Can Yayınları: 1782 Türk Edebiyatı: 519

© Cemil Kavukçu, 2008 © Can Sanat Yayınları Ltd. Şti., 2008 Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Kasım 2008, İstanbul E-kitap 1. sürüm Kasım 2015, İstanbul Kasım 2008 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına Hazırlayan: Faruk Duman

Kapak Tasarımı: Erkal Yavi Kapak Düzeni: Semih Özcan Dizgi: Serap Bertay Düzelti: S. Asaf Taneri

ISBN 978-975-07-1641-6

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

Cemil Kavukçu

ANGELACOMA’NIN
DUVARLARI

OTOBİYOGRAFİK BİR ANLATI

Cemil kavukçu’nun can yayınlari’ndaki diğer kitapları

BAŞKASININ RÜYALARI , öykü

BİLİNEN BİR SOKAKTA KAYBOLMAK , öykü

DÖNÜŞ , roman

DÖRT DUVAR BEŞ PENCERE , öykü

GAMBA , roman

GEMİLER DE AĞLARMIŞ , öykü

MİMOZA’DA ELLİ GRAM , öykü

NOLYA , öykü

PAZAR GÜNEŞİ , öykü

SUDA BULANIK OYUNLAR , roman

TEMMUZ SUÇLU , öykü

UZAK NOKTALARA DOĞRU , öykü

YALNIZ UYUYANLAR İÇİN , öykü

çocuk kitabı

SELO’NUN KUŞLARI

Cemil Kavukçu, 1951 yılında İnegöl’de doğdu. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nü bitirdi (1976). Öyküleri, 1980 yılından bu yana çeşitli dergilerde yayınlandı. Patika adlı yapıtıyla 1987 yılında Yaşar Nabi Nayır Öykü Ödülü’nü ve 1996 yılında Uzak Noktalara Doğru adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı kazandı.

kendime...

çünkü bu benim hikâyem

Her yaşam gizli bir görevdir.

Clarice Lispector

İnsan hayatı garip bir yarıştır: Varılacak yer pistin

sonunda değil ortasındadır. Koşarsın ve hedefi zamanında

fark etmeden, bilmeden, belki çoktan geçmiş olursun ve onu

bir daha asla göremezsin. O zaman koşmaya devam edersin.

Milorad Pavic

EV

Bazen, içinde bulunduğum ruh durumuna uygun bir kitap okumak isterim. Başucu yazarlarımın yeni yapıtları, merak ettiğim, ama henüz okuma fırsatı bulamadığım genç kuşaktan birinin romanı değildir beni çeken. Kitaplığımın önünde dikilip rafları gözden geçirirken, çok özlediğim bir yere gidecekmişim de yolculuk hazırlıklarına başlıyormuşum gibi heyecan duyarım. Yeniden Tutunamayanlar’a ya da Ecinniler’e başlayabilirim. Conrad, belki de Melville ile sefere çıkmak ağır basabilir örneğin. Sait Faik’ten Bir Bahçe’yi, Dülger Balığının Ölümü’nü dönüp dönüp okuyabilirim. Elim Malcolm Lowry’nin Yanardağın Altında romanına gidiyorsa durum çok daha vahimdir. Bunlar; alıp başımı gitmek istediğim dönemlerde olur. Seçtiğim kitaplar da beni çeken yolculuğun biçimiyle ilgilidir.

Havanın serinlediği, ilk ve orta dereceli okulların açıldığı, büyük ampullerle aydınlatılmış balıkçı tezgâhlarının şenlendiği, manavlarda, semt pazarlarında mandalinanın, portakalın, ayvanın, narın görünmeye başladığı, kestanecilerin işlek caddelerin kaldırımlarında küçük “kebap tezgâhlarını” kurduğu, sonbaharın kışa göz kırptığı aylarda, ikindi sonrası, akşamın hemen iniverdiği yağmurlu bir günde arzuladığım tek şey, (öyle bir ortamı bulamayacağımı bilirim oysa) odun sobasıyla ısınan loş ışıklı bir odada minderin üzerine yüzükoyun uzanıp çizgi roman okumaktır. Çizgi roman bahanedir tabii, ben belleğimde donup kalmış siyah-beyaz bir fotoğrafa girmeye çalışırım. Sobada yanan meşe odunun çıtırtısı gelir kulağıma, ardından bezgin bir karganın yakarışını duyarım. Evimizin önündeki kaldırım taşlı caddeden bir at arabası geçer. Yerimden doğrulup perdeyi aralasam zayıf bir atın çektiği arabayı ve sırtına kapüşonlu bir muşamba geçirmiş arabacıyı göreceğimi bilirim. Her şey hem çok bulanıktır, hem de çok net. Beni bu mekâna ve zamana götürecek tek aracı ise Tommiks, Teksas, Kinova, Teks gibi çizgi romanlardan biridir.

Çocukluğumdan kalmış, belleğimden silinmemiş, beş duyumla algıladığım bir anın resmidir o oda, sobanın ısısı ve yanan odun kokusu. Beni ürküten, kaygılandıran, düşünmek istemediğim her şey (annem ya da babam ölüverirse, babamın işleri daha bozulur ve bu evi satmak zorunda kalırsak, sınıfta kalırsam, okuyamazsam korkuları) dışarıda kalırdı. Yağmur bir ninni gibi yağarken, okuduğum kitaptaki serüvenlerin içinde kahramanlardan birinin yerine geçerek kaybolurum. Huzur ve mutluluğun benim için ne ifade ettiği sorulduğunda ilk aklıma gelen resim budur. İçime kapanıp kendimle baş başa kalmayı kışkırtan bir dekordur aynı zamanda. Bunun, tanımlayamadığım kendine özgü bir kokusu vardır. Yaz bitmiştir. Kavak ağaçları yapraklarını dökmeye başlamış, günler kısalmış, yeşil coşkusunu yitirmiştir artık. Sergideki karpuzlar, akşam serinliği ile birleşince insanın içini ürpertir. Her şeyi baştan düzenlemek için yeni bir sayfa açılıyordur. Yapmayı tasarladığım ne çok şey vardır kafamda. Yağmur, şiddetini artırıp azaltarak bir senfoni gibi sürerken, avluda, sofa kapısının üstündeki teneke korunağa inen damlaların sesiyle olmadık düşlere sürüklenirim.

Bu güzellik, mangalın altına kıvrılmış her şeye meydan okurcasına, onu sokaklardan kurtaran beni bile inkâr edercesine sere serpe yatan bir tekir kedinin varlığıyla zenginleşmelidir. Çizgi gibi gözleri, belli belirsiz inip kalkan karnıyla her şeyin çok anlamlı olduğunu söylerken, çok anlamsız olduğunu söyler aslında. Boş vermişlik vardır bu yatışta, umursamazlık vardır. Hatta her şeye kafa tutan alaycı bir yan bile vardır. Doğru okumam için önüme getirilen şifrelerden biridir. Çünkü bu, artık çıkılamayacak bir yolculuktur. Zamanı tersine işletme çabasıdır.

Düş gücümüz zamanı parmağında oynatır; istediğimiz an istediğimiz her yere gidebilir, istediğimiz kişilerle akıllara ziyan serüvenlere yelken açabiliriz. Artık altmışlı yıllardaki biçimiyle var olmayan kasabayı yeniden kurup, taş döşeli avlusu, büyükçe arka bahçesi olan iki katlı, kerpiç duvarlı evimizi çizebiliriz. Bir yaz sonu hava kararır, narin bir yağmur başlarken o kokuyu duyabiliriz. Asıl zenginlik sorumsuzluktur. Bir sonraki anı, yarını, daha sonrasını düşünemeyen kedinin rahatlığıdır. Hiçbir şeyin dert edilmediği, acıların yaşanmadığı ve tanıklık edilmediği bir dönemin sahnelenmesidir. Görüntüler birbirini izler. Sonbahardır; yağmurdur, akşama devrilen kısacık bir öğle sonudur, evlerin duvarlarından sokağa uzanan soba borularından nazlı nazlı salınan dumanlar ve yanan odunun kokusudur, müezzinin minareye çıkarak sağ eliyle sağ kulağını kapayıp ikindi ezanını okumasıdır, kuyruğunu arka bacaklarının arasına almış duvar kenarından yürüyen başı önünde bir sokak köpeğidir, cami avlusunun çeşmesinde, kolları dirseklerine, pantolonları dizlerine kadar sıvanmış aptes alan takunyalı ihtiyarlardır, bomboş sokaklarıyla insanın içini üşüten bir kasabadır.

