Yaşanmiş Hikâyeler, Maksim Gorki © 1987, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1987, İstanbul 3. basım: Mart 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2015, İstanbul Mart 2013 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Kapak tasarımı: Act creative

ISBN 978-975-07-2805-1

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

MAKSİM GORKİ

YAŞANMIŞ
HİKÂYELER

ÖYKÜ

Rusça aslından çeviren Ataol Behramoğlu

MAKSİM GORKİ, 1868’de Rusya’da, Nijni Novgorod’da doğdu. Babasını 5 yaşında kaybetti, annesinin yeniden evlenmesi üzerine büyükbabasının yanına gönderildi. Ancak birkaç ay okula gidebildi; sekiz yaşından itibaren çeşitli işlerde çok ağır koşullarda çalışmaya başladı. Böylece Rus işçi sınıfının yaşamını çok yakından tanıdı. Gerçek adı olan Aleksey Maksimoviç Peşkov yerine Rusçada “acı” anlamına gelen Gorki soyadını aldı. İlk öyküsü Makar Çudra (1892) Tiflis’te çalıştığı dönemde yayımlandı. Dergilerde yayımlanan ilk öykülerinin ardından, en iyi öykülerinden sayılan Yirmi Altı Adam ve Bir Kız’la (1899) birlikte ünü hızla yayıldı. İlk romanı Foma’yı (1899) Üçler (1900) izledi. Ana (1906) adlı romanını Rus devrimci hareketine adadı. 1902’de Ayaktakımı Arasında adlı ünlü oyununu yazdı. “Fırtına Kuşunun Türküsü” adlı şiiri, hem yayımlandığı derginin (Jizn) kapatılmasına hem de yazarın tutuklanmasına neden oldu; ancak dış ülkelerden gelen protestoların da etkisiyle Gorki salıverildi. 1905 Devrimi’nde önemli bir rol oynayan Gorki, 1906’da önce ABD’ye gitti; ardından İtalya’da yedi yıl siyasi sürgün olarak yaşadı. 1913’te ülkesine döndü, Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesine ve 1917’de Bolşeviklerin iktidara gelmesine karşı çıktı. Ancak 1919’dan sonra Lenin hükümetiyle işbirliği içine girdi. 1913-1923 yılları arasında başyapıtı sayılan Çocukluğum, Ekmeğimi Kazanırken ve Benim Üniversitelerim’den oluşan otobiyografik üçlemesini yayınladı. Devrim sonrası yaşadığı düş kırıklıklarından ötürü 1921-1928 yılları arasında İtalya’da kaldıktan sonra Stalin döneminde Sovyetler Birliği’ne döndü. 1934’te kurulan Sovyet Yazarlar Birliği’nin ilk başkanı oldu. Toplumcu gerçekçilik olarak adlandırılan edebiyat yaklaşımının ortaya atılmasında katkıda bulundu. Son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi yılları ele aldı. 1936’da kuşkulu bir ölümle Moskova’da hayata veda etti.

ATAOL BEHRAMOĞLU, 1942’de İstanbul’da doğdu. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. 1965’ten başlayarak yayımladığı eserleriyle çağdaş şiirimizin önde gelen şairleri arasında yer aldı. Şiir kitaplarının yanı sıra anı ve gezi kitapları da yayımladı. Puşkin, Lermontov, Gorki, Çehov, Mayakovski, Vaptsarov başta olmak üzere çok sayıda Rus yazar ve şairinin yapıtlarını dilimize kazandırdı. 1992’de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde göreve başladı. 2003’te doçent olan Behramoğlu, akademik kariyerini 2009’dan bu yana Beykent Üniversitesi’nde profesör olarak sürdürüyor. Behramoğlu, Asya-Afrika Yazarlar Birliği Lotus Ödülü’ne, (1981), PEN Yazarlar Derneği “Dünya Şiir Günü Büyük Ödülü’ne”, (2002) ve Puşkin Ödülü’ne (2008) değer görüldü.

Önsöz

Büyük Rus yazarı Maksim Gorki denilince akla, ünlü romanı Ana, birkaç ciltlik büyük destan romanı Klim Samgin’in Yaşamı, yine Foma, Artamonovlar vb. romanları; Çocukluğum, Ekmeğimi Kazanırken, Benim Üniversitelerim başlıklarını taşıyan özyaşamsal üçlüsü; Dipte, Küçük Burjuvalar vb. oyunları ve daha pek çok yapıtı gelir. Fakat bu yapıtlar arasında, “Eskizler ve Hikâyeler” başlığı altında 1898 yılında iki cilt olarak yayımlanan ilk hikâyeleri, denebilir ki yazarına en büyük ünü ve saygınlığı sağlayan yapıtları olmuştur.

Özyaşamsal üçlünün ilk kitabı Çocukluğum şu ünlü satırlarla son bulur:

Annemin toprağa verilişinden birkaç gün sonra dedem, “Eh Aleksey,” dedi. “Madalya değilsin ki seni boynumda taşıyayım. Git, ekmeğini kazan.”

Ben de ekmeğimi kazanmaya gittim.

Bu ekmek kazanma savaşımı sürecinde genç Maksim Gorki’nin (yazarlık öncesi adıyla Aleksey Maksimoviç Peşkov) gördükleri, yaşadıkları ve bunların sonucunda Yaşanmış Hikâyeler başlığı altında toplayarak yayımladığı hikâyeleri Rus ve dünya edebiyatına büyük, özgün, benzersiz bir yazar kazandırdı.

Ekmeğini kazanmaya çıktığında 8 yaşındaydı (doğumu 1868). Annesinden çok daha önceki yıllarda yitirdiği babası marangozdu. Annesiyle birlikte yanına sığındıkları dedesi bir boya işliği işletmekteydi. Küçük Maksim Gorki, emekle kazanılan bir yaşama yabancı değildi. Dükkânlarda çıraklık, bir gemide aşçı yamaklığı yaptı. Çalıştığı geminin aşçısı, o dönem (devrim öncesi) Rusyası’nda çok sık karşılaşılan çok okumuş emekçilerdendi. Maksim Gorki’nin okuma tutkunluğu böylece başladı. Eline ne geçerse yutarcasına okuyordu. Bir ara Kazan Üniversitesi’ne girmeyi denediyse de, olumlu bir sonuç elde edemedi. Canına kıymaya kalkışmasına yol açacak kadar büyük yoksunluklar içinde hamallık, fırınlarda yamaklık yaptı. 1892 yılında bir taşra dergisinde yayımladığı hikâyesi Makar Çudra’yı, “acı” anlamına gelen Gorki takma adıyla imzalaması bu acılı yaşamın bir sonucu olmuştur. Makar Çudra’yı, 1895 yılından sonra başkent dergilerinde yayımlanmaya başlayan hikâyeleri izledi. 1898 yılında “Eskizler ve Hikâyeler” başlığı altında yayınlanan bu hikâyeler, ilkin Rusya’da, sonra bütün dünyada büyük bir ilgi uyandırdı. Yazarına dünya ölçüsünde ün sağladı.

Gorki’nin Yaşanmış Hikâyeler başlığı altında sunduğumuz bu ürünleri, halk insanlarının yaşamından çıkarılmış gerçekçi hikâyelerdir. Bunlarda, devrim öncesi yıllarda Rus toplumunun içinde bulunduğu yoksulluk ve acımasızlık ortamı büyük bir güçle yansıtılmıştır. Fakat Gorki’nin bu yapıtlarının asıl seçkin özelliği, onlarda yansıyan insan sevgisi ve özgürlük tutkusudur. “Konovalov”, “Çelkaş”, “Yemelyan Pilyay”, “Malva” vb. hikâyelerin kahramanları, toplum dışına itilmiş kimseler, serserilerdir. Yürekleri sonsuz bir özgürlük duygusu ve yaşam sevgisiyle, insanlara acıma ve sevgiyle dolu, yitik kişilerdir. Bu insanların yitip gitmesine neden olan acımasız toplumsal koşullar, gerek kendilerinin konu edildiği hikâyelerde, gerek “Bir Kere Sonbaharda”, “Boles”, “Bozkırda”, “Yirmi Altı Adam ve Bir Kız” vb. başlıklarını taşıyan hikâyelerinde büyük bir yazarlık gücü, yürek burkan bir insan sevgisiyle anlatılır. “Konovalov” hikâyesinin unutulmaz kahramanı, mutsuzluğunun toplumsal koşullardan değil kendi bireysel eksikliklerinden ileri geldiğinde ne kadar direnirse dirensin, genç yazar, toplumsal koşulların bu işte nasıl başlıca etken olduğunu çok iyi bilmekte ve göstermektedir... “Malva”, “Çelkaş” vb. hikâyelerde köylülüğün küçük burjuva edilgen yapısına yöneltilen eleştiriler, genç Gorki’nin narodnik hareket içinde giriştiği devrimci çalışmalarda edindiği acı gözlemler ve deneylerin sonucudur... Yaşanmış Hikâyeler’de Maksim Gorki, gerçekçi ve romantik edebiyat öğelerinin seçkin bir bileşimini yaratmıştır. “Makar Çudra”, “Kocakarı İzergil”, “Şahinin Türküsü” gibi hikâyelerde, söylence (efsane), masal ve folklor öğeleri, seçkin bir edebiyat düzeyine yükseltilmiştir. Yer yer bireysel başkaldırı özellikleri de taşısa, tümüyle bu hikâyeler halkın yaşam ve özgürlük tutkusunun simgesi olmuştur.

ATAOL BEHRAMOĞLU

MAKAR ÇUDRA

Kıyıya çarpan dalgaların şıpırtısından ve kıyı fundalıklarının hışırtısından doğan düşündürücü ezgiyi bozkıra yayarak nemli soğuk bir rüzgâr esiyordu denizden. Kimi zaman hızlanarak taşıyıp getirdiği buruşuk, sarı yaprakları ateşe fırlatıyor; çevremizi kuşatan sonbahar gecesinin sisi titriyor ve ürkerek geriye çekilip bir an için, solda sınırsız bozkırı, sağda sonsuz denizi, tam karşımda da elli adım ötemize konmuş olan obasının atlarını bekleyen yaşlı Çingene Makar Çudra’nın görüntüsünü açığa çıkarıyordu.

Yaşlı Çingene, yakası açık gocuğunun çıplak bıraktığı kıllı göğsüne acımasızca çarpan soğuk rüzgâr dalgalarına aldırış etmeden; yüzü bana dönük, güzel, güçlü bir tavırla yarı uzanmış, kocaman çubuğunu düzenle çekiyor, ağzından ve burnundan koyu duman yığınları salıyor; başımın üzerinden bozkırın ölüm sessizliği içindeki karanlığında bir yerlere gözlerini dikmiş, ara vermeden ve rüzgârın keskin vuruşlarından korunmak için herhangi bir harekette bulunmadan, benimle sohbet ediyordu:

“Demek geziyorsun böyle? Çok güzel! Kendine şanlı bir kader seçmişsin şahinim! Zaten gerekli olan da budur. Gezip görecek, hayatın tadını çıkaracak, sonra da yatıp öleceksin... Gerisine kulak asma!”

Onun bu görüşüne karşı ileri sürdüğüm düşünceleri kuşkuyla dinleyerek, “Hayat ha? Başka insanlar ha?” diye sürdürdü sözlerini. “Hele hele! Sana ne bunlardan? Senin kendi hayatın yok mu? Başka insanlar sensiz yaşıyorlar ve sensiz yaşayacaklar. Yoksa birilerine gerekli olduğunu mu sanıyorsun? Sen ne ekmeksin ne de değnek, kimsenin sana gereksinimi yok.

Öğrenmek ve öğretmek ha? İnsanlara nasıl mutlu olacaklarını öğretebilir misin bakalım? Hayır şahinim, öğretemezsin. Saçını sakalını ağart da, öğretmek sözünü sonra al ağzına. Ne öğretebileceğini sanıyorsun? Herkes kendisine gerekli olan şeyi biliyor. Akıllı olanlar her şeyi elde eder, aptalların elineyse zırnık bile geçmez, herkes öğrenmesi gerekli olan şeyi kendi kendine öğrenir...

Çok gülünç varlıklar şu senin insanların. İç içe girmiş, birbirlerini eziyorlar. Oysa, bak, dünya ne kadar geniş. –Eliyle bozkırı gösterdi– Herkes çalışıyor. Niçin? Kimin yararına? Kimse bilmiyor. Çift süren bir insan gördüğüm zaman, gücünü ter damlaları halinde toprağa akıttığını, sonra da aynı toprağın altında çürüyeceğini düşünürüm. Zavallı adam! Ondan hiçbir iz kalmayacak geriye. Dünyayı tarlasından ibaret sanarak, doğduğundaki gibi boş bir kafayla ölüp gidecek.

Peki, niçin doğdu bu adam? Toprağı kurcalamak ve kendisine bir mezar bile kazamadan ölmek için... Özgürlük denen şeyden haberi var mıdır? Bozkırın sonsuzluğu ona ne anlatır? Bu dalga dalga yayılan ezgi onun yüreğine de sevinç salar mı? Hayır! O bir köle olarak doğdu ve bütün hayatınca köle olarak yaşadı; hepsi bu. Ne gelir elinden? Eğer biraz akıllanırsa, kendini asmaktan başka hiçbir şey...

Beri bak, şu gözlerimin elli sekiz yıldır gördüklerini oturup kâğıda dökecek olsam, senin o torban gibi bin tanesi almaz. Haydi, gitmediğim bir ülke adı söyle bakayım. Hiç yorulma, söyleyemezsin. Gördüğüm nice ülkelerin adını bile işitmemişsindir sen.

İşte hayat diye ben böylesine derim. Durmadan gideceksin. Ne varsa bundadır. Bir yerde uzun süre kalma. Niye kalasın ki? Geceyle gündüz nasıl birbirlerini kovalayarak dünyanın çevresinde dolaşıyorsa, sen de hayattan soğumamak istiyorsan düşüncelerini onun üzerinde toplamaktan kaçın. Hayat üzerine düşünmeye başladın mı, bil ki soğursun ondan... Her zaman böyle olur bu. Zamanında benim başıma da geldi. Hele hele! Benim başıma da geldi şahinim.

Galiçya’da hapishanedeydim. Can sıkıntısından, ‘Ben niçin yaşıyorum?’ diye düşünmeye başladım. Hapishane çok sıkıcıdır şahinim, of, öyle sıkıcıdır ki! Aldı mı beni bir keder... Pencereden tarlalara bakarken yüreğimi bir keder alıp başladı mı sıkmaya kıskaçlarıyla... Niçin yaşadığını kim söyleyebilir? Hiç kimse söyleyemez şahinim! Kendine bu soruyu sormanın da gereği yoktur. Yaşamaya bak, gerisine kulak asma. Gez, dolaş, çevrende olup bitenleri gözle, hiçbir zaman kedere kapılmazsın. Ben o zaman az kalsın kuşağımla kendimi asıyordum. Ya!..

Adamın biriyle konuşuyordum. Sizin Ruslardan sert bir adam. Ona kalırsa gönlünün dilediği gibi değil de, Tanrı’nın buyurduğu gibi yaşamalıymış. Tanrı’ya yakarırsan, dilediğin her şeyi verirmiş sana. Oysa kendisi delik deşik, yırtık pırtık giysiler içindeydi. Dedim ki, ‘Sana yeni giysiler vermesi için Tanrı’ya yakarsana!’ Kızdı, sövüp sayarak kovdu beni. Oysa az önce insanları bağışlamak, sevmek gerektiğinden söz ediyordu. Eğer sözlerim ona dokunduysa, beni bağışlasaydı ya. Al işte sana öğretmen! Başkalarına az yemek gerektiğini öğretir, kendileri günde on öğün tıkınırlar.

Ateşe tükürdü, çubuğunu yeniden doldurarak sustu. Rüzgâr hazin ve kısık bir uğultuyla esiyordu. Karanlıkta atlar kişniyor, tatlı, tutkulu bir Ukrayna şarkısı akıp geliyordu obadan, Makar’ın dilber kızı Nonka’ydı söyleyen şarkıyı. Onun göğüsten gelen gür sesini tanıyordum artık. “Merhaba,” derken ya da şarkı söylerken, yani her zaman bir tuhaf, hoşnutsuz, tiz bir çınlayışı vardı bu sesin. Esmer, donuk yüzünde bir çariçenin gururu okunur; gölgeli, koyu kahverengi gözleri karşı konulamaz güzelliğinin bilinciyle, öteki insanlara karşı horgörüyle parlardı.

Makar, çubuğunu uzattı, “Çek,” dedi. “Kız güzel söylüyor değil mi? Hele hele! İster miydin böyle bir dilber sevdalansın sana? İstemezdin ha? Aferin! Kızlara inanma, uzak dur onlardan. Aman aklından çıkarma bunu. Bir kızla öpüşmek tütün içmekten daha hoştur elbette. Ama onu bir kere öptün mü, özgürlüğü yüreğinden sil artık. Seni öyle görünmez bağlarla kendine bağlar ki, bir daha koparamazsın. Bütün benliğini yitirirsin. Evet! Kendini kızlardan korumalısın! Öyle de yalancıdırlar ki! Seni dünyada her şeyden daha çok sevdiğini söyler ya, topluiğne ucuyla şöyle bir dokun bakalım; dünyayı başına yıkar gerçekten! Bilirim ben onları! He hey! Öyle bir bilirim ki! İster misin gerçek bir olay anlatayım sana şahinim? Sen de aklından çıkarma onu. Aklından çıkarmadığın sürece de, kuş gibi özgür olursun.

Zobar adında genç bir Çingene delikanlısı yaşardı bir zamanlar, Loyko Zobar. Tüm Macaristan, Çek ülkeleri, Slovenya, uzun sözün kısası, şu denizin çevresinde yaşayan kim varsa tanırdı onu; öyle yiğit bir delikanlıydı işte! O ülkelerde hangi köye gidersen git, Loyko’yu öldürmeye yeminli birkaç adama rastlardın. Fakat o yine de yaşayıp giderdi. Eğer hoşuna giden bir at görmüşse, sen o atın bekçiliği için bir alay asker gönder istersen, fark etmez. Zobar mutlaka boy gösterirdi o atın üstünde! He hey! Sanki kimseden korkusu mu vardı onun? Şeytan olanca takım taklavatıyla karşısına çıksa, diyelim ki bıçağını çekmeye fırsat bulamadı, herhalde küfrü basar, şeytanların suratlarının ortasına yapıştırırdı tekmeyi. Evet, tam tamına böyle olurdu işte!

