Can Yayınları 1906

© 2010, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının
yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2010 2. basım: Aralık 2010 E-kitap 1. sürüm Kasım 2015, İstanbul Aralık 2011 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak resmi: © iStockphoto.com / iEverest

ISBN 978-975-07-1757-4

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

ADNAN BİNYAZAR

TOPLUM ve
EDEBİYAT

DENEME

Adnan Binyazar’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Masalını Yitiren Dev, 2000

Halk Anlatıları, 2003

Ölümün Gölgesi Yok, 2004

Şairin Kedisi, 2005

Duyguların Anakarası, 2006

Edebiyatın Dar Yolu, 2008

Şah Mahmet, 2009

ADNAN BİNYAZAR, 7 Mart 1934’te Diyarbakır’da doğdu. Dicle Köy Enstitüsü’nü bitirdikten sonra Gazi Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümü’nde okudu. İlköğretmen Okulu’ndan üniversiteye, değişik okullarda Türkçe-edebiyat öğretmenliği yaptı. Uzun yıllar kaldığı Berlin’de ders kitapları yazma projelerinde çalıştı. Cumhuriyet gazetesinin Pazar ekinde “Pazar Yazıları” adıyla denemeleri yayımlanıyor. Edebiyata öykü, deneme, eleştiriyle başladı, daha sonra romanlar, öyküler yazdı. Denemesel eleştirilerini Toplum ve Edebiyat, Ağıt Toplumu, Ozanlar Yazarlar Kitaplar, Ayna, Duyguların Anakarası, Edebiyatın Dar Yolu, Ardında Leke Bırakmamalı Sevgi adlı kitaplarında topladı. Halk yazını ile ilgili kitapları ise Dede Korkut, Dedem Korkut’tan Üç Öykü, Kan Turalı, Halk Anlatıları, On Beş Türk Masalı, Elif ile Mahmut, Kerem ile Aslı adlarını taşıyor. Yazdığı ilk öykülerden “Tohum” 1965 yılında Öğretmenler Bankası Öykü Ödülü almasına karşın, 61 yaşına değin öykü yazmadı. Hayatını anlattığı Masalını Yitiren Dev’i (2000) 66 yaşında yazdı. Ardından, 2005 yılında Orhan Kemal Roman Armağanı’na değer bulunan Ölümün Gölgesi Yok (2004) geldi. Son yıllarda iki de öykü kitabı çıktı: Şairin Kedisi (2005), Şah Mahmet (2009). Bir de çocuklar için bir anlatı kitabı var: Atatürk Anlatıyor (2010).

Sunu

Adnan Binyazar, yazılarından yaptığı bir seçmeyi Toplum ve Edebiyat adıyla daha önce yayımlamıştı. Bu kez yazıları bir değerlendirmeden geçirmiş, eklemeler, çıkarmalarla yeniden düzenlemiş, konusal ve sorunsal yakınlıklarına göre dört ana bölüme ayırmış kitabını: “Edebiyat”, “Bilgi”, “Eğitim”, “İzlenimler”.

Kitabın ilk baskısından bu yana yarım yüzyıla yakın bir süre geçti. Bu uzunca süreye karşın yeniden okuduğumda şunu gördüm: Dilsel, düşünsel yönden tazeliklerini bütün boyutlarıyla korumuş yazılar; elbette onlar üzerine söylediklerim de...

“Edebiyat” başlığı altında topladığı yazılarında yazınsal yaratıların gücüne olan inancını ortaya koyuyor Binyazar. Yazıyı, salt bir iletişim aracı olarak görmüyor. İnsanoğlunun düşünce ve duygu evrenini yaratan ana etkenlerden biri sayıyor. Gerçek anlamda uygarlığın yazıyla başladığı gerçeği üstünde yoğunlaşıyor. Her yaratımın kökeninde onun payı vardır. Düşünsel, duygusal birikimlerin tümü, özde yazının ürünü değil midir? Bu soruyu açımlarken “İnsan ve Sanat” adlı yazısının sonunu şöyle bağlıyor: “Kimi dönemlerde ‘yazı’dan korkulsa, yasaklansa da onu yasaklayanların en son sığınağı yine yazı olacaktır. Çünkü yazıdır, insanla dünya arasındaki köklü ilişkileri açığa vuran, ona dünyada bulunuşunun bilincini kavratan.”

İnsanoğlunun son sığınağıdır yazı; gerçek dünyayı yeniden kurma, ona yeni bir anlam ve renk katma yönünden de başvurduğumuz önemli araçlardan biridir. Söze olduğu kadar, söze dayanmayan sanatsal yaratımların tümünü bu bağlam içinde düşünebiliriz. Çağlar boyunca ülkeler, uygarlıklar, kuşaklar arasında düşünce ve duygu bağını, akışını yazı kurmamış mıdır? İnsanın, insanlaşma serüveni yazıyla başlamış, yine yazıyla sürecektir.

Binyazar’ın yazıya, yazının gücüne olan bu inancı, onu, yazının verimlerini değerlendirmeye götürüyor. Bunun için de “Gerçek Büyücü”, “Anlatma Gereksinimi”, “Yazarın Evreni”, “Özgürlük Katı”, “Edebiyatçının Sorumluluğu”, “Okumanın Anlamı” başlıklı yazılarında çok tartışılmış, daha da tartışılacak kimi kavramların derinliklerine inmeyi deniyor. Sözgelimi: “Yazının, kişiliğimizi oluşturmadaki etkisi nedir? Yazarla okur arasındaki etkileşim nasıl kurulur? İnsanı geçmişe ve yaşanılan zaman dilimine çeken etkenler nelerdir? İnsanoğlu, nasıl anlamlı kılabilir yaşamasını? Yazarı, yazmaya yönelten itkiler nelerdir? Sanatçının ve edebiyatçının insana ve topluma karşı üstlendiği sorumluluk nelerdir? Okumanın kişiye kazandırdığı değerler nelerdir? Çağlarını etkileyen, aynı zamanda çağlarını aşan yazarların gücü nereden gelmektedir?”

Bu sorular salkımına çağdaş bir yaklaşımla yorumlar, yanıtlar getirmeye çalışıyor. Onların yönlendirmesiyle yeni düşüncelere, yeni sorgulamalara kapılar açıyor Binyazar.

Aslında çok tartışılmış sorulardır bunlar. Aristo’dan bu yana nice sanat tarihçileri, sanat kuramcıları, eleştirmenler, düşünürler el atmışlardır bu sorulara. O ünlü sözde dendiği gibi: “Bu masmavi gök altında sorulmadık soru, ele alınmadık konu mu kalmıştır?” Kalmamıştır da onları gelişen, değişen yaşamımızın sorunları yönünde yine de yeniden sormak, yeniden tartışmak gerekiyor.

Binyazar da bu gereksinimi duyanlardan, yaşamı sorgulayanlardan. Sorgulamasını birtakım kuralların zırhını kuşanmadan, kalıpların tutsağı olmadan yapıyor. Daha önemlisi kendi insanımız, kendi toplumumuz açısından bakıyor sorunlara. Zamanın getirip üstlerine yığdığı tozlardan arıtmaya çalışıyor kavramları; ulusal bir yaklaşımla yeni anlamsal boyutlar katmaya çalışıyor onlara.

