların da kendisiyle beraber Diyarbakır’a gelmeleri ihtimalinden bahsetti. Mesture Hanım, ona bir-iki yerde tesadüf etmişti; fakat hiç nazarı dikkati câlip97 bulmamıştı. Şimdi sırf Diyarbakır’a beraber giderlerse kumandanın karısı sıfatıyla zabit hanımları arasında merasimde kendisine mütefevvik98 olacağını düşünerek mütecessis99 gözlerle onu tetkik etti. İçinden, “Kara kuru, kibirli, kazık gibi bir kadın! Kumandan Muhsin Bey bunun neresini beğenmiş, hem de âşık olmuş?” diyordu.

Fakat Mazlume, genç kadına bütün bütün başka gözlerle bakmıştı. O, evvelâ Zeyno’nun sadeliği içindeki zarafetin esrarını100 arıyordu. Annesinin sınıfındaki kadınların bariz bir ihtimamla, mübalağa ile asrîleşmeye çalışmalarındaki sun’îyet ne kadar onun sinirine dokunuyorsa, Zeyno’nun yaradılıştan ve tabiî halini o kadar genç zevkine uygun buluyor; Zeyno’nun akıllı yüzünü, güzel ve zeki gözlerini kendisine yakın hissediyordu. Zeyno’nun onda uyandırdığı alâkaya başka bir sebep de vardı. Onun kendisini hatırlamak isteyen gözlerle süzdüğünü görünce, cazip bir teklifsizlik ile:

— Bir defa sizinle Akif Bey’in yalısında görüştüktü, Hanımefendi, dedi. Bir gün de ben sizi yine Akif Bey’in ailesiyle Küçüksu’da gördüm.

— Bana da yüzünüz yabancı gelmedi... Küçüksu’da...

— O gün siz beni görmediniz. Bir zabitle koşmaca oynuyordunuz.

Mesture Hanım, azarlayan bir sesle:

— Mazlume, dedi.

— Doğru söylüyorum anne. Hem Hanımefendi, zabitten iyi koşuyordu. Biz, Dârülfünûn’da bir spor kulübü yapıyoruz, açılır açılmaz size âzâlık için rica edeceğiz.

Zeyno, Mazlume’nin uyandırdığı acı hatıraya rağmen genç kızın yeşil gözlerindeki samimiyet, yüzündeki mânalı ve açık ifadeyi o kadar sevmişti ki gayri ihtiyarî gülerek:

— Sakın beni kulübünüze âzâ yapmayın, o günden beri çok ihtiyarladım, hem çok yakında Diyarbakır’a gidiyorum.

— Belki biz de gideceğiz. İnşaallah beraber seyahat ederiz. Bir annemi ikna etsek!

Sabahleyin, muayeneye gelen hastaların mütemadiyen sofadan geçmelerine rağmen Diyarbakır lâkırdısı uzadı. Zeyno’ya refakat edecek zabitin Binbaşı Hasan Bey olduğunu öğrenince, ana, kız daha fazla alâkadar oldular.

Mesture Hanım derhal atıldı:

— Hasan Bey Hücum Taburu Kumandanı değil mi? Bizim Bey de onunla beraber gelmemizi yazıyordu, ne garip tesadüf!

Mazlume, hemen oracıkta, hareket günlerini Zeyno ile tespit etmek istiyordu. Nihayet annesinin kararını söylemek bahanesiyle üç gün sonra Zeyno’yu ziyaret için müsaade istedi. Ayrılırken ikisinde de sebepleri kalpten gelen karşılıklı bir çekiş ve dostluk başlamış gibiydi. Zeyno arkalarından seslendi:

— Mazlume Hanım, cumartesi hazırlanmak için Erenköyü’ne döneceğim. Adres, Suadiye, Muhsin Bey’in evi. Mutlak yemekten evvel geliniz. Telefon numarası, çift yedi.

Mazlume, heyecanlı, memnun, bu cazip genç kadınla beraber seyahat plânlarını, müstakbel101 dostluklarının teferruatını düşünmeye başlamıştı.

Mesture Hanım, dalgın, biraz da bozuk bir sesle:

— Hasan Bey, Akif beylerin damadı, değil mi? Hani karısı Viyana’da ölmüş... diyordu.

Fakat içinden o da birçok şeyler düşünüyordu. Hasan’ın, karısının yüreğine indirerek öldürdüğüne dair dedikodular vardı. Çok çapkın olduğunu söylüyorlardı. Acaba doğru muydu? Bununla beraber müstakbel bir damadı sıfatıyla bir binbaşı ile bir sefaret kâtibi arasında mukayeseler yapılıyor; kızına koca olarak muvafık102 olmasa bile kadınlar yanında muvaffakiyeti103 olan genç bir zabitle beraber seyahatin heyecanlı ve hadiseli olacağından emindi. Vagonun penceresinden bu tehlikeli zabitin kendisine, “Sizin kadar güzel bir mahlûk görmedim, kızınız ve kumandanın karısı yanınızda büyük kardeşleriniz gibi, Hanımefendi,” dediğini tahayyül ediyordu. Filhakika,104 esas noktalarda afif105 kalan kadın, kırkında atıldığı cemiyet hayatında flört şeklinde tezahür eden106 şeylerden hayalî bir genç kız kadar mütelezziz ve müteheyyiç oluyordu.107 Bütün bunları düşünürken Hasan ile Zeyno arasında geçmiş bir zaaf olduğuna dair bir şayia108 işitip işitmediğini hafızasının en derin köşelerinde arıyordu.

....................................................

— Alo, alo, orası çift yedi mi?

— Evet, kimsiniz?

— Ben Mazlume Mazlum! Miralay Muhsin Bey’in haremi109 Zeynep Hanımefendi’yi arıyorum!

— A! Siz misiniz, Mazlume Hanım? İnşaallah beraber seyahat edeceğimizi haber vereceksiniz.

— Ben, burada bir yerde misafirim. Sizi ziyarete gelebilir miyim?

— Çok iyi olur, hemen gelemez misiniz?

— Maalesef yemeğe davetliyiz. Fakat yemekten sonra hemen gelirim.

Zeyno, mütebessim bir yüzle telefonu kapadı. Genç kızı gördüğünden beri aralarında, müstakbel bir dostluk ihtimalini zevkle düşünüyordu. Zeyno’nun çocukluğu ve ilkgençliği, babası ile Saffet gibi iki mütefekkir110 erkek yanında geçmiş; terbiyesinde, mizacında onların tesiri altında kalmıştı.

Azize, onun en yakın ve en eski kadın arkadaşıydı. Fakat Azize’de Mazlume’deki düşünen, hayata biraz alaycı, biraz derin bir tecessüsle bakan, etrafını cazip bir incelikle, açık bir zihniyetle tahlil eden kabiliyet yoktu. Mazlume’yi gördüğü akşam, babasının hususi odasında uzun uzun ondan bahsetmişlerdi. Mazlume’nin açık, itimatkâr konuşuşu ona kızının evlendiğinden beri, hatta Hasan’la aralarında geçen ve faciaya çok yaklaşan hadisesinden beri, kapanık, sessiz bir kadın olduğunu çoktan beri kendi kendine itiraf etmediği garip bir acı ile düşündü. Zeyno’da da, o akşam, babasına eski günlerdeki bir çocuk açıklığı, bir arkadaş teklifsizliği ile yaklaşmak arzusu hasıl olmuştu. Babası, evvela ona, Mazlume ve ailesi hakkında birçok malumat111 vermişti. Nasıl oldukça mutaassıp, geri, fakat aynı zamanda keskin zekâlı ve şahsiyet sahibi bir büyükannenin tesiri altında kaldığını, annesinin onu, kendi tabirince, asrîleştirmek, sosyete hayatına alıştırmak için nasıl ekserî beyhûde112 olan bir kuvvet sarf ettiğini ve senelerden beri taşralarda dolaşan bir asker kızı olduğunu anlattı. En nihayet dedi ki:

— Ben bu kızın Diyarbakır’a gitmesini çok isterdim, Zeyno; sen orada yapayalnız kalacaksın. O da buradaki muhiti içinde pek eğlenmiyor. Annesi gelmese daha iyi olur. Sen ona karşı derhal manevî bir büyük kardeş, küçük bir ana vaziyeti alırsın. Bu, sana evinin haricinde tatlı ve samimi bir meşgale113 olur.

— Ben de annesinden çok hoşlanmadım, Doktor! Bîçare bir şey. Kızını burada alıkoymak istemesi, onun vesilesiyle her eğlence yerine gidebilmeye kızını bahane etmek için.

— Hayır, hayır, o da çok iyi yürekli bir kadındır. Biraz basit ve taklit kabiliyeti çokça, azıcık da isteriye meyyâl,114 kocasından o kadar uzun uzakta kaldı ki, bu, onun için iki taraflı bir tehlike... Burada yalnız kalsa, korkarım, asrîlik icabatının hepsini tecrübeye kalkacak. Oraya giderse, belki kocasını beğenmeyecek...

— Bizim de orada oldukça alafranga bir cemiyetimiz olacakmış, Muhsin Bey yazıyor, yani içtimaî hayat başlamış; Mazlum Bey’in hanımı da balolar tertip eder; Muhsin Bey’e, Mazlum Bey’e dans öğretir, Hanımcağız kendisine herhalde bir meşgale bulur. Biz de Mazlume ile baş başa kalırız. Herhalde, Doktorcuğum, sen Hanım’ı bizimle beraber seyahate teşvik et.

— Zeyno, sen Hasan Bey’le yalnız seyahat etmek istemiyor musun?

Bu, babasının Zeyno evlendikten sonra, Binbaşı Hasan’dan ilk defa bahsedişiydi.

Zeyno, gergin ve acı bir tebessümle cevap verdi:

— Fesat yürekli Doktor! Hayır, bunu hiç düşünmedim ve düşünmeye de lüzûm olmadığını Hasan Bey’i görünce anladım. O kadar resmî, o kadar kumandan karısına karşı lâzım gelen askerî bir vaziyet almış ki...

— Zavallı!

— Neden zavallı? Emin ol Doktor, ikimiz de tamamen unuttuk. Fakat ben böyle unutmak istemiyordum.

— Ne demek istiyorsun?

— Ne bileyim? Samimi iki dost tavrı almak istiyordum.

— Ne mâni var?

— Hasan Bey’in dostluk filan istemediğini anladım. Bilsen baba, bu dostluğu biraz da Azize’nin hatırasına hürmeten, Azize’nin güzel küçük kızı için istiyordum. Ama ne güzel küçük kız, Doktor! Hasan Bey, Azize’ye iyi koca olmadı, bu çocuğa iyi bir baba olsa!

— Sen onu bir dost sıfatıyla uslu ve iyi bir baba haline sokacağını zannediyordun değil mi? Senin o kadar çocuk sevdiğini bilmiyordum, Zeyno?

Zeyno çocuktan bahsederken mizacının bütün ihtirası gözlerinde, yanaklarında tutuşmuş gibi oldu ve Doktor o zaman tıpkı Hasan’ın anladığı gibi bir erkek sevki tabiîsiyle115 kızının hayatta eksik olan şeyi ve bu eksikliğin Muhsin Bey’le aralarındaki ahenk ve râbıta116 için nasıl bir tehlike olacağını hissetti.

Bu râbıtanın sekiz ay zarfında ne kadar kuvvetlendiğini, vayahut ne kadar zayıfladığını çok bilmek istiyordu. Yalnız, kızının yüzü birdenbire kapandı ve lâkırdıyı Mazlume’ye çevirdi.

Zeyno, Muhsin Bey’in kütüphanesinde hazırlattığı çay masasının başında Mazlume’yi beklerken, babasıyla muhaverelerinin117 genç kızın etrafında bir sürü karışık meseleler topladığını düşünüyordu. Fakat Mazlume’nin heyecanlı yüzünde, yeşil gözlerinde büyük bir sevinçle geldiğini görünce, yalnız genç kızın nasıl sevimli bir arkadaş olduğunu hissetti. Çay masasının başında bir saat sonra, iki samimi kahkaha, birbirini mütemadiyen takip ediyordu. Mazlume, Diyarbakır seyahatine annesini ikna için neler icat ettiğini, yolda annesini Binbaşı Hasan’la baş başa bırakıp ikisinin nasıl eğleneceklerini anlatıyor; sonra yüzü şeytanlıkla karışık ani bir endişe ile bulutlanıyordu.

— Beni sakın pek kuş beyinli bir kız zannetmeyiniz, Zeynep Hanımefendi. Ben dünyanın ne kadar milli ve beynelmilel118 meseleleri varsa, hepsini düşünüyorum. Ne kadar akıllı bir kız olduğumu, kütüphane gibi konuştuğumu, size âlim babanızı aratmayacağımı sonra anlayacaksınız.

— Benim adım Zeyno...

— Benimki Mazlume...

— Mazlume!

— Zeyno!

İki genç kadın birbirini keşfeden iki yalnız çocuk gibi memnundular. Zeyno, kendisinin de hayret ettiği bu neşe ve süratle teessüs eden119 mütekabil120 muhabbetin arasında Muhsin Bey’le sekiz ay baş başa ve çok şiddetli bir heyecanla geçen hayatından sonra, cinsiyeti olmayan, berrak ve genç bir arkadaşlık râbıtasını dinlendirici ve yeni bir kalp tecrübesi olarak düşünüyordu. Evet, Hasan’ı Mesture Hanım’la baş başa bırakacaklar; iki genç kadın seyahatin yeniliğini, ihtimallerle dolu garabetini121 tadacaklardı.

Mazlume’nin annesi Erenköyü’nde bir akrabada bir hafta kadar kalacak, buradaki dostlarıyla seyahat hakkında uzun uzun konuşacaktı. Mazlume de bundan istifade ederek bol bol Zeyno’ya gelecekti. Gülerek:

— Evvela, sabahleyin bir defa, yalnız yürümeye çıkıyorum. Galiba komşuların birinde bekâr bir sefaret kâtibi eskisi olacak ki, ona tesadüf ederim ve güzelliğimle hayran ederim ümidiyle annem sesini çıkarmıyor; o vakit anneme söylemeden gelirim.

— Sonra?

— Sonra, öğleden sonra da resmen izin alır, çaya gelirim.

— Her gün, değil mi?

— Her gün, ama siz de benim anneme bu izinler için yüzüm olsun diye bir defa beni görmeye geliniz.

— Kaç defa istersen...

— Çok defa olmaz, kumandanın hanımefendisi rolünü muhafaza etmek gerek. Anneme, bize Diyarbakır’da mevkii içtimaîsi122 ile faydalı olabilecek vakurca,123 fakat çok kibirli olmayan bir hanımefendi gibi görünmelisiniz.

— Bir defa Zeyno diyeceksin, “siz” demek olmaz.

— Peki! Sen, sen, sen!

Zeyno ile beraber büyümüşler gibi teklifsizce öpüşerek ayrıldılar. Mazlume, sözünde durdu. Fazla olarak annesi İstanbul’a inerken Zeyno’nun ricası üzerine Mazlume’yi iki akşam Zeyno’ya misafir bıraktı. Baharın birdenbire sıcaklanan havasının bu iki lütufkâr gününde iki genç, gündüz açıkta, deniz kenarında dolaşıyorlar, akşamları saatlerce konuşuyorlardı.