Çizgi romanlardaki serüvenlerden çok, onları okurken içinde bulunduğum mekânları ve durumları özlüyorum. Bir dönem Tommiks’le, Konyakçı’yla, Çelik Blek’le, Teks Willer’le birlikte yaşadım, onlarla konuşup dertleştim, yardım istedim, zor anlarımda güç ve destek aldım. Kahramandılar. Kötülerin ve kötülüklerin üstesinden gelen insanüstü güçleri vardı. Ben de onlar gibi olmak istiyordum. En büyük düşüm de, istediğim zaman görünmeyen biri olabilmekti. Böyle bir gücüm varmış gibi hayaller kurardım.

Daha çok yaz aylarında çizgi roman okumama karşın özlemini duyduğum mevsim ya kış olurdu ya da sonbahar. Kitapları edinme biçimini, pazar sabahlarının sinema önünü, dört filmi peş peşe izleyerek bütün bir günü geçirdiğim zift, talaş ve çocuk kokan Yıldız Sineması’nı da özlüyorum.

sinema önü şenliği

İlçemizde iki kışlık, iki de yazlık sinema vardı. Biz çocuklara, “Atatürk’ten sonra en önemli kişi kimdir?” diye sorulsa, hiç düşünmeden Sinemacı Niyazi, derdik. Uzun boylu, asık yüzlü, kalın ve gür sesli bu adamdan çekinirdik. Babalarımız yaşında olmasına karşın hiçbir çocuk ondan söz ederken abi, amca, dayı gibi sanları kullanmazdı. O, Niyazi’ydi. Yaşıtımızdı. Yıldız, kışlık ve yazlık Marmara Sinemaları’nın patronuydu. Mayıs ayında kışlık Marmara kapanır, yazlık açılırdı. Güneş Sineması’nı işleten Kemal Abi’ninse çocuklar üzerinde pek etkisi yoktu.

Kesilmiş eski biletleri birbirine ekleyip yasal olmayan yollarla sinemaya girmeye çalışan çocukları yakaladığında gözlerinin yaşına bakmadan öyle bir tokatlardı ki, gözümüzde daha da ürkütücü olurdu. Saygı, korku ve hayranlığın simgesiydi o.

Pazartesiler Niyazi’nin tatil günüydü, iki salon da kapalı olurdu. Yıldız Sineması’nda salı ve cuma günleri 14.15 kadınlar matinesinde ilçe kadınlarını ve genç kızlarını gözyaşlarına boğan, imkânsız aşk öykülerinin anlatıldığı yerli filmler gösterilirdi. Genellikle, akrabalar, komşular toplaşır gruplar halinde giderlerdi sinemaya. Yıldız Sineması’na çıkan bütün yolların üzerindeki kahvelerin önleri, yağışlı havalar dışında dolup taşardı. Anneleri, halaları, teyzeleri ile sinemaya giden genç kızların sevdiklerini görmeleri, gizlice bakışıp işaretleşmeleri için bulunmaz fırsatlardı. Sevgilisi olmayanlar içinse bir umut. Film başlama saatinden sonra yeniden kahvenin içine girilir, herkes bıraktığı oyununa dönerdi. Tabii arada saatlere bakılır, sinemanın dağılma saati kollanırdı.

Kadınlar hamamında olduğu gibi, artık okula başlamış erkek çocuklarına bu matineler, kasabanın namus bekçisi Niyazi tarafından yasaklanmıştı.

Aynı salon perşembe günleri saat 12’de köylülere (o gün ilçenin pazarıydı), yine yerli filmlerle hizmet ederdi. Çarşamba ve cumartesi günleri ise Marmara Sineması 14.15 matinesi ile öğrencilere açardı kapılarını. Yalnızca yabancı filmler gösterilirdi. Kızlar balkonda, erkekler salonda otururdu. Sahnenin sol yanında varilden bozma bir sobada iri iri kütükler yanardı. Salon buz gibi olduğundan, paltolarımızı çıkarmadan otururduk. Film öncesi, bıçkın delikanlılar ve âşıklar ısınmak için sobanın başında toplaşırdı. Amaç, balkondaki kızlara kendilerini göstermekti. Birbirlerine el-kol şakaları yaparak gülüşür, yüksek sesle konuşurlardı. Niyazi’den korkmayan bazı cesur çocuklar burada, avuçlarına gizledikleri sigaralarını içip kızlara poz yapar, hiçbir şeyden çekinmediklerini gösterirlerdi. Ortaokulun da en yaman öğrencileriydiler; ne müdürden korkarlardı ne de öğretmenlerden. Ders aralarında okul helasında sigara içecek kadar gözüpektiler. Yakalansalar hakarete uğrayıp kızların gözünde küçük düşmeleri bir yana, salondan da atılacaklardı. Aşk için her şey göze alınırdı, serde delikanlılık vardı. Ama kimse kızların balkonda üşüyüp üşümediğini düşünmezdi. Film bitince önce salon boşalırdı. Ama kimse sinemanın çevresinden ayrılmaz, kızların çıkması beklenirdi. Her şey kısa bir göz göze geliş, küçücük bir gülücük içindi.

Pazar günleri Yıldız Sineması çalışan çocuklara açardı kapılarını. Üç, bazen de dört film gösterilirdi. Niyazi çocuklara garip bir film karmaşası sunardı. Tarzan’ın yanında Ayşecik, kovboy filminin yanında cuma günü kadınları ağlatmış bir Göksel Arsoy filmi, ya da Herkül olurdu. Niyazi, kimin neden hoşlanacağını bilir, kendince sosyal adaleti sağlamaya çalışırdı. Hiç önemi yoktu, yeter ki film olsundu. Gece kuşları gibi sinemadan çıkan çocuklar gün ışığıyla serseme dönerdi.

Pazar sabahları erken saatlerde (matine 10.00’da başlıyordu), Yıldız Sineması’nın önünde büyük bir pazar kurulurdu. Buna mini bir “panayır” da denebilir. Turşu suyu, simit, kaymaklı (beze), Şam tatlısı ve kaynamış yumurtanın yanı sıra ikinci el çizgi romanların satıldığı bir panayır. Aslında bu pazar kitaplar içindi, yan bir kuruluş olarak gıda ve eğlence sektörü bundan yararlanıyordu. Yumurtalar soğan kabuğu ile kaynatıldığından kabukları kırmızıydı. Bunlar, dayanıklılıkları ile yarıştırılan oyun araçlarıydılar. Küçük çapta bir kumardı yumurta tokuşturmak. Kabuğun dayanıklılık testi (bunu hiçbir zaman öğrenemedim) üst ön dişlerden birinde yapılıyordu. Yumurta diş üzerinde küçük vuruşlarla denenirken sol avuç içiyle de sol kulak kapatılıyordu. Çok ilkel bir sismik yöntem uygulanıyordu aslında. Hastasının kalp atışlarını ya da akciğerini dinleyen bir doktorun ciddiyeti olurdu yüzlerde. Bütün mızıklamalara karşın bir önlemdi aynı zamanda. Yarışmacılardan biri yumurtasını avucuna alır, öbür elinin baş ve işaretparmaklarını halka gibi yapıp yumurtanın sivri ucunun görünebileceği biçimde tutar. Öbür yarışmacı da kendi yumurtasının sivri ucuyla ona vurur. Kırılan yumurta kıranındır. Konunun uzmanı Kakles Hakkı’ydı, onun yumurtasını kimse kıramamıştı. Öyle ki, Kakles’in yenilgi tanımayan kırılamaz yumurtasının yumurta olmayıp benzerlerinden ayırt edilemeyecek denli ustaca yontulmuş (tabii Kakles tarafından) bir alçı olduğu söylentileri bile kulaktan kulağa yayılmıştı. Kimse bunu Kakles’in yüzüne söyleyemiyordu, çünkü kısacık boyuna ve çelimsiz bedenine karşın son derece kavgacıydı ve başta “iyi aile çocukları” olmak üzere birçok çocuk Hakkı’dan çekinirdi. Birine ısrar ediyorsa, yenileceğini bile bile katılırdı oyuna; yoksa, reddedilmeyi sevmeyen Kakles’ten sopa yemek vardı işin içinde. Kolay bir av olduğumu düşündüğümden yakalanmamak için Kakles’i kollayarak sürekli yer değiştirirdim sinema önündeki panayırda.