Hemen ekleyelim ki salt öğretici, bilgilendirici yazılar değildir Binyazar’ınkiler. Duygu öğesi ile düşün öğesi iç içe; saptama ile eleştirme, sarmallık oluşturan bir yaklaşımla veriliyor bu yazılarda. Bu yönden terimsel anlamıyla salt duygusal algılamanın süzeğinden geçirilerek yazılmış yazılar denemez bunlara. Ama salt düşünsel düzenle de yazıldığı söylenemez. Bunlar, deneme, eleştiri, makale, köşe yazısı türlerinin karışımı, birbirleriyle örtüşümünden oluşmuş yazılar... Bunun için de günümüz okurunun hoşlanacağı birçok yönlerin, “düşündürme”, “duygulandırma”, “bilgilendirme”, “yargılama”, “yerleşik kanıları sarsma”, “yorumlama” gibi niteliklerin, yazıların örüntüsünde yer aldığını söyleyebiliriz.

Binyazar, yazıya olan inancıyla birlikte yazarların üstleneceği sorumluluğu ve görevin yüceliğini de coşkuyla vurguluyor. Ona göre yazar ya da daha kapsamlı bir sözcükle sanatçı, insanoğlunun dünya üzerindeki yerini ve varoluş nedenini belirleyen kişidir. İnsanı, bunalımlarından, tedirginliklerinden kurtaran, insan oluşunun bilincine vardıran, yaşamını daha anlamlı kılan kişidir yazar. Soylu bir savaşçıdır o. Onun gücünü azaltmaya, soluğunu kesmeye çalışan birtakım güçler tarih boyunca görülegelmiştir. Ancak, yengi güçlü yazarların, büyük yazarların olmuştur hep. Bunu şöyle belirtiyor Binyazar:

“Sanatçı, hep bu özgürlük katında bulunmaz. Bir yaşama düzeni de kurar. Bu düzenin korunmasında da en etkin sorumludur. Bu yaptıkları çıkar karşılığı da değildir. Üç ‘laf’la toplumun yaşama kaynaklarını sömürenlerin tam tersi bir kişiliği yansıtır. Bu noktada sömürülenin yanındadır. Bu yüzden sömürgenlerin kara listelerinin baş adıdır yazar. Küçümsenmiş bir kişilik olarak tanıtılır. Yadsınmaz yüceliklerini küllemek isterler. En ağır sıfatları yakıştırırlar. Sözde toplumun gözünden düşürecekler yazarı. Bu yüzden yazarı kurduğu özgürlük katının tutsağı yapmaya çalışmışlardır çağlar boyu. Ama yine de yazar özgürlüğünü yaşamayı bilmiştir. Nerede bir olumlu düşünce gelişimi görülmüşse, hemen yazarın yakasına yapışılmıştır. Koca dünya, sorumluluğunun ‘günah’ını yazarın boynundan çıkarmak istemiştir. Hayvanlara bile yakıştırılmayan işkenceler yapılmıştır yazara. Buna karşın, topluma yüz çevirmemiştir yazar.”

Toplumumuz açısından bu sözlerin ayrı bir anlam taşıdığı kanısındayım. Şundan ki bizde yazı da, yazar da önemsenmez pek. Önemsenme şöyle dursun, gücüne, değerine de inanılmaz. Yeryüzüyle, gerçekle bağlantısını koparmış, havanda su döven “maraz”lı bir kişi olarak algılanır sanatçı. Yazı, yani edebiyatsa, onlar için gerçekdışı, boş ve anlamsız sözler yığınıdır. Böyle anlaşılmıştır yıllar yılı. Bu anlayış biraz zayıflamasına karşın, bugün de egemenliğini korumaktadır. Melih Cevdet Anday’ın şu yargıları da değindiğim bu gerçeği vurgular: “Edebiyat düşçülük sayılır bizde, hadi söyleyeyim, küçük görülür. Edebiyatı, sanatı küçük görenler, yalnızca edebiyatın, sanatın dışında olanlar da değildir; kimi yazarlar, ozanlar, sanatçılar da küçük görürler kendi uğraşılarını; edebiyat, sanat değil, başka bir şey yaptıklarını öne sürerler.”

Binyazar, edebiyatın ve yazının toplumsal yaşamdaki işlevini yansıtmaya çalıştığı bu yazılarında bu işlevin ayrımında olmayanların algılama körlüğünü gidermeyi amaçlıyor. Edebiyatla beslenmemiş kişilerin “tam insan” olamayacağı gerçeğini dile getiriyor.

Ancak burada şu sorulabilir: Her yazı işçisi, yazıyla çiziyle uğraşan her kişi için “yazarlık” sanı kullanılabilir mi? Kullanılamaz elbette. Yazıyı kendi ya da belli bir kümenin çıkarlarına adayan, insanın yazgısını değiştirmede, insanı insana anlatmada bir sorumluluk üstlenmeyen kişilerin yazarlıkla bir ilişkisi olamaz. Dense dense “yazarımsılar” denebilir bunlara. Böyleleri, ölmeden önce ölür; artlarında bir iz, bir çizgi bırakmadan... Binyazar’ın, yazarlıktan anladığı, bu tür bir yazı işçiliği ya da teknikerliği değildir. Dünyayı, yaşamı söz düzeninde yeni anlamlarla donatarak yeniden kurma, insan soyunun duygu, düşünce çevrenini genişletme işidir.

Yazarlık gibi okurluğu da yaratıcı beceriler gerektiren bir edim olarak düşünüyor Binyazar. Çünkü yazma eylemiyle okuma eylemi birbirinden ayrılmaz; yazılanlar, okurun gözünde ve beyninde tamamlanır ancak. “Okumanın Anlamı”, özellikle de “Yazı Yazar Gibi Okuma”da bunu değişik boyutlarıyla dile getiriyor.

Kitaptaki yazılarda neden söz edilirse edilsin, söz dönüp dolaşıp “insanın, insan olma gerçeği” üstünde yoğunlaşıyor. Bu gerçeğin değişik boyutlarına yönelik gerçekçi saptamalarda bulunuyor Binyazar. Saptamalarını pekiştirmek için de sık sık Ernst Fischer, Jean-Paul Sartre, André Gide, Camus, Yevtuşenko, İlya Erenburg, Gorki gibi yazarların tanıklığına başvuruyor. Kendi sözlerini onlardan yaptığı alıntılarla pekiştirip genişletiyor. Yargılarını örneklendirme ereğiyle sık sık Doğu’dan, Batı’dan yazar adları, yapıt adları anıyor: Beydaba, Cervantes, Yunus, Shakespeare, Pir Sultan, Goethe, Balzac, Dadaloğlu, Kafka, Dostoyevski, Koestler, Soljenitsin, Hemingway, Simirnov, Pasternak, Asturias, Baudelaire gibi adlar. Çağdaş yazınımızdan Oktay Akbal, Necati Cumalı, Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Aziz Nesin, Fakir Baykurt, Sait Faik, Cahit Külebi, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Ceyhun Atuf Kansu, Suut Kemal Yetkin, Nermi Uygur, Mehmet Kaplan adlarıyla da karşılaştırıyor okurlarını. Bu da doğal olarak kitabın “düşünce ve çağrışım haritası”nın sınırlarını genişletiyor.