Mazlume’nin gideceği sabahtı; çay masasında karşılıklı oturmuşlar, sigara içiyorlardı. genç kız birdenbire dalan gözlerle sordu:

— Zeyno, Doktor Asım Bey’in masasındaki gözlüklü, şişman resmin sahibini tanır mısın?

— Bu sakın Saffet olmasın!

— Evet, evet, Doktor Saffet... Fakat nasıl bu büyük adama sadece Saffet diyorsun?

Zeyno’nun “vaktiyle nişanlımdı” cümlesi dilinin ucunda idi. Fakat daima eğlenir gibi her şeyden bahseden bu küçük kızın bu meseledeki fazla ciddiyetinden ürktü. Acaba Saffet’in vaktiyle nişanlısı olduğunu söylese Mazlume ile başlayan bu billûr gibi şeffaf muhabbet124 bulutlanır mıydı? Her halde bunu tehlikeye koymak istemedi:

— Babamın en sevgili talebesi ve muavini. Benimle hemen hemen beraber büyüdü...

— Amma yaptın Zeyno, o yüz yaşında gibi ciddî...

— Benden sadece üç-dört yaş büyük, fakat sen onu nereden tanıyorsun, Mazlume? O kaç zamandır Viyana’da.

— Bizim tıbbiyeli arkadaşların hocası, bir çeşit ilâh gibi bir şey. Bir hafta önce bir çay ziyafeti verdiler, tabiî onun şerefine; beni de davet ettiler. Çok büyük ve mühim şeyler söyledi...

— Eğleniyorsun...

— Vallahi değil, mevzuunu şöyle bir tasnif etti.125 Hakiki medeniyet, zahirî126 medeniyet... Çürümeye mahkûm olan kısmı, ebedî olan kısmı, biz hangilerini aldık, hangilerini almamız lazım, sâire, vesâire... Bundan daha ciddî şey ne olur?

— Saffet vaktiyle öyle konuşmazdı.

— Şimdi öyle konuşuyor. Çok âlimâne konuşuyor ama, meselenin ruhu biraz benim büyükannemin dediklerine varıyor. Neyse, ben ağzı açık dinledim, azıcık da korktum, fakat biraz sonra ahbap olduk. Hatta bir gün sonra yine bir tıbbiyelinin evinde bir çayda bulunduk, beraber dans bile ettik.

— Oooo!

— Oooo, ya! Büyükanneme bu dans kısmını atlayarak, yine dans aleyhinde, bizim asrîlik aleyhinde söylediği şeyleri anlattım. Derhal çöpçatanın birbirimize bizi nasip etmesi için dua etti. Büyükannem beni, annemin akılsızlığını nasılsa tevârüs etmemiş127 bir nevi dâhi gibi telâkki eder, bu kadar akıllı adamı benden başka kadının anlayacağına inanmıyor. Onun için Doktor Saffet’i merak ediyordum. Doktor Asım’ın masasında resmini görünce, mutlak senden malûmât alabileceğime kani oldum.

— Kurnaz seni...

— Vallahi seni, Doktor Saffet’i tanıyor diye sevmiyorum.

— Anlıyorum yavrum. Yalnız niçin bize henüz gelmediğini düşünüyorum.

Hayatın garip tesadüflerinden biri, Saffet’i o dakika Zeyno’ya telefon ettirdi. Ziyaret için müsaade istedi. Çaylarını Muhsin Bey’in odasında içiyorlardı. Onun için Mazlume, Zeyno’nun telefon elinde:

— Bu ne vefasızlık Saffet, niçin beni görmeye hâlâ gelmedin, dediğini işitti. Birdenbire tutuşan gözlerle hemen atıldı, telefonun ahizesini eliyle kapadı:

— Allahaşkına bugün davet et! Ben de geç vakit giderim. Belki de beraber döneriz, dedi.

Zeyno gülerek Mazlume’nin arzusunu yerine getirdi.

Ertesi gün, sabah erkenden Saffet, Hasan’ın odasında, oldukça heyecanla dolaşarak şu vadide konuşuyordu:

— Seni şimdiye kadar hareket etti zannıyla aramadım, Hasan. Hatta, Zeyno da İstanbul’da değil sanıyordum ve hocama bile ilk hafta gidemedim. Kadıköy vapurunda evvelisi gün uzaktan Zeyno’yu gördüm. Burada olduğunu anladım. Hocama gittim. Erenköyü’nde olduğunu söyledi, dün öğleden sonra ziyaret ettim.

— Hâlâ Zeyno diyorsun, Saffet.

— Bir itiyat!128 Kendisine Zeyno demiyorum. Ne ise, o senin burada olduğunu, beraber hareket edeceklerini söyledi. Bir de başka bir genç kız misafiri vardı. O da Diyarbakır’a gidiyor.

— Kim bu?

— Mazlume Mazlum isminde Dârülfünûnlu bir kız.

— Ha, Erkânı Harp Reisi’nin ailesi, dün Kolordu’ya gideceklerini söylediler. Onlara da lalalık galiba bize düştü.

Saffet güldü:

— Pek pişman olmazsın. Hem akıllı, hem şirin bir kız. Zeyno ile de çok dost görünüyor. Asıl sana başka memnun olacağın bir haber vereceğim, Hasan. Ben de Diyarbakır’a gidiyorum.

— Anlamadım, ya Haydarpaşa’daki derslerin?

— Dört ay müddetle o havalide sıtma tetkikatı yapacağım. Ama korkma, sizinle beraber değil, nisanın sonunda hareket edeceğim.

Nisanın on beşinde, Haydarpaşa İstasyonu’nda Diyarbakır yolcuları ve onları uğurlamaya gelenler toplanmışlardı. Zeyno’yu uğurlamaya yalnız babası ve Doktor Saffet gelmişlerdi. Ona mukabil, Mesture Hanım’ı kadınlı erkekli şık bir kalabalık selâmetliyordu. Diyarbakır’a gitmekten vazgeçirecek olan mahsurların hepsi çürük çıktıktan sonra, yegâne yapacağı şey, Anadolu’ya gitmenin Şişli’de kalmaya müreccah129 olduğunu, Anadolu’ya gidenlerin istikbali etrafında mesut ve şerefli ihtimaller dolaştığını anlatmak oldu. Mesture Hanım’ın ibham130 ile karışık bir konferansa benzeyen beyanatı âdetâ etrafındakilerin zihnine Mazlum Bey’in yakın bir zamanda Millî Müdafaa Vekili olması mukarrermiş131 gibi bir şeyler getirdi. Hulâsa, Şişli’de baloları, briçleri, tedansanları ile gıpta ederek bıraktığı âleme iptidaî bir maharet ve zekâ ile kendi vaziyetini şâyânı gıpta132 göstermeye muvaffak oldu. Fazla olarak kendisini Diyarbakır’a medeniyet götüren müteceddit133 ruhlu bir kadın gibi gösteriyordu. Gider gitmez bir defa “köhne ve örümcekli” düşünceleri kaldıracak, kendi etrafında kadınlı erkekli asrî bir cemiyet toplayacak, çaylar verecek, briç ve poker oynatacak, dansı moda haline sokacak, Diyarbakır’da yeni hayatın bir çeşit kraliçesi olacaktı. Giderken gramofon götürüyordu. Fakat tesis edeceği sosyete kabiliyet gösterirse, İstanbul’dan bir cazband getirteceklerdi. Belki ekâbirden biri Diyarbakır’a gelirse, onun şerefine bir balo ile başlayarak, balo gibi medeniyetin en yüksek nimetini de Diyarbakır’a tattıracaktı.

Bütün bu saf beyanatı, bir kısmı hakikî bir gıpta ile, bir kısmı içten gelen bir alayla dinliyordu. Fakat hepsi kimin ne olacağını, hangi adamın mevkii iktidara geleceğini bilmediklerinden, Mesture Hanım’ın kendi kendini inandırdığı müstakbel büyüklük hülyasına inanmış görünmeyi ihtiyata muvafık addediyorlardı.134 İstanbul o günlerde henüz formaları sökülmüş, mevkii iktidarı kaybetmiş, cezasının ne olacağı malum olmayan kabahatli ve bir kenara bırakılmış bir insan gibi, Anadolu’nun gözüne girmek, Anadolu’ya yaranmak için hiçbir şeyden çekinmiyordu. Mesture Hanım, daha Haydarpaşa İstasyonu’nda millî hareketin ilk günlerinin fecaat ve mihnetini135 çekmişlerden çok fazla bir taassupla İstanbul’u istihfafa,136 İstanbul’un yürümesi lâzım gelen doğru yolu göstermeye başlamıştı. Tarihte daima olduğu gibi, bir dinin kurucularından ziyade, zahmet ve üzüntü devresinden sonra gelenler, muvaffakiyet ve mevki günlerinde, o dine girenler onu benimserler ve mutaassıp olurlar.

Moda sayfalarından fışkırmış gibi dolaşan beyler ve hanımlar, Mesture Hanım’ın etrafında bir daire halinde konuşurken öbür tarafta Zeyno, babasıyla karşı karşıya ve ikisinin gözlerinde de ilk ayrılmanın acısı hâkim, susmuşlardı. Saffet ve Hasan az ötede ayakta, biraz somurtkan, biraz cebrî137 bir sabırla şimendiferin hareket düdüğünü bekliyorlardı.

Annesinin yanında, uğurlamaya gelenlerle konuşan Mazlume’nin, bugün müstesna bir usluluğu, annesinin ahbaplarıyla nazik nazik konuşması vardı ki, Zeyno’nun o tarafa bakmadan nazarı dikkatini celbetmiş, mahzun dudaklarında bir tebessüm uyandırmıştı. Şimendiferde yalnız kalır kalmaz alaycı ve biraz ince sesiyle nasıl, tuhaf şeyler anlatacak, onu güldürecekti. Fakat Zeyno’yu böyle seri bir şefkatle Mazlume’ye bağlayan şey, onun bu tuhaflığından ziyade, genç ruhunda hayatın kıymet ve mânâlarını kendisinden fazla bir açıklıkla ve muvazene138 ile görüşü idi. Zeyno, Mazlume’nin derhal Saffet’i beğenen selim139 düşüncesinde, kendisinin o yaştaki anlayışının çok üstünde bir olgunluk bulmuştu. Belki görünüşü o kadar şirin ve hafif olan çocuğun ciddî ruhu Saffet’in kalbinde Zeyno’nun açtığı yarayı kapatacaktı. Bundan Zeyno’nun memnun olması lâzım gelirdi ve memnun olmaya çalışıyordu. Fakat Saffet hâlâ eski Zeyno zaafıyla malûldü.140 Saffet’in Diyarbakır’a gelişi, Zeyno’yu da Mazlume kadar memnun etmişti. Orada elinden geldiği kadar görünüşleri başka, fakat ruh ve fikirleri o kadar birbirine benzeyen iki genci, Saffet ile Mazlume’yi bir araya getirmeye çalışacaktı. Bunu düşünürken gözü Saffet’in yanında ayakta duran Hasan’a ilişti. Yüzü çatkın ve çizgi içinde idi. Fakat keskin, sarı gözleri yeni gördüğü bir arazinin haritasını alıyormuş gibi dikkatle, itina ile Mazlume’ye dönüktü. Zeyno, sebebini anlayamadığı bir sıkıntı ile, belki de rahatsız bir hissi kablel-vukuyla141 ile bu mevzudan zihnini uzaklaştırmaya çalıştı.

Mazlume ilk istasyondaki hareket zamanının yaklaşmasından doğan kalabalık ve gidiş-gelişten istifade ederek Zeyno’nun yanına koştu. Şımarık ve tabiî tavrını derhal alıvermişti. Zeyno’nun kulağına:

— Annemin bizim Şişli âlemine neler anlattığını bir işitsen, Zeyno, dedi. Öyle kendisi de yüksekten attığı şeylere inandı ki, senin kumandanın karısı olduğunu unuttu, babamın âdetâ Millî Müdafaa Vekâleti mevzuu bahis, sen de bir yâver karısı gibi bir şey!

Zeyno gülmesini yenmeye çalışarak:

— Mazlume, annenle bu kadar eğlenmeye büyükannen razı oluyorsa, ben olmuyorum. Sen ne fena çocuksun!

Asım Bey, Zeyno’nun Mazlume’ye karşı aldığı âdetâ bir büyük kardeş tavrını, iki gencin arasındaki muhabbet ve dostluğun tatlı bir tezahürü142 diye seyrediyordu.

— Mazlume, Zeyno sana birdenbire abla oldu, ben de seni daha akıllı, uslu bulduğum için bu yalancıktan ciddî kızıma vasî tayin etsem nasıl olur?

— Miralay Muhsin Bey bırakırsa, hemen büyükannesi bile olurum. Fakat Doktor Saffet’le o zabit ne konuşuyor? Suratsız bir zabit, inşaallah bizi o götürmüyor.

— O götürüyor.

— O halde, buraya çağır da beni takdim et, Zeyno! Annem el koymadan biz biraz yüzüne gülelim de, yolda bize de iyi baksın.

— Yolda bol bol görürsün, şimdi Saffet’le meşgul.

Mazlume, yeşil gözlerini iki ince renk çizgisine çeviren bir kısışla güldü:

— İyi ya, Doktor Saffet’i de çağır, mademki o da Diyarbakır’a gelecek, anneme tanıtalım.

A, B vagonlarından birinin küçük tarafına yerleşmişlerdi. Dört kişilik kompartımanda üç hanım ve Zeyno’nun hizmetçisi Pervin; iki kişilik küçük kompartımana da onlara refakat eden Binbaşı Hasan yerleşmişlerdi. Mesture Hanım kendi hizmetçisini ikinci mevkie göndermeye mecbur eden bu yerleşmeden memnun değildi. Özellikle Mazlume’nin şiddetli temayülü,143 onu Zeyno’nun yanına oturtacaktı. O halde, Mesture Hanım, Şişli’nin bu güzel yıldızı, asil ve zengin bir paşanın kızı, bir kaymakam karısı, bir hizmetçi parçasının yanında oturmaya mecbur olacaktı. Bu kaymakamın, Muhsin Bey’in fırkasında alay kumandanı olması, şimdilik onun ağzını açmasına mâni oluyordu. Fakat, içinden, bir türlü bu hareket için Zeyno’yu affedemiyordu. İstanbul’da belki Mazlume’nin hatırı için Zeyno’ya çok nazik, hatta mütevazı davranmıştı. Kızı ile Zeyno’nun birbirleriyle bu kadar meşgul olmalarından Mesture Hanım ümitlere düşmüştü. Bu iki taze birbirleriyle konuşur, gülüşürken, dünya ile eğlenirken o, Mesture Hanım, Diyarbakır’ın kadınlık âlemine, hatta kumandana, diğer ekâbire güzelliği, zekâsıyla hâkim olacaktı. Fakat Zeyno-Mazlume dostluğunun bir tarafı vardı ki, umumiyetle gençliğin, alaycı, şımarık konuşmasına müsaadekâr bir tebessümle mukabele eden Mesture Hanım’ı azaba sokuyordu. Kızı senelerden beri kendisine saygısız tavrıyla fikrini fazla açık söylemiş, aldırmamıştı. Şimdi Mazlume’nin Zeyno’nun yanında kendisiyle eğlenmesine hiddet ediyor; vakur bir sukûnetle, fakat içinden dargın, sinirli bir vaziyetle mukabele ediyordu. Ne de olsa Mazlume, onun kızıydı ve o kadar Zeyno’dan daha güzel görünüyordu ki, Mesture Hanım’ın Mazlume için istikbal ümitleri yüzde yüz yükselmişti. Anadolu’da ekserisi bekâr olan ekâbirden biri, Mazlume ile evlenirse o, Mesture Hanım’ın bu kara kuru mütehakkim Zeyno’ya dünyanın kaç bucak olduğunu gösterecekti. Fakat bunun için mutlak bir çare bulup Zeyno ile Mazlume’nin arasını bozmak lâzımdı. Maamafih aceleye lüzum yoktu. Şimdilik bu kumandanın karısı ile kızının dostluğu belki de işine yarayacaktı, sonrasını o düşünecekti.