O bir yumurta efsanesiydi. Üst ön dişlerinden ikisi daha uzundu ve öbürlerini iteleyip öne çıkmıştı. Ağzı kapalı olduğunda bile alt dudağına yaslanmış iki dişin uçları görünürdü. Hiç de sevimli olmayan, ürkütücü bir tavşan gibiydi. Efsanede bunların payı büyüktü. Yumurta kabuklarının dayanıklılığını dişlerine değdirdiğinde hemen anlıyordu. Yarışacak yumurtaları denerken kavgacı ve ürkütücü görünümünden arınır, zararsız bir tavşana dönüşürdü.

Benim için ürkütücü “büyük oyunlar”dı bunlar. Çünkü, ailemin kulağına, “Cemil de sinema önünde yumurta tokuşturuyor, tatlısına kumar oynuyor,” türünden bir haberin gitmesinden çekinirdim. Ama kimi günler annemin sabah kahvaltısı için pişirdiği yumurtaları kardeşlerimle tokuşturmaktan, yarışma öncesi, anlıyormuş gibi ön dişimde test etmekten büyük keyif alırdım. Kakles Hakkı’nın yerine koyardım kendimi ve çarpık ön dişlerimin bana Tanrı tarafından bahşedilmiş bir ayrıcalık olduğunu düşünürdüm.

Cepleri yumurta dolu çocuklar dolaşırdı sinema önünde. Sağlam yumurtalar yirmi beş kuruşa satılırken, oyunda kazanılan kabuğu çatlamış yumurtalar on kuruşa kadar düşer, alıcı beklerdi. Bir de, hasır bir sepette kabukları kırmızıya boyalı pişmiş yumurta satan, küçük kumarbazlara aracılık ederek para kazanan, gözlerinin feri sönmüş, sürekli sigara içen canlı cenaze gibi bir adam olurdu o alanda. Bütün yaşam enerjimi alan, beni umutsuzluğa sürükleyen bir görünüşü vardı adamın. Babam böyle bir iş yapsaydı, ben sinema önlerine gelemem diye düşünürdüm.

Yumurta tokuşturmak gibi hızlı kazanılıp hızlı kaybedilen bir oyuna cesaret edemeyen çocukların tercihi “şans-talih”ti. A4 boyutunda bir kartonun üzerine sıra sıra beş kuruş çapında delikler açılmıştı ve alttaki kartonla bunun arasına bir varak konmuştu. Delikleri bir toplu iğne ile kazımanın bedeli beş kuruştu. Boş çıkarsa, amorti olarak küçük bir gofret alıyordun. Oysa, değişik rakamlarla kotlanmış, aynadan tarağa, balondan çikolataya birçok ikramiye vardı. Büyük ikramiye, el büyüklüğünde, markası bilinmeyen bir çikolataydı. Ondan sonra ise yuvarlak cep aynası geliyordu. Cin fikirli bazı çocuklar, şans talih paketini satışa sunmadan önce kartonları ustaca açıp büyük ikramiyenin yerini saptıyor, yeniden monte edip belirledikleri deliği kazıyor ve çikolatayı yiyorlardı. Büyük ikramiyenin çıktığı belli olmasın diye iğnenin ucuyla o rakamı okunamaz hale getiriyorlardı. En masum oyun buydu.

Şans oyunlarında kazanmadım. Hiçbir zaman da kazanamayacağıma inanıyordum. Yalnızca bir kez talih yüzüme gülmüş, onda da aldatılmıştım. Şans-talih oyununda, küçük yuvarlaklardan birini seçip toplu iğne ile kazıdığımda gözlerime inanamamıştım, en büyük ikramiyeyi, yani çikolatayı kazandığımı gösteren rakam karşımdaydı. Satıcı çocuk (adını unutmadım, İlhan) hem benden büyüktü, hem kavgacılığıyla ilçeye nam salmış göçmen mahallesinde oturuyordu, üstelik yanında kendinden daha iri bir arkadaşı vardı. Birbirlerine bakıp sessizce anlaşmışlardı aralarında. Gözlerimin içine bakıp, “Boş,” demiş ve bana bir gofret uzatmıştı. “Hayır, çikolatayı kazandım,” deyince yanındaki iri çocuk, “Boş işte lan,” demişti, “al gofretini fazla konuşma!” Donup kalmıştım. Diretsem beni döveceklerini biliyordum. Kaçarcasına uzaklaşmışlardı yanımdan. Gülüşerek, birbirlerinin sırtına şaplaklar atarak zaferlerini kutluyorlardı. Kendilerini güvende hissettikleri ilk sokakta büyük ikramiyeyi kutudan çıkarıp paylaşarak yiyeceklerinden emindim. Çizgi roman kahramanlarından biri bile o anda yanıma gelmemiş, bana güç vermemişti. Gofreti yere atmış, ağlayarak üzerinde tepinmiştim.

Karamela kâğıtlarıyla oynanan oyun ikiye ayrılıyordu: Tek tek kazanılıp kaybedilen, ürkek çocukların tercih ettiği (yani benim oynadığım) “açık-kapalı” ile, daha iddialı olan “alt-üst”. “Açık-kapalı”da resimli karamela kâğıdı duvara yaslanıp parmak ucuyla tutuluyor, öbür oyuncu “açık” ya da “kapalı” dedikten sonra yukarı doğru bir hareketle serbest bırakılıyordu. Yazı-tura gibi bir şey. Resim üste gelecek biçimde yere düştüyse ve o da “açık” dediyse bir karamela kâğıdı kazanıyordu. Bilemediyse kendi destesinden bir tane veriyordu. Sinema önünde oynanamayacak kadar küçümsenen, basit, bebe işiydi. “Alt-üst” daha riskliydi. Karamela kâğıtları iskambil destesi gibi karılıyor ve avuç içinde saklanıyordu. Öbür oyuncunun iki seçeneği vardı: ya “alt” diyecekti ya da “üst”. Kâğıtlar numaralıydı, genellikle birden yüze kadar seriler olurdu (Türk büyükleri, hayvanlar âlemi, meslekler vs.) Örneğin “alt” dedi. Önce alttaki kâğıdın numarasına bakılırdı. Diyelim 11, iki rakam yüksek sesle toplanır ve “iki” denirdi. Sonra destenin üstündeki kâğıt açılırdı, diyelim 49, onlar da toplanır, “on üç” denirdi. Kaybeden, aradaki fark kadar kâğıdı, yani on bir karamela kâğıdını karşısındakine verirdi. Bu, seyircisi kalabalık bir oyundu ve sayılar topluca, hatta makamlı bir biçimde söylenirdi. “İkiyeee!” diye bağırılır, nefesler tutulur, üst kâğıdın açılması beklenir, sonra da, “On üüüüç!” diye çığlık atılırdı. Herkes kazananın yanındaydı. Karamela kâğıdı deyip geçmemek gerek, çünkü bu da o kadar masum bir oyun değildi. Kâğıtlar her an paraya dönüştürülebiliyordu. Ütülmüş ve yenilgiye doymamış çocuklar tanesi bir kuruştan, bütçelerine göre diledikleri kadar karamela kâğıdını “şanslı” çocuklardan satın alabiliyorlardı. Satış yapanlar ise desteyi ceplerinden bir banker edasıyla çıkarır, yetişkinlerin para sayması gibi (arada başparmaklarını yalayarak) sayarlardı kâğıtları. Çocuksu masumiyet yoktu burada, her şey çok ciddiydi.

Şam tatlıcının ruleti ise daha gözü kara, kavgacı, bıçkın çocukların alanına giriyordu. Marka yerine, o günkü değeri on kuruş olan tatlılar ortaya konuyordu ve yanağında zeytin çekirdeği gibi beni olan tatlıcı, oyuncak ruletin düğmesine basıyordu. Birçok izleyicinin toplandığı gürültülü, çekişmeli alan sinema önünün en ilginç yeriydi. Rulete katılma cesaretini de kendimde bulamadım. Büyük bir hırsla tatlı kazananlar gözümde birer kahramandı. Arada küfürleşmeler olur, kavga çıkardı.

Yalnızca bir kez tanık olduğum baskın çok korkutmuştu beni. Birden sinemanın önünde belediye zabıtaları belirmiş, küçük kumarbazlar çil yavrusu gibi dağılmıştı. Zabıtalar ruletle tatlılara el koymuş, tatlıcıyı da ite kaka oradan götürmek istemişlerdi. Tatlıcı direnince zabıtalardan biri tokat atmıştı koca adama. O itiş kakışta araba devrilmiş, camekânlı bölümdeki camların biri kırılmış, tatlılar yere saçılmıştı. Tatlıcı ve arabası götürüldükten sonra yerdeki Şam tatlılar çocuk ölüleri gibi görünmüştü gözüme. Çok üzülmüştüm. Bu tatlıcı benim babam olsaydı ne yapardım? Onun çocukları olayı görmüş müydü? Birkaç gün sonra tatlıcı yine ortaya çıkmış, sinema önünde, kaldığı yerden rulet oyununu sürdürmüştü.