Onu tanımayan ya da hikâyelerini işitmeyen Çingene obası yoktu. Aklı fikri atlardaydı Loyko Zobar’ın. Ama çok uzun sürmezdi hevesi. Biraz bindikten sonra hayvanı satar, parayı da sağa sola saçardı. Kimseden gizlisi saklısı yoktu. Eğer sana gerekliyse, git yüreğini iste. Kendi eliyle koparır verirdi. Yeter ki sen hoşnut ol! İşte böyle bir delikanlıydı o, şahinim!

Bizim oba o sıralarda, bundan on yıl kadar önce, Bukovina taraflarında göçteydi. Bir gün, –bir ilkbahar gecesi– ben, Kossuth’la1 savaşmış asker Danilo, yaşlı Nur, Danilo’nun kızı Radda ve tüm oba halkı bir arada oturuyorduk.

Benim Nonka’yı biliyorsun değil mi? Çariçe gibi kızdır! Ama Radda’nın yanında o bir hiçtir, sözü bile edilmez! Radda’nın güzelliğini sözcüklerle anlatamazsın. Bu güzelliği belki bir keman dile getirebilirdi. Ama o kemanı çalmaya da adam gerek...

Çok yiğidin yüreğini kuruttu bu Radda, ohoo, pek çok yiğidin. Moravya’da, saçları perçemli yaşlı bir derebeyi taş kesildi onu görünce! Atının üzerinde sıtmaya tutulmuş gibi titreye titreye bakakaldı. Çok yakışıklı bir adamdı. Şeytan, bayramlıklarını giyinse o kadar yakışıklı olabilirdi ancak. Kaftanı altın sırmalarla kaplıydı. Böğründeki kılıç şimşek gibi parlıyor, atı eşiniyor, kılıcını baştan başa kaplayan değerli taşlar ışıl ışıl ışıldıyordu. Şapkasına da gök parçası gibi mavi bir kadife takılıydı... Böylesine görkemli bir derebeyiydi işte! Radda’ya baktı baktı da, ‘Hey, kız!’ dedi. ‘Bir öpücük ver, bir kese altın al!’

Radda arkasını dönüverdi.

‘Eğer incittiysem bağışla beni, hiç değilse tatlı bakışını esirgeme...’

Yaşlı derebeyi o saat yelkenleri suya indirmişti. Kuşağından bir kese altın çıkarıp Radda’nın ayaklarının dibine fırlattı. Kocaman bir altın kesesiydi bu kardeş! Fakat kız, sanki kazara çarpıyormuş gibi, keseyi ayağının ucuyla çamura itivermesin mi! Haydi bakalım!..

Derebeyi, ‘Alacağın olsun kız!’ diye ah etti, atını kamçıladı, bir toz bulutu içinde gözden yitip gitti.

Ertesi gün yeniden çıkıp geldi. Obaya doğru gök gürültüsü gibi bir sesle, ‘Kimdir o kızın babası?’ diye gürledi.

Danilo çıktı.

‘Kızını bana sat, ne istersen vereyim!’

Danilo ona şöyle dedi:

‘Domuzlarından vicdanlarına kadar her şeylerini satsa satsa Leh beyleri satar. Ben Kossuth’la savaşmış adamım, ticaretten anlamam!’

Yaşlı derebeyi öfkeden kıpkırmızı kesildi, tam kılıcına davranmak üzereydi ki, bizimkilerden biri atın kulağına bir köz parçası değdirince hayvan, üzerindeki biniciyle birlikte tozu dumana katıp gitti. Biz de toparlanıp yola koyulduk. Birinci gün geçti, ikinci gün baktık gelip yetişti seninki.

‘Hey!’ diye bağırdı. ‘Tanrı’nın ve sizlerin karşısında, vicdanımın temiz olduğuna yemin ederim. Evlenmek istiyorum onunla. Her şeyimi sizinle paylaşmaya hazırım. Çok zengin bir adamım ben!’

Yalım yalım yanıyor, rüzgâra tutulmuş devedikeni gibi eyerin üzerinde sallanıyordu. Hepimiz bir kararsızlık içinde kaldık.

Danilo, ‘Haydi bakalım kız! Konuş!’ dedi.

Radda bize bakarak, ‘Gönül rızasıyla karga yuvasına giren dişi kartal gördünüz mü siz?’ diye sordu.

Danilo gülmeye başladı. Biz de onunla birlikte güldük.

‘Aferin kız! İşittin mi bey? Olmadı bu iş! Sen kendine bir güvercin ara en iyisi, o daha uysaldır.’

Yeniden yola koyulduk.

Derebeyi şapkasını başından alıp yere çaldı, atını öyle bir sürdü ki, yer yerinden oynadı sanırsın. İşte Radda böyle bir dilberdi şahinim!

Evet! Gecelerden bir gece oturmuş, bozkırdan dalga dalga yayılan ezgiyi dinliyorduk. Ne ezgidir o! Sanki kanımızı tutuşturuyor, bir yerlere çağırıyordu bizi. İçimizde öyle bir şey yapmak isteği uyanıyordu ki, artık yaşamanın da gereği kalmayacaktı ondan sonra. Ya da yaşarsan tüm dünyanın çarı olarak yaşayacaktın, şahinim!

Ansızın karanlıklar içinde bir at belirdi. Üzerinde keman çalan bir adamla bize doğru yaklaştı. Adam ateşin yanında atını durdurdu, çalmayı bıraktı, gülerek bizden yana baktı.

Danilo sevinçle, ‘He hey!’ diye bağırdı. ‘Zobar, sen misin?”

‘Ta kendisi, Loyko Zobar!’

Bıyıkları neredeyse omuzlarına değiyor, saçlarının kıvrımlarıyla karışıyordu. Gözleri yıldızlar gibi pırıl pırıldı. Ya gülüşü, hey Tanrım, bir güneşti sanki! Atıyla birlikte sanki tek bir demir parçasından dövülmüştü. Ateşin kızıllığı içinde kana batmış gibi duruyor, ak dişlerini göstererek gülümsüyordu. Eğer tek bir söz söylemesinden ya da şu dünyada benim de yaşadığımı fark etmesinden daha önce onu kendi özüm gibi sevmediysem gözüm kör olsun!

Dünyada böyle insanlar da vardır şahinim! Gözlerine bir kere bakar, ruhunu tutsak ederler. Sen de bundan utanç duymak şöyle dursun, övünç duyarsın. Olursan böyle bir adam ol işte. Böyle adamlar azdır dostum. Fakat iyi ki de azlar. Dünyada iyi şeyler çok olsaydı, nereden belli olurdu iyilikleri? Uzatmayalım! Hikâyemize dönelim.

Radda şöyle dedi:

‘Çok güzel çalıyorsun Loyko! Bu kadar güzel sesli kemanı kim yaptı sana?’

Loyko gülerek, ‘Kendim yaptım,’ diye karşılık verdi. ‘Hem de ağaçtan değil, çok sevdiğim bir kızın göğsünden yaptım onu. Tellerini de kızın yüreğinden kendi ellerimle söküp çıkardım. Keman hâlâ biraz yalan söylüyor ama yay kullanmakta ustayımdır ben!’

Kızların başını döndürüp onları kendimize bağlamak için sık sık başvurulan bir oyundur bu. Ama Loyko yanlış kapı çalmıştı bu kez.

Radda öte yana dönüp esneyerek, ‘Bir de Zobar’ın akıllı, becerikli bir adam olduğunu söylerlerdi,’ dedi. ‘Şu insanlar amma da yalancı oluyor!’

Sonra oradan uzaklaştı.

Loyko, gözleri parlayarak, ‘Vay! Çok keskin dişlerin varmış güzelim!’ diye bağırdı.

Atından indi, yanımıza gelerek, ‘Merhaba kardeşler!’ dedi. ‘İşte ben de aranızdayım!

Danilo, ‘Hoş geldin, safalar getirdin şahinim!’ diye karşılık verdi.

Öpüştük, söyleştik, sonra yatmaya çekildik... Deliksiz bir uyku çektikten sonra, sabahleyin bir de baktık Zobar’ın kafası bir çaputla sarılı. Bu da nesi? Uyurken at tepmişmiş...

Breh breh breh! Tabii atın kim olduğunu anlayıp bıyık altından gülmeye başladık. Danilo da bizimle birlikte gülüyordu. Loyko, Radda’ya layık değil miydi sanki? Layıktı elbette! Fakat bir kız ne kadar güzel olursa olsun, ruhu sığ ve dardır. İstersen bir batman altın as boynuna, fark etmez, yine de yaranamazsın. Neyse, uzun sözün kısası, işte böyle oldu şahinim!

Oralarda yaşayıp gidiyorduk. İşlerimiz fena değildi o sıralar. Zobar da bizimle birlikteydi. Arkadaş diye ben öylesine derim işte! Yaşlı bir adam kadar bilgiliydi. Anlamadığı şey yoktu. Hem Rusça hem de Macarca okuyup yazması vardı üstelik. Kimi zaman sözü öyle yerden açardı ki, ömrün boyunca uyanık kalıp dinlemek isterdin onu! Hele bir keman çalışı vardı, dünyada onun gibi keman çalan bir başkası daha çıkarsa, yıldırım çarpsın beni! Yayı tellerin üzerinden bir geçirdi mi yüreğin titrerdi. İkinci geçirişinde soluğun tutulur, kulak kesilirdin. Gülümseye gülümseye çalardı. Dinlerken, aynı zamanda hem ağlamak, hem gülmek isteğiyle dolardı için. Bakarsın, acı acı inleyen birisi senden yardım ister, sanki bir bıçakla yüreğini oyardı. Bakarsın bozkır, gökyüzüne acıklı masallar anlatırdı. Bakarsın genç bir kız, yiğit bir delikanlının ardı sıra gözyaşı dökerdi!.. Yiğit delikanlı, bozkıra sevgilisinin adını ünlerdi. Ve ansızın, hey anam! Bir de bakmışsın, doludizgin, capcanlı bir şarkı çınlamaya başlar, sanki gökteki güneş bile bu şarkının ezgileriyle oynamaya koyulurdu! Ya, işte böyle şahinim!

İnsan bütün varlığıyla o şarkıyı içine sindirir, tüm benliğiyle kölesi olurdu onun. Eğer o sırada Loyko, ‘Davranın bıçaklara arkadaşlar!’ diye bağıracak olsa, hepimiz bıçaklarımızı çeker, gözümüzü kırpmadan yürürdük onun gösterdiği yere. İnsanlara istediği her şeyi yaptırabilirdi. Hepimiz seviyorduk onu, candan seviyorduk. Sadece Radda hiç yüz vermiyordu delikanlıya. İş bu kadarla kalsa neyse, üstelik bir de alay ediyordu onunla. Zobar’a çok sataşıyordu kız, hınzırlığına sataşıyordu! Loyko dişlerini gıcırdatıyor, bıyıklarını çekiştiriyor, gözleri uçurumlardan daha kara, bakıp duruyordu. Kimi zaman öyle bir parıltı gelirdi ki bu gözlere, korkardın. Geceleri bozkırın uzaklarına açılır, kemanı sabaha kadar ağlar, sanki sahibinin ölen özgürlüğü için gözyaşı dökerdi. Bizlerse yattığımız yerde bu ezgileri dinler, ne yapmamız gerektiğini düşünüp dururduk. Biliyorduk ki birbirine doğru yuvarlanan iki kayanın arasında durulmaz, ezilirsin. Böylece günler geçip gidiyordu.

Bir gün hep birlikte oturmuş işlerden konuşuyorduk. Canımız sıkıldı. Danilo, Loyko’ya, ‘Zobar, bir şarkı söyle de içimiz açılsın!’ dedi. Loyko az ötede sırtüstü yatıp gökyüzüne bakan Radda’ya gözlerini dikti, kemanının tellerine dokundu. Öyle ezgiler döküldü ki, keman gerçekten de bir kız yüreğinden yapılmıştı sanırsın. Loyko şu şarkıyı söylemeye başladı:

Hey hey! Bir ateş yakar bağrımı

Bozkır nasıl da geniştir!

Atım rüzgâr kadar hızlı,

Bileğim çelik gibidir.

Radda başını döndürdü, azıcık kalkarak şarkıcının gözlerine bakıp hafifçe gülümsedi. Loyko şafak gibi alev alev tutuştu.

Hey, hop! Haydi arkadaşım, davran!

Sürelim atlarımızı dörtnala!

Bozkırı kaplamış kara bir duman,

Ama bizi bir şafak bekliyor uzakta!

Hey hey! Uçarak karşılayalım günü,

Dönüp yükselerek havaya!

Fakat atlarımızın yelesi

Zarar vermesin güzelim aya!

İşte buydu söylediği şarkı. Kimse böyle şarkılar söyleyemez şimdi! Fakat Radda süzüle süzüle, ‘Sen bari o kadar yükseklere çıkmasaydın Loyko, korkarım burun üstü bir su birikintisine düşersin de bıyıkların kirlenir,’ demez mi!

Loyko azgın bir canavar gibi baktı kıza, fakat hiçbir şey söylemedi. Sabrederek şarkısına döndü yine:

Hey, hop! Ansızın bir gün doğacak,

Sarılıp uyuyacağız senle ben.

Hey hey! Bir utanç alevi bedenlerimizden

Geçip ikimizi de yakıp kavuracak!

Danilo, ‘Şarkı diye ben buna derim işte!’ dedi. ‘Ömrümde işitmemiştim böylesini. Eğer yalanım varsa şeytanın tütün çubuğu olayım!’

İhtiyar Nur hem bıyıklarını oynatıyor hem de omuzlarını titretiyordu. Loyko’nun yiğit ezgileri hepimizin kanını kaynatmıştı! Sadece Radda’ydı hoşnut olmayan. Üzerimize bir kova buzlu su döker gibi, ‘Kartal çığlığına özenen sivrisineğin biri, bir gün tam böyle vızıldıyordu işte!’ dedi.

Danilo kızına dönerek, ‘Sen kamçılanmak istiyorsun galiba Radda?’ diye çıkıştı.

Zobar şapkasını yere çaldı, yüzü toprak gibi karararak şöyle dedi:

‘Dur Danilo! Kızgın katıra çelik gem gerek! Kızını bana karılığa ver!’

Danilo, ‘Amma da laf!’ diye gülümsedi. ‘Alabilirsen al, senin olsun!’

Loyko, ‘Pekâlâ!’ dedi ve Radda’ya şunları söyledi:

‘Bana bak kız, o kadar böbürlenme! Senin gibi çok kız gördüm ben, hey anam, çok kız gördüm!

Fakat hiçbiri senin kadar sarsmadı yüreğimi. Eh, Radda, ruhumu tutsak ettin! Ne yapalım? Başa gelen çekilir! Üstüne binip kendinden kaçabileceğin bir at da yok!.. Tanrı’nın, kendi vicdanımın, babanın ve bütün burada bulunanların önünde, bana varmanı istiyorum. Fakat, sakın bana gem vurmaya kalkışma. Ben özgür bir adamım, gönlümün dilediği gibi yaşamak isterim.’

Sonra dişleri sıkılmış, gözleri çakmak çakmak, Radda’ya doğru yürüdü. Elini kıza uzattı. Eh, bozkır kısrağı Radda’ya da gem vuruldu diye düşünüyorduk ki, delikanlının, kolları havada sallanarak küt diye ensesi üstüne yere yuvarlandığını görmemiz bir oldu!..

Bu ne iştir? Loyko’nun yüreğine bir kurşun değmişti sanki. Radda onun ayaklarına bir kamçı dolamış, sonra da kendine doğru çekmişti. Loyko’nun düşmesinin nedeni buydu.

Kız yeniden uzanmış, kımıldamadan sessizce gülümsüyordu. Loyko yere oturmuş, sanki çatlayacağından korkuyormuşçasına, başını ellerinin arasına almış, sıkıştırıyordu. Sonra sessizce kalktı, kimsenin yüzüne bakmadan bozkırın içlerine doğru yürüyüp gitti. Nur bana, ‘Onun ardından git!’ diye fısıldadı. Ben de gecenin karanlığında Loyko’nun ardı sıra sessizce bozkıra süzüldüm. Evet, işte böyle oldu şahinim!”

Makar çubuğundaki külleri silkti, yeniden tütün doldurmaya başladı. Ben kaputuma daha sıkı sarındım, yere uzanıp onun güneşten ve rüzgârdan kararmış yaşlı yüzüne bakmaya koyuldum. Başını sert, keskin bir hareketle sallayarak kendi kendine bir şeyler mırıldandı. Ağarmış bıyıkları kımıldadı, rüzgâr saçlarını savurdu. Üzerine yıldırım düşmüş yaşlı bir meşeyi andırıyordu. Fakat yine de güçlü, sağlam ve mağrurdu. Deniz, eskisi gibi kıyıyla fısıldaşıyor, rüzgâr yine onun hışırtısını bozkıra yayıyordu. Nonka şarkı söylemiyordu artık. Fakat gökyüzünde toplanan bulutlar, sonbahar gecesini daha da karartmıştı.

“Loyko başını öne eğmiş, kollarını kamçı gibi sarkıtmış, ağır adımlarla yürüyordu. Dere kıyısına varınca bir taşın üzerine oturdu, derin bir ah çekti. Merhametten yüreğim parça parça oldu. Ama yine de yanına varamadım. Acı karşısında sözün ne değeri var? Öyle değil mi? Ya! Bir saat, iki saat, üç saat geçti. O kımıldamadan, öylece oturuyordu.

Ben de az ötede uzanmıştım. Aydınlık bir geceydi. Ay, bozkırı gümüş ışıklarına boğuyor, uzaklar kolayca görülebiliyordu.

Ansızın Radda’nın obadan bize doğru hızlı hızlı geldiğini gördüm.

İçim sevinçle doldu. ‘Yaşasın!’ diye düşündüm. ‘Aslan kızdır şu Radda!’

Delikanlıya doğru yaklaştı. Loyko hâlâ bir şeyin farkında değildi. Kız, elini onun omzuna koydu. Loyko titredi, ellerini gevşeterek başını kaldırdı ve sıçramasıyla bıçağına davranması bir oldu. Vay! Baktım, kesecek kızı! Hemen obaya seslenip Loyko’nun üzerine atılmak üzereydim ki Radda’nın sesini işittim:

‘Bırak onu! Kafanı parçalarım yoksa!’