Tren hareket ederken Mesture Hanım’ın dostlarından bir “Bonvuayyaj”,144 Doktor Asım’la Saffet’ten bir “Allah selâmet versin!” yükseldikten sonra döndü. Kompartımana girdi ve tesadüfen Zeyno’nun eşyalarını raflara koymaya çalışan Pervin’le çarpıştı. O zaman hiddetine galebe edemedi, sitemkâr bir sesle:

— A hanımefendi, bu kızcağızı bizim hizmetçi kızın yanına koysanız, hem o konuşacak adam bulur, hem biz bu kadar sıkışmayız, dedi.

Cevabı Mazlume verdi:

— Olmaz anne, Pervin’in burada olmasını ben istedim, o, o kadar insana iyi bakıyor ki. Gündüzleri Pervin koridorda oturur, geceleri zaten uyuruz. (Sonra sesini alçaltarak) Binbaşı Bey’in kompartımanı iki kişilik, sen oraya gidersin, konuşursun.

Zeyno, Mesture Hanım’ın çatılan kaşlarına bakarak ana-kız arasında sulh yapmaya çalışan bir tebessümle:

— Görüyorsunuz ya, Hanımefendi, bu adı Mazlum, kendi zalim kızınız yalnız bana değil, evimin adamlarına bile hâkim. Herhalde yolda sizi rahatsız etmemek için elimizden geleni yaparız.

— Zeynocuğum, güzel Zeynocuğum.

Mazlume, bir çocuk gibi, Zeyno’nun boynuna atılmış; yanaklarını şapırdatarak öpüyordu.

Sessizce pencereden dışarıya bakan ve mukalemenin145 başlangıcında Mazlum Bey ailesiyle Zeyno’nun arasında bir fırtına mukaddimesi146 sezen Hasan, kompartımanından hadisenin geçtiği küçük koridora baktı. Zeyno’nun arkası dönüktü; Zeyno’nun omzunun üstünden iki yeşil gözle karşı karşıya geldi ve derhal çekildi. Yeni kadınların arasındaki dostluğu henüz anlamayan büyük erkek sınıfına Hasan da mensuptu. Eskilerin zahirî147 tatlılıklarında, devamlı bir rekabetin, gizli bir hasetin sızladığını görmüştü. Gerçi Zeyno’nun Azize’ye sâadetini feda ettiğini görmüş, kadınların arasında da, iki erkek arkadaş kadar, bazan yüksek fedakârlıklar olabileceğini düşünmüştü. Fakat bu fedakârlığı şimdi başka türlü tefsir ediyordu. Artık maddî bir incizapla148 Hasan’ı şiddetle seven, o günkü Zeyno’dan şüphe ediyordu. Kalbini, kafasını ayırabilen bu kurnaz Zeyno, belki de, kışla askeri dediği Hasan’dan kurtulmak için Azize’yi bir vesile ittihaz etmişti.149 Diyarbakır’da Zeyno’nun bu yeni dostu Mazlume ile baş başa hususî hayatının bir inzivasına gömülmesi ihtimalini memnun olmayarak düşündü. Gerçi kendisi, aralarına soğuk bir resmiyet mânii koymuştu; fakat bu mânii görmemiş gibi duran lâkayt ve uzak bir Zeyno hoşuna gitmiyordu. Belki kendisi de pek tahlil etmeden, Hasan’ın barit150 tarzında elem duyan, nihayet zebun151 ve mütevazı, eski günleri ihya için çalışan müstakbel bir Zeyno bekliyordu. Acaba bu isteği Zeyno’yu, kıskançlık, çarçabuk yola getirebilir miydi? Yeşil gözleri, tuhaf yüzüyle Mazlume hayli güzel bir kızdı; mütemadî152 bir cehennem alevi gibi insanı yakan Zeyno’nun yanında serin, taravetli153 ve lâtif154 bir bahar rüzgârına benziyordu.

63 Genel görünüşünü.

64 Gösterişli.

65 Özenli.

66 Sürekli

67 Çaba.

68 Alaycı.

69 Değerlendirmelerine

70 (Fr.) Méchant. Yaramaz.

71 Yüz buruşturma.

72 Yapmacık.

73 (İng.) Fox-trot. (Tilki adımı.) İki kişinin birlikte oynadığı Anglosakson kökenli dans.

74 Gerçekte.

75 (Fr.) Thé dan sant. Çay partisi.

76 Tekelinde.

77 İnmeli, felçli.

78 Gelişme.

79 Konuşma.

80 Yapay.

81 Görünüşlerinden.

82 Geçiş.

83 Ortaya çıkıyordu.

84 Eğilimli.

85 Bağımsız.

86 Yenilikçi.

87 İlerlemiş.

88 Karşılık.

89 Abartılı.

90 Sosyal.

91 Doğan.

92 Anlayışı.

93 (Fr.) Homme du monde. Kibar adam. (Y.N.)

94 Kızınızdan.

95 Caydırmaya.

96 Uğurlarken.

97 Dikkat çekici.

98 Üstün.

99 Meraklı.

100 Sırlarını.

101 Gelecekteki.

102 Uygun.

103 Başarısı.

104 Gerçekte.

105 İffetli.

106 Ortaya çıkan.

107 Zevk alıyor ve heyecanlanıyordu.

108 Söylenti.

109 Eşi.

110 Düşünür.

111 Bilgi.

112 Boşuna.

113 Uğraş.

114 Meyilli.

115 İçgüdüsüyle.

116 İlişki.

117 Konuşmalarının.

118 Uluslararası.

119 Kurulan.

120 Karşılıklı.

121 Tuhaflığını.

122 Toplumdaki yeri.

123 Ağırbaşlıca.

124 Sevgi.

125 Sınıfladı.

126 Görünürdeki.

127 Miras olarak almamış.

128 Alışkanlık.

129 Tercih edilen, daha iyi.

130 Belirsiz.

131 Kararlaştırılmış.

132 İmrenmeye değer.

133 Yeni, yenilikçi.

134 Uygun görüyorlardı.

135 Sıkıntısını.

136 Küçümsemeye.

137 Zorla.

138 Denge.

139 Kusursuz.

140 Yaralıydı.

141 Önseziyle.

142 Belirtisi.

143 İsteği.

144 (Fr.) Bon voyage. İyi yolculuklar.

145 Konuşmanın.

146 Başlangıcı.

147 Görünürdeki.

148 Çekicilikle.

149 Olarak kullanmıştı.

150 Soğuk.

151 Düşkün.

152 Devamlı.

153 Taze.

154 Güzel.

4

GÖZÜN KÖR OLA HASO!

— Gözün kör ola Haso, elin kırıla Haso!...

Muhsin Bey karargâhında, yattığı arka odadan muhtelif seslerle Kürtçe ve Türkçe Haso isminde yaramaz bir çocuğa inkisar edildiğini155 mütemadiyen işitiyordu. Sabahleyin, erkenden, odasının perdesini kaldırınca yandaki bahçenin avlusunda, alçak bir iskemlede bir Buda heykeli gibi hareketsiz bir ihtiyar kadının oturduğunu görmüştü. Kadının gözleri tamamen kördü. Fakat alnındaki altınların, fesinin üstüne atılan uzun, koyu renkli yazma yemenisinin çerçevelediği geniş yüzde, bütün buruşuklukları ve âzâsı ile taştan oyulmuş gibi sabit ve heybetli bir mâna vardı.

Bebekleri beyazlanmış, pırtlak gözleri daima aynı noktada, elleri dizlerinde, sâmit156 duran bir canlı heykelin daima etrafı dinleyen, birdenbire harekete gelmek için muayyen bir hadise bekleyen, muntazır157 bir tavrı vardı. Yegâne hayat ifadesi, Muhsin Bey’in henüz göremediği Haso ismindeki çocuğu azarladığı zaman göze çarpıyordu. Ellerini kaldırıyor, kalın ve meyus bir sesle aynı cümleyi haykırıyordu:

— Gözün kör ola Haso, elin kırıla Haso!

Haso, yalnız ihtiyarın hiddetini celbetmekle158 kalmıyordu. Bazan sert ve zalim bir erkek sesi, çocuğu daha mânalı bir kızgınlık ve şiddetle takip ediyor. O zaman, avluda, evde bir gürültü, bir feryat, değnek darbesi, hatta fırlatılan potin ve iskemle gürültüsü işitiliyordu.

Muhsin Bey kendi kendisine, “Haso dayak yiyor,” diyor, fakat herhalde büyük bir adamı korkutacak kadar ciddî görünen bu dayak, Haso’yu ağlatmıyordu. Yalnız böyle zamanlarda telaş ve feryat artıyor ve vurularak kapatılan kapılardan sonra haykıran, azarlayan erkek sesine, müteessir,159 zebun bir kadın feryadı karışıyor ve bu karışıklığın sonunu teşkil ediyordu.

Muhsin Bey’in karargâhtaki muntazam ve mütemadî mesaisi arasında yalnız sabah ve akşamları duyduğu komşu evinin hayatı, muhayyilesini işgal eden yegâne şeydi.

Köşe minderinde pijamasıyla sabah kahvesini içerken Haso’nun evinden gelen her karışıklığı duyduğu zaman, bir Şerlok Holmes160 gibi aile hayatının içyüzünü kendi kendine tahmine çalışıyordu: “Bu ev bir Kürt beyinin olacak, epeyce büyük... Bu ihtiyar belki annesi, belki kaynanası... Çocuk dayak yerken bu kadar meyus olan,161 ağlayan genç kadın, çocuğun anası. Belki de çocuğu kurtarırken kendisi de dayak yiyor. Fakat çocuk niçin ağlamıyor? Gümbürtüden, yaman bir dayak olduğu belli: Demek bu Haso, alelâde bir çocuk değil!”

Bir sabah, yâveri Yüzbaşı Sait Bey çok erken bir kâğıt imza ettirmek üzere yatak odasına girdiği zaman, Muhsin Bey’i pencereden komşunun avlusuna doğru mütecessis,162 mütehalik163 sarkmış buldu. Muhsin Bey o kadar dalmıştı ki, ne kapının açıldığını, ne de yâverin bililtizam164 şakırdattığı mahmuz seslerini duydu. Yâver, umumiyetle çok dik ve tamamen işinin içine gömülmüş gibi hariçteki hayattan bîhaber görünen kumandanın komşunun bahçesiyle bu alâkasını garip buldu, kendi kendine, “Miralay, Hanım’ın henüz gelmemesinden istifade ederek komşunun kızıyla mı eğleniyor?” diyordu.

Maamafih, işi çok müstacel165 olduğundan birkaç defa kuvvetlice öksürdü.

Muhsin Bey, yâverin elinden kâğıdı alırken âdetâ endişe ile:

— Bu defa bir çocuk sesi duydum, mutlak, hınzır herif çocuğun bir yerini kırdı, dedi ve kâğıdı okurken, kaşaları çatık, ilâve etti:

— Ah yezit, bu müfsit166 heriflerden biri olsa da, bir yakalasak. Divanı Harb’e vermeden evvel, şurada kemiklerini kırıncaya kadar bir dövsem!

Okuduğu kâğıt, Bitlis’teki Kürt harekâtının Diyarbakır etrafına da sirayet ettiğini, bazı Kürt ümerasıyla167 şehrin, hatta bazı köylerin münasebetdar olduğuna dair bir rapordu. Süratle tetkikat yapmak ve katî bir vaziyet almak lâzımdı. Minderin üzerinde bir kurşun süratiyle lâzım gelen talimatı yazdıktan sonra, birdenbire yâverine sordu:

— Sait Bey, yanımızdaki evde kimlerin oturduğunu biliyor musun?

Muhsin Bey, belki Sait Bey’e sorduğu bu suali unutmuştu, fakat genç yâver bir asker dikkat ve intizamıyla üç gün sonra âmirine karargâhın yanındaki ev hakkında malumat verdi: Ev, Kürt şeyhlerinden birine aitti. İçindekiler bekçi gibi oturuyorlardı. Aile, Ramazan Ağa isminde çarşıda karpuz, üzüm satan bir adamla karısı, kaynanası, bir de oğlu, dokuz-on yaşında bir erkek çocuktan ibaretti. Esasen, Diyarbakır’a üç saat mesafede olan ve K... ismini taşıyan bir Kızılbaş köyünden gelmişlerdi. Ramazan, sertliği, zulmü ile meşhur bir kabadayı idi. Galiba, vaktiyle orduda çavuş filan olmuş, askerden kaçmış, sonra tekrar orduya girmiş, birkaç sene de Rusya’da esir kalmıştı.

Muhsin Bey, genç zabitin bu itinalı tetkikine biraz güldü:

— Azizim, sen adamakıllı tahkikat yapmışsın, ben asıl küçük Haso ile alâkadarım. Her sabah, o kadar dayak yedikten sonra ağlamayan bu çocuk, adamın zihnini işgal ediyor.

— Hangi çocuk?

— Haso dedim ya.

— Hangi Haso?

— Ramazan’ın oğlu.

— İsmini nasıl öğrendiniz?

— Her sabahki gürültü bu çocuğun etrafında. Bu benim için bir küçük kahraman gibi bir şey. Bir gün mutlak görmek isterim.