Yalınlaştırarak değindiğim bu tutumunu, daha doğrusu yazma ve anlatma yöntemini, Toplum ve Edebiyat’ın öteki bölümlerinde de sürdürüyor Binyazar. Yazılarının odağına bireysel, toplumsal sorunları yerleştiriyor. Bunların kavranıp algılanmasını sağlayacak duygu, düşünce pencereleri açıyor. Duygu, düşünce pencereleri açıyor, derken bu yazıların tümüyle “katıksız sanat yazıları” olduğunu mu söylemek istiyorum? Hayır. Edebiyat ve toplum ekseninden sapmadan, kimi kavramları, sorunları tartışıyor. Bu da ister istemez kimi yazıların sesine eleştirel ton katıyor, eleştiriye özgü saptayımcı, sergileyici yön daha ağır basıyor bunlarda. Örneğin, “Bilimsel Güç”, “Bilgisizliğin Kör Karanlığı”, “Kara Kuvvet”, “Korku Toplumu”, “Vahşetin Böylesi”, “Dedeler ve Torunlar” adlı yazılarda açıkça görebiliriz bunu. Hemen belirteyim ki sorunsal olmalarına karşın yine de bu yazılara güncel, günübirlik gazete yazıları diyemeyiz. Bu da anlatımdan, yazılarındaki düşünsel dayanakların sağlamlığından geliyor.

Binyazar’ın ilginç bir yazma yöntemi var. Sözgelimi güncel bir soruna mı gelmek istiyor, konuyu ilkin evrensel düzlemde düşünüyor. Yazılarının girişinde konuyu belli bir zaman dilimine, belli bir yere oturtmadan birtakım “temel ya da anahtar kavram”ları didikleyerek başlıyor söze. Diyelim ki, “öğretmenin toplumsal konumunu, değerini mi belirtmek istiyor”, doğrudan girmiyor konuya. “Bilginin Gücü” adlı yazısında olduğu gibi, ilkin bilginin toplumsal değeri, kişilerin düşünce ve duyarlıklarını biçimlendirmedeki etkisi, bilinçlenme ve bilgi ilişkisi üzerinde duruyor; eski Yunan’a değin uzanıp öğretmenlikle bağlantı kuruyor. Böylece geniş bir yüzeye yayıyor konuyu. Bu yüzden sanki örgensel bütünlükten yoksunmuş gibi geliyor kimi yazılar. Oysa yakından bakıldığında bunun konuyu açıp geliştirecek değişik eşikler oluşturma amacıyla yapıldığı görülüyor.

Söylemek bile fazla, yazıları kurgulamada “giriş”in işlevi büyüktür, yazının bir tür lokomotifi gibidir. Yazılarda izlenimlere, gözlemlere, alıntılamalara dayalı ilginç giriş türleri kullanılmış. Bu da okuru daha ilk adımda çekim alanı içine alacak bir etkileme gücü sağlıyor. Bu güç, metinlerin örgülendirilme aşamasında betimleme, öyküleme, açıklama gibi anlatım biçimleriyle besleniyor; kestirmeden söylersem, yazılanların okunurluk katsayısını artırıyor böylece.

Toplum ve Edebiyat’taki yazıları belli bir türe yerleştirmek güç. Bilgilendiren, öğreten ama dilin şiirselliğini dokusunda taşıyan yazılardır bunlar. Çağdaş anlamıyla denemenin esintilerini içlerinde taşıyor; ama geleneksel anlamda değil. Çünkü kitaptaki yazıların bir bölümünde “ben odaklılık” var; ama bir bölümünde yok. Ne tepeden bakan, ben bilirimci, asık suratlı bir havası var ne de daldan dala sıçrayan yanları. Peki, nedir bunların türü? Günümüzde türler arasındaki sınırların giderek ortadan kalktığını düşünürsek, dileyen deneme, dileyen eleştirel deneme, dileyen de yazı niyetine okuyabilir.

Yazı ve yaratıları değerlendirmede “türsellik” başat bir ölçüt değildir. Toplum ve Edebiyat’taki yazıların değeri, hangi tür içine yerleştirilirse yerleştirilsin, onların dil ve anlatım örüntüsünden geliyor; bir de işlenilen konuların insanı ve toplumu sarıp sarmalayan evrensel, güncel boyutlar taşımasından...

EMİN ÖZDEMİR

EDEBİYAT

“Edebiyat, içe işleyen bilgidir.”

NURULLAH ATAÇ

İNSAN VE SANAT

Ernst Fischer, sanatın görevini belirtme denemelerinde bir tanımla yetinmenin olanaksızlığına değinir. Ne ki, tanım değerinde düşündürücü bir soruyu da sormadan edemez: “Sanat, insanla dünya arasında daha köklü bir ilişkiyi açığa vurmuyor mu?..”

Fischer’in sorusunda iki temel kavram var: insan, dünya. Bu iki kavramdan insan etken, dünya edilgendir; edilgendir dünya, Camus’nün deyimiyle, ama “Sessiz değildir; susuşu bile, bizim kavrayamadığımız titreşimlere göre hep aynı notaları tekrarlar.” Toprağı düşünün; üzerine bir şey ekilip dikilmedikçe durup bekler. Tohumu da görünce var eder, onu sonsuzluğa erdirir. Dünyanın edilgenliği böyle bir edilgenlik; yaratıcılarını bekleyen, üretime hazır bir dev bir rahim...

Kendi içinde olup bitenler bir yana; dünyayı değiştirme gücü yalnız insana vergidir. İnsanın etkenliği, ondan aldıkça aynı zamanda ona bir şeyler de katan değiştirme gücünden gelir. Bu gücün adı, yaratıcı yetenektir. Sanat, yaratıcılığın ürünüdür, yaratan, ona yeniden biçim veren de insandır.

Albert Camus, Başkaldıran İnsan adlı yapıtında, “Sanatçı kendi hesabına yeniden kurar dünyayı,” derken, Van Gogh’un, “Tanrı’yı bu dünyaya bakarak yargılamamak gerektiğine daha çok inanıyorum, başarısız bir taslağı bu onun,” düşüncesiyle pekiştiriyor kanısını. Çünkü “Her sanatçı bu taslağı yeniden yapmaya, eksiğini tamamlayarak ona bir deyiş katmaya çalışır,” diyen de Van Gogh!

İnsan, sanat yoluyla, dünya ile yaratılış arasındaki köklü ilişkiyi açığa vurur: Sanat, değiştirme tasarımından doğan yeniden yaratma sürecine sokar insanı.

Yaşamak üretime bağlıdır. Ama nasıl bir üretim, yöntemi ne? Üretimin genel yöntemi sanatsal yaratıda dallanıp budaklanıyor. İnsan, başlangıçta sanatı varoluşunun nedeni olarak algılamış, gereksinim duyduğu araçlar üretmiştir. Benjamin Franklin’in, insanı sanat yapan hayvan olarak tanımlaması bu bağlamda yerini buluyor. Sanat, temelde bir araç elde etmek amacıyla yapılıyor. Araç taştır, ama Rodin’de yontudur. Doğada, yerine uyumlu sayılamayacak kadar renk vardır; ama o renkleri kendinden de renge bulayarak tuvale süren Van Gogh’ta resimdir. Doğa, sessizliğinde bile sesler armonisidir ama Beethoven’de müziktir.