Günün şanslı çocuğu, kazandığı tatlılardan yiyebildiği kadarını yer, kalanını avucuna doldurup üçünü, bazen dördünü on kuruşa satardı. Ben de arkadaşlarım gibi ucuz tatlı yemeyi tercih ediyordum. Kirli avuçlarda dolaştırılan bu tatlıları almak, kazıkçı tatlıcıya olduğu kadar, temizlik konusunda baskı yapan aileme, açıkta satılan yiyecekleri yemememizi ısrarla söyleyen öğretmenimize karşı bir tepkiydi. Orası yasadışı bir çocuklar kolonisiydi.

Tatlıcı bu “korsan tatlı satışına” karışmazdı. Sonuçta ortada dönen bütün tatlılar onundu.

Sinema önünün en ciddi çocukları, ellerinde çizgi roman olanlardı. Özenle okunmuş, yeni alınmış gibi duran kitapları etiket fiyatının biraz altına satarlarken, kapakları yıpranmış, yırtılmış, hatta kapaksız kitapları ucuza verirlerdi. Çok tüccar ve çok bilmiştiler. Ellerinde onlarca kitapla alıcı beklerken burunlarından kıl aldırmazlardı. Büyük adam gibi duran, kitaplarıyla bütünleşmiş çocuklara saygı duyar, öyle olmaya özenir, bir yandan da çekinirdim. Yalnızca alıcı olduğum bir alandı sinema önü. Hiçbir zaman kitap satmadım. Kıyasıya pazarlıklar yapılırdı. Alışverişin yanı sıra değiş-tokuş da olurdu. En sıkı didişmeler burada yaşanırdı.

Kendine has bir kokusu olan Yıldız Sineması’nın içi ise bambaşka bir dünyaydı. Niyazi, her isteyene bilet kestiği için birçok çocuk oturacak sandalye bulamazdı. Ayakta kalanlar duvar boyu dizilip sırtlarını yaslayacak bir boşluk buldukları için kendilerini şanslı sayarlardı. Kimse oturduğu yerden kalkmazdı. Sıkışan, önündeki sandalyenin altına doğru işerdi. Bir süre sonra, perdeye doğru eğimli salonda bir çiş deresi akardı.

Bütün eziyetleri göze alan pazar sineması çocukları için en büyük ceza sık sık kesilen elektriklerdi. O zaman salondaki herkes çileden çıkar, kesintinin sorumlusu Sinemacı Niyazi’ymiş gibi küfürlü, çığlık çığlığa tepki gösterir, topluca yuh çekerdi. Davudi sesli Niyazi (o zamanlar Kenan Pars’a benzetirdim) salonun kapısında bir gölge gibi belirip, “Susun lan kopiller!” diye bağırınca bütün sesler kesilirdi. Çünkü taşkınlık yapanları tekme tokat sinemadan atma hakkı vardı Niyazi’nin.

Sinema önü şenliğinde kendinden geçmiş çocukları Niyazi’nin gür sesi toparlardı: “Az sonra film başlıyooor!”

Sinemanın önü birden boşalırdı.

Dışarıda yalnızca Şam tatlıcı, yumurtacı, simitçi, bezeci, turşucu kalırdı. Onlar çocuk değillerdi ve sabırlıydılar, üç film bitene dek bekleyebilirlerdi.

Bir de benim sinemam vardı. Giriş kapısının üstünde Macera Sineması yazıyordu. En az Marmara Sineması kadar büyüktü gözümde.

macera sineması

Ne zaman bir mumu üfleyerek söndürsem, fitilinden salınarak yükselen dumanın kokusu bana masalsı bir dünyanın kapılarını açar. Birçok kişinin hoşlanmadığı, pencerelerin açılıp mekânın havalandırıldığı bu istenmeyen söndürülmüş mum kokusu benim başımı döndürür. Çocukluk dönemimdeki bir bölüm anının sigortasıdır o koku. Alır beni kendi sinemama götürür.

Füruzan’ın Benim Sinemalarım kitabı yayınlandığında sinema ya da sinemam konusunda ortak bir payda bulurum düşüncesiyle heyecanlanmıştım. Bu başlık çok çarpıcıydı. Çünkü ben çocukluğumda bir sinema yapmış, orada yaşıtlarıma ve benden küçüklere filmler oynatmıştım. Füruzan’ın da çocukluğunda benzer bir deneyimi olmuştu da, öykülerinde ondan mı söz ediyordu? Heyecanla satın almıştım öykü kitabını. Değildi. Aradığımın dışında, beni değişik bir biçimde etkileyen, ileriki yıllarda yazarlığımın yapı taşlarını oluşturacak bir büyüsü olmuştu Benim Sinemalarım’daki öykülerin. Ama benim sinema serüvenim de, sinemalarım da çok başkaydı.

İlkokul birinci sınıfta, Cumhuriyet Bayramı kutlamaları kapsamında, öğretmenimiz Sıtkı Bey’in bizi sıraya sokup sınıfça Milli Kurtuluş Savaşı’yla ilgili bir filme götürmesiyle tanıştım sinemayla. Nereye gittiğimiz, neyle karşılaşacağımız konusunda hiçbir fikrim yoktu. Annem, sabahleyin kahvaltı sonrası önlüğümü giydirip beni okula hazırlarken, “Orası karanlık olacak, sakın korkma,” demişti. Minik bir asker grubu gibi ana cadde boyunca yürürken çok heyecanlıydım. Annem uyardığına göre, cesur olmamı gerektiren korkulacak bir durum var demekti. Sonuçta öğretmenimiz götürüyordu, annem ve babam bir sakınca görmediklerinden izin vermişti. Bir yandan da, içerisi karanlık olacaksa ben neyi, nasıl göreceğim diye düşünüyordum. Serin, büyükçe bir salona girmiştik. İlk kez soluduğum bu tuhaf havayı asla unutmayacaktım. Camilerin de bir kokusu vardı, ama sinemalarınki öyle değildi. Önünden geçerken başımı döndüren tütün depolarının kokusuna hem benziyordu, hem benzemiyordu. Çocuk ruhumu sarsan, hepsinden değişik bir kokuydu. Başka okullardan gelen öğrenciler de vardı. Işıklar sönüp ortalık karanlık olunca, hazırlıklı olmama karşın ürkmüştüm. Salonu dolduran öğrencilerin cıvıltısı birden kesilmişti. Korkan tek ben değildim. Karşımızdaki kocaman perde aydınlanmış, şaşkınlık, korku ve merakla izlediğim canlı bir masal başlamıştı. Koşan, haykıran adamlar, patlayan silahlar, kişneyen atlar, vurulup düşenler, hiç anlamadığım konuşmalar, tartışmalar... Perdede olup biteni tam olarak anlamasam da ruhuma işleyen, beni kuşatan, büyüleyen bir masal izliyordum. Filmin sonunda dalgalanan Türk bayrağı ve Atatürk resmi çıktığında hepimiz alkışlamıştık. Savaş kazanılmış, Atatürk ülkemizi düşmanlardan kurtarmıştı. Ardından salonun ışıkları yanmış, masal bitmişti. Kamaşan gözlerimizi ovuştururken çok mutluyduk.

Dördüncü sınıfa geldiğimde, mahalledeki arkadaşlarımla haftada bir gün sinemaya gitmeme izin vermişti annem. Babamın öyle uygun gördüğünü söylemişti. Kararlar babamdan çıkardı, ama biz isteklerimizi doğrudan ona değil, anneme iletirdik. Dört film birden gösterilen pazar gününü seçmiştim. Bir bayram, bir şenlikti benim için. Perşembeden sonra günleri saymaya başlar, cumartesi gecesi sevinçten uyuyamazdım. Her sinemaya gidişimde, salona ilk kez girdiğimde duyduğum kokuyu duyuyordum. Benim için her şey öylesine çarpıcıydı ki; kendime ait, küçücük bir sinema yapmak istiyordum. Geceleri yatağıma girdiğimde hep bunu düşünüyordum. Sinemaya gitmenin dışında, bambaşka bir düştü.

Bir süre sonra da amacıma ulaştım, kendi sinemamı yaptım.