Muhsin Bey’in bu arzusu, çok geçmeden yerine geldi. Hakikat, küçük Haso’nun kısa mâzisi, yeni çapraşık sinema filmlerinden birine benzeyen gürültü ve vak’a ile geçmiş bir sergüzeştti ve bu sergüzeşti başından bilmek ancak küçük Haso’yu insana tanıtabilirdi:

Tam on sene evvel, Haso’nun annesi, yine bu karargâhın sokağında, küçük bir yer odasında oturuyor ve karargâhta çalışıyordu. Olgun ve renkli güzelliğiyle zabitan168 arasında o zaman “Kürt Şeftalisi” adını alan bu genç kız, karargâhtan cinayetle neticelenmesi muhtemel acı bir vak’a sebebiyle çıkarılmıştı. Kumandanın yâveri genç Yüzbaşı’yı kıskançlık yüzünden öldürmeye teşebbüs eden nişanlısı Selman yakalanmış; karargâh çavuşlarından ve kendi teyzezadesi Haso Çavuş kaçmış ve kız da annesinin yanına, yer odasına dönmüştü. İptidaî kadınların ateşîn mizacıyla kalp râbıtasına169 halâs170 istemeyen, bir esir zevkiyle, ısrarıyla bağlanan Zeyno, bir gün, Selman’ın yahut Haso’nun kendisini öldürmeleri tehlikesinden ziyade, genç yâveri düşünüyor, ondan ayrılmanın ıstırabıyla yanıyordu. Yâver Hasan Bey’e düşkünlüğünün başka ciddi bir sebebi daha vardı. Hâdisenin cereyan ettiği zaman Zeyno, Hasan’dan gebe idi ve bunu söylemek için bütün cesaretini toplamış, Hasan’ın odasına gitmiş, fakat söylemeye cesaret edememişti. Hasan, onun için, arzularına itaat edilir, ölünceye kadar ayaklarının altında yaşanır, fevkalbeşer171 bir erkekti. Ondan kendisi için bir şey istemek, zihninden bile geçmemişti. Fakat karnındaki çocuk da bu fevkalbeşer insanın bir parçasıydı. Onu Kürt Zeyno’nun zavallı, sefil muhitine bırakıp gidebileceğini hiç düşünmüyordu. Bir cesaret edip söylese, mutlak bir şey yapacaktı. Annesi bu hâdiseden sonra iki gün kapıyı kilitlemiş, korku içinde yaşamıştı. Bir, annesinin elinden kurtulup kaçsa, yine bir çaresini bulacak, Hasan’ı görecekti.

İkinci akşam, idare lambasının kör ışığında bir makine süratiyle çorap örerken, iki gündür, dinmeyen işleri de bir makine intizamıyla dizine akıyordu. Zeyno gençliğinin ateşine, ihtirasına rağmen, muhitine karşı bir koyun kadar uyan, halim172 bir mahlûktu. Annesi ne kadar becerikli, ne kadar bir erkek gibi çalışır, dişiyle tırnağıyla bu sert muhitte hayatlarını tanzim edecek kabiliyette ise, o, o kadar başkaları hesabına çalışmayı, herkes tarafından hükmedilmeyi tabiî bulan saf, belki de bön bir kadındı. İki gündür karargâha gitmek ve Hasan’ı görmek için yandığı halde, annesinin biraz dumanlanmasına rağmen, hâlâ mütehakkim ve sert gözleri altında sinmiş, gözyaşlarını akıtmış, beklemişti. Hâlâ ihtiyar kadının, onu, ikide birde etlerini mosmor yapan bir merhametsizlikle, hatta oklava değneğiyle dövdüğü günler oluyordu. Annesinden üç defa daha fazla kuvvetli olan Zeyno, mukavemeti hiç hatırından geçirmiyordu. Belki Zeyno’nun annesi Perihan Nine de, gençliğinde annesinin ve kocasının hükmüne, dayağına kaza ve kadermiş gibi boyun eğmişti. Bu, onların henüz isyan etmeyi düşünemedikleri bir anane idi. Fakat Perihan Nine, çok gençken, kocasını kaybedince tek başına hayat mücadelesine atılmış; toprakla, toprak sahibi beylerle, hayatın en basit ihtiyacı için nihayetsiz emek ve zahmet sarf ettiren muhitiyle dövüşerek ihtiyarlamış, pişmişti. Bu binbir müşkülatla dövüşebilen ihtiyar, köylü erkeklere faik173 bir muhakeme, bir fikriselim174 edinmişti. O sağ kaldıkça kızının ve kızının neslinin mukadderatını sevk ve idare etmek için en tabiî bir haktı.

Karargâhtaki dövüşten sonra, iki gün, sessiz ve sakin bir köşede oturmuş; şimdi hem karınlarını doyurmak, hem de Zeyno’nun nişanlısından masuniyetlerini175 temin edebilmek için bir çare arıyordu.

Zeyno doğduğu zaman, sütnine olarak evlerinde oturduğu Halet beylere müracaat etmeyi düşündü. Zeyno’yu hizmetçi olarak almalarını rica edecek, kendisi mutfakta boğaz tokluğuna çalışacaktı. Zeyno’nun süt kardeşi Ali Bey, İstanbul’da büyük bir mektepte idi. O olsa, belki süt kardeşine himaye ederdi. Fakat herhalde Halet Bey’in karısı da merhametli bir kadındı. Her halde ona müracaat edecekti. Yalnız ihtiyar kadının zihninde kendi kendine itiraf etmek istemediği bir istifham176 işareti, bir ukde vardı. Zeyno’nun Selman’la evlenmek istemediğini söylediği zaman, tavrındaki garabet ve ısrar, üç aydır dikkat ettiği diğer hususî emareler177 Perihan Nine’de fena bir şüphe uyandırmıştı. Gerçi kumandana kızının Yüzbaşı Hasan Bey’e gönül verdiğini söylerken, kızın gebe olduğunu da iddia etmişti. Fakat bu iddiası kurnazca uçurulmuş bir balondu. Hasan, kızına âşık ise, bu gebelik rivayetini işitince, kızı kendisine nikâh edecekti. O etmek istemese bile, Muhsin Bey gibi mertliği, temiz ahlâkı ile meşhur olan bir kumandan, onu icbar edecekti.178 İşte zihninde şüphe halindeki şeyi Muhsin Bey’e bir hakikat olarak anlattıktan sonra, iki gün kızını Hasan’a nikâh etmek için karargâhtan gelmesi muhtemel teklifi bekledi. Bir mucize gibi, bir harika gibi, methettikleri İstanbul’da kızını bir zabit karısı, kendisini de zabit kaynanası olarak hükümran görüyordu.

Beklediği bu haber gelmeyince, içinden, İstanbullu kadınların ne kadar başka olduklarını düşündü ve yavaş yavaş meyus olmaya179 başladı. Hatta, Halet beylere iltica edebilmek de bu gebelik meselesinin doğru olup olmadığını bildikten sonra kabildi. Şüphesi yanlış ise Halet Bey’e derhal iltica edecekler, kabul edilirlerse orada mesele kapanıncaya kadar kalacaklardı. Hele Selman hapisten çıktığı zaman, bu iki kadını himayesiz bulursa, çok müthiş ve tehlikeli bir vaziyet hasıl olabilirdi. İhtiyar, yatsı namazına abdest alırken namazdan sonra Zeyno’yu sıkıştırmaya, icap ederse dövmeye karar vermişti. Namazın ancak farzını kılabildi. Selâm vermeden, kapının yavaşça vurulduğunu duydu. Vuran herhalde etraftan varlığını gizleyen muhteriz180 bir adamdı. Zeyno’nun açmasına mâni olmak için, bir-iki hızlı “Estağfurullah”tan sonra işin ehemmiyetine mebni181 namazını bozdu. Kapıya kendisi gitti.

....................................................

İdare ışığının sönük gölgesinde çalışan Zeyno, ne kapının çalındığını, ne annesinin gittiğini duydu. O, sadece, kendi yanaklarından akan hasret ve bîçarelik yaşlarının ateşini duyuyordu. Yarım uyku içinde, Diyarbakır’ı muazzam bir alev gibi saran sıcak ve beyaz gecede, karargâhın damında Hasan’ın çelik kollarının kendini sardığı anı tekrar yaşıyordu. Mânasız ve yeknesak hayatının nihayetsiz bir tekerlemeye benzeyen vak’aları arasında bu hatıranın münferit182 bir sâadet nakaratı olarak kalacağını biliyor, fakat bu hatıranın zevkini ne elîm,183 ne uzun bir meşakkatle ödeyeceğini henüz bilmiyordu. Bu uzun ve acı gecede Hasan’ın hayaliyle dolu, ağlarken vücudunda çocuğunun hareketini ilk defa hissetti. Bu his ona, hem vaziyetinin müşkülâtını ihtar etti, hem de tehlike hasebiyle sevkitabiîleri184 şiddetle faaliyete gelen bir hayvan gibi etrafını dinlemeye, etrafını şiddetle duymaya başladı ve o zaman annesinin dışarıda yavaş bir sesle konuştuğunu işitti.

Annesinin konuştuğu adam Haso Çavuş’tu. Kız, son zamanlarda Haso’yu Selman’dan fazla kendisiyle alâkadar buluyor ve vuku bulmayan cinayetin başlıca tertipleyicisi olarak düşünüyordu. Haso’nun gözlerinde kendisi için yanan şeyin ne olduğunu anladığı günden beri, en çok ondan çekinmeye başlamıştı. Bu ses, ona çok kuvvetli bir tehlike ve korku aşılamış, ne olursa olsun kaçmak, kurtulmak arzusunu vermişti. Kapıya büyük çarpıntı ile dayandı; kalbiyle beraber şakakları da birer çekiç gibi kafasını dövüyor, karnındaki esrarengiz hayat, olanca kuvvetiyle oynuyordu. Belki bu çocuğun oynayışı onda korkusuna galebe çalmak,185 bu çocuk için düşünmek ihtiyacını tabiî olarak uyandırdı. Orada, ta canında Hasan’ın çocuğu ona, “Anne, ben buradayım!” diyor gibiydi. Ona harikulâde bir kuvvet, manevî bir mukavemet veren bu yeni hayat, aynı zamanda uyandırdığı, şefkat ve heyecanla onu dünyanın felâketine karşı müdafaa gibiydi. Bu gayrı tabiî hassasiyetle uyanan bütün havassı186 arasında kulakları en hâkimi oldu. Kapının arkasında yavaş yavaş konuşulan şeyleri kendi başının içinde gibi teker teker işitiyordu.

Haso, Selman’dan bahsediyordu. Selman hapisteydi, kim bilir ne zaman mahkemesi olacak ve olduğu zaman da bir zabitin hayatına kastettiği için, hiç olmazsa dört seneye mahkûm olacaktı. O halde, Zeyno ve anası dört-beş sene Selman’ın intikamından kurtulmuştular. Cinayeti beraber irtikâp ettikleri187 halde Selman’ın senelerce hapiste, zindanda kalması ihtimalini, Haso büyük bir sevinçle anlatıyor ve Perihan Nine de onu sükûnla dinliyordu. Haso’ya gelince, o da pek tehlikede değildi. Çünkü kumandan, yâveriyle beraber vak’a gecesinin sabahı İstanbul’a gitmişlerdi. Haso takibatını herhalde sıkı tutmazlardı. Olsa olsa asker kaçağı olarak arayacaklardı. Muhsin Bey ve Hasan, Çanakkale’ye gidiyorlardı. Oradan sağ dönmeleri mümkün değildi.

Zeyno, daha fazla dinlemedi. Hasan’ın İstanbul’a ve cepheye gitmesi onu yıldırım gibi vurdu. Tıpkı anlayamadıkları tabiî afetler karşısında şaşıran ve kendilerinden geçen hayvanlar gibi, yüzükoyun kapandı, vücudunu bir kasırga gibi sarsan hıçkırıklarla kendini gözyaşlarına terk etti.

Birdenbire iki kuvvetli el omuzlarından tuttu, kaldırdı. Gözyaşları arasından gördüğü Haso, yeni ve başka bir Haso idi. Kocaman Kürt kavuğu üzerinden bir ipek mendil sarkıyor, şalvarının, mintanının göz kamaştıran sarılı, allı çizgileri idare ışığında bile parlıyordu. Uzun siyah bıyıkları, yanaklarına düşen siyah kirpiklerinin gölgesi arasında ateşle, hırsla ışıldayan siyah gözleri, kavgacı, mütecaviz188 kartal burnu, bu biraz vahşî, biraz muhteşem millî kıyafeti Haso’ya çok azgın bir mâna vermişti. Haso sımsıkı iliklediği dar asker ceketi içinde, tıraş olmuş düz yanakları ve süvari kalpağıyla bütün şirretliğine rağmen üç gün evveline kadar nizam ve intizama tâbi medeni bir insan hissini veriyordu. Şimdi bu kavuğu, bu zengin esvabı ve tıraşsız yüzüyle arzu ve harekâtı hiçbir kayıt ve kuvvete tâbi olmayan bir mahlûk gibi görünüyordu.

Zeyno’nun vücudu bir pelte gibi cansız, gözleri zebun ve boş, Haso’ya bakakaldı.

O zaman Haso, onu ocağın yanına oturttu; kendi kızın karşısına çömeldi, yavaş bir sesle, lezzetli bir avdan sonra hırıldayan memnun bir kaplan yumuşaklığı ile baştan anlattı. Selman hapiste idi, o ırz düşmanı Yüzbaşı da kumandanıyla gitmişti. Haso, teyzesini ve kızını kendi himayesine almıştı. Onları ertesi sabah alıp K... Köyü’ne götürecek ve Zeyno’yu kendisine nikâh edecekti. Haso, takibattan kurtulmak için, ismini değiştirmiş, Ramazan olmuştu. Nüfus tezkeresi bile vardı. K... Köyü’nde kadınları yerleştirecek, sonra kendisi ticaret bahanesiyle bir zaman için Erzurum’a gidecekti. Zeyno’nun o İstanbullu zabitin tatlı diline kanmasını şimdilik affediyordu. Perihan Nine, ona kızın nâdim189 olduğunu, gece gündüz tövbe ve istiğfar190 ettiğini anlatmıştı. Fakat nikâhtan sonra, Zeyno, gözünün ucuyla bir tarafa bakarsa kafasını balta ile yaracak, etini parça parça edip köpeklere verecekti.

Zeyno’yu almak için kendi coşkun aşkının sâik191 olduğunu unutmuş, kendisini zayıfları himaye eden kudretli ve cesur bir bey farz etmeye başlamıştı. Siyah gözlerinin anî ışıltısında vahşî mizacının gadri ne kadar parlıyorsa, ırkının tezatla dolu hülyası, şefkati, bir histen ötekine yıldırım gibi geçen renkli ve değişik anları da, o kadar gelip geçiyordu.

Zeyno, Haso’nun olacaktı: Haso’nun malı; seveceği, öldüreceği, yaşatacağı; hulâsa istediğini yapabileceği, bir koyun gibi, inek gibi mukadderatına sahip olduğu malı!

Asırlardan beri erkeklerin malı olmaya alışmış olan cinsin tabiî görüşüyle Haso’nun dediğine Zeyno ne itiraz ediyor, ne cevap veriyordu. Fakat ne ananenin, ne kanunun, ne de itiyadın hâkim olamadığı kadın kalbi, ebedî bir gurbete giden ince delikanlının arkasından sürünüyordu.