Sanatçının öbür insanlardan ayrılması, sese, taşa, renge, söze can verdiği içindir. Doğaya beğenisini, özenini katan insan, onu sanata dönüştürtür. Sanatçı, doğaya yeni bir bakış getiren insandır. O yarattıktan sonra, insan artık iki dünyayla yüz yüzedir: gördüğü dünya, sanatçının gösterdiği dünya... Picasso, “Resim, senin benden istediğin değil, benim sana verdiğimdir,” diyor. Sanatçıyla uyuşumsuzluk buradan doğuyor. Sanatçının yarattığı dünyayı kavrayamayanlar ona düşman kesilmiş, dünyayı dar etmeye kalkmıştır. Sanatçı, düşürüldüğü her darlıkta, dünyasını aydınlatacak bir ışık bulmuş, yeni doğa yorumlarıyla, inanılmaz biçim aramalarıyla çağları etkilemiştir. Sanatçı bu yüzden çağlar üstüdür.

İlk çağlarda araçla sanat iç içedir. Araç, iletişimsel bir nitelik taşır. İnsanın içindeki yaratısal itki, günlük araçların niteliğini değiştirme gereksinimi duymuştur zamanla. İnsanın günlük yaşamına soktuğu testiyi, küpü, sahanı, tepsiyi süsleme gereksinimi duyması, ondaki sanatsal yaratının dışavurumudur.

Süsleme, başlangıçta insanlar arası anlaşmayı sağlayan iletişimsel imlemelerdir. Bunlar sonradan sanatsal bir yaratı olarak algılanmış, insanda soyutlama düşüncesinin doğmasına yol açmıştır. Bana kalırsa, uygarlık soyutlamayla başlamıştır. Taşlara kazılan hiyeroglif, çiviyazısı gibi resim-yazılar, kuşkusuz, resimsel bir değer taşımıyorlardı başlangıçta. Yalnızca bir anlatım aracıydı. Bugünse, Mısır’da halk yaşamının, resim sanatının, soyutlama düşüncesinin özgün belgeleridir hiyeroglifler.

İlk insan, mağara duvarlarına boğa resimleri, insan resimleri yaparken resim yaptığının bilincinde değildi, çok somut sayılabilecek gereksinmelerini anlatıyordu o çizimlerle. Ava çıktığını, bir canavarı vurduğunu, balık tutmaya gittiğini onlarla anlatıyordu. Bu çizimlere yaratıcılığını, beğenisini, özenini katanlar oldu. Onlar, insanlığın ilk sanatçılarıdır.

Yüzyıllar geçtikçe insan düşüncesi yeni kavramlar yaratmıştır. Bu kavramlarla anlatım içerik, soyutlama gücü kazandı. Örneğin ilk insanda cinsel ilişki güdüsel bir eylemdi. İnsanın soyutlama yeteneği geliştikçe cinsellik duygularla da donandı. O duyguyla şiirler, romanlar yazıldı, resimler, yontular yapıldı, sesten ses yaratıldı... Bir sinemanın karanlık salonunda, saatlerce niye aşk serüvenleri izliyoruz? Ressam, kadını işlerken, onu bedensel niteliklerden çok, sevgi üreten bir duygu varlığı olarak yansıtmaya çalışıyor. Resimden anlayanlar, onda soyutlamaların uçlarına ulaşıyor.

Sanatsal gelişim, düşünsel gelişimle koşutluk gösterir. Batı toplumu gelişme göstermekle kalmamış, birçok ülkeyi de etkilemiştir. Duyarlık ortaklığı kuşkusuz insanlığın barış içinde yaşamasının temel nedeni. Ama hiçbir zaman, bir ülkenin insanı başka bir toplumun insanı gibi ne düşünür ne duyar ne algılar. Her toplumun kendine özgü bir yaratış biçimi, yaratılanı algılama eğilimi vardır. Evrensel saydığımız bir sanatçının bile ulusal kökeninden beslenerek yarattığı bir gerçek.

Sanat, evrensel anlamda ortaklaşa bir üretim etkinliğidir. Her toplum, olanaklarıyla sanata bir şeyler katmaktadır. Sanatın yaygınlaşması, birbirine denk bir düzey yaratmaya bağlı. Bir toplumun ulusal kimliğinin ne olduğunu bilmeden yaptığı sanat, başıboştur, ancak kendi sınırları içinde bir değerdir. İnsanımız ne yazık ki uzun yıllar ulusal kimliğini bulmadan yaşamıştır. Bundan dolayı da sanatımızda belirgin bir gelişmeden söz edilemez. Böyle olunca da, öbür ulusların uydusu durumuna düşerler. Bir toplumun, toprağına egemen olunmasa da, kültürünü yönlendirmek bir tür kültür emperyalizmidir.

Emperyalizm altında kıvranan bir toplum, değil dünyayı değiştirmek, değişen dünyanın bile ayırdında olamaz. Bir tür kültürel tutsaklıktır bu. Oysa Rönesans’tan beri her ülke, kendi olanaklarını tanımak, kendi varlığını duymak yolunda atılımlarda bulunmuştur. Her toplum, dünyaya kendi tadını katmalıdır. İnsan, değiştirdiği, değişime kattıklarıyla insandır. Değiştirdikçe, katkıda bulundukça dünyaya egemen olur. İnsanın yaratıcı bir varlık olarak anlam kazanması da buna bağlı. Her gün, her şey değişiyor. Çağdan çağa sanatta, sanatın yorumlanmasında ne değişiklikler oldu! Düşünce, duygu, emek, beğeni, yenilik... bin yıl önceki anlamında mıdır? “Sevgi” kavramını alalım; kişi kendini akılca, duyguca geliştirmişse, sevgiden Shakespeare’in, Balzac’ın, Goethe’nin, Hugo’nun anladığını anlar. Kadının giyimine, saçına başına, davranışlarına bakalım, giydikleri yine korunmaya yönelik ama görebilen, değişikliklerin ayırdına varabiliyor.

Tüm güzellikler sevdayı sevda kılma uğruna yaratılıyor. Juliet’in zehirlendiğini sanan Romeo, zehirlenmek için sevgilisinin dudaklarını yalar, şişedeki zehri son damlasına değin içer. Romeo’sunu ölmüş gören Juliet de, gözünü kırpmadan, Romeo’nun hançerini yüreğine saplar. Sevginin o çağdaki anlamı bu: birlikte var olmak, birlikte yok olmak... Erdem, sevda yolunda can vermeyi gerektiriyor. Sevgilisi ölene yaşamak haramdır. Oysa sinema perdelerini renklere bulasa da, günümüzün Romeo ve Juliet’i sayılan Eric Segal’in Love Story’sinin oluşumu başkadır. Değer yargıları düne göre biçimlenmese de, sevgi duygusu o gün ne ise bugün de o. O gün, sevginin arasına geleneksel değerler (Romeo ve Juliet’te olduğu gibi Capulet ile Montegue aileleri arasındaki düşmanlık) girer. Love Story’de ise çağın amansız hastalığından kurtulamayan bir kız vardır. Kız kanserden öldü diye oğlan ölümü seçmiyor. Biliyor ki, ölüm hiçbir şeyi geri getirmeyecektir. Çağın değerleri yok olmayı değil, ayakta kalmayı öngörmüştür. Umarsızlığı çağın koşulları yaratıyor. Burada sevgi kavramı, düşünsel gelişmenin bir sonucu olarak, bireyci bakış açısından yorumlanmıyor, öne toplumcu değerler çıkıyor.