Bir de baktım, Radda elinde bir tabanca tutuyor, namlusunu da Zobar’ın alnına doğrultmuş! Vay şeytanın kızı! Eh, şimdi güçleri eşit, bakalım bundan sonra ne olacak, diye düşündüm.

Radda tabancayı kuşağına sokarak, ‘Dinle!’ dedi. ‘Buraya seni öldürmeye değil, uzlaşmaya geldim, bırak o bıçağı!’

Delikanlı bıçağı yere attı, asık bir yüzle kızın gözlerine bakmaya başladı. Görülecek şeydi bu kardeş! İki insan karşı karşıya durmuş, canavarlar gibi birbirlerine bakıyorlar. İkisi de öylesine iyi, öylesine yiğit kişiler. Parlak ay, bir de ben, onlara bakıyoruz.

Radda, ‘Dinle beni Loyko,’ dedi. ‘Seni seviyorum ben!’

Öteki, elleriyle ayakları bağlıymışçasına sadece omuzlarını oynattı.

‘Çok yiğit gördüm. Ama sen yiğitlikte de, güzellikte de hepsinden üstünsün. Hangisine bir göz kırpsam bıyıklarını keser, istesem hepsi ayaklarıma kapanırdı. Fakat ne anlamı var bunun? Hiçbiri gerçekten yiğit değildi. Hepsi de sünepe gibi olacaktı karşımda. Dünyada yiğit Çingeneler çok azaldı Loyko, çok azaldı! Şimdiye kadar kimseyi sevmedim, fakat seni seviyorum. Ama özgürlüğü de severim ben! Özgürlüğü senden daha çok seviyorum Loyko! Ben sensiz yaşayamam, sen de bensiz yaşayamazsın. İşte bu yüzden, bütün benliğinle benim olmanı istiyorum. İşitiyor musun?’

Delikanlı gülümsedi:

‘İstiyorum! Sözlerin yüreğime sevinç veriyor! Devam et.’

‘Bir şey daha var Loyko. İstediğin kadar kaçamak yap, nasıl olsa yeneceğim seni, benim olacaksın. Öyleyse boş yere zaman yitirme. Öpüşlerim, okşayışlarım seni bekliyor... Seni öyle bir öpeceğim ki Loyko!.. Öpüşlerim yabani hayatını unutturacak sana... Ve yiğit Çingenelerin öylesine hoşlandıkları canlı şarkıların bozkırda çınlamayacak artık... Bana, Radda’ya aşk şarkıları, tatlı şarkılar söyleyeceksin... Öyleyse zaman yitirme boş yere. Demem o ki, genç bir oğlanın yaşlı yoldaşına boyun eğmesi gibi, yarın bana boyun eğeceksin. Bütün obanın önünde ayaklarıma kapanıp sağ elimi öpmeni istiyorum. İşte o zaman senin karın olacağım.’

Bak sen iblisin kızının istediğine! İşitilmiş şey değildi bu! Yaşlılar, çok eskiden Karadağlılarda böyle bir törenin bulunduğundan söz ederlerdi ya, Çingeneler arasında hiçbir zaman böyle bir şey olmamıştı! Haydi bakalım, bundan daha gülünç bir şey bulabilir misin şahinim? Bir yıl kafa patlatsan, bulamazsın!

Loyko sarsıldı; göğsünden yaralanmışçasına öyle bir haykırdı ki, tüm bozkır çınladı. Radda titredi, fakat hemen toparlandı.

‘Haydi, yarına kadar hoşça kal, fakat yarın sana emrettiğim şeyi yapacaksın. Tamam mı Loyko?’

Zobar, ‘Tamam!’ diye inledi. ‘Yapacağım!’ Ve ellerini kıza uzattı.

Radda delikanlıya bakmadı bile. Zobar, rüzgârın biçtiği bir ağaç gibi sendeledi; yarı hıçkırarak yarı gülerek yere kapaklandı.

Lanet olası Radda, delikanlıyı böylesine yiyip bitirmişti işte. Onu güçlükle kendine getirebildim.

Tüh! Hangi şeytan ister insanların acı çekmesini? İnsan yüreğinin acıdan yırtıla yırtıla inlediğini işitmekten kim hoşlanır? İşin yoksa kafa patlat artık!..

Obaya döndüm, olup bitenleri ihtiyarlara anlattım. Düşünüldü, işin nereye varacağını beklemeye karar verildi. Sonra ne oldu bak: Akşamüstü hepimiz ateşin çevresinde toplandığımızda Loyko da geldi. Bir gece içinde korkunç kötülemiş, zayıflamıştı. Çökük gözlerini yere indirdi, kimsenin yüzüne bakmadan şunları söyledi:

‘Bakın ne oldu arkadaşlar: Bu gece yüreğimi gözledim; eski, özgür hayatıma yer bulamadım onda... Orada sadece Radda yaşıyor, hepsi bu! İşte o, güzel Radda, bir çariçe gibi gülümsüyordu! Özgürlüğünü benden daha çok seviyormuş. Bense onu özgürlüğümden daha çok seviyorum. Ona varasıya kadar bir şahinin ördeklerle oynaması gibi kızlarla oynayan yiğit Loyko Zobar’ın onun güzelliği karşısında nasıl boyun eğdiğini göresiniz diye emrettiği üzere hepinizin önünde Radda’nın ayaklarına kapanmaya karar verdim. Sonra benim karım olacak, beni öylesine sevip okşayacak ki, içimden sizlere şarkı söylemek gelmeyecek artık. Yok olan özgürlüğüme yanmayacağım! Öyle değil mi Radda?’

Delikanlı gözlerini kaldırarak kuşkuyla Radda’ya baktı. Kız hiçbir şey söylemeden başını sertçe salladı, eliyle ayaklarını gösterdi. Bizler, taş kesilmişçesine bakıyorduk. Daha da ötesi, Loyko Zobar’ın –bu kız Radda bile olsa– bir kızın ayaklarına kapandığını görmemek için çekip bir yerlere gitmek istiyorduk. Yürekler acısı bir şeydi bu.

Radda, ‘Haydi!’ diye bağırdı Zobar’a.

Delikanlı, ‘Dur bakalım, acele etme, istediğin olacak; bıkacaksın hatta...’ diyerek güldü. Sanki gülmedi de, bir çelik çınladı sanırsın. Sonra bize dönerek, ‘İşte her şey tamam arkadaşlar!’ dedi. ‘Ne kalıyor geriye? Radda’ nın yüreği bana söylediği gibi sağlam mı gerçekten? Geriye bunu denemek kalıyor sadece. Kusura bakmayın kardeşler, ben de bunu deneyeceğim şimdi!’

Biz daha onun ne demek istediğini anlayamadan, Radda’nın yerde yattığını görmemiz bir oldu. Zobar’ın sapına kadar saplanmış eğri bıçağı göğsünde sallanıyordu. Donakaldık.

Radda bıçağı çekip çıkardı, bir yana fırlattı, kara saçlarının bir tutamını göğsüne bastırdı ve gülümseyerek; gür, açık bir sesle, ‘Elveda Loyko! Böyle yapacağını biliyordum!’ dedi ve öldü...

Görüyor musun kızı şahinim? Yalanım varsa Tanrı cezamı versin! Böylesine iblis bir kızdı!

Loyko bozkıra dönerek, ‘He hey! Şimdi ayaklarına kapanabilirim işte gururlu kraliçe!’ diye haykırdı. Yere kapandı ve dudaklarını ölü Radda’nın ayaklarına bastırarak öylece kaldı. Bizler şapkalarımızı çıkarmış sessizce duruyorduk.

Böyle bir durumda ne yaparsın şahinim? Haydi bakalım! Nur, ‘Bağlayalım onu...’ diyecek oldu, fakat hiçbirimizin Loyko Zobar’ı bağlamaya kalkmayacağını, içimizden böyle bir şey gelmeyeceğini o da biliyordu. Elini sallayarak bir kenara çekildi. Danilo, Radda’nın bir yana fırlattığı bıçağı yerden aldı, ağarmış bıyıklarını oynatarak uzun uzun baktı ona. Üzerinde Radda’nın kanı kurumamıştı daha. İnadına eğri, inadına sivri bir bıçaktı bu. Sonra Zobar’a yaklaştı, bıçağı onun sırtına, tam kalbinin hizasına sapladı. Eski asker Danilo, Radda’nın babasıydı ne de olsa!

Loyko, Danilo’ya dönerek açık, anlaşılır bir sesle, ‘Bak hele!’ dedi ve Radda’ya yetişmeye gitti.

Öylece bakakaldık. Radda elindeki bir tutam saçı göğsüne bastırmış, açık gözleri mavi gökyüzüne dikili, yatıyordu. Onun ayaklarının ucunda da yiğit Loyko Zobar uzanıyordu. Perçemleri dağılmış, yüzü görünmez olmuştu.

Derin bir düşünceye dalmıştık hepimiz. Yaşlı Danilo’nun bıyıkları titriyordu. Gür kaşlarını çatmış, gözlerini gökyüzüne dikmiş, bir şey söylemeden öylece duruyordu. Akbaba gibi apak bir adam olan Nur, yüzükoyun yere uzanmış, zayıf omuzları sarsıla sarsıla ağlıyordu.

Ağlanacak şeydi bu şahinim!

... Gidiyorsan dosdoğru kendi yolundan git, bir yana sapayım deme. Hayat dediğin budur işte, gerisine kulak asma!..”

Makar sustu. Çubuğunu tütün kesesine yerleştirerek gocuğunun önünü kapadı. Damla damla bir yağmur serpiştirmeye, rüzgâr şiddetlenmeye başlamıştı. Deniz boğuk, kızgın bir sesle gürlüyordu. Atlar, birbiri arkasına, sönmekte olan ateşe yaklaşıyor; iri, akıllı gözleriyle bizi inceleyip sessiz bir halka oluşturarak çevremizde toplanıyorlardı.

Makar onlara okşayıcı bir sesle, “Hop, hop, hey!” diye ünledi. Sonra kuzgun renkli sevgili atının boynuna eliyle vurdu, bana dönerek, “Uyuyalım artık,” dedi ve gocuğunu başına çekip toprağa uzanarak sessizliğe gömüldü.

Ben uyuyamıyordum. Gözlerimi bozkırın karanlığına dikmiştim. Orada, havada, Radda’nın bir çariçe kadar güzel ve mağrur görüntüsü yüzüyordu. Elindeki bir tutam saçı göğsündeki yaraya bastırmıştı. Esmer, ince parmaklarının arasından damla damla akan kan, ateş kızıllığında yıldızcıklar gibi toprağa dökülüyordu.

Yiğit Loyko Zobar’ın görüntüsü de onun ardı sıra akıp gidiyordu. Gür, kara perçemleri yüzüne dökülmüştü. Onların altından da soğuk, iri gözyaşı damlaları birbiri arkasına yuvarlanıyordu...

Yağmur şiddetleniyor; deniz, eski asker Danilo’nun kızı Radda’yla yiğit Loyko Zobar’a, bu güzel ve mağrur Çingene çiftine karanlık, görkemli bir ağıt yakıyordu.

Onlar gecenin karanlığında, sessizce, yavaş yavaş koşuyorlar, yakışıklı Loyko mağrur Radda’ya bir türlü yetişemiyordu.

1892

1 . Lajos Kossuth (1802-1894). Macaristan’ın bağımsızlık mücadelesine önderlik eden siyaset adamı.

YEMELYAN PİLYAY

“Tuza gitmekten başka çare kalmadı! Bu iş bize çok tuzluya oturacak ya, hiç yolu yok kardeşçik. Bu gidişle açlıktan kuyruğu titreteceğiz yoksa.”

Arkadaşım Yemelyan Pilyay bunu söyleyip elini tütün kesesine attı, sabahtan beri belki onuncu kez çıkarıp baktı keseye. Onun tıpkı dünkü gibi bomboş olduğuna aklı kesince içini çekti, tükürdü, sırtüstü uzandı. Kızgın bir güneşle aydınlanan bulutsuz göğe bakarak ıslık çalmaya koyuldu.

Odessa’dan üç verst ötede, deniz kıyısında bir kumsala uzanmış, aç karnına yatıyorduk. Ne kadar aradıysak iş bulamamıştık orada. Yemelyan, başını bozkıra, ayaklarını denize vererek uzanmıştı. Kıyıya doğru birbiri ardınca koşup gelen dalgalar onun çıplak ve kirli ayaklarını yumuşak bir hışırtıyla yıkıyor; arkadaşım güneşten kamaşan gözlerini kırpıştırarak kâh bir kedi gibi geriniyor, kâh vücudunu denize doğru biraz daha kaydırıyordu. O zaman dalgalar neredeyse, omuz başlarına kadar çıkıyor, bu da pek hoşuna gidiyordu onun.

Ben limandan yana bakıyordum. Mavi, yoğun bir duman tabakasıyla örtülü direkler yığını görünüyor; çapa zincirlerinin boğuk şıkırtıları, lokomotiflerin çığlıkları bize kadar ulaşıyordu. Orada, karnımızı doyurma konusunda sönüp giden umudumuzu canlandıracak bir şey göremeyip ayağa kalktım; Yemelyan’a, “Davran öyleyse!” dedim. “Tuzlaya gidiyoruz.”

Yemelyan, gözlerini gökyüzünden ayırmadan, “İyi ya, git!..” dedi. “Bakalım üstesinden gelebilecek misin bu işin?”

“Orada belli olur.”

O, parmağını bile kıpırdatmadan, “Demek gidiyoruz ha?” diye söylendi.

“Gidiyoruz dedik ya!”

“Pekâlâ! Ne yapalım? İştir... gideceğiz... Yerin dibine batası Odessa da burada, olduğu yerde kalacak! Şeytanlar götürsün onu!.. Liman kentiymiş!.. Hıh!.. Tanrı belasını versin!..”

“İyi, iyi... Anladık... Kalk da gidelim. Sövüp saymakla karnımız doymaz.”

“Nereye gidiyoruz? Tuzlaya mı? Peki... gideriz... Fakat orada da elimize bir şey geçmeyeceğini unutma kardeşçik...”

“Gidelim,” diyen sendin.

“İyi ya... Sözümü geri alacak değilim... Ama yine de elimize bir şey geçmeyecek!..”

“Niye?”

“Niye ha?.. Orada bizi dört gözle beklediklerini, varır varmaz, ‘Hoş gelip safalar getirdiniz Yemelyan ve Maksim efendiler; eşek sudan gelinceye kadar çalışın ve paracıklarımızı alın!..’ diyecekler mi sanıyorsun? Yok azizim... Hiç öyle olmayacak! Şu anda her ikimiz de derilerimizin sahibiyiz; bunu unutma!..”

“Anladık... Uzun etme... Kalk da gidelim artık...”

“Dur bakalım!.. Orada ne olacak biliyor musun? Dosdoğru tuzla müdürünün karşısına çıkacak, son derece saygılı bir tavırla, ‘Sayın soyguncu, merhametli kan içici!’ diyeceğiz. ‘Derilerimizi işkembenize sunmaya geldik! Altmış kopek karşılığında onları yirmi dört saat yüzmek lütfunda bulunmaz mısınız?’ Eh... Belki o zaman işe alırlar bizi...”

“Olacağına varır... Hadi, davran da gidelim... Akşamüstü dalyana uğrar, ağların ayıklanmasına yardım ederiz. Bakarsın akşam yemeğini çıkarırız böylece.”

“Akşam yemeği ha? Bak bu olabilir! Balıkçılar yiğit kişilerdir. Doyururlar bizi. İyi ya... gidelim öyleyse... Fakat elimize bir şey geçmeyeceğini de aklından çıkarma kardeşçik. Bu hafta işimiz hep ters gitti. Düzeleceği de yok...”

Sırılsıklam bir halde kalktı; silkindi. İki un çuvalının birbirine eklenmesiyle yapılmış pantolonunun ceplerini araştırdı; bomboş çıkan ellerini yüzüne yaklaştırarak ağlamaklı bir sesle, “Zırnık bile yok!..” dedi. “Dört gündür arıyorum; hiçbir şey çıkmıyor! İşler pek kötü kardeşçik!..”

Ara sıra bir-iki söz ederek kıyı boyunca yürümeye başladık. Ayaklarımız küçük deniz hayvanlarının kabuklarıyla kaplı yumuşak kumsala batıp çıkıyor, dalgalar uyumla hışırdıyordu. Denizin taşıyıp getirdiği ağdalaşmış denizanalarına; şişmiş, kararmış ağaç parçalarına ve küçük balıklara rastlıyorduk kimi zaman... Serin, taze bir meltem denizden bozkıra doğru esiyor, kumları tozutarak uzaklaşıyordu.

Neşeli bir adam olan Yemelyan bugün sıkıntılıydı. Onu eğlendirmek için, “Yemelyan, bir şeyler anlatsana!” dedim.

“Anlatırdım anlatmasına ya, insanın midesi boş olunca dili de dönmüyor kardeş! Şu dünyada çeşit çeşit insana rastlarsın; ama midesi olmayana rastlayamazsın! İnsanın midesi doldu mu, ruhu da canlanır! Her şeyin başı midedir...”

Sustu. Sonra, “Eh, kardeşçik...” diye sözlerini sürdürdü. “Şimdi şu deniz bin ruble fırlatıverseydi bana! Hey anam be! Hemen bir meyhane açardım. Seni yanıma yamak alır, kendime de tezgâhın arkasında bir döşek serdirip bir şarap fıçısını hortumla ağzıma bağlatırdım. Canım biraz neşelenmek istedi miydi, ‘Hey Maksim!’ diye bağırırdım, ‘Aç şu musluğu.’ Lık-lık-lık... İç babam içerdim... Oğlum Yemelyan, yutkun bakalım... Ne hoş olurdu be! Köylü milletine, o toprak sahiplerine de bilirdim yapacağımı... Soyup soğana çevirir, derilerini yüzer yüzer de içine saman teperdim!.. ‘Yemelyan Pavlıç! Veresiye bir kadehçik içsem!..’ ‘Ha?.. Ne dedin?.. Veresiye mi?.. Veresiyemiz yok arkadaş!..’ ‘Yemelyan Pavlıç!.. Acı bana!..’ ‘Peki, önce biraz terle de bir düşüneyim; sonra bir kadehçik veririm belki...’ Hah! Hah! Hah! Bilirdim o şeytanlara yapacağımı...”