Zekâ ve kudretiyle uysal ve hayran ettiğine kani olduğu iyi kadının karşısında Haso kabarıyor, hâlâ ismini saklayarak kurtulabildiği bir tehlikeye maruz olduğunu unutuyor; ocağın yanına kurulmuş çubuğunu tüttürüyordu. Zeyno, erkeklerin horozlar yahut boğalar kadar hâkim olduğu muhitte annesiyle Haso’nun mukadderatını192 idare etmelerine isyan hatırına gelmemişti. O, gözleri, başı bomboş etrafına bakınırken yegâne kalbini, kafasını işgal eden karışık hayaller; bu açık göğsünden sarmaşık gibi kıllar fışkıran, boynundaki adaleleri ağaç kütükleri gibi birbirine karışan, siyah perçemleri kavuğunun altından esmer alnına dökülen, tütün, gülyağı kokusuyla odayı istilâ eden iptidaî Haso’ya mukabil; ince, medenî Hasan’ın siması ve onunla geçen muhtelif, mahrem dakikaların müteharrik193 resimleriydi: Onun tunç gibi yanmış boynunun yarısı ve göğsü, bir çocuk kadar beyaz ve nazikti; kestane rengi saçları ipek gibi yumuşaktı ve teması kadar, kokusu taze yeni açmış yonca tarlalarını hatırlatırdı. Yalnız bu eski hulyanın vecdi, salhaneye giden koyun teslimiyetiyle bakan siyah gözlerde acı bir şimşek çaktırdı. Yıldırım inmiş genç bir servi gibi tekrar yüzükoyun kapandı, sarsıla sarsıla ağlamaya başladı.

Bu galeyanın Haso’da uyandırması muhtemel olan şüpheyi, ihtiyar kadın derhal teskin etti. Bu, bir kızın tabiî utancı idi; müstakbel damadını kolundan çekti, odadan çıkardı.

155 İlenildiğini, beddua edildiğini.

156 Sessiz.

157 Bekler.

158 Çekmekle.

159 Üzgün.

160 Sherlock Holmes. Conan Doyle’nin polis romanlarının kahramanı olan özel dedektif.

161 Üzülen.

162 Meraklı.

163 Tehlikeli bir şekilde.

164 Bilerek.

165 Acele.

166 Bozguncu.

167 İleri gelenleriyle.

168 Zabitler.

169 Bağına.

170 Kurtuluş.

171 İnsanüstü.

172 Uysal.

173 Üstün.

174 Sağduyu.

175 Korunmuşluklarını.

176 Soru.

177 Belirtiler.

178 Zorlayacaktı.

179 Ümitsizliğe düşmeye.

180 Gizlenen, çekinen.

181 Dayanarak.

182 Apayrı.

183 Tek.

184 İçgüdüleri.

185 Yenmek.

186 Duyguları.

187 İşledikleri.

188 Saldırgan.

189 Pişman.

190 Tövbe.

191 Sebep.

192 Kaderini.

193 Değişen.

5

K... KÖYÜ’NDE

Perihan Nine’nin damadı Ramazan, K... Köyü’nde derhal büyük bir tesir yaptı. Köy, kocaman karpuz ve gürbüz hayvan yetiştirmekle meşhur yarı Türk, yarı Kürt bir köydü. Zeyno ile nikâhları K... Köyü’nde kıyıldı ve kadınları yerleştirmek için tuttuğu küçük evden başka Ramazan, hem karpuz tarlaları kiraladı, hem de köyde Şaban isminde biriyle ortak oldu. Kendisi ticaret için Şark’a gidecekti. Fakat döndüğü zaman, hayatlarının şeklini tesbit edebilecek her şeyi temin etti. Hayvandan o kadar köylülerden fazla anlıyor, o kadar onlarla konuşurken becerikli ve kuvvetli bir adam hissini veriyordu ki, İstanbul’da askerliği esnasında baktığı, koşulara alıştırdığı muhtelif paşaların namdar194 atlarından bahsetmese bile, yine bu müstesna mevkii derhal alacaktı.

Esasen, Türk Ordusu’nda çavuş olabilen her erkek, mutlak, Anadolu muhitinde etrafına faik, maddî, manevî kumanda ve idare kabiliyetini haizdir. Doğuştan zekâsı yok ise, mutlak, cüreti, gösterisi, dediğini cebirle, kahırla yaptırabilecek ya pazu, yahut da kurnazlık kabiliyeti vardır. Onlar, ister kışlada, ister köy kahvesinde olsun, dünya ahvalinden, siyasiyattan, yüksek dedikodudan salahiyetle195 bahsederler. Kendisini dinleyenler askerse, onlara söz düşmez, köy halkı ise, mutlak, çavuşun onlardan fazla şahsî ve umumî dünya malûmatı vardır. Bütün bu kabiliyetlere Ramazan’ın yakışıklı vücudu, mütehakkim, keskin gözleri de ilâve edilince, bir köye hariçten yerleşmek için gelenlerin uğradığı barit muameleye Ramazan ailesinin niçin uğramadığı anlaşılırdı. Bir hafta içinde, muhtara varıncaya kadar, en iptidaî meseleleri Ramazan Ağa’ya danışmaya başladılar.

Elinde tespih, bol şalvarını sallayarak, renkli esvaplarıyla, çatkın kaşlarıyla onu köyde gören kadın âlemi de Perihan Nine ile Zeyno’ya sokulmaya başladılar.

Bundan başka, izdivaç196 hayatı da oldukça muvaffakiyetli197 başladı. Zeyno esrârını198 kurnaz anasına açmış, onun nasihatleriyle vaziyetini Ramazan’dan saklamak için her an müteyakkız,199 hatta hileli tedbirler almaya muvaffak olmuştu. Bundan başka itaatli, temiz ve çalışkan bir kızdı. Ramazan’ın hizmetine o kadar itina ile bakıyordu ki, Ramazan’ın ifade edemeden hissettiği çekingenlik, soğukluğun uyandırdığı kin ve gayz200 çabuk kayboluyordu. Perihan Nine bile yeni hayatlarından hemen memnun olmuştu. Cebbar Ramazan iki hafta zarfında Zeyno’yu ancak üç defa, o da sırf kudretini hissettirmek için, oldukça yarım ağızla dövdü. Bu, âdetâ bir rekordu. Fazla olarak, dövmediği zamanlar, çok tatlı davranıyor, bir çocuk keyfiyle, Balkan Muharebesi menakıbını,201 hastanede İstanbullu güzel hanımların nasıl kendisine baktığını anlatıyordu. Yalnız lâkırdıları karargâha intikal edince, siyah gözleri hain bir pırıltı ile Zeyno’ya çevriliyor, Kürtçe, Türkçe olanca sövme kabiliyetini sarf ediyordu. O zamanlar, Zeyno yanakları kıpkırmızı, elleri gayri ihtiyarî karnında, içinden, Hasan’ın çocuğunu esirgemesi için Allah’a yalvarıyordu. Perihan Nine, kızının hayatındaki yeni alâka ve şefkatin tesiriyle dahi olsa gösterdiği tahammül, uysallık ve bilhassa kadın tedbirlerine oldukça takdirkâr gözlerle bakıyordu. Fakat, zaman geçmeden, Ramazan’ın gitmesi lâzımdı. İzdivaçlarının on ikinci günü, Perihan Nine telaşla sokaktan geldi. Elleriyle başını döverek, kırda iki jandarma gördüğünü söyledi ve üç gün sonra, Ramazan heybesini topladı, gitti. Ve Perihan Nine’den başka olarak, ortağı Şaban’la uzun uzun konuştu. Bilhassa kadınların Diyarbakır’a gitmelerine mâni olmasını tembih etti.

Perihan Nine, Ramazan gider gitmez bir haftada vaziyete hâkim oldu. Tarlalar, iki inek, bir hayvan, birkaç koyun, Şaban ve Zeyno hepsi onun emri altına bilâ-müşkilat202 girdiler. Karpuzlar olunca Şaban’ın engel olmasına rağmen komşudan bir tahta araba kiraladı, hayvanı koştu, karpuzlarını kendisi Diyarbakır pazarına satmaya gitti. Ramazan, Erzurum’dan iki ay sonra bir mektup yazdı. Fakat bu ilk ve son mektubu oldu. Ruslar, Erzurum’u işgal ettiler ve Ramazan’ın nam ü nişanı203 kayboldu. Şüphesiz esir olmuştu. Zeyno köye yerleştiklerinin altıncı ayı, yük arabasıyla karpuzların üstünde, Diyarbakır’a gitti. Annesinin yer odasında çocuğunu doğurdu. İşlerini daha uzun yüzüstü bırakmak mümkün olmadığından bir ay sonra kucağında çocuğuyla avdet etti.204 Çocuk bir aylıktı, fakat Perihan Nine, onu üç günlük olarak ilân etti. Zeyno derhal işlerine başladı. Yeni hayatlarının muvaffakiyetine Perihan Nine’nin zekâsı ne kadar kuvvetli bir âmil olmuşsa Zeyno’nun üç erkekten daha fazla kuvvet ve intizamla çalışması da o kadar yardım etmişti.

Şaban bu iki kadını bu kadar muvaffak ve çalışkan gördükten sonra K... Köyü’nde hürmete, tetkike değer kadınlar olabileceğini biraz gıbta ile düşündü. Kendi karısı, ölen büyük kardeşinden kalma ve kendisinden yirmi yaş büyük, aile servetiyle intikal eden malların bir kısmı gibi bir şeydi. Tarlada çalışamıyordu. Evlerinde Zeyno’nun, Perihan Nine’nin evlerindeki temizlikten, rahattan eser yoktu. Şayet Ramazan dönmezse... Kim bilir? Bu gizli hulya Şaban’ı kadınlara karşı çok yumuşak ve dost bir tavır almaya mecbur etti.

Köy kadınları, Zeyno’nun Diyarbakır’da yedi aylık çocuk doğurmasına, koskocaman çocuğu üç günlük diye göstermesine karşı derhal şüpheli bir vaziyet aldılar. Ağızdan ağıza çocuğun Ramazan’a nikâhtan evvel Zeyno’nun karnında olduğu söylendi. Bir kısım, herhalde çocuğu Ramazan’ın biliyor, bir kısım Ramazan’ın Zeyno’yu köye getirip acele nikâh etmesinden Zeyno’nun şüpheli bir kadın olduğunu istidal ediyorlardı.205 Bu dedikoduları, Perihan Nine’nin dilinden, zorbalığından korkanlar meydana vuramıyordu. Fakat, Şaban’ın ihtiyar karısının akrabası, onlara oldukça bâriz206 bir husûmet207 gösteriyordu.

Akşamları Zeyno, çeşme başında hayli müşkül bir vaziyete düşüyordu. Onu daima sırada en sona bırakıyorlar, birbirlerinin kulağına bir şeyler söyleyerek gülüyorlar, öksürüyorlardı. Eğer çocuğu Haso’yu bazan yaptığı gibi çeşmeye giderken arkasına bağlarsa ona mânidar ve tezyifkâr208 seslerle, çocuğun kaç aylık olduğunu soruyorlardı. Bunlar, evvelâ yavaş ve muhteriz bir şekilde209 başlamıştı. Zeyno’nun dimdik iri vücudundan, köydeki kadınlara fâik210 esvaplarından, kendine mahsus vekarından,211 ve bilhassa, derin gözlerinden azıcık ürkmüşlerdi. Fakat, zamanla onun makine gibi çalışan, mutî212 ve sessiz bir mahlûk olduğunu, gürültüden çekindiğini anlamışlardı. Bu zayıf noktasını anlar anlamaz, bütün insanlarda müşterek olan zaafa hücum hasletleriyle Zeyno’yu müşkül bir vaziyete sokmuşlardı. Hatta, analarının dedikodusunu işiten bir-iki çocuk, ona tenha bir yolda taş atmış, “Kahpe!” diye arkasından haykırmıştı.

Zeyno bütün bunları camid213 bir cisim gibi mukabele ediyor, annesinin şirretliğinden, mesele çıkarması ihtimalinden ürkerek ona bir şey söylemiyordu. Yegâne müşkülatı, Haso Çocuk’tu. O olmadığı zaman, çeşmeden su almak ameliyatı214 nisbeten daha sakin geçtiği için çocuğu evde bırakmak istiyordu. Fakat çeşme saatleri Perihan Nine’nin akşam keyfi saatlerine tesadüf ettiği için müşkül oluyordu. Tahta perde çevrilmiş küçük bir bahçeleri vardı. Akşamları Perihan Nine, toprakları sular; bir hasır yayar, nargilesini kurar, gözleri haz içinde, uzun uzun guruldanırdı. Halbuki, sabah ezanıyla beraber tarlaya giden Zeyno’nun evin işine bakabilmesi, çocuğun bezlerini yıkaması, kabı kacağı ovması, su getirmesi ancak bu saatte mümkündü. Zeyno, çocuğun beşiğini hasırın üzerine bırakıp gittiği zamanlar çok uyuyor; yahut kendi kendine mırıldanırsa Perihan Nine sesini çıkarmıyor, fakat ağlarsa kıyameti koparıyordu.

Zeyno’nun nasıl olduğunu bilmediği bir vaziyet, onu yavaş yavaş akşamları rahat ve serbest bıraktı. Akşam saatlerinde Perihan Nine ile yârenlik etmeye, çubuk içmeye gelen Şaban, yavaş yavaş çocuğun bu saatlerde bir nev’i dadısı, anası tavrını aldı.

Şaban, büyükbabası, Kemah’tan K... Köyü’ne hicret etmiş bir Türk ailesindendi ve Şark Türklerinin sükûnunu, tatlılığını – ana tarafından ateşîn bir Kürt kanı almış olmasına rağmen, mizacında muhafaza etmiş, küçük ve zayıf şeylere maddî, manevî kuvvetli erkeklerin hissettiği şefkatle, himaye ile dolu bir adamdı.

Kırk beş yaşlarında kır, top sakallı, biraz müstehzi, büyük ve çarpık burunlu, derin ve halim mavi gözleri koyu bir kiremit rengi alan çehresinde bir çocuk saffetiyle bakan, sohbeti seven, dost mizaçlı bir adamdı. Her akşam, bahçe kapısından girerken:

— Soyha Haso nidiyon? Sizlere bir şey iktiza215 mı, Perhan Nine, diye sorar, beşikten kendisine gülen çocuğu okşar, oturur ve akşam sohbeti başlardı. İstanbul’da senelerce kayıkçılık etmişti. Harem İskelesi’nden İstanbul’a, İstanbul’dan Harem İskelesi’ne en azgın lodoslarda eski kibarları nasıl taşıdığını, köpüklü dalgaların baharda tepesi karlı, yeşil dağlara nasıl benzediğini, ötüşleri “it ürümesine” benzeyen yaman vapurları, İstanbul’un kahvelerini, seyirlerini, ramazanlarını, sade ve canlı ifadesiyle ballandıra ballandıra anlatırdı. Denizden bilhassa bahsedişinin kendisince hususî bir sebebi vardı. Buğuları küçük bir bulut gibi. Zeyno’nun çitileyen, yumruklayan adalî,216 esmer kollarını saran teknenin üstünden Zeyno, ancak deniz lakırdısı olurken başını çevirir, durur, dinler, bazan da ateş kırmızı yüzünde siyah gözleri biraz daha şaşılaşarak, tatlı ve uzak bir tebessümle Şaban’a bakardı. Belki Zeyno, Şaban’ı hiç görmüyor, gözleri mesafeyi, maddeyi delip geçiyor, başları beyaz karlı, yeşil dağlar gibi yüksek dalgaların oynadığı denizde olması muhtemel bir hayale gülüyordu. Fakat Şaban, taş oyması kadar kudretli, bahar gibi genç kadının bütün hareketlerini derin bir zevkle seyrediyordu. Köyün diğer erkekleri gibi Şaban da Zeyno’nun faziletli bir kadın olduğunu sezmişti. Şaban bilmiyordu ki, hayatta sırf kalbinin tesiri altında bir defa günah işleyen kadın kadar namusu kavî bir kadın olamaz. Bilhassa bu günahın semeresi gül yüzlü bir çocuk olur ve bu aynı kadın, yavrusuyla zalim dünya arasındaki yegâne siperin kendisi olduğunu anlarsa...