19. yy’ın ortalarına değin, kişiyi yoğun duygusallıklar içine gömen, onu kendinden geçiren sanat yöntemi geçerli idi. Dünyada yaşanan savaşlar, özellikle milyonlarca insanın öldüğü 2. Dünya Savaşı’ndan sonra sanatta katı gerçekleri öne çıkaran bir anlayış egemen oluyor. Çağın bilincinin bir yansımasıdır bu. Bilinçli insan bu gerçeği kavrıyor. Romanlar, öyküler, şiirler yeni bakış açılarıyla, biçim arayışlarıyla artık buna göre yazılıyor. Sanatta toplumsal gerilimler, en az bireysel iç bunalım kadar önem kazanmıştır. Bu bağlamda yalnız sanatçının değil, okurun da olayları bilinçle kavraması gerekecektir. Sanatçının işi öylesine ağırlaşmıştır ki, neredeyse tarihçinin, toplumbilimcinin, insanbilimcinin (antropologun) yapması gerekeni de o yapıyor. Uzmanlık alanları dallanıp budaklandıkça, sanatçıya gelişmeleri bütüncül açıdan görüp yorumlama görevi düşüyor.

Hiçbir sanatçı, kendini, çevresini tanımadan ortaya etkili ürünler koyamaz. Oysa biz yüzyıllarca bunun yönteminden bile habersizdik. Bu durumda, evrensel insanlığı kucaklayacak boyutta yapıtlar ortaya konulamaz. İsmet Zeki Eyüboğlu bir yazısında “Doğu insanını anlayan, Batı aydını olmuştur. Öyle ki onun bir insan olduğunu bile Batılı koymuş ortaya,” diyor.

Bir toplumun dünyaya açılması, ulusal kimliğini bulmasına bağlıdır. Ulusal kimlik, bir toplumun, tarihini, dilini, o dille yaratılmış edebiyatını, her alanda ürettiği sanatsal varlığını ortaya koymasını gerektirir. Ancak bunu başarmış uluslar, dünyadaki varlıklarının bilincine eriyor. Atatürk’ün ağzından düşürmediği “ulus” kavramından bunu anlamalıyız. Eyüboğlu haklı olarak, “Kendi kendinin bilincine varamadığı için Doğu insanında ‘değerlendirme’ yoktur, onda böyle bir insan bilinci gelişmemiştir,” sonucuna varıyor. Öyle ya; tarihsel kimliğimizin ana kaynağı olan Orhon Anıtları’nın okunuşu 1911’dir, okuyan, Danimarkalı Thomsen’dir. Radloff’lar, Vambery’ler, Bang’lar, Messerschmit’ler... olmasaydı ne Türklerin eski birikimlerinden ne Dedem Korkut’lardan haberimiz olacaktı. Örneğin Dedem Korkut’un yazmaları nasıl olmuş da Dresdenlere, Vatikanlara gitmiş? Kendi yaratımlarımız konusunda bilinçsizliğimizin somut örneğidir bu. Sözgelimi Divanü Lugaat-it-Türk hakkında bir iki Türk araştırması varsa, ötesi yabancılarca yapılmıştır. Bir toplumun tarihsel sözlüğünün olmaması ne acıdır! Biz, olmayanlar arasındayız.

Yüzyıllarca, Doğu beğenisiyle beslenen bir ulus, birden Batı’ya dönüyor yüzünü. Yalnızca dönme değil, Batı ne yapmak istiyorsa onu yapmaya çalışıyor, hatta bazılarını yapmıyor, Batı’dakileri kopya ediyor. Bir eziklik duygusu içinde Batı’nın en iyiyi yaptığına inanıyor. Batı’yla yüz yüze gelmemizden bu yana hep güncel kalan sorunlardan biri bu. Batı nedir, Batı’dan nasıl yararlanılır, Batılılaşmanın neresindeyiz... türünden sorularla konuya el atanlar olmuştur. Oysa temel sorun, Batı’dan aldıklarımız, Batı’ya neler katacağımızdır. Bu aşamaya da gelindiği kanısındayım. Artık yazarlarımız, ozanlarımız, sanatçılarımız, eskisi gibi Batılı olmamayı bir eksiklik saymıyorlar, dünyaya açılarak kendilerini var etme yollarını arıyorlar. Türkçe, kimliğini bulmuştur. Duygusu, düşüncesi, beğenisi Türkçe olan şiirler yazılıyor. Nâzım Hikmet, Fazıl Hüsnü Dağlarca gibi ozanların yetişmiş olması azımsanmamalı. Romancılarımız, Osmanlı konağıyla Fransız villası arasında dönüp dolaşan insanları anlatmıyorlar artık. Dil toprağımızın üstünde dilimizin havası esiyor. İnsanımız o dille anlatılıyor. Halit Ziya, Yakup Kadri, Halide Edip, Reşat Nuri, Sabahattin Ali, Sait Faik, Yaşar Kemal, Aziz Nesin, Fakir Baykurt’un öbür ülke yazarlarından kalır yanı yoktur.

Bugünkü Türk sanatçısı kesin tavrını bilinçle koymuştur ortaya. Başkası için, başkası gibi yazmanın bir sanatçıyı evrenselleştirmeyeceğini çok iyi bilmektedir. Çünkü evrenselin yolu, ulusaldan geçer. Örneğin Cervantes İspanyol’dur, Shakespeare İngiliz’dir, Hugo Fransız’dır. Aynı zamanda Alman’dır, Türk’tür, Japon’dur, Ganalıdır... Ulusal sınırlarını zorlamayan sanatçının evrenselliğe erdiği görülmemiştir. Biz, ne yazık ki, ulusal öğelerden çok geç yararlanmaya başladık. Bu nedenle de ulusal sanatımızı oluşturmada çok geciktik. Ulusal duygumuzla, düşüncemizle nice sanatçı yetişti son yüzyılda. İnsanımız kimdir, dünyanın neresindeyiz, kültür dünyasında nasıl bir varlık gösterdik? Bu soruların yanıtı kesinlikle verilememiştir belki ama kültür dünyasında artık bir yerimizin olduğuna kesinlikle inanmalıyız.

Bakıyorsunuz “moda” bir akım iki üç günde gelip yerleşiyor. Gençlerimiz, başka ülkelerin şarkıcıları gibi söylemeye özeniyorlar. Yavaş da olsa bunun önü alınıyor. Gazetelerde her gün bir haberle karşılaşıyoruz; bilim adamları, çeviri kitaplardaki bilgileri aktarma yolunu bırakıp kendilerini buluşlara yöneltiyorlar.

Dünyayı kendi çıkarı doğrultusunda biçimlemeye çalışan güçler yok değil. Sanatçının, yazarın, ozanın yaratım çırpınışlarını boğmak isteyenlerin soluğu tükeniyor. Onu zararlı bir yaratık gibi gösteren iktidarlara kimse inanmıyor. Ozan Dağlarca göçtü bu dünyadan ama inançlı sesini susturmaya kimsenin gücü yetmeyecektir. Onun, “De ki kapattın beni sen / Üzerimde yüzbin kilit / Yüzbin demirler içine / Yazılarım dışardadır” dizeleri en etkili yanıttır.

Eğitimi, yazıdan, yazardan, sanatçıdan korkulacak yolda yönlendirmeye çalışanlar var. Neredeyse korkulacak bir yaratık gibi göstermeye çalışılıyor, düşünenler, yaratanlar. Oysa kimi dönemlerde “yazı”dan korkulsa, yasaklansa da, onu yasaklayanların en son sığınağı yine yazı olacaktır. Çünkü yazıdır, insanla dünya arasındaki köklü ilişkileri açığa vuran, ona dünyada bulunuşunun anlamını kavratan...