Babam, işinin bozulduğu dönemde arka bahçemize, inek beslemek için bir ahır yapmıştı. Sütünün yarısı bizim olacak, kalanı komşulara satarak bir gelir elde edecektik. Annem, kara gün için sakladığı bileziklerini bozdurdu. Ama hiçbir şey babamın düşündüğü gibi olmadı. Mahallemizdeki yaşlı hacı, ineğinin sara hastası olduğunu bile bile satmıştı babama. (Avludaki Tren öyküm o günlerin izlerinden doğdu) Hasta ineği bir kasap aldı. Geride inek ve tezek kokan hüzünlü bir ahır kaldı. Artık oraya yakacak odunlar diziliyordu. Evimizin satıldığı 2006 yılına kadar da adı hep ahır kaldı. Yaz aylarında boşalan odunluk benim sinema salonum oldu. Adını günlerce düşünmüş, sonunda bulmuştum: Macera Sineması.

Kardeşim, mahalleden arkadaşlarım Nusret, Nihat, Yüksel bir sinema yapabileceğime inanmamışlardı baştan. Onları ikna etmem güç olmadı. İşe, ahırı temizleyerek başladık. İki briketin üzerine uzattığımız tahtalarla sıralar yaptık. On-onbeş çocuk rahatça oturabilirdi üç sıraya. İneğimizin yem yediği yasla denilen bölümün balkon olup olmaması konusunda kararsızdık. Çünkü oturulamayacak derecede dar ve rahatsızdı. Soba altlığı olarak kullanılan tablayı oraya yerleştirip tek kişilik de olsa balkon diyebileceğimiz bir yer yarattık. Her şey, Niyazi’nin sinemalarına uygun olmalıydı. Salonumuzdaki ilk sıra, beş kuruşluk duhuliye, onun arkasındaki iki sıra ise on kuruşluk salon, en pahalı yer ise tek kişilik balkon’du ve bilet bedeli on beş kuruştu. Balkon biletini bir kez satabilmiştik. Mahallemizin en uzun boylu kızı Fatma almıştı o özel yeri. Ancak film gösterimi sırasında soba altlığı ile birlikte yasladan düşmüştü. Kaza ucuz atlatılmış, o andan itibaren balkon iptal edilmiş, Fatma da filmin devamını salondan izlemişti.

Perde, oraya atılmış eski bir masanın iki ayağı arasına gerilmiş bir amerikan beziydi. Annem bu konuda destek vermeseydi asla sinemamı kuramazdım.

Sinema girişindeki duvara, filmin afişini asmak için ince çıtalardan dikdörtgen bir çerçeve yapmıştım. Sonra buna iki çerçeve daha ekledim, çünkü gelecek program ve pek yakında afişleri de olmalıydı. Tek eksiğim Niyazi’ninkine benzer bir bilet satış gişesiydi. İşte bu mümkün değildi. Biletleri ne yazık ki, sinema kapısının yanı başında sandalyeye ters oturmuş biri satacaktı. Kapıda dikilen bir başkası, biletin bir bölümü onda kalacak biçimde kestikten sonra içeri alacaktı izleyiciyi. Balkon hariç, yerlerimiz numaralı değildi.

Salonun hazırlıkları sürerken, ben de bir yandan oynatacağım filmle ilgili eksikleri tamamlıyordum. Bir kartonun üzerine çizdiğim adam, kadın, çocuk, kötü adam, haydut, kovboy, at, köpek figürlerini makasla oyuyor, kalem boyundaki uçurtma çıtalarının ucuna ortalarından raptiyeliyordum. Bunlar benim oyuncularımdı. Filmimin konusunu az çok belirlemiştim. Çizgi romanlarda okuduklarıma, sinemada izlediklerime çok benziyordu. Makine dairesi dediğim masanın altında, perdeye iyice yaklaştırdığım ters çevrilmiş büyükçe bir sandık vardı. Üzerinde çay tabağına sabitlediğim mum duruyordu. Film başlayacağı zaman kapıyı kapatıyorduk, ahırın küçük penceresine çuval örttüğümüzden içerisi karanlık oluyordu. Tek ışık, benim makine dairesinde yaktığım mumdu. Perde aydınlanıyordu. Hazırladığım oyuncuları çubuklarından tutup mumun önüne getirdiğimde gölgeleri perdeye vuruyordu. Her biri için ayrı ses tonu kullanarak oyuncularımı konuşturuyor, hikâyeler, serüvenler uyduruyordum. Onları gülünç durumlara soktuğum da oluyordu. İzleyicilerin gülerek tepki vermesi hoşuma gidiyordu. İpten düşüp ölen cambazın hikâyesini anlattığım film ise acıklıydı. Kimse ağlamıyordu, ama salondan çıt çıkmıyordu. Konuyu baştan belirlesem de ona uymuyordum, film kendiliğinden gelişiyordu.

Afiş olmazsa olmazdı. Büyükçe bir kartona filmin konusuna uygun resim çizip suluboya ile boyadım. Ne yazık ki Niyazi’nin sinemalarında olduğu gibi birkaç tane değil, tekti. Ama, gelecek program ve pek yakında için de afiş hazırlamam gerekiyordu. Gelenler daha sonra oynatacağım filmleri merak etmeliydi. Afişleri çerçevelerin içine koyup küçük çivilerle dört köşelerinden kerpiç duvara çaktım. Sinemaya gelen çocukların önce afişlerine bakmasını istiyordum. Oysa hiçbirinin dikkatini çekmemişti. Bir daha afiş yapmadım.

Eski okul defterimin boş kalmış sayfalarından bilet hazırladım. Ortalarından cetvelle çizgi çizip her iki yana da özenerek “Macera Sineması” yazdım. 5, 10 ve 15 kuruşluk koçanlar hazırdı. Gerçeğe, yani Niyazi’nin biletlerine benzemesi, kapıdaki görevlinin rahat kesebilmesi için de annemden gizli, dikiş makinesinde (iğnedeki ipliği çıkararak) cetvelle çizdiğim hat boyunca delikler açtım.

Her şey tamamdı. Makine dairesi izleyicilerin görmeyeceği biçimde yalıtılmalıydı, yoksa bütün büyü bozulurdu. Bu sorunu da çuvallar, kilim parçası ve kartonlarla çözdük. Sinemamızın açıldığının mahalle çocuklarına duyurulmasını, salonun hazırlanma sürecinde canla başla çalışan arkadaşlarım üstlendi. Sokak sokak dolaşıp ellerinden geleni yapacaklardı. Ben yapamazdım, çünkü işin ticari boyutundan çok utanıyordum. Söylemeleri gereken önemli bir ayrıntı vardı; bu bir oyun değil, sinemaydı ve film izlemek isteyenler bedelini ödemek zorundaydı. Cebinde beş ya da on kuruşu olan herkes konuğumuzdu. Kavgacı çocuklara, bozgunculara, karamela kâğıdı ile alt-üst oynayanlara, şans-talih, simit, kaymaklı satıcılarına (onlar zaten gelmezdi), yumurta tokuşturanlara, hele hele Şam tatlısını ruletle kazanan ya da kaybedenlere salonumuzda yer yoktu. Gelseler bile, gireni çıkanı gizlice izleyen annemin denetiminden geçemezlerdi. Annemin sözlüğündeki hayoş’un karşılığı, aile düzeni olmayan, sokakların biçimlendirdiği çocuklardı. Biz iyi aile çocukları için büyük bir tehlikeydiler. Terbiyemizi bozar, bizi de kendilerine benzetirlerdi Onların “Macera Sineması”ndan haberi olmamalıydı.

Film bitince büyükçe bir kartona oyduğum SON yazısını mumun önüne koyup perdeye düşürüyordum. Salonda uğultular yükselirken biletçi kapıyı açıyor, loş ahıra gün ışığı doluyordu. Mumu üfleyince başımı döndüren o kokuyu duyuyordum.