Güzelliği, halim mizacı, erkeklerin varlığından, takdirinden habersiz görünen tavrıyla Zeyno, Ramazan avdet etmediği takdirde217 Şaban’ın istikbal için kurduğu tek muazzam hulyası olmuştu. Şaban, her akşam beşikte kendine gülen çocuğa da hususî bir incizâp218 duyuyordu. Karısı, evlendikleri senelerde iki çocuk doğurmuştu. Fakat bakımsızlıktan, pislikten yaralı, bereli, karınları şiş, yüzleri sarı, sıska iki ucube halinde iki-üç sene süründükten sonra ölmüşler ve bir daha Şaban’ın çocuğu olmamıştı. Esasen, çocuk seven Şaban’da bu mahrumiyet, başkalarının çocuklarına karşı çok rakik219 bir iptilâ uyandırmıştı. Fazla olarak Haso Çocuk da K... Köyü’nde görülmesi müşkül olan mahlûkattandı. Zeyno’nun özenerek boncuktan işlediği, çenesinin altından iliklenen rengârenk takkesinin içinde temiz ve sıhhatli yüzü, beyaz cildi her gün açık havada, tarlada kalmasına rağmen ancak koyu renkli bir gül yaprağı gibi yumuşaktı. Köyün düz, uzun kirpikli, çapaklı gözlü çocuklarına mukabil, Haso Çocuk’un kıvırcık siyah kirpikleri arasında bal renginde şeffaf, keyifli iki güzel gözü vardı. Henüz bebek ve âzâyı vechiyesi220 şişik ve şekilsiz olduğu günlerde bile bu gözlerin berraklığı, zekâsı, gülüşü şayanı hayret surette şahsî görünüyordu. Zeyno köyde herkesten çok çalışmasına rağmen, Diyarbakır’da gördüğü İstanbullu ailelerin çocukları kadar çocuğuna temiz bakıyor, gururla, şefkatle en küçük hizmetine itina ediyordu.

En güzel bir Kürt kadınıyla yakışıklı bir Türk erkeğinin en güzel yerlerini bu çocukta toplayan tabiî ıstıfanın221 en muzaffer nümunesi olan Haso Çocuk, Zeyno’nun hayatına, Allah’ın erişilmez bir inayeti, bir lûtfu gibi girmişti. Esasen, Zeyno’nun kalbinde yavrusunu sevmek için başka analarda olan tabiî temâyül, çok daha sıcak ve şiddetliydi. Halbuki, çocuğun vaziyetinde bu hassasiyeti bin defa taz’îf edecek222 hususiyetler ve sebepler vardı. Evvela, Haso, Zeyno’nun bir ilâh gibi tapındığı bir adamın, bir zabitin çocuğu idi. Sonra da anasıyla babasının günahından dolayı, amansız bir gadirle223 çocuğu takip edecek zalim dünyada çocuğun yegâne dayanacağı kendisi idi. Bütün bunlar, Zeyno’da, bu çocuğu sevmek, bakmak, muhafaza etmek için mevcut olan kabiliyetlere esrarlı ve derin hassalar224 ekliyordu. Köy çocukları taş attığı, kadınlar çeşme başında eğlendikleri zaman, kalbinde uyanan isyan ona etiyle, kemiğiyle, dişi ve tırnağıyla, hulâsa bütün varlığıyla kocaman bir dünyayı altüst ettirecek bir kuvvet veriyordu.

Diğer taraftan, müstakbel ve gizli bir emelle Zeyno’yu takip eden Şaban, çocuğu yalnız Zeyno’nun teveccühünü225 kazanmak için sevmiyordu. Küçüğün güzel gözlerinin ilk muhabbet gülüşü, anasına olduğu kadar Şaban’a da olmuştu. Haso Çocuk’un, hakikatte Şaban’ın kalbine, kendi hesabına olarak, hâkim olabileceğini zaman oldukça yakın senelerde ispat etti.

....................................................

Istırabın, meşakkatin226 hatırası sevinçten ve rahattan çok fazla uzun, belki de unutulmaz bir şeydir. Sâadete, refaha alışmayacak, bunları tabiî görmeyecek insan yoktur. Halbuki, her canlı yaratık, ne kadar uzun sürerse sürsün, sıkıntı ve zorluklara karşı içinde isyan taşır. İnsan kulak sancısından, diş ağrısından, devam ettiği müddetçe, o kadar şiddetle haberdardır. Hatta, bu ıstıraplar maziye karıştıkları zaman bile arkada yara yerleri gibi sızlayan hatıralarını bırakırlar. Belki bunun için çocukluğu âsude227 ve mesut geçen insanlar, çok zorlukla o, pek müstesna vaziyetler ve tecrübelerden sonra olgun ruhlara malik olabilirler.

Haso Çocuk’un kendinden haberdar olduğu ilk senelerde kara talihi çabuk geldi çattı. Hayatının ilk dört senesinde oradan buradan hatırladığı anlar fırtınası az, güneşi bol, selâmet ve emniyet hissi, şefkat galeyanları galip beşerî228 bir limana benziyordu. İlk hatıraları, sıcak günlerde sulanmış toprak kokuları, serin bir bahçe, hasırın üstünde nargile içen Perihan Nine ile çubuğundan dumanlar çıkan Şaban’dı. Tahta perdelerin bir köşesinde alev gibi çiçek açan bir nar ağacı, öteki köşesinde kırmızı çatma entarisinin etekleri belinde, başında kalın bir yazma sarılı Zeyno, çamaşır teknesinin önünde, daima duman çıkan suların içinde sıvalı kolları, vücudunun yukarı kısmı olanca kuvvetiyle kımıldayarak çamaşır yıkardı. İkide birde kirli sular topraklara dökülür, küflü, sabunlu, rutubetli bir hava hasıl olurdu. Kendisi hasırdan bu tekne köşesinde, tekneden nar ağacına yuvarlana yuvarlana gider gelir; kâh anasının eteklerine, kâh ağacın kütüğüne, şişman kollarıyla sarılarak arada kaybolmak tehlikesini gösteren muvazenesini229 bulurdu. Bunlardan sonra top sakallı, çocuk yüzlü Şaban’ın dizi, en çok sevdiği yerdi. Dışarıdan gelen her iyi şey Şaban’ın torba kadar büyük cebinden çıkıyordu. Fındık, fıstık, kuru üzüm, söğüt dalını harikulade sesler çıkaran bir düdüğe çeviren çakı, Diyarbakır’dan ilk gelen kırmızı mendil, hep o cepten çıkmıştı.

Hele çocukluğunun ilk severek hatırladığı ses, bu güler yüzlü adamın, nargilenin, çamaşır teknesinin horultusu ve şıpıltısına karışarak, “Soyha, soyha!” diye kendisini çağırışıydı. İlk dört senenin limanı, güneşi, kalesi, hulâsa emniyet, huzur ifade eden timsali, kırmızı çatma şalvarıyla anası ise, aynı senelerin sevinç, neşe ifade eden timsali de Şaban’dı.

Bu güneşli günlerin bulutları, sokağa kaçtığı, çocuklarla oynamak istediği zamanlarda uğradığı acı muamelelerdi. Çocuk âleminin sihirli hususiyetine, cemiyetine girmek istediği ilk anlarda kapılar yüzüne kapanmış, yapayalnız kalmıştı. Niçin onu kovuyorlar, niçin onu istemiyorlardı? Ne zaman çocukların arasına girmek için tabiî bir hevesle koşsa, büyükler hain gözlerle bakıyorlar; küçükler kovalıyorlardı. Kendi haliyle nerede bir çocuk kümesi görse, oradan yuvarlana yuvarlana uzaklaşıyor, fakat gülmesi, keyfi tabiî olan güzel gözleri kararıyor, dudakları bükülüyordu. Daha sonraları yalnız olarak ne zaman çocukların yanından geçse, tezyifkâr230 bir gülüşme duyuyor; galiz bir küfürle savrulan, “kahpenin piçi”ni, belki de suratına atılan toprak, taş takip ediyordu. Evlerine misafir olarak gelen Perihan Nine’nin ihtiyar ahbapları bile onu sokakta yalnız görseler, yan gözle bakıyorlar, hiç yüz vermiyorlardı. Anlayamadığı bir sebep, bir sır onu bu köyde öteki çocuklardan ayırıyor, kabahatli bir mahlûk, dolaşmaya utanan bir mücrim231 yapıyordu. Muhitinin bu anlayamadığı haksızlığından çok, derin ve tahlil edilemez bir ıstırap duyan Haso Çocuk, kalbinin bu acısından kendini vikaye232 için anasının yanından ayrılmaz olmuştu. Perihan Nine’nin de kendisi için kuvvetli bir hâmi olduğunu hissetmekle beraber, onun buruşuk yüzünden, dişsiz ağzından, sabit ve bebekleri beyaz gözlerinden ürküyordu.

Çocuk dimağının dumanları, bilinmeyen şeylerin belli ve esas şekiller almaya başladığı zaman, babasının geleceği söylenmeye başlandı. Bu, 1920 senesinde ve Haso Çocuk’un beş yaşına girdiği esnada oldu. Evvelâ bu haberi Şaban duydu. Şaban, cebinden çıkardığı şeker külâhını vermek için, onu dizine oturttuğu bir akşam, garip bir sesle:

— Baban geliyor soyha! Artık sana her akşam o şeker getirir, demişti.

Şeker külâhına gülen bal rengi gözleri birdenbire döndü ve kolları Şaban’ın boynunda, kulağına söyler gibi sordu:

— Sen niçin babam değilsin?

Sonra biraz kumral ve araları açık, güzel kaşları çatıldı, bu mesele ile alâkası varmış gibi:

— Piç ne demek oluyor ki, Şaban Amca, dedi.

Bu piç dedikodusunu Şaban kadınlardan duymuştu. Haso Çocuk’u belki nikâhtan evvel hasıl olmuş, fakat herhalde Ramazan’ın çocuğu olarak telâkki ediyordu. Bunu çocuğun duyduğuna memnun olmadı. Herhalde Ramazan’ın avdetinin teselli veren tarafı bu zavallı yavrucağa artık kimsenin piç demeye cesaret edememesiydi. Fakat ne garipti: Çocuğun büyüdükçe yuvarlaklığını kaybederek sevimli bir surette çenesine doğru incelen yanak çizgileri, ağzının kat’î ve hususî kıvrımları, biraz kanatları açık, fakat köyün çocuklarından bütün bütün başka olan muntazam küçük burnu, bal rengi ayrık gözlerinin şeffafiyeti tamamen Harem İskelesi’nden taşıdığı İstanbul’un kibar kadınlarının çocuklarını hatırlatıyordu. Her zaman görüp de fark etmediği bir başkalık, Ramazan’ın avdet haberiyle esasen perişan olan zihnini tırmaladı. İlk defa, Ramazan’ın köye gelişi, kadınları bırakıp çarçabuk Erzurum’a gidişi hep garabetle dolu şeylerdi. Bu Ramazan ne biçim adamdı? Beş senedir bu iki kadın, bu köyde çalışkanlıkları, namuslarıyla tanınmışlardı. Beş senedir Şaban, Ramazan’ın ortağı olarak bu evin amiri, bir nevi ağası gibi yaşamıştı. İyilikle, tatlı dille, sükûnla bu kadınları idare etmişti. Esasen, Perihan Nine’nin zekâsı, iradesi, Zeyno’nun çalışkanlığı, Şaban olmasa da, belki seneden seneye artan refahı, rahatı temin edebilirdi. Fakat Şaban, kadınları rahat bırakmakla, hilm233 ve şefkatle onların hiç olmazsa mesailerinin semeresini artırmıştı. Şimdi evin erkeği geliyor, Şaban’ın dostluğu, amiriyeti hitam234 buluyordu. Acaba Ramazan, bu çocuğu kendisi kadar sevecek miydi? İki hafta sonra bırakıp gittiği bu güzel Zeyno’nun kadrini bilecek miydi? Yoksa o da, bu köyde birçokları gibi, bu sessiz ve sakin evi küfürle, dayakla, kadınları hayvan gibi çalıştırdıktan sonra sırf ağalığını göstermek için mütemadî bir şikâyet ve gürültü ile mi dolduracaktı? Herhalde bu henüz yüzünü görmediği güzel oğlan, belki onda babalık gururunu uyandıracak, kadınların çalışkanlığı, ahlâkları, senelerce süren esaret ve meşakkatten sonra Ramazan’a çok tatlı gelecekti. Ah, Şaban’ın böyle bir çocuğu, böyle bir karısı olsaydı! Herhalde Şaban’ın kalbi fırtına içindeydi. Kadınların ve çocuğun başında meçhul bir akıbet varmış gibi rahatsız oluyordu. Bir Ramazan gelse, ona evini, ailesini teslim etse, tasını tarağını toplatıp Kemah’a kadar gidecekti.

Ramazan’ın geleceği gün, Haso Çocuk ilk ışıkla gözlerini açtı. Zeyno ayakta, Amerikan gömleğinin üstüne entarisini geçiriyordu. Bütün gece küçük burnunu sokup kedi yavrusu gibi koklaya koklaya uyuduğu göğsün rahat ve sâadet veren yuvarlaklıklarına baktı, tekrar gözlerini kapadı. Gözleri kapalı Zeyno’nun Perihan Nine’yi giydirdiğini, kocaman şilteyi küçük bir testi gibi kaldırıp omzuna koyduğunu hissediyordu. Biraz sonra, kendisinin ekmek doğranmış sıcak sütünü kocaman yeşil çanakta getireceğini biliyordu.

Bu sabah, heyecanı bol bir sabahtı. Haso Çocuk, yeni bir şalvar, yeni bir mintan ve başına ilk defa Şaban Amca’nın aldığı kırmızı yemeni sarılı püsküllü bir fes giyecekti. Bugün Haso, takke devrinden fes devrine geçiyordu. Gerçi bütün bu iyi şeyler biraz tecessüsle beklediği babanın şerefine idi. Fakat asıl sevinci, daha ziyade, bu ilk fes için hissediyordu.

Diyarbakır’ın cehennemî günlerinden biriydi. Bermutat,235 harman yerine gidecekler, öğleden sonra katırcıların geçtiği büyük yola çıkacaklar ve esaretten dönmüş üç askeri bekleyeceklerdi. Şaban’ın baldızının kocası Mahmut, kendisine en çok taş atan Kör Sadık’ın babası Muharrem de Ramazan’la beraber geliyordu. Perihan Nine evde kalacak, baklava açacak, dolma yapacaktı. Haso Çocuk’un hayatında yeni bir devri tesbit eden bu günün birinci sahnesi açıkta başladı.