“Bu kadar acımasız olmanın sebebi ne? Görmüyor musun, köylü de aç!..”

“Ne? Köylü de aç öyle mi? Peki, ben aç değil miyim? Ha?.. Kardeşçik... doğdum doğalı açım ben... Hem de hiçbir yasa maddesi söz etmez bundan... Ya!.. Köylü açmış... Niçin? Kıtlıktan mı? Kıtlık onun kendi kafasında!.. Tarladaki kıtlık sonra gelir, anladın mı?.. Niçin yabancı ülkelerde kıtlık olmuyor? Çünkü oradaki insanların kafası ense kaşımak değil, düşünmek için yaratılmış!.. Ya... Kardeşçik... Oradaki insanlar istediler mi bugünün yağmurunu yarına ertelerler. Güneş yakıcı olmaya başladı mı onu da bir bulutla örtüverirler. Ya biz? Biz ne yapıyoruz? Hiç!.. Neyse, canı cehenneme!.. Şimdi bin rublem olsa da bir meyhane açsaydım, gerisi vız gelirdi.”

Sustu, elini alışkanlıkla yine tütün kesesine attı. Çıkardı, evirip çevirdi, baktı... baktı... öfkeyle tükürdü ve denize fırlattı onu.

Dalgalar bu kirli armağanı önce bir parça açığa sürüklediler, fakat az sonra gerisingeri getirip kıyıya bıraktılar.

“Demek almıyorsunuz ha? Şimdi görürüz!..”

Yemelyan ıslak keseyi yerden aldı; içine bir taş koydu; kolunu hızla sallayarak denizin uzaklarına fırlattı.

Güldüm.

“Hey!.. Niçin dişlerini gösteriyorsun?.. Ne insanlar be!.. Kitap okuyor, hatta onları yanında taşıyor, ama bir insanı anlayamıyor! Dört gözlü hayalet!..”

Banaydı bu söz. Yemelyan’ın adamakıllı kızgın olduğunu anladım. Çünkü ancak herkese ve her şeye karşı nefretle dolu olduğu zamanlar gözlüklerime dil uzatırdı. Yoksa, elimde olmaksızın taşıdığım bu süs, onun gözünde özel bir saygı kazandırmıştı bana. Tanıştığımız ilk günlerde, hatta bir Romanya gemisine birlikte kömür yüklerken, ikimiz de şeytan gibi kapkara kesildiğimiz, ikimiz de paçavralar ve yara bere içinde olduğumuz sırada da, bana hep “siz” demekten kendini alamamış, hep saygılı bir tavırla konuşmuştu.

Özür diledim ve onu bir parça olsun yatıştırabilmek için yabancı ülkelerden söz açtım. Az önce yağmur ve güneş için söylediği şeylerin gerçeklere dayanmadığını, bunların düş ürünü şeyler olduğunu anlatmaya koyuldum.

Yemelyan arada bir, “Bak hele!.. Vay canına!.. Demek öyle!..” diye söylenip duruyordu ya, onun şu sırada ne yabancı ülkelere ne de orada yaşayan insanlara aldırış ettiğini seziyordum. Bu konu kendisini her zaman ilgilendirdiği halde, o sırada beni hemen hemen hiç dinlemiyor; gözlerini kısmış, uzaklara bakıyordu.

Bir ara eliyle belirsiz bir hareket yaparak, “Varsın öyle olsun,” dedi. “Ben senden şunu öğrenmek istiyorum: Şimdi paralı bir adam çıksa karşımıza, –yüzüme yandan bir göz attı, sözcüklerin üstüne basa basa tekrarladı– hem çok paralı bir adam; şu dünyada biraz da insanca yaşamak için eşekler cennetine gönderir miydin onu?”

“Kuşkusuz ki, hayır!” diye karşılık verdim. “Hiçkimse mutluluğunu bir başkasının hayatıyla satın alma hakkına sahip değildir.”

“Ya!.. Öyle mi dersin... Bunlar kitap laflarıdır oğlum; kitaplarda yazar. Bu saçmaları ilk olarak yumurtlayan efendi, başı darda kalsa, gözünü kırpmadan canını alırdı bir başkasının. Hiç kuşkum yok bundan. Hak! Senin hak dediğin şey budur işte!..”

Yemelyan’ın iri yumruğu burnumun dibinde bitiverdi.

“Herkes şu ya da bu biçimde işte bu hakka dayanarak işini yoluna koyar! Anladın mı?”

Gözlerini kıstı; rengi atmış kaşlarını çatarak sustu.

Ben de susuyordum. Kızdığı zaman ona karşı çıkmakla bir şey elde edilemeyeceğini öğrenmiştim artık.

Dalgaların getirip ayaklarının dibine bıraktığı bir ağaç parçasını denize fırlatarak içini çekti:

“Şimdi bir parça tütün olsaydı...”

Baktım; sağımızda, bozkırda iki çoban oturuyor. Yemelyan, “Merhaba delikanlılar!” diye seslendi. Bir parça tütününüz yok mu?”

Çobanlardan biri arkadaşına döndü; çiğnediği ot parçasını tükürerek, “İşittin mi Mihail, tütün istiyorlar,” dedi.

Mihail bizimle konuşmadan önce izin almak istermiş gibi gökyüzüne baktı, sonra bize dönerek, “Merhaba!” dedi. “Nereye gidiyorsunuz?”

“Oçakov’a. Tuzlaya.”

“Vay canına!”

Adamların yanında bir yere oturarak sustuk.

“Hey Nikita! Şu heybeni toparla da kargalar gagalamasın...”

Nikita bıyık altından gülerek heybesini toparladı. Yemelyan dişlerini gıcırdattı. Mihail, “Demek tütün istiyorsunuz?” diye sordu.

Ben, “Çoktandır içmedik,” dedim.

“Ne yapalım, içseydiniz!..”

Yemelyan gözlerini belerterek, “Hey, Ukraynalı şeytan!” diye kükredi. “Eğleniyor musun bizimle? Piç! Bozkırda dolaşmaktan insanlığı da mı yitirdin yoksa? Tepene yumruğu indirdim mi gık demeden geberirsin.”

Çobanlar sıçrayıp kalktılar. Ellerinde uzun sopaları, yan yana durdular.

“Hey, ahbaplar, canınız dayak istiyor galiba!.. Haydi, yaklaşın da görelim...”

Ukraynalı şeytanların canı dövüşmek istiyordu. Besbelliydi bu. Sıkılmış yumruklarına, çakmak çakmak parlayan gözlerine bakılırsa Yemelyan da kavgadan kaçıcı değildi. Benimse hiç niyetim yoktu böyle bir çatışmaya. Tarafları uzlaştırmaya çalışarak, “Kardeşler, durun!” dedim. “Arkadaş sinirlendi, hepsi bu. Siz de eğer verebilirseniz bir parça tütün verin, yolumuza gidelim.”

Çobanlar birbirlerine bakıp gülüştüler.

“Şunu daha önce söyleseydiniz ya!”

Mihail, elini yeleğinin cebine soktu, kocaman bir tütün kesesi çıkarıp bana uzattı.

“İstediğin kadar al!”

Nikita da heybesinden büyük bir ekmek parçasıyla bolca tuzlanmış bir yağ topağı çıkarıp uzattı. Aldım. Mihail güldü; biraz daha tütün verdi.

Nikita, “Sağlıcakla kalın!” dedi. Teşekkür ettim.

Yemelyan öfkeyle toprağa çöktü; adamların duyabilecekleri bir sesle, “Domuz oğlu domuzlar!” diye homurdandı. Ukraynalı çobanlar salına salına, arada bir bize göz atarak bozkırın derinliklerine doğru çekip gittiler. Ben de Yemelyan’ın yanı başına çöktüm, onlara artık aldırmadan, büyük bir iştahla ekmekle yağı yemeye koyulduk. Yemelyan ağzını şiddetle şapırdatıyor, burnundan hızlı hızlı soluk alıyor ve nedense gözlerini benden kaçırmaya çalışıyordu.

Akşam olmak üzereydi. Denizin enginliklerinde bir karanlık belirdi; az sonra dalgalar bulanık, koyu mavi bir renge büründüler. Altınımsı bir kızıllıkla çevrelenmiş sarı ve leylak renkli akşam bulutları ufka dizildiler. Gitgide koyulaşan karanlık, bozkıra doğru kaydı. Ötede, bozkırın en uzak noktasında, batan günün ışınları erguvan renkli kocaman bir yelpaze gibi açılarak toprağı ve gökyüzünü yumuşak, tatlı bir aydınlıkla ısıttı. Dalgalar uyumlu bir hışırtıyla kıyıya çarpıyordu. Kıyıda pembemsi, enginlerde koyu mavi bir renge bürünen deniz, şaşılacak kadar güzel ve görkemliydi.

Yemelyan, “Şimdi tütünümüzü içelim işte!” dedi. “Şeytan götürsün sizi, Ukraynalılar!” Ve Ukraynalı çobanları kafasından büsbütün silmenin ferahlığıyla derin bir soluk alarak, “Daha gidelim mi, yoksa burada mı geceleyelim?” diye sordu.

Yürümeye üşeniyordum.

“Burada geceleyelim!” dedim.

“İyi ya...”

Toprağa sırtüstü uzandı, gözlerini gökyüzüne dikti.

Arada bir tükürerek sigarasını tüttürüyor, bense akşamın güzelliğini içime sindire sindire çevreme bakıyordum. Dalgaların tekdüze ezgisi, hışırdayarak bozkıra yayılıyordu.

Yemelyan ansızın, “Paralı bir adamı zokalamak hiç de yabana atılacak şey değil!” dedi.” Hele işi iyi ayarlarsan...”

“Boş lafı bırak!” diye karşılık verdim.

“Boş laf mı? Ne boş lafı? Kırk yedi yaşındayım ve yirmi yıldır bu işe yoruyorum kafamı. Benim hayatım hayat mıdır? Bir köpek hayatı! Hatta ondan da kötü!.. Onun bir kulübesi, kemirecek bir parça kemiği vardır hiç değilse!.. Ben bir insan mıyım? Hayır kardeş, değilim. Bir solucandan, yabanıl bir hayvandan daha kötüyüm. Beni kim anlayabilir? Hiç kimse! Peki... Eğer insanların rahat bir hayat yaşayabileceklerini biliyorsam, niçin ben de öyle yaşamayayım? Ha? Hayat sadece o iblisler için midir?”

Ansızın yüzüme baktı; çabuk çabuk, “Biliyor musun,” dedi. “Bir gün az kalsın oluyordu bu iş... Ama Lanet olsun! Bir budalaydım, aptalın tekiyim!.. Acıyacağım tuttu! İster misin anlatayım sana bu hikâyeyi?”

Tabii üsteletmedim. Yemelyan bir sigara daha sararak başladı:

“Kardeşçik, Poltava’da oldu bu iş... Sekiz yıl önce. Bir kereste tüccarının yanında çalışıyordum. İşe gireli bir yıl olmuştu; durumum da kötü sayılmazdı. Ansızın kendimi içkiye kaptırıp patronun altmış rublesini bu işe yatırdım. Üç ay hapse attılar beni. Çıktığımda ne yapacağımı şaşırıp kaldım. Nereye gidersin? Ne üstte var ne başta? On param yok. Kentte tanıyorlar; kimse iş vermez. Karanlık işler çevirmekle ün yapmış bir adamdan söz edildiğini işitmiştim. Bir meyhane işletiyor, kentin serserilerine yataklık ediyordu. Gidip onu buldum. İyi yürekli, son derece akıllı ve dürüst bir delikanlı çıktı karşıma. Büyük bir kitaplığı vardı: Çok okuyan, hayatın bütün cilvelerini bilen bir kimseydi.

‘Pavel Petroviç, yardım edin bana!’ dedim.

‘Tabii,’ diye karşılık verdi. ‘Görevimiz. Aynı hamurdan yoğrulmuş insanlar birbirlerine yardım etmelidir. Burasını evin belle. Yaşa, ye, iç, dünyada olup bitenleri gözetle!’

Kardeşçik, çok akıllı bir adamdı bu Pavel Petroviç! Kendisine büyük saygım vardı. O da çok severdi beni. Kimi zaman bütün bir gün tezgâhın arkasında oturur, Fransız haydutlarının serüvenlerini anlatan kitaplar okurdu yüksek sesle. Zaten bütün kitapları haydutluk, soygunculuk, adam öldürme işleri üzerine dönerdi. Hayran kalırdım bu Fransızlara. Hikâyelerini dinlerken kendimden geçerdim... Olağanüstü çocuklardı bunlar; olağanüstü işler çevirirlerdi. Kafa ve kol işiydi yaptıkları. Ah, ne yiğit adamlardı be! Fakat bir yerde mutlaka çuvallar, kitabın sonunda birdenbire adaletin pençesine düşüverirlerdi. Her şey tuzla buz olurdu...

Pavel Petroviç’in hikâyelerini dinleyerek iki ay geçirdim orada. Meyhaneye karanlık delikanlılar girip çıkar, birtakım parlak şeyler, saatçikler, bilezikler, buna benzer incik boncuk getirirlerdi. Yaptıkları işin kendilerine bir hayrı dokunmadığını görüyordum. Pavel Petroviç getirilen eşyaları yarı fiyatına satın alırdı. Bu konuda hiç hile hurda yapmaz, parayı tıkır tıkır sayardı. Sonra bir şenliktir başlar; içki ısmarlamaydı, bağırıp çağırmaydı derken, soygunu yapan delikanlının cebinde metelik kalmazdı. Ufak işlerdi bunlar kardeşçik! Kâh biri, kâh öteki, adaletin pençesine düşerdi. Hem de ne için? Yüz ruble çalınmış da, ondan! Yüz ruble! Bir insanın hayatı yüz rubleden fazla etmez mi acaba? Sersemler!

Bir gün Pavel Petroviç’e, ‘Bütün bunlar çok ahmakça şeyler,’ dedim. ‘İnsan bu gibi işler için parmağını bile kıpırdatmamalı.’

Bana, ‘Hımm!..’ diye karşılık verdi. ‘Şimdi bunu nasıl anlatmalı sana? İnsanların kendilerine saygısı yok; işte meselenin düğüm noktası burada! Kendi değerini bilen bir adam yirmi kopek uğruna bir kilit kırarak elini kirletir mi? Asla! Beni ele alalım: Şimdi ben, Avrupa kültürü almış bir insan olarak yüz rubleye satar mıyım kendimi?’

Ve kendi değerini bilen bir insanın nasıl davranması gerektiği konusunda bana çeşitli örnekler verdi. Böylece uzun süre konuştuktan sonra, ‘Pavel Petroviç,’ dedim. ‘Çoktandır şansımı denemek istiyorum ben de. Bu düşünce aklımdan çıkmıyor. Görmüş geçirmiş bir insan olarak bu konuda benden öğütlerinizi esirgemeyin.’

‘Hımmm!.. Niye esirgeyeyim?’ diye karşılık verdi bana. ‘Fakat bir işadamı olarak kârını ve zararını kendine göre hesaplaman gerektiğini de unutma! Neyse... Obaimov’u tanırsın. Kereste deposundan Vorskla yoluyla hep tek başına döner. Bildiğin gibi, paracıkları da hep üstündedir. Kâhyadan haftalık geliri almıştır çünkü. Günde üç yüz rublelik, hatta daha çok satış yaptıklarına göre, gerisini sen hesapla! Ne dersin bu işe?’

Düşünceye daldım. Obaimov eski patronumdu. Bir taşla iki kuş vurmuş olacaktım. Hem bana yaptıklarını ödetecek, hem de iyi bir vurgun vuracaktım.

‘İyice bir düşüneyim,’ dedim.

Pavel Petroviç, ‘Zaten başka türlü olmaz,’ diye karşılık verdi.”

Yemelyan sustu; sigarasını ağır ağır parmakları arasında döndürdü. Güneşin son ışınları da hemen hemen sönmüştü. Sadece küçük, pembe bir ışık demeti, gittikçe kararan gökyüzüne tiftik tiftik yayılan yumuşak bir bulutun ucunu süslüyordu. Bozkır kederli, derin bir sessizliğe gömülmüştü. Dalgaların kesiksiz, tekdüze şıpırtısı, bu kederli sessizliği daha da belirginleştiriyordu. Denizin üstünde birbiri ardınca yıldızlar parlamaya başladı. Bunlar o kadar parlak, o kadar ışıl ışıldılar ki, güneyin kadife gibi göğünü süslesinler diye daha dün yapılmışlardı sanki.

“İşte kardeşçik... Bu işi kafamda iyice tasarlayıp aynı gece Vorskla yolu kıyısındaki çalılıklarda pusuya yattım. Kalın bir demir çubuk vardı elimde. Aklımda yanlış kalmadıysa, ekim sonlarında oluyordu bu iş. Gece, bir insanın kalbi kadar karanlıktı... Pusuya yatmak için daha elverişli bir yer bulamazdım.

Hemen ileride, nehrin üzerinde bir köprü vardı. Ucundaki tahtalardan birkaç tanesi eksik olduğu için yayan geçmek zorundaydı buradan. Öylece sinmiş, bekliyordum. İçim o kadar kötülükle doluydu ki, bir değil bin tüccar gelse temizlerdim! Kafamda en ufak bir pürüz yoktu. Bir vuruş, tamam!.. Ya!.. Her şey bu kadar basitti işte! Bütün sinirlerim yay gibi gerilmiş bekliyordum. Tek bir vuruş! Paralar cebe! Evet! Tek bir vuruş! Bundan daha kolay bir şey olamazdı.

Sen, insan istediği şeyi yapabilir, diye düşünüyorsundur belki? Yok kardeşçik, yok! Yarın ne yapacağını söyle bakayım? Saçma! Hangi yöne gideceğini bile söyleyemezsin. Ben orada pusuya yatmış, kereste tüccarının geçmesini bekliyordum. Ama evdeki hesap çarşıya uymadı. Öyle bir işle karşılaştım ki, dünyada aklına gelmez.