YAZI

Bir apartmanın yarı aydınlık penceresine takılır gözüm, akşamüstleri eve dönerken. Yaşlı bir adam, köşeciğine çekilmiş, kitabını okumaktadır. Kimdir, nasıl bir adamdır; hiçbir özelliğini bilmiyorum. Uzaktan dünyada ancak birkaç yılı kalmış izlenimi veren bu yaşlıdaki okuma tutkusu nereden geliyor? Yoldan her geçişte bu soruyu soruyorum içimden.

İnsanlık tarihi yazıyla başlıyor. İnsan, yazıyı bulmasıyla, sanırım evrendeki sonsuzluğa da inanmıştır. Onu varlığının bilincine erdiren de yazıdır. Yazı ona, kendini yeniden yaratma duygusu da vermiştir. Benjamin Franklin’e bakılırsa, yazı, insanın hayvanlık aşamasından uygarlık aşamasına geçmesinin de aracıdır. Somut gibi algılanan soyutlama düşüncesinin de başlangıcıdır. Bu araç, kendisini düşmanlarından korumak için yaptığı taş, sopa, balta türünden bir araç değildir; onu düşünce varlığına dönüştürüp kimlik kazanmasını sağlayan yaratımsal bir güçtür.

Taş, balta, sopa... gibi araçlar, insanın hayvana üstünlüğünü sağlıyordu. Oysa yazı, etkileşimi sağlayıp insanı insana yaklaştıran bir araçtı. İnsan, onunla yeni bir yaşam biçimi kuracaktı. Benjamin Franklin’in, “araç yapan hayvan” diye tanımladığı insan, uygarlığa ilk adımını yazıyla atıyordu. İnsan, yarattığı araçla hayvanlığın sınırlarından uygarlığın sınırlarına geçiyordu.

Yazı, kuşkusuz, el uzluğu öğreten araçtan farklı bir şeydi. Düşüncelerini onunla anlattığına göre, yazı, elinin değil, beyninin, duygularının aracıydı. Ele yaratıcılık kazandıran, yazıdır.

Yazı ne kazandırmıştır insanoğluna? Düşünerek varoluşunun bilincine varmayı... Yaratarak kendine güven duymayı... O güvenle yaptığı işle başarıya ermeyi... Aristo için ise: “İnsan, düşünen hayvandır.” Aristo herhalde insanın bir düşünce varlığı olarak gücünü gösterdikten sonra böyle kesin bir yargıyla tanımladı insanı.

Tarih, İÖ, İS diye bölümlenmiştir. Bu, sanal bir bölümlemedir. İnsanlık tarihinin doğal bölümlenmesi, yazı odak sayılarak uygarlıktan önce, uygarlıktan sonra diye de bölümlenemez mi? İnsan, düşünebilme yeteneği kazanınca uygarlaşmıştır.

Araç, insan beyninde önce bir tasarım olarak belirginleşmiştir. Yaptığı ilk öldürücü, üretici araçlar bile içinde bir anlam taşır. İnsan, hayvanı taşla parçalayacağını, toprağın derinliğine delici bir araçla ineceğini bilir. Her tasarım insanı somut bir şey yaratmaya yöneltmiştir. Somutun çağrışımı onda simgelerle soyutlama düşüncesini geliştirmiştir. Bu bağlamda yazı düşünsel bir simgedir.

Yaşlı adamın, kitabı elinden düşürmeyip son yıllarını yazıyla dostluk içinde geçirmek isteyişinin nedeni bir ölçüde aydınlığa kavuştu sanırım. İlkel dönemlerden bu yana, insan, varlığını yaşama tutkusuyla ayakta kalmıştır. İnsan, kendine özgü bir dünya yaratmak için, ilk aşamada araç yapmıştır. Sonradan yarattığı aracın üretici olmasına çaba göstermiştir.

İnsan, çağına biçim verirken, her çağ da giyiminden kuşamına, kullandığı araçlara kadar, kendine göre insan yaratıyor. Sorun, insanın çağına uyup uyamamasında düğümleniyor. Gelişen düşünceler, insanın kendini çağına uydurmasından başka neyin ölçüsü olabilir? Her çağ, her yeni düşünce, gerçekte insanın, kendisini yeni bir şeye uydurmasından başka nedir?

Yazı, insanın kendini anlatmasına olanak tanıyan bir araçtır, uygarlığın adım atışıdır. Simgelerle düşünmeyi öğrenen insan kendini yazıyla var etmeyi bilmiştir. Günümüz insanı ise onu daha iyi bir dünya yaratmanın aracı kılıyor.

Yaşlı adam örneğinde olduğu gibi, okuyan, içinde bir dünya kurup orada kurduğu güzellikler arasında yaşar. Sanatçıyla insan arasındaki iç dostluk böylece başlıyor. İnsan okuyarak, birtakım yansımalarla, çağrışımlarla sarmalanıyor. Hamlet’i okuyan, ondan edindiği çağrışımlarla kendi içinde yeni bir Hamlet yaratır. Yani sorun, insanın, kendini yeniden yaratmasıdır. Sanatsal yapıtları zaman zaman yeniden görme isteğinin özünde yatan budur. İnsan, var olanla ancak kendi yarattığıyla eşitleşir. Neden yüzlerce yıl önce yapılmış resim, yontu ya da bir süsleme ilgimizi çekiyor; Don Quijote, Sefiller, Savaş ve Barış, Suç ve Ceza gibi kimi klasikleri yeniden okuma isteği duyuyoruz, albümlerde Beethoven’i, Bach’ı arıyoruz?..

İnsana kendi gözü yetmiyor, onu sanatçının, yazarın gözüyle de görüyoruz. Resim gibi, yontu gibi, gözle iletişimi olmasa da, yazı, içeriği doğrudan görülebilen simgeler düzeneğidir. Her harfle, ayırdına varmadan, bize yepyeni dünyaların kapılarını aralar.

Tıpkı beden gibi, sanatsal yaratılar da eskimeye başlar. Ne denli korunaklı yerlerde de barındırılmış olsa, onda zamanın çizgiler bırakmasını önleyemiyor. Ama düşünün ki, her “yeni” ondan üremiştir. Onları sonsuz kılan bu algılama ruhudur. Doğada varoluşun değişmez yasası... İnsan bu ruhla, nesneleri yeniden yaratıp biçimleme gereksinimi duyuyor. Her üretimde, yetinmeme duygusunun tarihsel çabalarını görürüz.

Bu bağlamda başka bir soruyla karşılaşıyoruz: İnsan yeni yaratımların yaratıcısıdır; neden zaman zaman eskiye dönmekte, yirmi, yirmi beş yüzyıl önce yazılmış yapıtların dünyasına gömülme isteği duyuyor? Sanatta da, düşüncede de sürekli; insan dönüp arkasına bakmadan ileriyi göremez. İlkelden çağdaşa bu sürekliliği izleme yaradılışında vardır insanın. Gelişmemiş bilmeden, gelişmişin ne olduğunu kavrayamaz.

Batı klasiklerinin çoğunda, ya İncil’in ruhundan esintiler vardır ya da onun eleştirisi. Yeni inançlar, eski inançlar temeline oturmuştur.