Evvelâ, topraktan ziyade küle benzeyen kurşunî tozların yayıldığı açık beyabanın236 ortasındaki kesilmiş ekinlerin dağlar gibi yığıldığı sarı bir harman yerine gittiler. Birkaç yığının önünde atlar dövenleri çeviriyor, yumuşak başaklar garip bir fışıltı ile eziliyor, altunî bir toz havaya dağılıyordu. Bu sarı yığınlar ve düzlükler arasında söğüt dalından muvakkaten kurulmuş ve sararmaya başlamış, sıcaktan sığınılan kulübeler vardı ve harmanın bir tarafında, beş-on söğütün dalları ta ortasına düşen berrak, serin bir ırmak akıyordu. Bu sarı renkler ve muhtelif yığınların teşkil ettiği tabiî sahne üzerinde kırmızı entarili kadınlar dolaşıyor ve hepsinin arkasından, boncuklu takkeleri, uzun entarileri, çıplak ayaklarıyla küçük çocuklar yuvarlana yuvarlana gidip geliyorlardı. Bir taraftan da dizlerine kadar suya girmiş birkaç kadın, entarilerinin peşleri bellerinde, başlarının örtüleri bir yığın halinde tepelerine toplanmış, ellerinde sopalar geniş ve kuvvetli darbelerle çamaşır dövüyorlardı. Bütün bu hareket, öğleüstü durdu ve herkes kulübelere iltica etti. İkindiye kadar sarı harman, eritilmiş ve kaynayan bir altın cehennemi gibi güneşin altında yandı.

İkindi zamanı hareket yine başladı. Fakat bugün, herkesin dikkati harman haricinde toplanmıştı. Umumî sevinç arasında Ramazan da bu köydenmiş gibi öteki kadınlar Zeyno’yu aralarına almışlar, Haso’ya daha bir hafta evvel verdikleri “piç” unvanını unutmuşlar, hep beraber erkeklerini karşılamaya kervan yoluna çıkıyorlardı. Genç kadınların sıcaktan kıpkırmızı yanan alınlarında altınları sallanıyor, terleri burunlarının üstünden, altınlarının ucundan damlıyor, yarı Kürtçe, yarı Türkçe haykırarak, şakalaşarak el ele yürüyorlardı.

Babası gelecek çocukların en küçüğü olan Haso Çocuk, Zeyno’nun omzunda dimdik oturuyor, Zeyno’nun bir kolu onu bir demir salâbetiyle237 sarıyor, öteki eli başka bir genç kadının elinde öylece yürüyorlardı. Öteki kadınların cıvıltısı, telaşı arasında Zeyno taştan oyulmuş gibi sakin ve sessizdi ve belki biraz bu haliyle başka göründüğü için, Haso Çocuk’un esasen her an kendisiyle meşgul olan kalbinde ifade edilmeyen bir ezâ238 hâsıl oldu. Anasının boynuna, koluna birdenbire daha kuvvetle sarılarak, küçük yüzünü onun yüzüne doğru indirmeye çalıştı ve istifhamla dolu bir sesle, “Zeyno!” dedi.

Anasına, Perihan Nine’den daima böyle işittiği için “Zeyno” derdi. Bu çocuk teklifsizliği, birinin kalbinden ötekinin kalbine giden yolda, daha berrak, daha sıcak ve hususî bir cereyan yapıyordu. Kadın durdu, Haso Çocuk’un başına anlamadan toplanan karışık, çapraşık, meraklı ihtimaller, Zeyno’nun da dimağını azaba sokuyordu. Bunların lâkırdı ile ifadesini Zeyno da Haso Çocuk kadar beceremiyordu. Haso, yalnız, öteki kadınlar gibi anasının neden memnun olmadığını merak ediyordu. Babasının gelmesi fena bir şey miydi? Herhalde babasının gelme lâkırdısı çıkalı, bilhassa bugün, köy çocuklarının ve kadınlarının muamelesi değişmişti. Âdetâ onu merdut ve muhakkar239 bir yabancı, bir kabahatli haline sokan muamele değişmişti. Bununla sevinmek istiyor, anasının ruhundan sızan yeis ve sükûndan müteessir oluyor, birbirine benzemez hisler ve arzularla titriyordu. Anasının omzunda tünemiş bir piliç kadar rahat, onun boynuna sarılı küçük kolu kadının kavî ve dik gerdanını okşayarak, bir şeyler sormak, anlamak için yanarak düşünüyordu.

— Zeyno!

— Kurban!

Zeyno’nun Haso Çocuk’u tutan eli titredi ve çocuğu daha kuvvetle sıktı. Birbirlerinin çapraşık, yalnız felsefî eşkâl ile ifade edilen efkârını iki iptidaî mahlûk dilleriyle değil, kalpleri ve temaslarıyla birbirlerine anlatmışlardı. Ramazan’ın gelişi ikisinin hayatında meçhul bir dönümdü; ikisi de bu dönümün öbür tarafındaki meçhulâttan240 ürkmüş gibiydiler.

Bu garip dakikada kül rengi beyabanın ortasında, kirli beyaz bir kurdele gibi kıvrılarak, uzanan yoldan bir toz hattı kabardı ve uzaktan çıngırak sesleri duydular.

Kadınlar daha telaşlı, toz hattına, çıngırak sesine doğru koşarken nemli, sıcak yüzleri beyaz bir toz tabakasına bürünüyor; beyaz kirpikleri arasında siyah gözleri parıl parıl yanıyordu.

Katırlar durdu; her kadın kollarıyla bir çocuk kaldırarak katırlardan birinin üstündeki adama gösterdi.

Uzun kirpikleri, uzun bıyıkları tozdan bembeyazdı, başındaki kefiye,241 arkasındaki aba beyazdı; yüzü terle yuğrulmuş tozdan vücuda gelen bir maske ile örtülmüştü ve güneşin ışığını aldıkça üstünden yeşil, kırmızı, eflatun gölgeler uçuyordu.

Zeyno, Haso Çocuk’u böyle bir yüze kaldırdı. Zeyno’nun kollarındaki sertlik ne kadar emniyet hissi veriyorsa kendisini katırın üstünde kaldırıp yüzüne yaklaştıran erkek kollarının sertliği o kadar onu korkuttu ve acıttı. Bütün bu mehabetli242 beyazlıklar ve renkler arasında Haso Çocuk’un gözlerini deler gibi bakan siyah gözler de o kadar haşin ve sertti.

Ramazan, çocuğun gözlerinin içine bakarken, kendi kendine soruyordu: “Ramazan’ın oğlu bu mu?” Evet, henüz varlığından haberdâr olduğu çocuk bu muydu? Uzun kıvırcık kirpikleri arasından vazıh243 ve şiddetli bir tecessüsle, cesaretle bakan iki bal renginde göz! Ramazan’ın oğlu bu mu?

Ramazan, bilhassa bu gözleri yadırgadı. Güzelliklerine rağmen onları hiç sevmedi. Siyah gözleri ateş gibi yanarak daha şiddetle çocuğa baktı ve iki bal rengi gözde, tozlu kirpikleri arasından, aynını arayan, bilmek isteyen şiddetle mukabele etti. Bu gözleri nerede görmüştü? Bir yıldırım süratiyle beyninden bir süvari manevrası hayali geçti ve bu gözler daha büyük ve daha hâkim kirpikler arasında manevrayı idare ediyordu. Bu kimdi? Kendi çocuğu, öyle mi? Çocuklarını öpen adamlar arasında o da tozlu dudaklarını çocuğun yumuşak yanaklarına dokundurmak istedi. Fakat dudaklarını biraz uzattı. Durdu, çocuğu gayri ihtiyarî kollarından düşürüyor gibi bıraktı. Açık, endişeli gözlerle bekleyen Zeyno’nun kolları, çocuğu yere düşmeden kaptı.

Haso Çocuk, o uzun bakan siyah gözlerin, sonra zoraki olarak bile verilemeyen busenin, atar gibi bırakan sert kolların fena bir şey ifade ettiğini hemen sezdi. Zeyno’nun kalbi de çocukla beraber şiddetle, korku ile atıyor; kolları arasından hemen çalacaklarmış gibi çocuğu göğsünün üstüne bastırıyor, sıkıyordu. Zeyno ilk defa Haso Çocuk’un ne kadar Hasan’a benzediğini ve bunun nasıl tehlikeli bir şey olabileceğini Ramazan’ın gözlerinde görmüştü. Halbuki, bu benzeyiş, ona ne büyük sâadet ve teselli olmuştu.

Yarısı karpuz yüklü yük arabasıyla köye döndüler. Ramazan, arabada Zeyno’nun daha bariz ve olgun bir kadın mânası olan güzelliğiyle o kadar meşguldü ki, âdetâ çocuğu unutmuştu. Esarete gider gitmez kadınların izini kaybetmiş, muhabere edememişti.244 Gelirken son handa onlara ait bazı malûmat toplayabilmişti. Zeyno’nun çalışkanlığı, ihtiyarın zekâsı, çocuğun güzelliği, Ramazan ailesinin refah ve sâadeti hakkında Ramazan’ı çok memnun eden havadisler almıştı. Ramazan’ın belli etmeyerek sorduğu bazı suallere aldığı cevap, onu tamamen tatmin etmişti. Perihan Nine, kendisi alışveriş için ekseri Diyarbakır pazarına gidiyordu. Fakat senelerden beri Zeyno’nun bir yere gittiğini kimse görmemişti.

Ramazan, Zeyno’ya bakarken köyün erkeklerinin herhalde arada bu kadına kötü gözle bakabileceklerini kendi hissiyle tahmin ediyordu. Beş sene evvel, servi dalı gibi ince, uzun, mütemevviç245 genç kız, Ramazan’a şimdi Rusya’da bir sokak ortasında gördüğü taştan oyma bir kadın kadar heybetli ve kudretli bir güzellik ifade ediyordu. Eski uzun yüz nasıl genişlemiş, gözlerine nasıl başka bir halâvet246 gelmişti. Yalnız eskiden şimşek gibi çakan ve göz kamaştıran tebessüm artık yoktu. Kırmızı dudakların arkasındaki sedef dişler görünmüyordu. Ona mukabil, tebessüm ederken dudakları daha fazla sıkılıyor, ağzının etrafında hüzünle, acılıkla dolu çizgiler peyda oluyordu. Bunun ne olabileceğini tahmin, Ramazan’ın vahşî dimağı247 için herhalde kabil değildi.

Yük arabasını Zeyno kullanıyordu. Vaktiyle Ramazan’ın at ve araba kullanmada kusursuz bir kabiliyeti vardı. Şimdi kadının itidalini,248 bileklerinin sakin kuvvetini, hayvana tahakkümünü zihninde âdetinin fevkinde249 olarak kabule mecbur oluyordu. Tam köye yaklaştıkları zaman hayvan, küçük bir gübre yığını üzerindeki kırmızı bir paçavradan ürktü. Yana kaçtı, şaha kalktı, arabayı alıp kaçmaya çalıştı. Hayvanın huysuzluğunu dizginle teskin edemeyince şiddetle kamçı kullanmaya mecbur olan Zeyno’nun yazmasını rüzgâr uçurmuş, boynunun bir tarafı tunç bir sütun gibi meydana çıkmıştı. Bu, kadın boynundan gelen hararet, hususî koku, hafifçe kayan yakasının bu, genç esmer boynun altından görünen kar gibi beyaz omuz başlangıcı Ramazan’ın başını döndürmüştü.

Bu heyecanlı dakikada gözleriyle annesini yiyecekmiş gibi onun atla mücadelesini seyreden Haso Çocuk, Ramazan’ın kadına atıldığını, kollarını beline sardığını, dudaklarının boynuna yapıştığını gördü. Bu aynı dakikada Ramazan, bacağını köpek kapmış gibi acı acı haykırdı, olanca kuvvetiyle poturundan etine geçen iğne gibi dişleri silkmeye çalıştı.

Zeyno, ancak hayvana tamamen hâkim olduktan sonra, başını çevirebildi. Ramazan sağ bacağının şalvarını sıyırmış; kıllı, sert baldırında iki küçük dişin battığı kırmızı noktaları muayene ediyor, Haso Çocuk’un anasına, babasına, ecdadına, ölüsüne, dirisine en beliğ250 ve en galiz251 bir üslûpla sövüyordu. Küçük arabanın yanını eliyle yakalamış, bal rengi gözleri ateş içinde, küçük burnunun iki deliğinden pembe dudaklarına kanlar akıyor, daha o sabah, o kadar sevinçle giydiği mavi mintanının yakasına küçük çenesinden damla damla düşüyordu. Zeyno’nun merhametsiz, uzun olacağını derhal anladığı boğuşmanın ilk darbesini çok çabuk görüyordu. Kalbi, gözleri ağır bir felâket haberiyle bulanmış, birdenbire susmuştu.

Kudurmuş bir köpek gibi hırlayan, mütamadiyen söven, bağıran Ramazan’ın yanında çocuğa sahabet etmek,252 hatta ağzının, burnunun kanını silmek büyük bir tehlike olacağını sezmiş, lâkayt bir tavır almanın, sesini çıkarmamanın çocuğun selâmeti için elzem olduğunu isabetle anlamıştı. Halbuki başka zaman, çocuğun eline iğne batsa kendi kalbine batmış gibi telâş eder, çocuğu öper, koklar, göğsüne yapıştırırdı. Hummalı, fakat yaşsız gözlerle anasının gözlerine bakan Haso Çocuk, anasının lâkaydîsini253 Ramazan’ın tekmesiyle yerinden fırlayan dişinin, kanayan burnunun acısından daha derin hissetti. İçinden bir şey kopmuş gibi ilk defa yüzükoyun kapandı, bağırarak ağlamaya başladı. Bu, Ramazan’ın bütün bütün hiddetini tahrik etti. Çocuğun kıçına bir tekme daha attıktan sonra:

— Köpek oğlu köpek! Hınzır oğlu hınzır, diye haykırıyor, ağzı köpürüyordu.

Perihan Nine, kapının önünde, kolları sıvalı, Ramazan’ı bekliyordu; gözleri pek iyi seçmediği için Haso Çocuk’un anasının arkasından kırık ve bîtap254 yürüyüşünü, yüzünün kanlarını görmedi. Fakat Ramazan’ın ve Zeyno’ nun halinden bir şeyler olduğunu anladı. Hemen Ramazan’ın boynuna sarıldı, bariz bir zâfiyetle255 ağlamaya, Allah’a şükretmeye, Ramazan’a dua etmeye başladı. İki kadın, Ramazan’ı yukarı çıkardılar. Zeyno, elini, yüzünü, ayaklarını yıkadı; Perihan Nine, açtığı baklavaları hazırlıyor, salata yapıyor, dolmaları ısıtıyordu. Böylece iki kadın da, biri içi sızlayarak ve bilerek, öteki sade bir vak’a geçtiğini tahayyül ederek, Haso Çocuk’u, Ramazan’ın hiddetini artırmamak için, ne aradılar, ne sordular.

Ramazan’a, safa geldin, demek için yemekten evvel uğrayan Şaban, bahçe kapısını açınca arkasına sırtını dayamış, küçük yüzündeki kanlar kurumuş, büyük gözlerinden damla damla yaşlar akan Haso Çocuk’u buldu. Bir gün evvel, bu evin şenliği, sâadeti olan bu çocuğun terk edilişi, bîçareliği, Şaban’ın kalbini eritti.