Baktım, kent yönünden bir gelen var. Elinde bastona benzer bir şey, sarhoş gibi sendeleye sendeleye ilerliyor. Bir yandan da birbirini tutmaz bir şeyler mırıldanıp hıçkırıyor. Biraz daha yaklaşınca ne göreyim: Bir kadın! Evet, bir kadındı bu! Hey gidi kör şeytan!.. ‘Az daha yaklaş da boynunu bir okşayıvereyim!’ diye düşünürken, o dosdoğru köprüye yürüyüp birdenbire, ‘Dostum niçin, niçin?’ diye haykırmasın mı!..

Kardeş, öyle bir haykırıştı ki bu, içim parçalandı. Hay aksi! Ne iştir!.. Kadın tam benim bulunduğum yere doğru geliyordu. Toprağa sımsıkı abanmış, tir tir titriyordum. Az önceki kararlı adam ben değildim sanki. Yaklaştı... yaklaştı... Neredeyse ayağı bana takılacak. Yine birdenbire, yürek paralayıcı bir sesle, ‘Niçin? Niçin?’ diye haykırdı ve ansızın oracığa, hemen yanı başıma yuvarlandı.

Öylesine hıçkırıyordu ki kardeş, anlatamam. Onu dinlerken içim paralanıyor, fakat soluk bile almadan öylece yatıyordum. Hıçkırıklar dinmek bilmiyordu, içimi bir keder kapladı. ‘Kalk, kaç buradan,’ diye düşündüm. Tam o sırada ay bulutların arasından çıktı. O kadar parlaktı ki, ortalık gün gibi aydınlandı. Dirseklerimin üzerinde doğrulup ona bir göz attım. İşte o zaman, kafamdaki bütün tasarılar uçup gitti; yüreğim duracakmış gibi oldu... Minnacık bir genç kızdı bu, kardeşçik. Çocuk denecek kadar küçük bir şeydi. Şakaklarında buklecikleri, akça pakça bir çocuk. İri iri açılmış gözlerinden kocaman yaşlar yuvarlanıyor... Omuzcukları titriyor, titriyor...

İçim cız etti kardeşçik. Yüreğimi bir ateş dağladı sanki. ‘Öhö! Öhö! Öhö!’ diye öksürdüm.

Kızcağız, ‘Kim o? Kim o? Kim var orada!’ diye bağırdı.

Korkmuştu besbelli... Hemen ayağa kalkıp, ‘Benim,’ dedim.

‘Siz kimsiniz?’

Gözleri korkudan bir kat daha büyümüştü. İncecik bedeni rüzgâra tutulmuş küçük bir yaprak gibi tir tir titriyordu. Ya!.. İşte böyle!.. ‘Kimsiniz?’ diye sordu bana...”

Yemelyan güldü.

“‘Kim miyim? İlkin, benden korkmayın küçükhanım. Size bir kötülüğüm dokunmaz. Ben baldırı çıplaklar takımından biriyim. Anlarsınız ya...’

Sonra da bir yalan uydurdum tabii. Orada adam öldürmek için pusuya yattığımı söyleyecek değildim ya!..

‘Benim için hepsi bir,’ diye hıçkırdı. ‘Ben kendimi nehre atmaya geldim.’

Kardeş; öyle bir sesle söyledi ki bunu, yüreğim titredi. Dediğini yapacağı besbelliydi. Çok kötü bir durumda kalmıştım. Onun için ne yapabilirdim acaba?”

Yemelyan ellerini kederle iki yana açtı; pırıl pırıl bir gülümsemeyle yüzüme baktı.

“Ansızın konuşmaya başladım kardeşçik. Neler söylediğimi bilmiyorum. Fakat sözlerimi dinlerken kendim de heyecanlanıyordum. Anlatmak istediğim, onun o kadar genç ve güzel oluşuydu. Gerçekten de güzeldi, kardeşçik, çok güzeldi! Eh, neyse!.. Adı Liza’ydı. Ne söylediğimi bilmeden konuşup duruyordum. Konuşan kalbimdi. O, gözlerini açmış, beni şaşkın şaşkın dinlerken, ansızın gülümseyiverdi!..”

Yemelyan, yüreği dağlanmışçasına bozkırı çınlatan bir sesle haykırdı. Gözlerinde yaşlar tanelenmiş, yumruklarını havaya kaldırmıştı.

“O gülümseyince içim eridi sanki. Önünde diz çöktüm, ‘Küçükhanım! Küçükhanım!’ dedim.

Başkaca bir söz çıkmadı ağzımdan. O, kardeşçik, başımı ellerinin arasına aldı, yüzüme bakarak tıpkı bir resim gibi gülümsedi. Dudakları kımıldıyor, bir şeyler söylemek istiyordu. Sonunda gücünü toplayarak, ‘Sevgili dostum, siz de benim gibi mutsuzsunuz değil mi?’ dedi. ‘Öyle değil mi? Ha? Söyleyin, iyi dost!’

İşte böyle dedi. Ve kardeşçik, beni alnımdan, tam şuracıktan öptü! Anlıyor musun? Hey Tanrım! Öptü beni!.. Dostum! Kırk yedi yıllık hayatımda bundan daha güzel bir şey olmadı! Ya? İşte böyle! Oysa ben hangi niyetle gitmiştim oraya? Eh, hayat!..”

Başını ellerinin arasına alarak sustu.

Bu tuhaf hikâye çok etkilemişti beni. Derin uykuya dalmış bir insan gibi geniş göğsü düzenle inip kalkan denize bakarak susuyordum.

“Sonra kalkıp, ‘Beni eve kadar götürün,’ dedi.

Yan yana yürümeye başladık. Sanki bulutların üstünde yürüyordum. O da yanı başımda hikâyesini anlatıyordu bana. Zengin bir ailenin tek kızıymış. Şımarık büyütülmüş, anlarsın ya? Ders versin diye bir öğrenci tutmuşlar. Çocuklar birbirlerine âşık olmuş. Sonra oğlan gitmiş; kız da onu beklemeye başlamış. Anlaşmaları böyleymiş. Okulu bitirdikten sonra evleneceklermiş. Fakat gidiş o gidiş; oğlan dönmemiş bir daha. Kıza da, ‘Sen bana yaramazsın,’ diye bir mektup göndermiş. Kızın onuru kırılmış tabii. Kendini öldürmeye karar vermiş.

Hikâyesi buydu işte. Böylece evlerinin önüne kadar geldik. Bana, ‘Dostum, elveda!’ dedi. ‘Yarın gideceğim buradan. Paraya gereksiniminiz var mı? Ha? Çekinmeyin, söyleyin.’

‘Hayır küçükhanım,’ dedim. ‘Hayır... Teşekkür ederim.’

O durmadan, ‘Ne olur çekinmeyin, söyleyin!’ diye ısrar ediyor; bense, ‘Hayır, gereksinimim yok küçükhanım,’ diyordum.

Kardeş, dünya gözümde değildi o sırada; vedalaşıp ayrılırken tatlı bir sesle, ‘Seni hiçbir zaman unutmayacağım...’ dedi. ‘Ne kadar tanımıyorsam da... umurumda değil!’”

Yemelyan içini çekerek bir sigara daha sardı.

“Gitti. Ben kapılarının önündeki bir sekiye oturdum. İçim hüzün doluydu. Gece bekçisi gelip, ‘Ne arıyorsun burada?’ dedi. ‘Bir şey yürütmek niyetindesin değil mi?’

Bu sözler yüreğime ok gibi değdi. Suratının ortası budur deyip bir yumruk yapıştırdım bekçiye! Bağırmalar, düdükler... Haydi bakalım karakola! İyi ya, gideriz... Umurumdaydı sanki!.. Yolda bekçiye bir yumruk daha indirdim. Gece nezarette kaldım. Sabahleyin salıverdiler. Doğru Pavel Petroviç’in yanına gittim.

Gülerek, ‘Nerelerde sürttün?’ dedi.

Baktım, dünkü adamdı. Fakat yine de yeni bir şey görür gibiydim onda. O güne kadar fark etmediğim bir şey. Olup biteni bir bir anlattım. Beni asık bir yüzle dinledi, sonra, ‘Yemelyan Pavlıç! Siz bir budala ve bir hayvansınız!’ dedi. ‘Defolup gitmek lütfunda bulununuz!’

Ne olmuş? Adam haklı değil miydi sanki? Çıkıp gittim. Ya! Başımdan işte böyle bir olay geçmişti kardeşçik!”

Sustu; ellerini ensesinde kenetleyip uzandı, gökyüzünü seyretmeye koyuldu. Gök kadife gibi, yıldızlar cıvıl cıvıldı. Dört bir yanımız derin bir sessizliğe gömülmüştü. Dalgaların hışırtısı şimdi daha hafiflemiş, daha yumuşamıştı. Uykulu, ölgün bir iç çekiş gibi geliyordu kulaklarımıza.

1893

ÇELKAŞ

Limandan yükselen toz bulutu güneyin mavi göğünü karartmıştı. Güneşin kızgın ışınları, yeşilimsi denize ince, boz renkli bir tül perde arkasından geliyor gibiydi. Deniz de bulanık bir renk almıştı. Kürek vuruşları, vapur çarkları, sağa sola hareket eden Türk filikalarıyla öteki mavnaların keskin omurgaları, su yüzeyinde derin yarıklar açıyordu. Granit yığınlarını andıran dalgalar, üzerlerinde taşıdıkları muazzam ağırlığın altında ezilmişçesine inliyor, köpüre köpüre kabararak kıyıyı ve mavnaların bordasını dövüyorlardı. Denizin üstünde binbir türlü pislik yüzüyordu.

Zincir şıkırtıları, birbirine çarpan yük vagonlarının çıkardığı gümbürtü, kaldırımın üzerine atılan demir tabakalarının madenî haykırışı, yük arabalarının zangırtısı; kimi zaman tiz bir çığlığı, kimi zaman böğürtüyü andıran vapur düdükleri; hamalların, tayfaların, gümrükçülerin bağırışları; bütün bu sesler tek bir ezgi, –bir iş günü ezgisi– olarak birleşiyor, kabarıp yükseliyor, limanla gökyüzü arasında bir yerde asılıp kalıyordu.

Ticaret Tanrısı Mercurius’un şerefineydi bütün bu uğultu.

Fakat gemilerden, granit ve demir yığınlarından yükselen sağırlaştırıcı gürültünün arasında insan sesleri güçlükle işitiliyor, cılız ve gülünç kalıyordu. İnsanların kendileri de gülünç ve zavallıydılar. Limandaki gürültünün asıl yaratıcıları onlardı. Ama çevrelerindeki demir yığınlarıyla, üst üste istif edilmiş yük sandıklarıyla, gümbür gümbür öten vagonlarla, yani kendi yarattıkları şeylerle karşılaştırıldıklarında; sırtlarındaki yükün ağırlığı altında iki büklüm, kan ter içinde sağa sola koşup duran bu varlıklar pek gülünç kalıyorlardı. Kendi ürünlerinin tutsağı olmuş, kişiliklerini yitirmişlerdi.

Yüzleri gözleri kapkara, toz toprak içinde adamlar, iskeleye yanaşmış kocaman iki geminin ambarına yük taşıyorlardı. Motorları har har çalışan, düdükleri öten, pervaneleriyle suyu köpürten gemiler, hamalların durumuna gülüyor gibiydiler. Midelerine bir lokma ekmek sokabilmek için mavnaların demirden karınlarını binlerce kilo tahılla dolduran hamal dizileri, insanın içinde hem gülmek, hem ağlamak duygusu uyandırıyordu. Sıcaktan, gürültüden ve yorgunluktan bunalmış, sırtlarındaki paçavraları sürükleyerek sağa sola koşuşan insancıklarla; kocaman gövdeleri güneş altında parıl parıl parlayan makineler arasındaki ayrım korkunçtu. Oysa bu makineleri insanlar yaratmıştı. Üstelik onları harekete geçiren şey de, motordan önce yine insan gücüydü.

Gürültü, insanın kulaklarını sağır ediyor; toz, burun deliklerini, gözleri dolduruyor; sıcak, yakıp kavuruyordu. Her yanı öyle bir gerginlik kaplamıştı ki, sanki ansızın bir patlama olacak, hava temizlenecek, rahat soluk alınabilecek, gürültü dinecek, insanı umutsuz bir öfkeyle dolduran bu sinir bozucu kargaşalık yok olup her yerde sessizlik, rahatlık, güzellik egemen olacaktı.

Saat on ikiyi vurdu. Son vuruşun titreşimleri de havada yitince, gürültü biraz hafifledi; az sonra da boğuk bir homurtuya dönüştü, insan sesleriyle denizin şıpırtısı işitilmeye başlamıştı artık. Öğle paydosuydu.

I

Çalışmayı bırakan hamallar, gürültücü kümeler halinde sağa sola dağıldılar. Satıcı kadınlardan aldıkları öteberiyi yemek için gölgeli köşelere çekildiler. Grişka Çelkaş göründü bu sırada. Limanda tanımayan yoktu bu eski kurdu. Azılı bir ayyaş, becerikli, gözüpek bir hırsız olduğu herkesçe bilinirdi. Kaba kadifeden pantolonu adamakıllı aşınmıştı. Yalınayak ve şapkasızdı. Sırtındaki yırtık pırtık basma mintan, sivri, fırlak kemikleriyle, tunçlaşmış derisini açıkta bırakıyordu. Yer yer ağarmış saçlarının dağınıklığından, yabanıl bir hayvanınkini andıran sivri suratındaki bozuk anlatımdan, az önce uyandığı anlaşılıyordu. Kır düşmüş bıyıklarında bir saman çöpü sallanıyordu. Bir başka saman çöpü de sol yanağının tüyleri arasındaydı. Az önce kopardığı küçük bir ıhlamur dalını iliştirmişti kulağının arkasına. Bu uzun boylu, fırlak kemikli adam, sırtını hafifçe eğmiş, limanın taşları üzerinde ağır ağır yürüyor; sivri, gaga burnunu sağa sola çevirerek kül rengi gözlerinin soğuk bakışlarıyla hamalları süzüyordu. Arkasına bağladığı ellerinin uzun, eğri büğrü parmaklarını sinirli sinirli ovuşturuyor; burma bıyıkları bir kedininkiler gibi kıpırdıyordu. Burada, kendisi gibi yüzlerce serseri arasında da, bir şahini andıran yırtıcı görünüşüyle hemen göze çarpıyordu. Av arayan yırtıcı bir kuş gökyüzünde nasıl usul usul süzülürse tıpkı onun gibi, rahat, sakin bir tavırla yürüyor; fakat içinde ne hinlikler kaynadığı ilk bakışta belli oluyordu.

Kömür sepetlerinin gölgesine oturmuş yemek yiyen bir hamal grubunun yanından geçerken; ablak suratındaki kırmızı lekelerden, boynundaki tırnak izlerinden, az önce dayak yediği anlaşılan tıknaz bir delikanlı kalktı; Çelkaş’ın yanı sıra yürümeye başlayarak hafif bir sesle, “İki sandık kumaş kaybolmuş... Gümrük koruma memurları arıyorlar,” dedi.

Çelkaş delikanlıyı kaygısız bir bakışla süzerek, “Eee?” diye sordu.

“Eeesi, meesi yok. Arıyorlar işte. Gerisine aklım ermez.”

“Kendilerine bir yardımım dokunur, diye, beni mi arıyorlar yoksa?”

Çelkaş bunu söyleyerek eşya ambarına doğru baktı, alaylı alaylı gülümsedi. Delikanlı, “Ne halin varsa gör!” deyip döndü.

“Hey, dur hele! Seni kim ıslattı böyle? Fena pataklamışlar ulan... Mişka’yı gördün mü buralarda?”

Delikanlı, “Çoktandır görmedim!” diye bağırarak arkadaşlarının yanına döndü.

Çelkaş herkesle laflayarak biraz daha yürüdü. Fakat her zamanki neşeli, hazırcevaplığı yoktu bugün. Canının sıkkın olduğu anlaşılıyordu. Sorulanlara kısa, kestirme karşılıklar verip geçiyordu.

Koyu yeşil üniforması toz toprak içinde bir gümrük koruma memuru, ansızın bir eşya dengi arkasından çıktı, kasılarak Çelkaş’ın yolunu kesti. Bir eli kılıcının kabzasındaydı. Öteki eliyle serserinin yakasını tutmaya çalışarak, “Dur! Nereye gidiyorsun?” diye sordu.

Çelkaş bir adım geriledi, gümrük memuruna bakıp soğuk soğuk gülümsedi.

Serseriyi korkutmak isteyen memurun hileci, kırmızı suratı büsbütün kızardı; yusyuvarlak oldu. Kaşlarını çatıyor, gözlerini fal taşı gibi açıyor, büsbütün gülünçleşiyordu.

Sonra kızgın bir sesle, “Sana bir daha limana girme, yoksa kırarız kemiklerini demedik mi?” diye bağırdı. “Hangi cesaretle geliyorsun?”

Çelkaş istifini bozmadan, “Merhaba Semyoniç! Çoktandır görüşmedik,” diyerek elini memura uzattı.

“Keşke bir daha hiç görüşmesek! Çek arabanı!..”

Fakat Semyoniç de elini uzatmıştı.

Çelkaş kerpeten gibi parmaklarının arasına aldığı bu eli bırakmadan, ahbapça sallayarak, “Ne diyecektim...” diye mırıldandı. “Mişka’yı gördün mü, Mişka’yı?”

“Mişka da kim? Mişka’dan filan haberim yok benim! Çek arabanı hemşerim! Ambarcı görürse fena olur...”

Çelkaş kendi bildiğini okuyordu:

“Canım, hani şu geçen sefer Kostroma’da birlikte çalıştığım kızıl saçlı herif.”

“Birlikte hırsızlık yaptığımız desene! Senin o Mişka’n hastanede yatıyor şimdi. Ayağına demir çubuk düşmüş. İyilikle söylüyorum, çek arabanı, yoksa fena olacak!..”

“Hele hele! Bir de Mişka’yı tanımadığını söylüyordun, bal gibi tanıyormuşsun işte! Bugün niye bu kadar öfkelisin Semyoniç?”

“Benimle çene yarıştıracağına voltanı alsan daha iyi olur!..”