Kimi beyin bilimciler, insan yavrusunun, daha ana karnında, o zamana değin edinilmiş bilgileri öğrenmiş olduklarını savunuyor. Abartı gibi görünse de, doğru yanı ağır basar bu savın; çünkü döl, o zamana değin gelinen bir uygarlığın içine doğmaktadır. Çocukların, büyükleri şaşırtan bilgisayar deneyimlerinin temelinde bu yatıyor. Onun için, Camus’yü yalnızca çağını yorumlayan bir yazar olarak düşünemeyiz. O, geçmiş bütün çağların bilgisiyle donanmış olmasaydı, herhalde kısa ömründe çağını böylesine etkileyemezdi. Dostoyevski, Kafka, daha nice yazar için de geçerlidir bu. Onlar, bütün düşüncelerin, gelmiş geçmiş düşünürlerin vardıkları yaratıcı aşamanın ürünleridir. Onun için, yazar çoktur, çağları etkileyen ürünler binde birdir. Nice yazar, yaratım bir yana çağlarının nasıl bir insanı içinde barındırdığını bile kavrayamamıştır.

Yazı, insanı düşüncelerin, duyguların sonsuzluğuna erdiren uzun bir yoldur; yazana bu yolun uzunluğunu kavramak düşüyor...

GERÇEK BÜYÜCÜ

İnsan, varoluşunun bilincine sanat yoluyla ermiştir. Sanat, bu yönüyle, doğanın gizlerini çözmenin de bir aracıdır. Bu “araçlık” görevini nasıl yerine getirir sanat? İnsanı, varoluşunun bilincine nasıl erdirir?

İnsanın, varoluşunun bilincine ermesi, en kısa söyleyişle, bir varlık olarak anlamını duymasıdır; bir “zaman” içinde, bir “mekân”da bulunduğunun ayrımına varmasıdır. Bitkisellikten canlılığa geçtiği uzun evrede biçimlenmesi, varlığını anlamlı kılması, duyarlıklarının gelişip algılama gücü kazanmasıyla gerçekleşmiştir. Ancak duyarlık bilinçlenmesiyle kendini zaman ve mekân içinde tanımıştır. Zaman, olayların geçtiği bir süreç olarak algılanmamalı, boşlukta iz bırakan yönleriyle düşünülmelidir. Geçmişte yaşananlar ve gelecek düşlemeleri, zaman boyutun ayrıntılarıdır. İnsan, bu ayrıntılar arasında anlamı kavrayıp zaman-mekân ilişkisini kurabildiği ölçüde, varoluşunun nedenini kavrayabilecektir. Mutluluğa da, erdeme de böyle bir yaşam kurduğunda ermiştir.

Geçmiş, yaratımsal birikimlerin varlığıyla anlam kazanır. Nesne ya da düşünsel, kültürel birikimler, insanın alın terinin, el emeğinin, göz nurunun ürünüdür. Emeğin kutsallığı buradan geliyor. Savaşlar, saldırganlıkla değil, doğayı gerçeğiyle kavrayıp biçimleme, onu düşüncenin ve el emeğinin ürünü kılmakla gerçekleştirildi. İnsan, üretici yanıyla sonsuzlaştı. Uygarlık, insanın araç yapmasıyla başladı. Değişim araçla olmuştur. Araçla, Prometheus’un ateşi yere indirmesiyle başlıyor değişim de, insanın doğaya egemenliği de. Bir yandan da düşünsel gelişim başlıyor. Her gelişim, bir emeğin, emeği verimli kılan iş ilkesiyle anlam kazanmıştır. Emek gücünün kötüye kullanıldığı her dönemde çatışmalar doğmuş; çatışmalar da gelişimin hızını kesmiştir. Geçmiş, gelecekte üretilecek olanın ana kaynağı olmasıyla da ayrıca önem taşıyor.

Uygar insanın işi, geçmişle hesaplaşıp geleceği aydınlatmaktır. Geçmişin iyi kavranmış olması, geleceğin kurulmasında da etkisini göstermiştir. İnsanın, değişen dünyada varlığına güven duyması, geçmişini iyi kavramasına bağlıdır. Bilinmelidir ki, üstünde yaşanılan dünya geçmişin ayakları üstünde duruyor. Bütün yaşantısını, kültür ve uygarlık çabalarını, sanatsal birikimini, içinde yaşadığı dönemde en somut biçimiyle kavrar. Bu birikimleri değerlendirme, bunların çağdaşlığını saptama ve onları geleceğe hazırlama, bu dönemin niteliğidir. “Gelecek”, insanın sezgisinde ve tasarlama yeteneğinde anlamını bulur. İnsanda umudu canlı tutan, gelecek düşüncesidir. Yaşadığının yaşayacağına bağlandığını düşünmek insanın varoluş nedenidir.

Sanatın, insanı zaman ve yere yerleştirme gücü yanında, yukarıda söz konusu edildiği gibi, bir de doğanın gizlerini çözümleme, doğayı gerçekleştirme görevi vardır. Varoluşundan bu yana insan, doğa güçlerinin önüne gerilen sis perdesini dağıtmayı, sanat yoluyla denemiştir. Bu sis perdesinin niteliği her çağda da ayrı ayrı olmuştur. Bilimlerin kökenindeki sezgide bile sanatsal çabayı, sanatsal yaklaşımı düşünürsek, insanın doğa güçleriyle ne yolda savaştığı ortaya çıkar. Bilimlerin ve sanatların çıkış noktalarına (orijinlerine) yönelerek, bu soruna çözüm bulunacağını sanıyoruz. Ama burada söz konusu edilmesi gereken sorun, sanatın kökenidir. Bu sanatı var etme de insanın yüce gücüdür. Bundan ne anlaşılması gerektiğine de kısaca değinmek istiyoruz.

Genellikle bilindiği, Ernst Fischer’in de özellikle üzerinde durduğu gibi, sanatın başlangıcı “büyü”dür. Sanatçı, “gaipten haber” vererek insanın durumunu aydınlatmaya çalışır. Ondaki (sanatçıdaki) gizleri çözebildiğine inanma gücü, değişik yorumlara uğramış, zaman zaman toplum ona karşı olmuştur. Sözgelimi, gizleri çözmede, insanlığın doğaya egemenliğini sağlamada gösterdikleri güç ve eylem yönünden derisi yüzülen Hallaç Mansur’la Engizisyon önüne çıkarılan Galilei arasında bir ayrım yoktur. Her çağda, büyüler yaparak gizleri açıklığa kavuşturmayı amaçlar sanatçı. Bu yüzden de başına gelmeyen kalmaz. Tarih boyunca da hayvana bile çektirilmeyen ona çektirilmiştir. Toplum adına, düşünce adına, gelişme adına acılar çekmiştir. Başını, cellat kütüğüne gülerek koyan Thomas Moore’un düşünceleri, çözülmüş bir gizin sonucu değil midir? Gerçek bir büyücü değil midir o da? Bugünkü sanatçılar da, o büyücülerin uzantılarıdır. Onlar da bir büyülü dünyada devinmektedirler. Yasaklanan, gizlenen şeyleri bulup çıkarmaktır onların işleri. Kimi somut yöntemlerle, kimi de soyutlamalarla zamana, yere, dünyalarına bir anlam vermeye çalışmaktadırlar. Hele soyutlama dediğimiz sezgiyle, insanın, çözümü tam anlamıyla olanaksız büyüsüne yönelmiştir kimi sanatçılar da. Her çağın koşulları ölçüsünde, insanın gerçek mutluluğunu aramaktadırlar.