— Gene nettin, soyha? Çocuklarla mı dalaştın?

Derken, bir taraftan çocuğun yüzünü kendi mendiliyle siliyor; yanaklarını, başını rikkatle256 okşuyordu. Fakat çocuğun sakit257 ıstırabından, içini çeke çeke ağlamasının devamından, bu kanların ve yaşların Ramazan’ın avdetiyle alâkadar olduğunu anladı. Çocuğu kucağına aldı, köşedeki çeşmeye götürdü. Yüzünü, gözünü yıkadı, serinlikte oturdu. Çocuktan bu düşen dişin, akan kanın sebebini anlamaya çalıştı. Haso Çocuk’un Ramazan’ın bacağını ısırdığını, Ramazan’ın çocuğu tekmelediğini öğrendi. Fakat bu hadiseye sâik258 olan şeyin ne olduğunu bir türlü Haso söylemedi. Gözlerinde içinden seyrettiği acı ve feci bir hayal vardı ki, bunu Şaban’a göstermedi. Şaban, bir taraftan:

— Elin kırıla, gözün kör ola, arkan teneşire gele, diye gayri ihtiyarî inkisar ettiği259 Ramazan’ı bu akşam görmekten sarfınazar etti.260 Cebinde kalmış biraz kuru leblebi ve üzüm kırıntılarını teselli olsun diye Haso’nun koynuna koydu; çocuğu bahçe kapısından içeri saldı ve kendisi savuştu.

Ramazan, bahçede hasırın üstünde nargilesini guruldatırken, kolları sıvalı gelip giden Perihan Nine’yi, mütemadiyen iş buyurup koşturduğu Zeyno’yu çağırıyor, tekrar tekrar Haso Çocuk’un bacağını nasıl ısırdığını anlatıyordu. Piçin iğne dişleri ta etine saplanmıştı. Bu köpek yavrusuna terbiye veremedikleri için kadınları azarlıyor, gözlerinde zavallı Zeyno’nun kalbini su gibi eriten korkunç bakışlarla, hakikî bir zevkle bu yezit oğlanın nasıl pastırmasını çıkaracağını, nasıl mum gibi adam edeceğini, vaktiyle İstanbul’da bir cambazhanede susta dururken gördüğü bir köpek yavrusu kadar onu nasıl itaatli ve terbiyeli yapacağını anlatıyordu. Bu terbiye etmek kabiliyetini ispat için çavuş olduğu zaman askere nasıl dayak attığını, kafalarını yardığını, daha neler yaptığını övünerek, gururla, ağzını şapırdata şapırdata anlatıyordu. Onun, Frenklerin “sadizm” dedikleri, eziyet etmekten zevk alan bir nevî iğrenç marazı261 vardı. Zavallı Zeyno, bu korkunç adamın Haso Çocuk’a yapabileceği zulmü düşünerek kalbi, dizleri pelte gibi titriyordu.

Çocuğu ilk akşam yemeğe çağırmamayı iki kadın da sessiz bir anlaşma ile muvafık262 buldular. Hatta ikisi de etrafa endişe ile bakındıklarını, küçüğü aradıklarını belli etmemeye çalıştılar. Ramazan yattığı zaman ancak, Zeyno bir bahane ile odadan çıktı, Perihan Nine’nin yatağını naklettiği küçük odaya koştu. Küçük, boş ocağın önünde yayılı kırmızı pöstekinin üzerine büzülmüş, aç, susuz uyumuştu. Zeyno’nun kaç saattir içinde hapsettiği tufan, gözlerinden, uyuyan Haso’nun üzerine boşandı. Göğsünün ortasında çocuğun başına yuva olmak için yapılmış yumuşak noktaya, uyuyan çocuğun başını yapıştırıyor, çocuğu deli gibi öpüyor, sıcak ve heyecanlı sesini alçaltmaya çalışarak belki onuncu defa:

— Kurban, anan kurban, Haso, diyordu.

Karanlıkta bir gölge gibi içeriye sıvışan Haso, evvelâ, anasının odasına koşmuş, orada beraber yattıkları yatağın üstünde Ramazan’ın kefiyesini263 görünce sevkıtabiîsi264 ona, artık o odada yatamayacağını anlatmıştı. Cennetten kovulmuştu. Bir daha anasının kokusuna, yumuşaklığına bayıldığı göğsü üstünde uyuyamayacaktı. Hep anasıyla kendi arasında karpuz yüklü arabada Zeyno’nun boynuna yapışan Ramazan’ın kaba hayali vardı. Bu çocuk muhayyilesine bir çivi gibi mıhlanan ilk çirkin ve acı hayaldi. Ramazan’ın odasına çıktığını, bir şeyler anlattığını, güldüğünü, bidüziye “Zeyno” diye haykırdığını duyuyor, içine batan bu nefret ve sesin arasında Zeyno’nun sesini işitebilmek için küçük kulaklarını olanca kuvvetiyle uzatıyordu. Fakat işitemeden yorgunluktan, yeisten, orada büzülmüş uyumuştu. Hatta anası sarıldığı, ağladığı zaman bir nevî rüya gördüğünü zannetti, içini çeke çeke çarçabuk uyudu.

İlk ışıkla gözünü açtığı zaman, Zeyno’nun entarisinin kırmızı eteklerini her sabahki gibi hareket halinde buldu. Bir zaman nerede olduğunu hatırlayamadı. Yalnız, Zeyno’nun çocuğun gözlerini açık görünce atılışı, bir gecelik hasretten boş ve bedbaht kalan göğsünün üstüne çocuğun başını acıtarak bastırışı, Haso’ya geçen günü hatırlattı. Henüz bu çalınan ana temaslarını sızlayarak arayacağı zaman gelmemişti. Onun için biraz sitemli, biraz dargın, dudakları titrek, gözleri başka tarafta, ilk defa, anasının tatlı temasına mukabele etmiyordu. Fakat, Zeyno çocuğu sevebileceği herhangi dakikada o kadar mesut idi ki, beyaz bir şimşek gibi yüzünü aydınlatan eski tebessümüyle dargın gözlere gülüyordu.

Ramazan’ın geldiği ilk günler, en fenası olmasa bile, tahammülü en müşkül olanlarıydı. Çocuk zamanla Perihan Nine’nin döşeğinin bir tarafına kıvrılıp yatmaya, Ramazan’ı kızdırmamak için karanlık bir köşede sessizce yeşil çanağında yalnız yemek yemeye alıştı ve kendi değişen vaziyetinden ziyade, derisini Ramazan’ın dayağından sakınmak kaygusuyla, küçük zihni meşgul olmaya başladı.

Haso Çocuk, hayat savaşında vahşî ve kudretli bir hayvandan nefsini korumak için, küçük ve zayıf hayvanların tabiî olarak öğrendikleri hileleri, çevikliği, anî düşünüp karar vermek hassasını gayri şuurî bir surette iktisap etti.265 Bir gün yoktu ki K... Köyü, Haso Çocuk’u, Ramazan’dan kurtulmak için ağaçlara tırmanırken, kedi gibi Ramazan’ın bacaklarının arasından, ellerinden kayarken, tarlalara, ot yığınları arkasına kaçarken görmesin. Haso, balık gibi kayan, sincap gibi koşan, maymun gibi tırmanan ve bütün vücuduyla düşünen bir mahlûk olmuştu.

Ramazan nefes nefese taş atarak, sopa sallayarak çocuğun arkasından koşarken, her zaman, en beliğ ve galiz üslûbuyla söver, tıpkı vaktiyle köyün dediği gibi, “Kahpenin piçi!” diye haykırırdı. Ramazan geldikten sonra bir zaman, köyde itibarı artmış olan Haso Çocuk, bu alenî dayaklardan, takiplerden sonra tamamen köyde insanların dûnunda266 sefil ve acayip bir mahlûk vaziyetine düştü. Ona tesadüf edince sövmek, taş atmak, “Piç!” diye bağırmak çocuklar arasında bir itiyat267 halini aldı. Bilhassa çocuklar, av ardından koşanların zalim ve gayri şuurî heyecanı ve eğlencesiyle Haso Çocuk’u tutmak için hep beraber Ramazan’a yardım ediyorlar, köşe başlarını tutuyorlar, nereye kaçtığını gözetliyorlar ve kovalıyorlardı. Fakat tehlike ve düşmanlar arttıkça, Haso Çocuk, daha kurnaz, daha çevik, daha keskin oluyor, insan yavrusunun zekâsıyla hayvan yavrularının ölçülemeyen sevkıtabiîleri küçük dimağında, vücudunda birleşiyor, inanılmayacak kadar yaman bir mahlûk oluyordu.

Ramazan, açık tarlalarda çocuğu yakalayıp döverek bu marazî işkence etmek zevkini tatmin edemeyeceğini biliyordu. Esasen gündüzleri Zeyno ile çocuk tarlaya gidiyor ve o zamanlar Ramazan gölgelerde yatıyor, kahvede iskambil oynuyor, yahut artık zaafı artan gözlerinden dolayı faaliyeti eve inhisar eden268 Perihan Nine ile çene atıyordu. Akşam, yük arabasının sesini tiryaki gibi bekliyordu. Arabadan Zeyno, Haso ile iner inmez çocuğa atı tımar etmeyi öğretmek bahanesiyle günlük dayağına başlıyordu. Tehlikenin derecesini tilki yavrusu gibi sevkıtabiîsi ile ölçen Haso Çocuk kaçınca her akşamki av başlıyordu. Çocuğu tutabilirse ince, uzun, eziyetli bir şekilde tazip ediyor,269 dövüyor, âdetâ eğleniyordu. Tutamazsa, esasen çocuk, avcılardan kaçan geyik yavrusu gibi başını, vücudunu oraya buraya çarpa çarpa bîtap düşüyor, eve ancak Ramazan yattıktan sonra dönüyor, bir tarafa büzülüyor, sızıyordu.

İşin en garip tarafı, iki kadının Ramazan’dan Haso’yu niçin böyle mütemadî surette dövdüğünü sormaya cesaret edememeleriydi. Çocuğun yedi aylık doğduğunu, Diyarbakır’da doğduğunu ve Haso’nun Hasan’a benzeyişini bir araya toplayan Ramazan da, henüz daha katiyetle çocuğun Hasan’dan olduğunu bilemiyordu.

Fakat kuvvetli bir şüphe altında kıvranıyor, çıldırıyordu. Bütün bundan başka da, sessiz Zeyno’nun bu çocuğa karşı ihtirasının, muhabbetinin derecesini hissediyor, kıskançlıktan ölüyordu. Bu kadar mutlak bir ağa rolünü oynayan adam, vahşî bir hırsla sevdiği Zeyno’nun, Hasan’a benzeyen bir çocuğu sevmeye cesaret etmesini bu dayaklarla cezalandırıyor; Zeyno’nun çocuk dayak yediği akşamlardaki sessiz ıstırabını büyük bir zevkle hissediyordu. Çocuk kendi çocuğu olsa dahi bal rengi gözlerindeki zekâ, gözünden yaş gelmeden, gururla Ramazan’ın darbelerine mukavemeti, ekseri elinden en müşkül dakikalarda mucizeye benzeyen bir kabiliyetle kurtuluşu, Ramazan’a, çocuğun kendisine üstün olduğunu hissettiriyor, buna hiç tahammül edemiyordu. Bu gündelik boğuşma ve didişmeye nadiren karışan Zeyno, akşamları çeşmeden su taşırken, Ramazan köyün çocuklarıyla el kadar Haso’sunu avladıklarını, taşlarla, sopalarla çocuğu kovaladıklarını, vahşî seslerle bağırarak koşuştuklarını görür, kolları, dizleri kesilir; kovaları elinden bırakır; gönlü şayanı hayret bir çeviklikle, zekâ ile kaçan Haso’nun arkasından giderdi. Çocuğun tutulmadığını bildiği halde, cansız ve bîtap dönerdi. Fakat yarı kör anasına bir şey belli etmeden yegâne iltica edebildiği ahıra gider, ineği sağmaya başlardı. Ona bu yumuşak, halim, dişi mahlûk ıstırabını anlıyor gibi geliyordu. Yanağını hayvanın sıcak karnına dayıyor, parmaklarından sıcak sütler sızarken gözlerinden sıcak yaşlar da damla damla gübrelerin üstüne sızıyordu. Bu acı akşamlarda ahırın karanlığından bir küçük gölge, biraz sonra, gelip geçiyor, bereli bir çocuk vücudu Zeyno’nun eteklerine sürünmekten şifa arıyor, çocuk kolları Zeyno’nun dizlerine asılıyor; başı yine Zeyno’nun yumuşak kalçasına dayalı kendinden geçiyordu.

Bir gün Şaban, Ramazan’a bu kadar küçük çocuğu dövmenin vebalinden bahsetti. Ramazan, birçok şeyler bilen ve söyleyemeyen bir adam vaziyetiyle başını salladı. Ramazan bu dayakları hep çocuk terbiye olsun diye atıyordu. Büyüdüğü

194 Ünlü.

195 Yetkiyle.

196 Evlilik.

197 Başarılı.

198 Sırlarını.

199 Uyanık.

200 Öfke.

201 Geleceğini.

202 Kolaylıkla.

203 Adı ve sanı.

204 Döndü.

205 Anlamını çıkarıyorlardı.

206 Açık.

207 Düşmanlık.

208 Alaycı.

209 Çekingenlikle.

210 Üstün.

211 Ağırbaşlılığından.

212 Uysal.

213 Donmuş.

214 İşi.

215 Gerekli.

216 Kaslı.

217 Dönmezse.

218 Yakınlık.

219 Gönülden.

220 Yüzünün âzâları.

221 Seçkinliğin.

222 Artıracak.

223 Kötülükle.

224 Özellikler.

225 İlgisini.

226 Sıkıntının.

227 Sakin, rahat.

228 İnsani.

229 Dengesini.

230 Küçümseyen.

231 Suçlu.

232 Koruma.

233 Yumuşaklık.

234 Son.

235 Her zamanki gibi.

236 Çölün.

237 Sertliğiyle.

238 Üzüntü.

239 İstenmeyen ve aşağılanan.

240 Bilinmeyenden.

241 Omuzları örten püsküllü erkek baş örtüsü.

242 Heybetli.

243 Açık.

244 Haberleşememişti.

245 Dalgalanan.

246 Tatlılık, şirinlik.

247 Bilinci.

248 Soğukkanlılığını.

249 Üstünde.

250 Açık.

251 Kaba.

252 Sahip çıkmak.

253 Kayıtsızlığını.

254 Yorgun.

255 Bezginlikle.

256 Sevecenlikle.

257 Derin.

258 Sebep.

259 Kalpten kırgın olduğu.

260 Vazgeçti.

261 Hastalığı.

262 Uygun.

263 Başa sarılan ipekten yapılmış püsküllü örtü.

264 İçgüdüsü.

265 Kazandı.

266 Aşağısında.

267 Alışkanlık.

268 Sınırlanan.

269 Üzüyor.