Memur öfkelenmeye, sağa sola bakınmaya başladı. Bir yandan da elini Çelkaş’ın çelik gibi pençesinden kurtarmaya çabalıyordu. Çelkaş gür kaşlarının altından sakin sakin bakıyor, adamın elini bırakmadan konuşmasını sürdürüyordu:

“Acele işe şeytan karışır. Biraz daha hoşbeş edelim de, sonra nasıl olsa gideceğim. Ee, ne var ne yok?.. Karın nasıl? Çocuklar ne âlemde? –Dişlerini göstererek sırıttı.– Bir boş zaman olsa da ziyaretinize gelsem diyorum ama nerde... Kafayı çekmekten zaman mı kalıyor?”

“Hadi, hadi, bırak zırvayı! Şakanın sırası mı şimdi şeytan herif! Bana bak, ben... Hey, yoksa evlerde, sokaklarda mı soygunculuğa başlıyorsun artık?”

“Niye? Buradaki mallar sana da bana da ömrümüzün sonuna kadar yeter... Yeter de artar bile! İşittin mi, iki sandık kumaş yürütmüşler yine!.. Bana bak Semyoniç, ayağını denk al! Yakalanayım deme!..”

Gümrük koruma memuru öfkeden kıpkırmızı kesildi. Titredi, ağzı köpürdü, bir şeyler söylemek istedi. Çelkaş adamın elini bıraktı. İstifini bozmadan, uzun adımlarla, gerisingeri liman kapısına doğru yürümeye başladı. Memur da sövüp sayarak onun arkasından gidiyordu.

Çelkaş’ın keyfi yerine gelmişti. Elleri pantolonunun ceplerinde, hafif bir ıslık tutturmuş, sağa sola laf atarak usul usul yürüyordu. Hamallar da onun şakalarına aynı biçimde karşılık veriyorlardı. Yemeklerini yiyip bitirmişler, sırtüstü yatmış dinleniyorlardı şimdi. İçlerinden biri, “Hey, Grişa!” diye bağırdı. “Bakıyorum hükümetin güvenliği altındasın!”

Çelkaş, “Ayaklarım çıplak da, Semyoniç çöp batmasın diye ardım sıra geliyor!” dedi.

Liman kapısına vardılar. İki asker Çelkaş’ın üstünü başını yoklayıp serseriyi yavaşça sokağa ittiler.

Çelkaş sokağı geçti, meyhanenin önündeki sekiye oturdu. Yüklü arabalar liman kapısından gürültüyle, birbiri arkasınca çıkıyordu. Onların yerine de, arabacıları sarsıntıdan zangır zangır titreyen boş arabalar giriyordu. Limandan keskin bir toz bulutuyla, korkunç bir gürültü yükseliyordu...

Bu azgın kargaşanın ortasında Çelkaş tam kıvamında hissediyordu kendini. Az emek, çok ustalık isteyen oldukça yüklü bir kazanç bekliyordu onu. Ustalığına güveni tamdı. Yarın cebi kâğıt paralarla doluyken nasıl şen şakrak dolaşacağını düşünerek gözlerini kırpıştırdı... Arkadaşı Mişka’yı anımsadı birden. Eğer ayağını yaralamamış olsaydı, çok işe yarayacaktı bu gece. İşi tek başına belki de kıvıramayacağını düşünerek kendi kendine sövüp saydı. Hava nasıl olacaktı acaba?.. Başını kaldırıp gökyüzüne baktı, sonra yeniden sokağı gözetlemeye koyuldu.

Sırtında kaba ketenden mavi bir mintan, ayağında aynı cins ketenden bir pantolon, çarıklı, yırtık pırtık kasketli genç bir oğlan sırtını başka bir sekiye dayamış, kaldırımın üstünde oturuyordu. Yanında da küçük bir çıkınla, sapsız bir orak duruyordu. Orak kuru otla sarılmış, bir sicimle sıkıca bağlanmıştı. Geniş omuzlu, tıknaz yapılı; yüzü güneşten, rüzgârdan yanmış, sarışın bir delikanlıydı bu. Kocaman mavi gözleriyle saf saf Çelkaş’a bakıyordu.

Çelkaş dişlerini gösterdi, dilini çıkardı, gözlerini fal taşı gibi açıp suratını buruşturarak oğlanın yüzüne baktı.

Önce bir şey anlamayan delikanlı, gözlerini kırpıştırdı. Sonra, “Deliye bak!” diye bağırarak bir kahkaha attı, orağını taşlara çarpa çarpa, çıkınını toz toprak içinde sürükleyerek Çelkaş’ın sekisine yaklaştı. Serserinin paçasını çekiştirerek, “Babalık, keyfin yerinde galiba!..” dedi.

Çelkaş gülümseyerek, “Öyle oldu evlat!..” diye karşılık verdi. Bu çocuk bakışlı koca oğlan hoşuna gitmişti birdenbire: “Ne o, ekin biçmekten mi geliyorsun?”

“Öyle! Dönüm başına yarım kopek... İşler çok kesat! Kum gibi adam kaynıyor! Nereye baksan bir sürü aç var. Ücretler düşmüş. Kuban’da altmış kopek alırdım. Gel keyfim gel!.. Hele eskiden, dönüm başına üç ruble, dört ruble, hatta beş rubleye kadar verdikleri olurmuş!..”

“Eskiden ha!.. Eskiden bir Rus delikanlısını görmek için üç ruble verirlerdi be!.. On yıl önce ben geçimimi öyle sağlardım işte. Kasabanın birine gidip ‘Hey!’ diye bağırırdın, ‘Gözünüzü açın, bir Rus delikanlısı geldi!’ Hemen koşup gelirler, acaba gerçek mi, diye elleriyle yoklarlar, sonra da rubleleri sökülürlerdi! Üstelik yemen içmen de onlardan... Bey gibi yaşardın!..”

Delikanlı, önce ağzı bir karış açık, Çelkaş’ı dinliyordu. Fakat serserinin palavra sıktığını anlayınca katıla katıla gülmeye başladı. Çelkaş istifini bozmuyor, bıyık altından gülümsemekle yetiniyordu...

“Deli mi ne!.. Ben de oturmuş, saf saf dinliyorum... Yok, yok, eskiden her şey bambaşkaymış...”

“İyi ya, biz ne diyoruz? Eskiden işler bambaşkaydı canım...”

Delikanlı elini sallayarak, “Şakayı bırak!” dedi. “Ne iş yaparsın? Kunduracılık mı? Terziye de benziyorsun ya...”

Çelkaş, “Ben mi?” diye sordu. –Bir süre düşündükten sonra– “Balıkçıyım,” dedi.

“Balıkçı ha! Vay anasını! Demek balık avlıyorsun?”

“Yoo! Buradaki balıkçılar sadece balık avlamakla yetinmezler. Boğulmuş adamlar, eski çapalar, batık tekneler de çıkarırlar denizden. Bunlar için de ayrıca oltaları vardır...”

“Amma da atıyorsun ha! Sakın şu kendileri için şöyle diyen balıkçılardan olmayasın:

Biz ağlarımızı

Susuz kıyılara atarız

Ambarlarda, kilerlerde balık avlarız!..”

Çelkaş, oğlanın yüzüne alaycı bir gülümsemeyle bakarak, “Sen öyle balıkçılara rastlamadın mı hiç?” diye sordu.

“Yoo, nerede rastlayayım! İşittim...”

“Nasıl? Hoşlanıyor musun onlardan?”

“Hoşlanmaz olur muyum? Gözüpek, özgür adamlar...”

“Sana ne özgürlükten?.. Sen özgürlüğü sever misin?”

“Sevmez olur muyum? Kendi kendinin efendisi olmak kötü mü? Canının istediği yere gider, canının çektiği gibi yaşarsın... İnsanın kendi başına buyruk olmasından daha iyi şey var mı? Gez, eğlen, yeter ki Tanrı’yı aklından çıkarma.”

Çelkaş nefretle tükürerek sırtını delikanlıya döndü. Oğlan konuşmasını sürdürüyordu:

“Beni ele alalım... Babam öldü. Elde avuçta bir şeyimiz yok. Anam yaşlandı. Toprak desen, işlemek için para ister! Şimdi sen benim yerimde olsan ne yaparsın? Yaşamak gerek. Ama nasıl? Belli değil... Diyelim ki paralı bir eve içgüveysi girdin. Güzel... Fakat şeytan kaynata, kızın payını ayırır mı bakalım?.. Malını bölmek ister mi?.. Eh, işin yoksa düşün dur artık! Yıllarca kapısında kulluk et!.. Ah, elimde yüz elli ruble kadar bir param olsa, yapacağımı bilirdim ben!.. Kaynatanın karşısına dikilir, ‘Marfa’nın payını ayırıyor musun moruk?’ derdim. ‘Ayırmıyorsun öyle mi? Pekâlâ! Çok şükür, köyde, kız köküne kıran girmedi!’ Kendi başıma buyruk olur, canımın çektiği gibi yaşardım... Ama nerde! Ah!.. –Delikanlı içini çekti– Bu durumda içgüveysi girmekten başka çare yok. Kuban’a gidip iki yüz ruble kazanırım diye düşünüyordum, o iş de suya düştü! Irgatlıktan başka iş bulamıyorsun... Bu gidişle hiçbir zaman çift çubuk sahibi olamayacağım!.. Eh, bizimki de böyle gelmiş...”

Delikanlı içgüveysi girmekten nefret ediyordu. Bu düşünceyle yüzü kararmış, gözleri buğulanmıştı. Sıkıntılı sıkıntılı kıpırdandı.

Çelkaş, “Nereye gideceksin şimdi?” diye sordu.

“Nereye mi gideceğim? Köyden başka nereye gidilir?”

“Ne bileyim, belki Türkiye’ye filan gidersin, diye düşündüm de...”

Delikanlı gözlerini fal taşı gibi açarak, “Türkiye’ye mi dedin?” diye bağırdı. “Hıristiyanların ne işi var orada? Amma da laf ettin ha!..”

Çelkaş, “Ne salak oğlansın!” diyerek sırtını dönüverdi yine.

Bu gürbüz, köy delikanlısı, geçmiş günlerini anımsatan birtakım belli belirsiz duygular uyandırıyordu onda... İçinin bir köşesinde, yavaş yavaş olgunlaşan, bulanık, kederli birtakım duygular kaynaşıyor; gece yapacağı işi bir türlü toparlayamıyordu kafasında...

Hakarete uğrayan delikanlı kendi kendine bir şeyler mırıldanıyor, kaçamak bakışlar fırlatıyordu serseriye. Yanaklarını şişirmiş, dudaklarını küskün bir çocuk gibi sarkıtmıştı. İyice kıstığı gözlerini ikide bir kırpıştırıp duruyordu: Konuşmanın böyle birdenbire biteceğini beklemediği belliydi.

Çelkaş onunla ilgilenmiyordu artık. Düşünceli düşünceli ıslık çalıyor; kirli, çıplak topuklarıyla da sekinin üstünde tempo tutuyordu. Köylü oğlan, ondan öç almak hevesine kapılarak, “Hey, balıkçı!” diye bağırdı. “Kafayı biraz fazla çekiyorsun galiba?”

Fakat balıkçı da aynı anda ona dönerek, “Bana bak yavru!” dedi. “Bu gece benimle işe çıkmak ister misin? Ha? Hemen söyle!”

Oğlan kuşkuyla sordu:

“Ne işi?”

“Seni ilgilendirmez!.. Ben ne emredersem onu yaparsın... Balığa çıkacağız. Sen kürek çekeceksin...”

“Şey... Ne bileyim? Çalışmaksa çalışmak. Fakat... Hani, bir belaya girmeyelim de... Seni... gözüm tutmadı pek...”

Çelkaş’ın içinde bir öfke dalgası kabardı. Soğuk, kötücül bir sesle, “Aklının ermediği konuda ağzını açma. Yoksa bir yumrukta beynini patlatırım...” diyerek yerinden fırladı.

Sıkılmış sağ yumruğu balyoza benziyordu. Sol eliyle bıyıklarını çekiştiriyor, gözleri kıvılcım saçıyordu.

Oğlanın ödü koptu. O da ayağa fırlamıştı. Sağa sola bakmıyor, gözlerini ürkek ürkek kırpıştırıyordu. Çıt çıkarmadan birbirlerini süzüyorlardı.

Çelkaş sert bir sesle, “Ee? Öt bakalım!” dedi.

Öfkeden tir tir titriyordu. Bu köylü oğlanın kendisiyle böyle konuşabilmesi fena halde ağrına gitmişti. İçinde onun mavi gözlerine, gürbüz bedenine, tunçlaşmış yüzüne, küt parmaklı sağlam ellerine karşı bir nefret uyanmıştı. Demek bir köyü, bir evi vardı bu dananın! Ona kız vermek isteyen adamlar vardı! Üstelik bir de kalkmış, özgürlük sevgisinden söz ediyor, onun, Çelkaş’ın yanında bu sözü ağzına alabiliyordu... Kendimizden aşağı gördüğümüz kimselerin bizimle aynı şeyleri sevdiklerini ya da aynı şeylerden nefret ettiklerini görmek her zaman tatsız bir duygu uyandırır içimizde...

Oğlan, Çelkaş’a bakıyor, içten içe onun üstünlüğünü kabul ediyordu.

“Ben... demek istedim ki...” diye mırıldandı. “İş olsa çalışırım tabii. İster senin yanında çalışayım, ister başkasının; bana göre hava hoş. Hani... çalışan adama pek benzemiyorsun da... Üstün başın... Aslında doğru, çok iyi biliyorum ki, bu herkesin başına gelebilir. Sonra, sarhoş görmemiş adam mıyım yani! Ohoo!.. Sürüyle gördüm senin gibisini!.. Hem de sen onların yanında solda sıfır kalırsın...”

Çelkaş sesini yumuşatarak, “Anladık, anladık!” dedi. “Kabul ediyor musun? Sen ondan haber ver.”

“Ben mi? Ohoo!.. Ben dünden kabul etmişim!.. Kaç para vereceksin bakalım?”

“Yapacağımız işe bağlı. Eğer iyi bir voli vurabilirsek... beş ruble filan alırsın. Tamam mı?”

İşin içine para girince, köylü kılı kırk yarmak istiyor, patrondan da aynı titizliği bekliyordu. Oğlanın gözünde yeniden bir kuşku kıvılcımı çakmıştı.

“Bu iş beni açmadı kardeş!”

Çelkaş anlamazlıktan gelerek, “Kes sesini!” dedi. “Meyhaneye gidiyoruz şimdi!..

Sokak boyunca yan yana yürümeye başladılar. Çelkaş büyük bir patron tavrıyla bıyıklarını buruyordu. Köylü oğlan boynunu bükmüş onun yanı sıra yürüyordu ya, hem korktuğu hem de hâlâ kuşkulandığı belliydi.

Çelkaş, “Adın ne?” diye sordu.

Delikanlı, “Gavrilo!” diye karşılık verdi.

Köhne, basık tavanlı meyhaneye girdiklerinde isli bir hava genizlerini yaktı. Çelkaş tezgâha yanaşarak devamlı müşterilerin alışkın tavrıyla bir şişe votka, lahana çorbası, kızarmış et ve çay ısmarlayıp kısaca, “Hepsi hesabıma yazılsın!” dedi. Garson başını sessizce eğdi, ısmarlananları getirmeye gitti. Kılıksızın biri olduğu halde Çelkaş’a gösterilen bu saygı Gavrilo’yu etkilemişti. İçinde patronuna karşı derin bir saygı uyandı.

Çelkaş, “Ben gelene kadar sen burada otur, birazdan yiyip içerken her şeyi konuşacağız,” diyerek çıktı.

Gavrilo çevresini gözetlemeye koyuldu. Bodrumdan bozma bir meyhaneydi burası; nemli ve karanlıktı. İspirto votkası, tütün dumanı ve zift kokusu, daha keskin birtakım başka kokular insanın genzini yakıyordu. Gavrilo’nun karşısındaki masada baştan ayağa kömür tozuna, zifte batmış, kızıl sakallı bir gemici oturuyordu. İyice kafayı tütsülediği belliydi. Sık sık hıçkırıklarla kesilen, tuhaf, uyumsuz bir şarkı söylüyor; sesi bir inceliyor, bir kalınlaşıyordu. Rus değildi besbelli.

Onun arkasındaki masaya iki Moldavyalı yerleşmişti. Bu kara saçlı, yanık benizli, hırpani kılıklı adamlar da yayvan bir sarhoş şarkısı tutturmuşlardı.

Sonra paçavralar içinde, yarı sarhoş, yaygaracı, tedirgin birtakım başka görüntüler belirmeye başladı karanlıkta...

Gavrilo korkmaya, patronunun bir an önce dönmesi için sabırsızlanmaya başlamıştı. Meyhaneyi dolduran sesler tek bir ezgide birleşiyor, kocaman bir hayvanın böğürtüsünü andırıyordu. Dört duvar arasına kapatılmış bir canavar, umutsuz özgürlük çığlıkları atıyordu sanki... Gavrilo’nun içi eziliyor, başı dönüyor, ürkek ürkek çevrede dolaştırdığı gözleri kararmaya başlıyordu...

Çelkaş geldi. Yiyip içmeye, çene çalmaya başladılar. Gavrilo üçüncü kadehte sarhoş oldu. Bir ara coştu ve patronuna –bu yiğit adama– kendisini böylesine ağırladığı için güzel, övücü sözler söylemek istedi. Fakat gırtlağına doğru coşkun bir sel gibi yükselen sözcükler, dilinin ucuna gelince nedense ağırlaşıyor, birbirine karışıyordu.

Çelkaş delikanlıya baktı, alaycı bir gülümsemeyle, “Kafayı buldun!..” dedi. “Seni gidi domuz yavrusu!.. Daha beşinci kadehi bile içmeden!.. Nasıl çalışacaksın şimdi?..”

Gavrilo, “Dostum!..” diye kekeledi. “Korkma! Benim sana saygım var!.. Dur, seni bir öpeyim!.. Ha?..”

“Peki, peki!.. Hadi, çek bakalım!..”

Gavrilo kadehleri üst üste yuvarladı. Öyle ki, çevresindeki her şey dönmeye başladı. Midesi bulanıyor, alık alık gülümseyip duruyordu. Konuşmak istediğinde, birtakım anlaşılmaz mırıltılar dökülüyordu ağzından. Çelkaş bir şey anımsıyormuş gibi gözlerini köylü oğlanın yüzüne dikmiş dalgın dalgın gülümsüyor, bir yandan da bıyıklarını sıvazlıyordu.

Sarhoşlar yaygarayı artırmıştı. Kızıl sakallı gemici kollarını masaya dayamış uyuyordu.