Pazar günleri Yıldız Sineması’nın önünde kurulan büyük kitap pazarının dışında çarşı içindeki kırtasiyecide de çizgi roman bulunurdu. Kitap ve kırtasiyenin yanı sıra büyük cam kavanozlarda çeşitli baharatların satıldığı köhne dükkân tuhaf kokardı. Sayfaları açılmamış yeni çizgi romanlar pahalıydı. Hangi çocuk o kadar parayı tek kitaba verirdi, anlayamazdım. Bir de, adı kazıkçıya çıkmış, pazarlığı sevmeyen, kitaplara el sürülmesine bile izin vermeyen, Yemenici Ahmet’in oğlu Mustafa vardı. Yaz aylarında, babasının yemenici dükkânının önüne açtığı küçük sergide çizgi roman satardı. Kitaplara ve kitaplarda yaşananlara kapalıydı onun yüzü. Babasının yaptığı yemenilerden farksızdı kitaplar. Para kazanılan nesnelerdi sonuçta. Biz alıcılar karşısındaki hoşgörüsüz tavrı buradan kaynaklıyor olmalıydı. Her gün küçük sergiyi ziyaret etmeden, yeni neler gelmiş diye bakmadan duramazdım. Kitapların kapaklarındaki çivit mavisi boya izinin “iade” anlamına geldiğini ve Mustafa’nın bunları çok ucuza aldığını bilmiyordum. Ama o, sayfaları açılmamış, okunmamış kitap gibi satıyordu onları. Gazete bayilerindeki kitaplara göre daha ucuzdu, yine de kapağındaki mavi boya iticiydi.

Daha sonra arkadaş olacaktık Mustafa’yla, ama sergisine büyük bir özençle bakmama karşın hiç kitap almamıştım. “Kazıkçı” ününü boşuna vermemişlerdi Mustafa’ya.

Kitapları edinmenin yanı sıra kiralamak da mümkündü. Okumak on kuruş, resimlerine bakmak beş kuruştu. Bir gece kitap sende kalacaksa on beş kuruş ödemen gerekiyordu. On kuruş daha verip sahip olabilecekken birçoğunu böyle okumuştum. Beş-altı kitaptan oluşan ciltleri tercih ediyordum.

O yıllarda çizgi roman seçimim de iç seslerimin çağrısına göre değişiyordu. Serüvenlere yelken açmak istiyorsam Teks, Kinova, Teksas ya da Tommiks’in kitaplarına gömülüyordum. Burada serüvenin niteliği önemliydi. Yüzbaşı Tom da, Çelik Blek de mahcup ve yufka yürekli kahramanlardı. Kötülere ve kötülüklere savaş açmışlardı, ama şiddetten yana değillerdi. Kadınların karşısında ne yapacaklarını bilemeyecek kadar çaresizdiler. Tommiks, bize çok daha yakındı. Çünkü o da bir çocuktu. Görevli olduğu Kulver Kalesi’nin komutanı Albay Brown’ın kızı Suzi’ye duyduğu aşkı çok iyi anlıyorduk. İlkokul ikinci sınıfta, ön sırada oturan, sarı saçlarını Suzi gibi ören ve Suzi’ye çok benzettiğim Meliha’ya âşık olmam bu yüzdendi. Meliha’nın bundan haberi olduğunu sanmıyordum. Yine de emin değildim, göz göze geldiğimizde Suzi gibi gülüp başını önüne eğiyordu. O gülüş bile yetiyordu bana.

Görünmez adam hayalleri kurarken, Meliha’nın evine girdiğimi, onu yemek yerken, ders çalışırken, uyurken seyrettiğimi düşünürdüm. Nasıl da heyecanlanır, kendimden geçerdim. İlkokul bittiğinde onu kaybettiğim için çok üzülmüştüm. Çünkü Meliha’yı ortaokula göndermemişlerdi. Ortaokula başladığımda bütün erkek çocuklar gibi ben de saçlarımı üç numara tıraş ettirmiş (bu beni çok çirkinleştirmişti, utanıyordum) ve ay-yıldız armalı, siperlikli bir şapka satın almıştım. Bu şapka zorunluydu ve saçsız başımın tek avuntusuydu. Meliha’nın beni şapkasız görmesini istemiyordum. Birden büyümek ne güzeldi. Genç bir subay edasıyla Meliha’nın evinin önünden geçerken pencerelerine bakamazdım. Onunla bir daha hiç karşılaşmadım.

Tommiks’e o kadar hayrandım ki, kapağında “Tommiks’in ilkokul arkadaşı” olduğu yazan ve ona çok benzeyen Kit Taylor’un serüvenlerini anlatan kitapları da almış, ama yaşamlarında Tom’la kesişen hiçbir noktayla karşılaşmamıştım. Kandırıldığımı anlamıştım, Kit, Tom’un ilkokul arkadaşı değildi. Öbür çizgi romanlara göre zayıftı. Para etmiyordu. Satılmadığı gibi değiş tokuşta ancak iki Kit Taylor verirsen karşılığında bir kitap alabiliyordun.

Kızılderililerin kâbusu Kinova, yani Sam Boyle hepsinden farklıydı. Irkçılığın, kötülüğün kol gezdiği, şiddetin sonuna dek kullanıldığı öykülerin içinde dolaşıyordu kahramanlarımız. Tom ve Çelik Blek gibi kadınlara uzak durmamış, evlenmiştir. Ailesiyle birlikte yerleşecekleri topraklara giderken kervanları Kızılderililerin saldırısına uğrar. Karısı öldürülür, onun da kafa derisi yüzülüp öldü diye bırakılır. Küçük oğlunu ise kaçırırlar. Sam’in öç almasını haklı kılacak nedenler oluşmuştur ve biz çocuklar için (küçük boynuzları olan maskesiyle) ürkütücü bir kahramandır Kinova. Daha sonra yetişkin oğlu Silver ile karşılaşacaklar ve barıştan yana olmayan Kızılderililere göz açtırmayacaklardır. Teks ise, çizgi romanların en ağır ve acımasız abisiydi. O da Sam gibi evlenmişti ve kendi boyunda oğlu olan bir kahramandı. Yine bir Kızılderili bağı; Sam’in bebeğini Kızılderililer kaçırıp büyütürken, Teks de Novajo kabilesinden bir Kızılderili ile evleniyor, ondan bir oğlu oluyor. Sonuçta, Kit Willer Kızılderili kanı taşıyor.

Çocuk ruhumda her birinin bir karşılığı var. Öyle ki, şiddetin gerekli olduğunu düşünecek kadar kapılıyorum hikâyelere. Yine de oradaki ölümlerin gerçek yaşamlardaki ölümler olmadığını biliyorum. Okuduğum her şey bir oyundu. Şiddet de bu oyunun bir parçasıydı.

Serüvenin yanı sıra biraz da gülmek istiyorsam Tenten ya da Redkit’i seçiyorum.

Babamı, dayımı ya da yetişkin birini, ciddi ciddi çizgi roman okurken görmeyi ne çok arzulamıştım. Büyüklerin yaptığı ise, bu kitapları yok saymak, küçümsemek, alay etmek ya da yasaklamaktı. Çizgi romanların bize nasıl bir zarar vereceğini bilmiyorlardı, ama en azından okul zamanı okunmamalıydılar. Çünkü bizi derslerimizden, ödevlerimizden, sınavlardan uzaklaştırabilirlerdi. Kendimizi tamamen kaptırıp kaybolabilirdik. Onlar olmasaydı yolumuzu nasıl bulacaktık, bunu ne büyüklerimiz biliyordu, ne de biz. Asıl tuzaklardan habersiz büyüyorduk.

Okul zamanı çizgi romanlar yasaktı. Ben de yaz tatilini hasretle beklerdim. Büyüyünce, bir işim, kendime ait bir evim olunca koltuğuma gömülüp geceleri çizgi roman okuyacaktım. Hatta, çocuklarımla birlikte okuyacaktık. Belki de gerçekleştirebildiğim tek düşüm bu oldu.

O anda, yanan odunların çıkardığı çıtırtı ile teneke saçaklara vuran yağmurun dışında bir ses olmamalıdır. Belki sobanın üzerindeki çaydanlıkta kaynayan suyun sesi bu dekoru tamamlayabilir, belki dışarıda havlayan bir köpek. Çünkü bu, yitik ülkeyi bulmak için çıkılan bir yolculuktur. Mutluluğun bendeki en belirgin tanımı da, yaşarken farkında olmadığım, geçmişte kalmış bazı anları yeniden yaşıyormuşçasına canlandırmak için duyduğum istektir. Bütün buluşmaların ortak noktası ise sonbahardır. Biten bir yazın hüznü değil; her türlü yaratıcılığa açık bir kışa hazırlıktır bu.