Çelkaş kalkarak, “Haydi gidiyoruz!” dedi.

Gavrilo doğrulmak istedi; beceremeyince bir küfür savurdu, bütün sarhoşlar aptal aptal sırıttı.

Çelkaş yeniden onun karşısına otururken, “Zom olmuşsun!” dedi.

Gavrilo anlamsız gözlerle patronuna bakıyor, kahkahalarla gülüp duruyordu. Berikiyse düşünceli, keskin bakışlarla tarıyordu delikanlıyı. Şu karşısında oturan varlığın hayatı, onun yırtıcı pençeleri arasındaydı işte. İstese bu hayatı bir iskambil kâğıdı gibi yırtıp atar ya da delikanlının köyde sağlam bir düzen kurmasına yardım edebilirdi. Kendini bir başkasının efendisi olarak hissediyor; bu köylü oğlanın alın yazısıyla kendi alın yazısı arasındaki ayrımı düşünüyordu... Olaylar ne kadar değişik yollara sürükleyebiliyordu insanları... Bu genç hayatı hem kıskanıyor hem de acıyordu ona... Hatta günün birinde yeniden kendisininki gibi kirli ellere düşebileceği aklına gelince, canı sıkıldı... Birtakım babaca duygular uyandı içinde... Delikanlıya acıyordu, ama yapacak işleri vardı onunla. Kalkıp Gavrilo’nun koluna girdi. Dirseğiyle usul usul dürterek meyhanenin dışına çıkardı. Delikanlıyı orada bir kütük yığınının dibine yatırdı, kendisi de yanı başına oturup çubuğunu ateşledi. Gavrilo biraz sağa sola dönüp böğürdükten sonra uykuya daldı.

II

Çelkaş kürekleri takmaya çalışan Gavrilo’ya hafif bir sesle, “Ne oldu? Tamam mı?” diye sordu.

“Bir dakika! Iskarmoz sallanıyor, kürekle bir kere vursam olmaz mı?”

“Yok, yok! Gürültü etme sakın! Elinle sıkıca vur, o kendi kendine yerine oturur.”

Büyük bir yelkenlinin kıçına bağlı sandalı çözmeye çalışıyorlardı. Yelkenli, meşe kütüğüyle doluydu. Palmiye ve mersin ağaçlarıyla yüklü Türk filikaları arasındaydılar.

Karanlık bir geceydi. Gökyüzünde kocaman bulutlar ağır ağır kımıldanıyordu. Deniz, petrol gibi koyu, karanlık ve kıpırtısızdı. Kıyıya, mavnaların bordasına usul usul çarpan, Çelkaş’ın sandalını yavaşça sallayan küçük dalgalar hoş bir şıpırtı çıkarıyor, havayı tuzlu bir buhar kokusuyla dolduruyordu. Enginde, sivri direklerini gökyüzüne uzatmış karanlık gemi görüntüleri yükseliyordu. Tepelerinde parlayan renk renk fenerlerden, denize sarı ışık lekeleri dökülüyordu. Yumuşak, kara bir kadifeyi andıran denizin üzerinde bu ışık titreşimlerini görmek hoş bir şeydi. Deniz, bütün gün çalışmaktan bitkin düşmüş bir işçi gibi, derin bir uykuya dalmıştı.

Gavrilo kürekleri suya indirerek, “Hazırım!” dedi.

Çelkaş, “Tamam!” diyerek dümeni sertçe kırdı; kaygan su yüzeyinde, öteki sandalların arasından, hızla ileriye fırladılar. Kürek vuruşlarının yarattığı bir yakamoz akıntısı, yanıp sönerek geriye doğru uzayıp gitti.

Çelkaş yumuşak bir sesle, “Başın hâlâ ağrıyor mu?” diye sordu.

“Ne diyorsun!.. Arı kovanı gibi uğulduyor.. Şöyle suya sokup bir yıkasam...”

“Neden? Al şunu da, içini yıka! O saat aklın başına gelir.”

Çelkaş bunu söyleyerek Gavrilo’ya, bir içki şişesi uzattı.

Gavrilo şişeyi aldı, “Sağ ol!” deyip kafasına dikti. Lıkır lıkır içmeye başladı.

Çelkaş, “Hey! Dur bakalım! Yeter!” diyerek durdurmasaydı, bütün şişeyi içip bitirecekti.

Sandal yeniden, mavnaların arasından kıvrıla kıvrıla, sessizce ilerlemeye başladı... Ansızın limanın kalabalığından kurtularak açık denize çıktılar... Orada, engin mavilikte, gökle denizin birleştiği yerde; uçları tiftik tiftik, leylak renkli bulutlarla, yoğun, can sıkıcı gölgeleri denize düşen kül rengi bulutlar ağır ağır kımıldıyordu. Birleşiyor, ayrılıyor, biçimleriyle renkleri birbirine karışıyor, sonra yeniden insana ürküntü veren yücelikleriyle beliriyorlardı. Uğursuz bir şey vardı bu duygusuz yığınların kımıltısında. Sanki tükenmez bir kaynaktan çıkarak durmadan birikiyor, insanların içini umutla, esenlikle dolduran yıldızların bir daha doğmaması için gökyüzünü örtmeye çalışıyorlardı.

Çelkaş, “Nasıl?” diye sordu. “Deniz çok güzel, değil mi?”

Gavrilo, “Neresi güzel?” diye karşılık verdi. “İnsan korkuyor...”

Kürekleri kuvvetle, düzenle çekiyor; su usul usul hışırdıyor, yakamoz akıntısı uzayıp gidiyordu.

Çelkaş küçümseyerek, “Korkuyormuş!” diye homurdandı: “Aptal!..”

Hırsız Çelkaş denizi severdi. Bu uçsuz bucaksız, özgür ve güçlü karanlığa bakmaya doyamıyor, içi içine sığmıyordu. Gavrilo’nun yanıtı canını sıkmıştı. Gözlerini ötelere dikmiş, sessizce dümen tutuyor; denizin kadife gibi yumuşak bağrını yara yara, gittikçe daha ötelere, daha ötelere ulaşmak istiyordu...

Deniz her zaman büyük, güzel duygular uyandırırdı onda. İçini günün pisliklerinden az çok arındırırdı. Burada, gökyüzüyle dalgalar arasında, insanın yüreği hafifler, gönlü sevinç dolardı. Kederli düşünceler uzaklaşır, yaşamak bile bir bakıma anlamsızlaşırdı... Bazı geceler yumuşak, uykulu bir fısıltı gelir denizden. Kötü düşünceleri silip süpürür; büyük, güzel hayallerle doldurur içimizi...

Gavrilo sandalı kuşkuyla gözden geçirerek birdenbire, “Ağ nerede?” diye sordu. “Göremiyorum.”

Çelkaş irkildi:

“Ağ mı? Burada, kıç altında.”

Fakat bu bacak kadar oğlana yalan söylemek zorunda kalışı canını sıkmıştı. Bir yandan da düşüncelerinden koparılışına sinirlenmişti. Ansızın bir öfke dalgası kabardı içinde. Böyle zamanlarda göğsünden boğazına kadar yakıcı bir sıcaklığın yükseldiğini hissederdi hep. Yine öyle olmuştu. Vahşi bir sesle, “Bana bak,” dedi. “Adam gibi, otur oturduğun yerde!.. Üstüne vazife olmayan şeye karışma. Seni kürek çekmek için tuttularsa, küreğini çek. Bir daha ağzını açarsan, beynini patlatırım! Tamam mı?”

Sandal bir an için sarsılıp durdu. Kürekler suyu köpürterek öylece kaldılar. Gavrilo oturduğu yerde sıkıntıyla kıpırdandı.

“Asıl küreklere!”

Hava keskin bir küfürle sarsıldı. Gavrilo kürekleri kaldırdı, sandal sanki bir şeyden ürküyormuş gibi, suyu gürültüyle hışırdatarak sarsıla sarsıla ilerlemeye başladı.

“Doğru çek!”

Çelkaş dümeni bırakmadan kıç üstünde hafifçe dikilmiş, buz gibi bakışlarını Gavrilo’nun solgun yüzüne dikmişti. Kamburlaşmış sırtıyla, sıçramaya hazırlanan bir kediye benziyordu tıpkı. Dişlerinin kötü kötü gıcırdadığı, eklem yerlerinin çatırdadığı işitiliyordu.

Ansızın sert bir ses çınladı:

“Kim var orda?”

Çelkaş, “Doğru çeksene!.. Şeytan!.. Bir, ki!.. Yavaş!.. Geberteceğim şimdi, köpek!.. Asıl küreklere!.. Karşı çıkmayı bilirsin!.. Hergele!..” diye kızgın kızgın homurdanıyordu.

Gavrilo elden ayaktan kesilmişti, “Tanrım... Meryem Ana...” diye mırıldanıp duruyordu...

Çelkaş limana doğru dümen kırdı. Fenerler yine renk renk ışıklarını saçıyor, direkler göğü delecekmiş gibi yükseliyordu.

Ses yine çınladı:

“Hey! Kim var orda? Kim o bağıran?”

Bu kez daha uzaktan geliyordu. Çelkaş’ın içi rahatladı. Sesin geldiği yöne dönerek, “Sen kendin bağırıyorsun ya!” dedi. –Sonra gözlerini hâlâ bir dua mırıldanmakta olan Gavrilo’ya çevirerek– “Şansın varmış evlat,” diye ekledi. “Eğer bu şeytanlar ardımıza düşmüş olsalardı, işin bitikti. Anlıyor musun? Kaldırır denize atardım seni!.. Balıklara yem olurdun...”

Çelkaş’ın öfkesi geçmişti. Yumuşak bir sesle konuşuyordu. Fakat Gavrilo hâlâ korkudan tir tir titreyerek yalvarmaya başladı:

“Ne olur, bırak beni gideyim! İsa aşkına, bırak beni! –Bir yandan da ağlıyordu.– Ben artık mahvoldum!.. Sende Tanrı korkusu yok mu? Benden ne istiyorsun? Ben senin işine yaramam!.. Bu işlerden ne anlarım?.. Vay başıma gelenler... Tanrım!.. Günahlarımı bağışla! Kardeş, ne istiyorsun benden? Günah değil mi?.. Niçin Tanrı yolundan uzaklaşıyorsun?.. Bu gibi işler...”

Çelkaş sert bir sesle, “Hangi işler?” diye sordu. “Ha? Söyle bakayım, hangi işlerden söz ediyorsun?”

Köy delikanlısının korkusu, serserinin hoşuna gitmişti. Bir yandan da kendi kabadayılığını düşünerek keyifleniyordu.

Gavrilo titrek bir sesle, “Karanlık işler, kardeş...” diye mırıldandı. “Tanrım bırak beni!.. Ben senin ne işine yararım?.. Ha?.. Ne olur...”

“Hey, kes sesini! İşime yaramasan seni yanıma almazdım. Anladın mı? Bir daha ağzını açayım deme!”

Gavrilo, “Tanrım!” diye inledi.

Çelkaş, “Yeter!” diye tersledi. “Şimdi tepeleyeceğim ha!.. Fakat Gavrilo kendini tutamıyor, hıçkıra hıçkıra, burnunu çeke çeke ağlıyordu. Bir yandan da bütün gücüyle asılıyordu küreklere. Sandal hızla ilerliyordu. Yeniden mavna yığınları arasına girip kıvrıla kıvrıla ilerlemeye başladılar.

“Hey, bana bak! Kulağını aç, iyi dinle! Eğer ağzından bir şey kaçıracak olursan toz ederim seni! Anladın mı?

Gavrilo, “Tanrım! Ben mahvoldum!..” diye inledi.

Çelkaş buz gibi bakışlarını onun yüzüne dikerek ürkütücü bir tonla, “Kes şu zırıltıyı dedim ulan!” diye fısıldadı.

Gavrilo’nun eli ayağı buz kesildi. Düşünme yeteneğini tümden yitirdi. Bir daha da ne ağzını açtı ne de Çelkaş’ın yüzüne bakmaya cesaret etti. Sadece, kurulmuş bir makine gibi kürek çekmekle yetindi.

Dalgalar ürkütücü bir sesle uğulduyordu. Limana girdiler... İnsan sesleri, dalgaların uğultusuna karışıyor; bir şarkı ve ince ıslık sesleri işitiliyordu. Limanla deniz arasındaki duvara yaklaştılar.

Çelkaş, “Dur!” diye fısıldadı. “Kürekleri bırak! Ellerinle duvara dayan! Daha yavaş, hayvan!..”

Gavrilo kaygan taşlara abanarak sandalı yana doğru, duvar boyunca ilerletti. Taşlar bir yosun tabakasıyla kaplı olduğu için sandalın bordası sürünürken gürültü çıkarmıyordu.

“Dur!.. Kürekleri bana ver!.. Yol kâğıdın nerede? Çıkınında mı? Çıkınını da ver bakayım! Çabuk ol! Dostum, tüymeyesin diye yapıyorum bunu... Şimdi yerinden kımıldayamazsın işte... Kürekler olmadan da belki bir yolunu bulup kaçabilirsin ama sıkıysa git şimdi... Ben gelene kadar buradasın... Tamam mı? Çıt çıkardığını duyarsam denizin dibini boylayacağını da unutma!..”

Çelkaş bunları söyledikten sonra elleriyle bir yerlere tutundu; ansızın, kedi gibi duvarın arkasında kayboldu.

Gavrilo titredi... Bu pos bıyıklı, çökük avurtlu adam yanından ayrılır ayrılmaz üstünden sanki bir yük kalkmış, yüreği hafiflemişti... Şimdi kaçmalıydı işte!.. Rahat rahat nefes alarak çevresine bakındı. Solda kapkara, direksiz bir gemi iskeleti yükseliyordu. Kocaman bir tabutu andıran bu teknenin içinde insan olmadığı belliydi... Dalgalar bordasına vurdukça boğuk bir uğultu çıkıyordu. Sağda, soğuk, ıslak bir yılana benzeyen dalgakıran uzayıp gidiyordu. Arkada yine birtakım gemi iskeletleri vardı. Deniz durgundu. Gökyüzünde kara kara bulutlar dolaşıyor; insanı ağırlıklarıyla ezmek ister gibi ağır ağır kımıldanıyorlardı. Soğuk, karanlık, uğursuz bir şey vardı her yanda... Gavrilo korkmaya başladı. Çelkaş’ın yanında duyduğu korkudan daha da beterdi bu. Bir el göğsünü eziyordu sanki. Oturduğu yerde büzüldükçe büzüldü...

Denizin mırıltısından başka ses yoktu çevrede. Bulutlar yine ağır ağır gökyüzünde dolaşıyordu. Fakat daha yükseklere çıkmışlardı şimdi. Gökyüzü de tıpkı denize benzemişti. Ama daha dalgalı, daha hırçın bir denize. Bulutlar, yeryüzüne saldıran beyaz köpüklü dalgaları andırıyordu.

Gavrilo bu korkunç sessizliğin, bu yüce güzelliğin ortasında ezildikçe eziliyor, Tanrı’dan patronunun bir an önce dönmesini diliyordu... Ya Çelkaş geri dönmezse?.. Zaman gökyüzündeki bulutlardan daha ağır ilerliyordu... Sessizlik, gittikçe daha çok ürkütücü oluyordu... Ansızın dalyanın oradan bir şıpırtı, insan sesine benzeyen birtakım gürültüler geldi. Gavrilo korkudan az kalsın ölüyordu...

Az sonra Çelkaş’ın boğuk bir sesle, “Hey! Uyuyor musun? Tutsana şunu! Daha yavaş!..” diye homurdandığı işitildi.

Dört köşe, ağır bir sandık uzatmıştı duvardan. Sonra onun gibi bir tane daha uzattı. Gavrilo sandıkları sandala yerleştirdi. Çelkaş, Gavrilo’nun çıkınıyla kürekleri de bir çırpıda uzattıktan sonra yine kedi gibi duvardan süzüldü; sandalın kıçındaki yerini aldı. Göğsü hızlı hızlı inip kalkıyordu.

Gavrilo ürkek ürkek gülümsedi; neşeli bir sesle, “Yoruldun mu?” diye sordu.

“Azıcık yoruldum, küçük dana! Haydi bakalım, asıl şimdi küreklere! Olanca gücünle çek! Kardeşlik, şansın yaver gitti! İşin yarısını başardık sayılır. Şimdi şeytanların gözüne görünmeden tüymek kaldı. Kıyıya varınca paralarını alıp doğru Maşka’nın yanına gidersin. Hey delikanlıcık! Senin bir Maşka’n vardı değil mi?”

“Yook!”

Gavrilo kürekleri çelik gibi pençeleriyle kavramış olanca gücüyle çekiyordu. Göğsü körük gibi inip kalkıyordu. Deniz sandalın altında hışırdıyor, şimdi daha geniş bir yakamoz akıntısı bırakıyordu geride. Gavrilo kan ter içinde kalmıştı. Ama yine de olanca gücüyle kürekleri çekiyordu. İki kez korkudan ölecek gibi olmuştu bu gece. Aynı şeyi bir kez daha yaşamak istemiyordu. İstediği tek şey, bu uğursuz işten bir an önce kurtulmak, kıyıya varır varmaz da kaçıp gitmekti. Yoksa bu adam onu ya öldürecek ya da hapishaneyi boylatacaktı. Ağzını açmamaya, Çelkaş’ın bütün buyruklarını yerine getirmeye karar vermişti. Aziz Nikolaos’a adaklar adıyor, bildiği bütün duaları bir bir geçiriyordu içinden... Arada bir Çelkaş’a yan gözle bakarak buhar kazanı gibi oflayıp pufluyordu...

Çelkaş uçmaya hazırlanan bir şahin gibi dümenin başına çömelmiş, bir eliyle sandalı yönetiyor, ötekiyle bıyıklarını sıvazlıyordu. Yine bir şahininkini andıran keskin bakışlarını karanlığa dikmişti. Dudaklarında hafif bir gülümseyiş dolaşıyordu. İyi bir voli vurmuştu. Keyfi yerindeydi. Yırtınırcasına kürek çeken köylü oğlana karşı da içinde bir sıcaklık duyuyordu. Kendisinden nasıl korktuğunun farkındaydı onun. Bir şeyler söyleyerek gönlünü almak istedi. Gülümseyerek, “Ee!” dedi, “Söyle bakalım, çok mu korktun? Ha!”

Gavrilo soluğunu verirken, “Yook!..” deyip yutkundu.

“O kadar hızlı çekme artık. Geçeceğimiz bir yer daha kaldı... Şimdi biraz dinlen...”

Gavrilo durdu. Mintanının yeniyle yüzündeki terleri sildi. Sonra kürekleri yeniden suya daldırdı.

“Hişt, usul usul çek. Su hışırdamasın. Ses duyulabilir. Kardeş, buranın insanları çok serttir. Tüfekle oynamayı da çok severler... Alnında bir delik açarlar, neye uğradığını anlayamazsın...”

Sandal denizin üzerinde çıt çıkarmadan kayıp gidiyordu şimdi. Küreklerin ucunda mavi su damlaları birikiyor; düştükleri yerlerde beliren küçük, mavi lekecikler az sonra siliniyordu. Gece daha kararmış, daha sessiz olmuştu. Gökyüzü hırçın bir denizi andırmıyordu artık. Kapkara, kalın bir bulut tabakasıyla kaplanmıştı. Deniz de daha karanlık, daha kıpırtısızdı. Uzaklar iyice belirsizleşmişti. Hava sıcak, tuzlu bir buhar kokusuyla doluydu.

Çelkaş, “Ah, bir yağmur yağsa!” diye fısıldadı. “Tereyağından kıl çeker gibi tehlikeyi atlatırdık.”

Sandal, kocaman, karanlık gövdeleri gökyüzüne uzanan mavna yığınları arasından geçiyordu şimdi. Mavnalardan birinde fenerli bir adamın kımıldadığı görüldü. Bordalara çarpan denizin, uğultulu, boğuk bir ses çıkardığı işitiliyordu.

Çelkaş ancak duyulabilen bir sesle, “Devriyeler!..” diye fısıldadı.

Kürekleri daha yavaş çekmesi söylendiğinden beri Gavrilo korku içindeydi zaten. Gözlerini karanlığa dikmiş, kulak kesilmişti. Bedeninin bütün damarları, bütün sinirleri gerilmişti sanki. Başı çatlayacakmış gibi zonkluyor, sırtı ürperiyordu. Ayaklarına sivri uçlu, küçücük iğneler batıyordu durmadan.

Gözleri karanlığa bakmaktan iyice yorulmuştu. Kalbi küt küt atıyor, her an “Hırsızlar!.. Durun!..” diye bağırılmasını bekliyordu...

Çelkaş, “Devriyeler!” diye fısıldadığında zavallı delikanlı büsbütün fenalaştı. Beyninden vurulmuşa döndü. Bağırmak, onları yardıma çağırmak istiyordu... Oturduğu yerden birazcık doğruldu, derin bir soluk aldı, bağırmak için ağzını açtı; fakat birdenbire müthiş bir korkuya kapılarak suratına bir kamçı yemişçesine sandalın içine yuvarlanıverdi!

... Işıl ışıl yanan kocaman bir kılıç gecenin karanlığını biçmiş, keskin dilini gökyüzünde gezdirmiş; şimdi geniş, mavi ışıklı bir yol açarak denizin üstünde uzanıyordu. Gecenin göz alıcı sisiyle örtülü dilsiz sandallar, mavnalar yığını belirmişti karanlıkta. Sanki uzun süredir deniz dibinde kalan bu sandallar ve mavnalar yığını, şimdi ansızın, denizin bağrından doğan o ateşli kılıcın buyruğuyla yeniden su üstüne çıkmış, dünyayı seyrediyordu. Mavnaların direkleriyle yelkenleri, kökleri derinlerde, tuhaf bitkileri andırıyordu. Bu korkunç, mavi ışıklı kılıç, pırıl pırıl parlayarak yeniden yükseldi; gecenin karanlığını biçti, bu kez başka bir yönde yeniden denizin bağrına uzandı. Başka sandallar, mavnalar yığını belirdi karanlıkta...

Çelkaş’ın sandalı durmuş, bir o yana bir bu yana sallanıyordu. Gavrilo yüzünü elleriyle kapamış, sandalın dibinde yatıyor; Çelkaş onu ayağıyla dürterken, öfkeden kudurmuşçasına, “Hayvan,” diye homurdanıyordu kısık bir sesle. “Gümrük kruvazörü dolaşıyor... Işıldaklarıyla denizi tarıyorlar!.. Kalksana, kütük!.. Şimdi görecekler bizi!.. Kendini de, beni de mahvedeceksin!.. Kalksana ulan!..”

Sonunda, hızlıca bir tekme yiyen Gavrilo sıçrayıp doğruldu, yerine oturdu, kürekleri el yordamıyla bulup çekmeye başladı.

“Yavaş çek! Geberteceğim ulan! Yavaş dedim!.. Tanrı cezanı versin, salak herif!.. Niye korktun ulan? Ha? Şapşal!.. Adam fenerden korkar mı?.. Yavaş çek!.. Dangalak!.. Kaçakları arıyorlar. Uzaklaştılar artık, bizi göremezler. Korkma, bizi göremezler artık.” –Çelkaş tepeden bir bakışla süzdü çevresini– “Tamam, tehlike geçti!.. Of be!.. Hey, kütük, keyfin yerine geldi mi?..”

Gavrilo ses çıkarmadan, soluk soluğa kürek çekiyor, hâlâ uzakta bir yerlerde denizle gökyüzünü tarayan o ateşli kılıca bakıyordu yan gözle. Çelkaş onun fener olduğunu söylemişti ya, Gavrilo’nun aklı bir türlü yatmıyordu bu işe. Işıldağın soğuk, mavi ışığı denize gümüş renkli bir aydınlık saçıyor; köy delikanlısının içini ürpertiyle dolduruyordu. Kurulmuş bir makine gibi kürek çekiyor; sanki tepesine gökten ansızın bir şey düşecekmişçesine büzüldükçe büzülüyordu. Hayvansal bir korkuydu bu. Olup bitenler, insansı hiç bir şey bırakmamıştı içinde.

Çelkaş’ın ise keyfi yerindeydi. Sinirleri iyice yatışmıştı. Bıyıkları kıpırdanıyor, gözleri sevinçle parlıyordu. Dişlerinin arasından bir ıslık tutturmuştu. Ciğerlerini nemli havayla dolduruyor, çevresine bakmıyor, gözleri Gavrilo’ya ilişince tatlı tatlı gülümsüyordu.

Serin bir esinti denizi dalgalandırdı. Bulutlar daha incelmiş, daha saydamlaşmıştı şimdi. Fakat gökyüzü hâlâ kapalıydı. Denizi dalgalandıran esinti, bulutları kımıldatamamıştı.

“Hey, kardeşlik, kendine gel artık! Betin benzin attı be! Tamam, tehlike geçti artık. Hey, işitiyor musun beni?”

Çelkaş’ın sesi de olsa, bir insan sesi duymak Gavrilo’ nun hoşuna gitmişti. Usulca, “İşitiyorum,” dedi.

“Yeter artık! Kendine gel... Haydi, biraz da dümene geç bakalım, kürek çekmekten yoruldun.”

Yer değiştirdiler. Gavrilo’nun bacakları titriyordu. Çelkaş, bunu görünce daha çok acıdı oğlana. Omzuna vurarak, “Haydi, haydi, korkma artık!” dedi. “İyi para kazandın! Kardeşlik, bir yirmi beş rubleliğe ne dersin, ha?”

“Ben para istemiyorum... Kıyıya bir varabilseydik...”

Çelkaş elini salladı, bir tükürük fırlattı, sonra küreklere yapışarak uzun kollarının geniş hareketiyle çekmeye başladı.

Deniz kıpırdanıyordu. Küçük, köpüklü dalgalar birbiri arkasına koşuyor, çarpışan suların zerrecikleri ince bir toz tabakası gibi yükselip dağılıyordu. Eriyen köpüklerin çıkardığı hışırtı havayı tatlı bir ezgiyle dolduruyordu. Karanlık daha bir canlanmış gibiydi.

Çelkaş, “Ee... dedi. “Demek köye gideceksin şimdi? Evlenecek, toprağı ekip biçmeye başlayacaksın. Karın, bir sürü çocuk doğuracak, nasıl besleyeceğini şaşıracaksın. Bütün bunlar için uğraşmaya değer mi?.. Ha, söyle bakayım? Ne zevk var bunda?”

Gavrilo titreyerek ürkek bir sesle, “Bundan zevkli ne olur!..” dedi.

Rüzgâr bulutları aralamaya başlamış, mavi gökyüzü yer yer ortaya çıkmıştı. Yıldızlar da bir bir görünmeye başlamıştı. Işıltılar denize yansıyor, dalgaların üzerinde bir görünüp bir yitiyordu.

Çelkaş, “Sağa dümen kır!” dedi. “Az sonra varıyoruz! Evet!.. Bu iş de böylece bitti. İyi voli vurduk doğrusu!.. Ne dersin, ha?.. Bir gecede beş yüz papel!.. Fena para sayılmaz, değil mi?..”

Gavrilo ağzı bir karış açık, “Beş yüz papel ha?..” dedi. Sonra korktu, ayağıyla sandıklara dokunarak, “Ne var ki bunlarda,” diye sordu.

“Çok değerli şeyler. Asıl fiyatlarına göre satsam, bin ruble de eder. Ama ben pahacı değilim... Anlıyorsun ya?”

Gavrilo şaşkın şaşkın, “Vay be!..” dedi. “Eğer bu para benim elime geçseydi!..”

İçini çekti. Köyünü, yoksul evceğizini, anasını anımsamıştı ansızın. Onlar için çalışıyor, bunca çileyi onlar için çekiyordu. Yalçın bir tepenin yamacına kurulmuş evleri, içinden geçen küçük deresiyle; çevresindeki iğde, kayın ağaçlarıyla köyü gözlerinin önünde canlandı. Bir daha içini çekti...

“Of!.. Çok iyi olurdu be!..”

“Hele hele!.. Trene atladığın gibi köyün yolunu tuttuğunu görür gibi oluyorum... Kızlar çevrende fır fır dönerlerdi artık!.. Gönlünün çektiğini seç!.. Evi de yıktırır, yenisini yaptırırdın... Fakat ev yaptırmaya bu para yetmez belki.”

“Öyle... Ev yaptırmaya yetmez. Bizim orada kereste pahalıdır.”

“Ne olacak canım? Eskisini onartırdın sen de. Atın var mı, atın?”

“At mı? Var ama çok yaşlandı fukara.”

“İyi ya... Sen de güzel bir at çekersin altına!.. İnek... Koyun... Tavuk mavuk... Ne dersin, ha?..”

“Ne olur, sus!.. Oh, Tanrım! Ne güzel yaşayıp giderdim!”

“Kardeş, keyfine diyecek olmazdı doğrusu... Ben de bu işlerden anlarım biraz. Bir zaman benim de yuvam vardı... Babam köyün en zenginlerinden biriydi...”

Çelkaş kürekleri ağır ağır çekiyor; sandal, bordasına neşeli şıpırtılarla çarpan dalgaların üzerinde beşik gibi sallana sallana ilerliyordu. Deniz, gitgide daha oynaklaşıyordu. Sandaldaki adamlar derin bir düşünceye dalmışlardı. Dalgın dalgın çevrelerini süzüyor, her biri kendi hayatını düşünüyordu. Çelkaş, Gavrilo’yu biraz canlandırmak, neşelendirmek için köyden söz açmıştı. Konuşurken bıyık altından gülüyordu önceleri. Fakat delikanlıya köy hayatının mutluluklarını anlatırken, birdenbire kendi sözlerinin etkisi altında kalmış, geçmiş günler gözünün önünde canlanmıştı. Delikanlıyı konuşturmak isterken, kendisi sözü bırakmak istemiyordu şimdi:

“Kardeş, köy hayatı demek, özgürlük demektir! Kendi kendinin efendisisindir. Belki yıkık döküktür ama senin olan bir evceğizin vardır. Topu topu bir evleklik de olsa, toprak kendinindir! Bey de sensin, paşa da!.. Herkesten saygı beklemek hakkına sahipsindir... Öyle değil mi?..”

Çelkaş heyecanlanmıştı. Gavrilo da heyecanlanmış, karşısındaki adama merakla bakıyordu. O da kendisi gibi bir köylüydü demek. Bütün benliğiyle bağlı olduğu topraktan elinde olmaksızın ayrı düşmüş, bu ayrılığın acısını yaşıyordu şimdi.

“Haklısın kardeş, haklısın! Yerden göğe kadar haklısın! İşte, sözgelişi seni ele alalım: topraksız bir adam neye yarar? Kardeş, toprak ana gibidir, ömür boyunca unutulmaz.”

Çelkaş düşünceye dalmıştı... Göğsünde bir öfke dalgasının kabardığını hissediyordu. O, gerçek bir kabadayıydı. Onuruna dil uzatıldığında, hele bunu yapmaya kalkanlar beş paralık adamlar olursa, hep böyle bir öfke duyardı içinde. Ansızın, kudurmuşçasına, “Kes sesini!..” diye bağırdı. “Benim ciddi konuştuğumu mu sandın?.. Şaşarım aklına!”

Gavrilo yeniden ürkekleşerek, “Amma da iş!” dedi. “Ben senden mi söz ediyorum sanki? Dünyada senin gibi çok adam var!.. Her yer mutsuz insanlarla dolu!.. Sendeleyip duruyorlar...”

Çelkaş dilinin ucuna kadar gelen küfürleri nedense tuttu, kısaca, “Ayıbalığı, geç bakalım küreklere!” buyruğunu verdi.

Yeniden yer değiştirdiler. Çelkaş dümene geçerken, içinde Gavrilo’yu bir tekmede suya yuvarlamak isteği uyandı.

Konuşmuyorlardı artık. Fakat Gavrilo’nun susuşu da Çelkaş’a köyü anımsatıyordu şimdi... Geçmiş günlere dalıp gitmiş, dümen tutmayı bile unutmuştu. Sandal denizin akıntısına kapılmış, bir yerlere doğru sürükleniyordu. Dalgalar da bunu anlamış gibi, bordasına daha serbest çarpıyorlardı şimdi. Mavi bir yakamoz akıntısı, küreklerin ucundan başlıyor, kıvrıla kıvrıla dibe doğru iniyordu. On bir yıllık serserilik yaşamının kalın bir duvar gibi ayırdığı geçmiş günler canlanmıştı Çelkaş’ın gözlerinde. Çocukluk yıllarını; kırmızı yanaklı, sıcak bakışlı, tombul bir kadın olan anasını; sert bakışları, kızıl sakalıyla bir devi andıran babasını anımsadı. Sonra büyümüş, güvey olmuştu. Kara gözleri, uzun saç örgüleri, neşeli, yumuşak tavırlarıyla Anfisa’sı gözlerinin önüne geldi. Kendisi de yakışıklı, kanlı canlı bir askerdi. Babası o sıralar yaşlı bir adamdı artık. Çift sürmekten iki büklüm olmuştu. Anasının yüzü de kırış kırıştı. Askerden döndüğü günü anımsadı. Babası nasıl da övünmüştü onunla. Kaytan bıyıklı, aslan gibi bir yiğit olan oğluna, Grigori’sine nasıl da bakmaya doyamamıştı... Geçmiş günleri anımsamak içimizde her zaman tatlı duygular uyandırır... Geçmişte içilen ağı bile, sonradan şerbetmiş gibi gelir insana...

Tanıdık, dost bir rüzgâr okşuyordu Çelkaş’ın yüzünü. Anacığının tatlı sözleri, gerçek bir köylü olan babasının sert sesi, geçmişte kalan, unutulmuş yığınla ses çınlıyordu kulağında. Buram buram bir toprak kokusu geliyordu burnuna... Çelkaş, bütün benliğiyle bağlı olduğu köy yaşamından, bir daha dönmemecesine kopmuş olmanın acısını yaşıyor; yapayalnız, kimsesiz bir çocuk gibi hissediyordu kendini.

Gavrilo ansızın, “Hey! Nereye gidiyoruz böyle?” diye sordu.

Çelkaş irkildi. Yırtıcı bir kuş gibi çevresine bakındı.

“Vay canına, uzaklaşmışız!.. Kürekleri daha hızlı çek...”

Gavrilo gülümseyerek, “Dalmıştın galiba?” diye sordu.

“Yorulmuşum...”

Delikanlı, ayağıyla sandıklara dokunarak, “Artık yakalanmayız,” öyle mi? dedi.

“Yok... İçin rahat olsun. Birazdan malları satıp paramızı alacağız... Yaa!..”

“Beş yüz ruble?”

“En azından.”

“İyi para be! Eğer hepsi benim olsa!.. Neler yapmazdım ki..”

“Köyde mi?”

“Tabii. Başka nerde olacak?..”

Gavrilo hayale daldı. Çelkaş ise susuyordu. Bıyıkları sarkmış, gözleri sönükleşmişti. Kirli gömleğinin kıvrımlarına varıncaya kadar, bir gariplik çökmüştü üstüne...

Sertçe dümen kırdı; sandal, suyun üzerinde kapkara görüntüsü yükselen bir mavnaya doğru yaklaşmaya başladı.

Gökyüzü bulutlarla kaplanmıştı yine. Usul usul serpiştirmeye başlayan ılık, ince bir yağmur, tatlı bir şıpırtı çıkararak dalgalara karışıyordu.

Çelkaş, “Dur! Yavaş ol!” komutunu verdi.

Sandalın çengelini, mavnanın bordasına sarkan bir ipe bağlayarak, “Şeytan herifler!.. Uyuyorlar mı yoksa?..” diye homurdandı. “Hey! Merdiveni uzatın!.. Yağmur da daha önce yağamazdı sanki!.. Hey!.. Tanrının cezaları!.. Heeeyy!..”

Uykulu bir ses duyuldu:

“Çelkaş, sen misin”

Evet, evet, merdiveni sarkıtın.

“Kalimera2 Çelkaş!”

Çelkaş kızgın bir sesle, “Şeytan herif, merdiveni sarkıtsana!” diye gürledi.

“Oo, seninki kızgın gelmiş bugün...”

Çelkaş, arkadaşına dönerek, “Gavrilo, tırman!” dedi.

Az sonra güvertedeydiler. Kendi aralarında tuhaf bir dille fısır fısır konuşan sakallı, karanlık bakışlı üç adam, Çelkaş’ın sandalını gözden

2 . (Rum.) Günaydın.