İlkokul okuma kitabında ya da dergilerin birinde, sonbaharla ilgili bir metindeki resimleri hiç unutmadım. Kış hazırlığı, evin önünde duran bir kamyonetten odunlar indiriliyor. Sırt küfesiyle odunları taşıyan hamalın yüzü gülüyor. Aynı yaşlarda bir kız ve oğlan çocuğu da bu görüntüyü olağanüstü bir olaymış gibi büyük bir sevinçle izliyor. İkinci karede güleç yüzlü baba geniş bir odaya soba kurarken çizilmiş, koltuğunda örgü ören başörtülü nine gözlüklerinin üstünden gururla ve gülümseyerek bakıyor babaya. Çocuklar, bu kez de aynı şaşkınlıkla izliyorlar babalarını. Evin sevimli kedisinin bile ağzı kulaklarında. Herkesin keyfi yerinde, her şey yolunda. En büyük tehlike, kış. Kendi içlerine kapanma hazırlığı. Soğuktan, yağmurdan, kardan, dondan, kısacası dışarıdan gelecek her türlü tehlikeden korunma hazırlığı. Ya da yalanı. Başta kedi olmak üzere herkes çok mutlu. Hamal da mutlu, çünkü aileyi kış boyunca ısıtacak odunları taşıyarak bir katkıda bulunuyor. Hiçbir sorunları, dertleri, acıları yok. Peki, biz niye kışa büyük bir sevinçle hazırlanmıyorduk? Evlerimizde göremesek de, gerçek yaşamın böyle olduğunu, kollarını açmış bizi beklediğini söylüyordu resimler. Böyle olduğunu söylüyordu okul kitaplarında ya da dergilerde okuduğumuz hikâyeler. Her ne olmuşsa olmuş, biz o mutlu tablonun dışına düşmüştük.

Kamyonete yüklenmiş, aynı boyda kesilmiş odunlar yerine, babamın odun pazarında sıkı sıkı pazarlık ederek köylülerden aldığı, at ve eşeklerin taşıdığı odunlar gelirdi evimizin önüne. En büyük eğlencemiz ise, yükleri indirildikten sonra sokağın başına kadar eşeklere binmemize izin verilmesiydi. Eşeğin semerine oturduğumda Tommiks gibi hissederdim kendimi. Napolyon’a binmiş ve çoktan kötü adamların peşine düşmüştüm. Biz çocuklara bu kadar mutluluğu çok gören asık yüzlü köylüler de çıkardı arada. Sonra bir oduncu bulunurdu. Hiç de mutlu görünmeyen, yüzü gülmeyen adamlardı odun kesiciler. Hepsinin elleri çok büyüktü. Bizi sık sık, “Uzak durun, çekilin!” diye azarlarlardı. Arada güç toplamak için baltalarını odun yığınına yaslar, boyunlarına bağladıkları kocaman mendilleriyle enselerini, yüzlerini siler, avuçlarına tükürüp yeniden işe koyulurlardı. Balta oduna her inişinde onlardan da “hıh” diye bir ses çıkardı.

Bütün odun yarıcılar birbirine benziyordu. Sert ve ters adamlardı. En büyük özellikleri asla gülmemeleri, gülümsememeleriydi.

Kesilmiş odunları avlunun ucundaki kuruluğa taşımak da eğlenceliydi, çünkü mahallenin çocukları katılırdı bu işe. Odunları özenle dizen babam pek neşeli olmazdı nedense. Resimde gördüğüm gibi bir huzura kavuşup kavuşmayacağımızı bilmiyordum ama, en azından öyle bir yaşam biçimi olduğunu düşünüyordum. Olmasa bize öğretilir miydi? Onu da bilmiyordum. Belki büyüyünce, “adam olunca” karşıma çıkacaktı böyle bir yaşam. Bütün kötülükler ise çizgi romanlardaydı, onlarla savaşmanın tek yolu kahraman olmaktı.

İlkokul kitaplarını, dergileri bulmayı, resimlerine bakmayı, o saf duygularımla yeniden karşılaşmayı çok istiyorum. Bir süredir, bende iz bırakan ya da bıraktığını düşündüğüm nesneleri korumam altına alıyorum ama yine de geç kaldığımın farkındayım. Asıl hazinem çocukluğumdaymış. Masal kitaplarımı, çizgi romanlarımı, oyuncaklarımı, “Türk büyükleri”, “meslekler” ve “hayvanlar âlemi” olarak üç ayrı seriden biriktirdiğim karamela kâğıtlarını, Macera Sineması’nda oynattığım filmlerin karton kahramanlarını, afişleri, hazırladığım biletleri, bilyelerimi, topaçlarımı, telden yaptığım kamyonlarımı, resim defterlerimi, elişi derslerinde yaptıklarımı saklamadığıma çok üzülüyorum. O dönemden kalan, gözüm gibi koruduğum iki nesne var; biri, kurmalı, ama kurma anahtarı olmayan, kurulduğunda uzun kuyruğu üzerinde takla atarak ilerleyen tenekeden kedi oyuncağım ile, dedemin, ilkokula başladığım gün aldığı kumbara. İçinde hâlâ çocukluk döneminin bozuk paraları duruyor.

Bir de, okumayı öğrendiğim ALFABE’yi özlüyorum. ALİ TOPU AL. Yan yana gelmiş, bize çok tanıdık bu üç sözcük, ALFABE’de karşımıza çıkınca nasıl da büyülü bir kimliğe bürünmüştü. Kimlik değiştiren yalnızca bu değildi tabi; elma, fındık, top, kardan adam da değişmişti. Yazılı metinlere ilk çağrıydı. Sözcüklerle, resimlerle yeniden kurulan dünya, gerçekte olanları daha anlamlı kılıyordu. Fındık, fındık olmaktan çıkıyordu, elma, elma olmaktan.

Aslında bütün istediğim, çocukluk döneminde yaşadığım ve asla unutamadığım mutlu bir anı yeniden yaşamaktı. Geçmişe, kendi boş arsama, su basmanıma ya da kaba inşaatıma bir yolculuk.

O anın bir daha yakalanmamak üzere kaçıp gittiğini, koşulların ve o çevrenin değiştiğini bilmeme karşın, “odun sobasıyla ısınan oda” dekoru hariç, kendime benzer ortamlar yarattım, yaratmaya çalıştım, yağmurun sesini dinleyip çizgi romanlar okudum. Ama o eski hazzı hiçbir zaman yakalayamadım.

Ankara’da kış aylarında, kenti ve bozkırı uzun süre kalkmamak üzere bir kar örtüsü kapladığında Rus klasiklerini okuma isteği duyardım. Bu da, çocukluk döneminde çizgi romanların verdiği mutluluğu, dinginliği, coşku ve huzuru, ilk gençlik yıllarında okuduğum Dostoyevski, Tolstoy, Turgenyev’in romanlarında bulmamla ilgiliydi. Yine, iki katlı yığma kerpiç ahşap bir evde, sobada bu kez odun yerine hızar tozlarının sessiz ve içten içe yanarak ısıttığı bir odada, uzun kış gecelerinde o romanların dünyasında kendime bir yer ararken de çok mutlu olurdum. Kitaplardaki her şey etkiliyordu beni. Roman kahramanlarının yerine geçiyor, onlar gibi yaşadığımı düşünüyordum. Özellikle kış ve kar. Bu etki öylesine güçlüydü ki, karda yürürken İnegöl’de değil de Petersburg’da olduğumu düşünürdüm. Etkilenmem yalnızca Rus romanlarıyla sınırlı değildi. Steinbeck’in “Sardalya Sokağı” ve “Uğurlu Perşembesi”ni okuduğumda Salinas Vadisi’ni İnegöl’de kurmuş, içinde yer almıştım bile.

Rus klasiklerini yeniden okurken daha farklı tatlar alırım, ilk kez okuyormuşçasına heyecanlanırım ama, o kasabada, o yaşlardaki mutluluğu duyamam. Ankara’da uzun yıllar Demirlibahçe’de oturdum. 1978 yılının bahar aylarında Düğün Sokak’taki bir apartman dairesine taşındığımda, çevremde İnegöl’dekine yakın bir doku görmüştüm. Bakkalı, fırını, berberi, terzisi, sokakta oynayan çocukları, tek tük de olsa ayakta kalabilmiş bahçeli ahşap evleri, akşamüzerleri o evlerin önünde toplaşıp oturan, çay içen kadınlarıyla rahat, hatta kendimi huzurlu hissedebileceğim bir semte yerleştiğimi düşünmüştüm. Kendimi daha mutlu hissetmek için katlanmayı göze aldığım bir durum değildi. Ekonomik koşullar dayatıyordu. Kaloriferli bir dairede oturacak gücüm yoktu. Üstelik, yetmişli yılların sonuna gelmiştik. Hiçbir şey eskisi gibi değildi. Ankara’da devrimcilerin ya da ülkücülerin egemen olduğu semtler, mahalleler, hatta sokaklar vardı. Hava kararınca evlerimize çekiliyorduk. Kimi çok yakından, kimi de uzaklardan yansıyan silah sesleriyle uzun süre uykuya geçemiyorduk. Oturduğumuz bölge devrimcilerin kontrolündeydi ve en azından tedirgin değildim. Yolum kesilmemiş, kim olduğum sorulmamıştı. Yine de güvensiz, ürkütücü bir ortamda yaşıyorduk.

Bu koşullarda, çocukluk anılarının peşinde koşmak lüks gibi görünüyordu ve bundan kimseye söz edemiyordum. Tek sırdaşım, yazmaya çalıştığım öykülerimdi. “Pazar Güneşi” kendi kozasını örmeye başlamıştı.

Sobalı bir dairede oturuyorduk. Amansız kış gecelerinde, yalnızca salonda yanan sobayla ısınmaya çalışmak hiç de kolay değildi. Üstelik, daha önce kömür sobası kullanmadığımdan kömürü yakmakta güçlük çekiyordum. Salonun dışındaki odalar, mutfak ve banyo derin dondurucu gibiydi. Bu bölümlerde, pek işe yaramasa da elektrikli ısıtıcılar devreye giriyordu. Isı kaybını önlemek için, salonun dışında bütün pencerelerin çerçevelerini naylonla kaplamıştım. Tam “tecrit”. Bacası çekmeyen “arızalı” evde gaz odalarını kendi elinle hazırlamak gibi bir şeydi bu. Bazen, özellikle de rüzgârın güneybatıdan estiği günlerde evin içinde kesif kömür kokusu olurdu. Soba zehirlenmelerine açık yaşıyorduk. Bir gece genzimi yakan kokuyla uyandığımda evi duman bastığını görmüş, henüz yaşını doldurmamış oğlumun karyolasına koşmuştum. Hâlâ soluk alıp veriyor oluşu mucizeydi. Hemen pencereleri açmış, sinirleri bozulmuş ve dövüne dövüne ağlayan karımı yatıştırmaya çalışmıştım.

Bütün bu olumsuzluklara karşın, ev sahibim ile aramın açılmaması için özen gösteriyordum. Uzun boylu, kasketli, kış aylarında upuzun bir palto giyen, acımasız ve duygusuz olduğunu düşündüğüm ev sahibimle her karşılaşma beni çok olumsuz etkilerdi. “Evimden çık!” demesinden korkardım. Karabasanımdı o benim. Yüzünde ezici ve küçümseyici bir ifade görürdüm. Gülümserken, hatırımı sorarken bile hissederdim bunu. Belki de öyle bir şey yoktu ve bütün bunları ben uyduruyordum. Ona “Çekiç Kafa” adını takmamda da bu vesveselerimin payı büyüktü. Kira kontratı tarihinin yaklaştığı dönemlerde ise çok gerilirdim. Ankara’da kiralık daire bulmanın neredeyse olanaksız olduğu yıllardı.

Her kontrat bitiminde de beklediğimin üzerinde bir zam istemiştir Çekiç Kafa, ben de kabul etmişimdir. Karım bu teslimiyetçi tavrıma tepki göstermiş, her seferinde de tartışmıştık. Çünkü olaya farklı pencerelerden bakıyorduk. Benim için önemli olan huzurdu, onu satın alabilecek gücüm varsa alıyordum. Gerisi boştu. Çekiç Kafa’nın yaşamımdaki yeri ne olabilirdi ki? İstediği artışı yaptığımda bir yıl boyunca gözümün önünden silinip gidiyordu.

Her şeye karşın, kış hazırlıkları, çocukluğumda gördüğüm resmi anımsatırdı. Sobayı kurarken o keyifli baba yerine koymaya çalışırdım kendimi. Kömür kamyonunun gelmesi, kömürün evin önüne indirilmesi, ben tam “taşıyıcıyı nasıl bulacağım” derken, sırtında kömür taşımaya uygun lastik küfeli birinin (ama yüzü hiç de gülmeyen birinin) mucize gibi bitivermesi, başıma dert olacak bir sorunun böylesine kolay çözüldüğü için çocuk gibi sevinmem, o resmin çizilmeyen kareleriydi.

Bu resimde kimse gülmüyordu.

Kovalı kömür sobası kullanıyorduk. Kovaları, hızar tozu yaktığımız günlerden biliyordum. Ama aynı şey değildi. Hafta sonları apartmanın önündeki küçük bahçede, soba tutuşturmak için odunları kısa saplı küçük bir balta ile ince ince keserdim. Kömürlüğe inip kolay kesilecek odunları (aslında bunlara kütük demek daha doğru) seçmek, onları, naylon bir leğeni ve baltayı bahçeye taşımak, “Kolay gelsin,” diyen komşulara “Sağ olun,” demek bir pazar ayini gibiydi. Arada, iki kat üstümüzde oturan kızını ziyarete gelen Çekiç Kafa da, “Kolay gelsin,” derdi. Her seferinde, alaycı, küçümseyici, hatta ezici bir gülüş görürdüm yüzünde. Belki öyle bir gülüş olmazdı yüzünde, ama ben görürdüm.

Olabildiğince inceltirdim odunları. Naylon leğene özenle dizerdim. Göz kararıyla seçtiğim, ama bir hafta boyunca yetecek bir miktardı bu. Bütün çabalarıma, önlemlerime karşın sobayı tutuşturmakta son derece başarısızdım. Suç bende değil, niteliksiz kömürdeydi. Sobanın üstündeki delikten saç kurutma makinesi ile yaptığım takviyeler bile işe yaramıyordu.

KIŞ

1970-71 kışı başladığında, o güne dek hiçbir sorumluluk duymadan yaşadığım, değerini daha sonra anlayacağım güzel yıllar sona ermişti. İlk kez, “Ben ne olacağım?” sorusunu soruyordum kendime. Lise sonda, cebir ve geometri derslerinden bütünlemeye kalmış, eylül sınavlarında da başarılı olamayınca bir yıl yitirmiştim. Uzun süren lise öğrenciliğimde boşa geçen üçüncü yıldı bu. Sonuçta, üç yılda bitirilmesi gereken lisede altıncı yılıma gelmiştim. En acı yanı da, üç yaş küçük kardeşimin bana yetişmesiydi. Başarabilirsem, aynı dönemde liseden mezun olacaktık. Başaramazsam, o beni geçip gidecekti. Neyse ki okula gitme zorunluluğum yoktu da aynı sınıfta okumuyorduk. İşte buna dayanamazdım. Çocukluktan ergenliğe geçişte aramızda bir abi-kardeş sınırı oluşmuştu. Baba-oğul ilişkisi kadar katı değildi, ama o yıllarda henüz arkadaş olamamıştık. Yaptıklarımızı birbirimizden gizlediğimiz bir dönemdi. Örneğin, o benim ne sigara içtiğimi biliyordu, ne de içki. Kahveye, kulübe çıkacak yaşta değildi, olsaydı da benim gittiğim mekâna gelmezdi. Bütün bunları belirleyen yoktu, her şey önceden konulmuş ve uyulması gereken kurallar olarak karşımıza çıkıyordu. Aynı sınıfta ve başarısız, gözden çıkarılmış öğrencilerin arasında oturan bir abi olmak istemiyordum. Onun gözü önünde sözlü sınava kalkacak gücüm yoktu, çünkü sorulara yanıt vermeden önüme bakarken bana acımasından korkuyordum. Öğretmenin küçümseyici bir tavırla, “Otur, ‘bir!’” demesine, sınıftaki gülüşmelere aldırmadan zafer kazanmış biri gibi arka sıradaki yerime oturmama tanık olmamalıydı.

Beni, birçok arkadaşımı sınıfta bırakan, geleceğimizi karartan (çoktan hak etmiştik bunu) huysuz ve yaşlı cebir-geometri öğretmeni o yıl emekli olmuş, yerine genç biri gelmişti. Bir umut doğmuştu. Bize acıyabilirdi. Derdimizi anlattığımızda üzülmüş, istersek onun derslerine girebileceğimizi söylemişti. Bu çağrı bile sınavda esnek davranacağının ipuçlarını veriyordu. Ama okuldan iyice soğumuştum, üstelik konuk öğrenci bile olsam (bana soru sorulmayacaktı, tahtaya kaldırılmayacaktım, sınıfın en arka sırasında oturacaktım) kardeşimle aynı sınıfta bulunmak bana çok ters geliyordu. Utanç verici