Burada söz konusu ettiğimiz sanatçının büyü gücüne ve onun sanatsal bir kimlik kazanması gerçeğine, Ernst Fischer, şu özgün düşünceleri ve saptamalarıyla değinmektedir: “İlkel toplumda büyücü, topluluğun gerçek anlamda bir temsilcisi, bir görevlisiydi. Topluluğun kendisinden beklediği şeyleri büyü gücüyle üst üste birkaç kere gerçekleştiremezse, öldürülme tehlikesiyle karşı karşıya kalırdı. Yeni sınıflı toplumda büyücünün görevi sanatçı ve rahip, daha sonra da hekim, bilgin ve düşünür arasında paylaşıldı. Sanatla tapınma arasındaki yakın bağ ancak zamanla gevşedi ve sonunda tümüyle ortadan kalktı. Ama bundan sonra bile toplumun bir temsilcisi, bir sözcüsü olarak kaldı sanatçı. Sanatçının, halkı kendi özel sorunlarıyla tedirgin etmesi gerekmiyordu, kendi kişiliği önemli değildi, yalnız halkının, sınıfının, çağının ortak yaşantılarını, önemli olay ve düşüncelerini yansıtma yeteneğiyle ölçülüyordu değeri. Bu toplumsal görev daha önce büyücü için olduğu gibi, sanatçı için de kaçınılmaz ve karşı konulmaz bir nitelik taşıyordu. Sanatçının görevi birlikte yaşadığı insanlara olayların gerçek anlamını açıklamak, toplumsal ve tarihsel gelişmenin gerekliliğini ve kurallarını anlatmak, insanla doğa ve insanla toplum arasındaki temel ilişkiler sorununu çözümlemekti. Ödevi yaşadığı şehrin, sınıfın, ulusun insanlarına bir kişilik ve yaşama bilinci aşılamak, toplu yaşayış düzeninin güvenliğinden çıkıp işbölümü ve sınıf çatışmasına dayanan bir dünyanın insanlarını belirsiz ve bölünmüş bireyselliğin kaygılarından, güvensiz bir yaşama düzeninin korkularından kurtarmak, bireysel hayata, kişisel evrensele yöneltmek, insanın yitirilmiş olan birliğini yeniden kurmaktı.”

Görülüyor ki, her dönemde, yazarın amacı aynı olmuştur: topluma önderlik etmek, onu aydınlatmak, bilinçli duruma getirmek. Ama bu bilinçlilik, belirli kalıplara bağlanmak biçiminde değil, insanın yeryüzündeki varoluşunu anlamak açısından değerlendirilmelidir.

Olayların, sorunların, topluma gerçek anlamını açıklamak için sanatçının işlevi ne olmalıdır?

Günümüze indirgeyerek açıklayalım sorunu. Bu düşünce ortamında doğa gizi dediğimiz şeyler nelerdir? Sanatçının, hatta bilim adamının bu gizlere yaklaşımı nasıl olmalıdır? Bir ressamın yapıtının adı, “Ne idim, neyim, ne olacağım?” gibisinden dinsel bir çağrışımı vurgulayan bir anlamla oluşmaktadır. Bugünün insanını böylesine sorularla yüz yüze getirmenin gereksizliği ortadadır. Gittikçe karmaşıklaşan bir yaşama biçiminde, insanın yaşam süresi, “içinde bulunduğu dönem”i tanımaya bile yetebilmekte midir? Şu bir gerçek ki, iş yoğunluğu ve toplumsal ve bireysel yönden insan ilişkileri, ancak uyku sırasında kişiyi yalnız başına bırakmıştır. Bu koşullar içinde, sanatçının, ataları olan büyücülerin yolunu izleyemeyeceği açıkça ortadadır. Ama o yöntemden yararlanacağı yanlar vardır. İster istemez sanatçı, kendini, çağının koşullarına uyarlayacaktır.

Ay’a uzay araçlarının gittiği, orada ay otomobillerinin uyuyup uyandığı bir çağda insanı, içinde yaşadığı dönemin gizleri ilgilendiriyor daha çok. Sanatçı, çağdaş bir büyü ile çağın gizlerini yansıtmak zorundadır. Doğanın yenilmez güçlerinin yarattığı korku kalmamıştır insanda, milyon yıllarca korkuyla tükenen insan, gücünü, nedenleri araştırmaya, gerçeklerin ışığında düşünmeye yöneltmiştir. Depremin nedenini, su baskınlarını önleyecek yolları, kendini ışığa boğacak elektrik üretmeyi, toprağı daha iyi ürün verecek duruma getirmeyi, kendi gücünü makineye egemen kılmayı çok iyi biliyor. Ama makineye egemen olmayı umarken, kendini, giderek onun tutsağı yaptığının ayrımında mıdır? Savaş korkusunun, insanın makineyi bir öldürme aracı yapmasının sonucu olduğunu biliyor mu? Ya da tüm insanlığın yarattığı uygarlık ürünlerinin, ancak üretim araçlarını ellerinde bulunduranların amacına hizmet ettiğinin bilincine varmış mıdır?

İnsanlık, her geçen gün, insanlığından bir şeyler yitiriyor. Yaşama, bir mutluluk getirmiyor ona. Dünyanın karmaşıklığı, makinenin insanı ezen devliği karşısında ezilip gidiyor. Yaşadıkça mutsuzluğunu anlıyor, bir korkuyla, bir baskıyla tükendiğini anlıyor. İnsanın bu bunalımından kurtulması, sanatçısıyla iletişim kurmasına bağlıdır. Bilimin insanlaştırıcı olanaklarından yararlanmalı insan, sanatın bilinçlendirici, kendini kendine yaklaştırıcı etkilerini duyabilmeli insanlığının tadında. Ona, dünyanın gerçek gizini, sanatçı açabilir ancak. Onu bu dünyaya ancak o yerleştirebilir, kendi mutluluğunu kurmasında o etkili olabilir. Yoksa bu karmaşıklık içinde, insanın kendisine bir yaşama biçimi seçmesi olanaksızdır. Ancak sanatçı, onun zaman içindeki bir yerde varoluşunu gerçekleştiren gizlerin açığa çıkmasını gerçekleştirebilir. Bu nedenle toplum, gerçek büyücüsünü bulmak zorundadır. Oysa egemen güçler, sürekli olarak toplumu bu büyücüden uzaklaştırıyorlar. Birkaç örnekle, bu sorunu daha nesnel bir açıdan değerlendirelim.

Sözgelimi Cervantes, serüven duygusunun insanı ne durumlara getirdiğini eleştirmiş, ona bu duygunun gizini açmıştır, tarihsel anlamını saptatmıştır. Güldürme yoluyla, insanın gerçeğini yansıtmıştır Cervantes. Shakespeare, insandaki tutkuyu açığa vurarak, ona yapılan haksızlıkların gizini çözmüştür. Bu, duygusal gizin belirlenmesinden başka bir şey değildir. Flaubert’e değin, sevginin insan isteklerinin baskı altında tutulmasının bir sonuç vermeyeceği açıkça ortaya konulmuş mudur? Gizleri çözümlemelerinin yanında, yaşamayı da düşünce biçimine dönüştürmüşlerdir bu sanatçılar. Şu bir gerçek ki, Beethoven’i dinleyip yorumlayabilen bir insan, insanlığını daha yoğun yaşamaktadır. Rodin’i, Renoir’ı, Vincent van Gogh’u, Goethe’yi tanıyan insan, zaman içindeki varoluş nedenini, dünyada bulunmasının anlamını, doğanın gizlerini daha iyi kavrayacaktır. Simonov’u, Hemingway’i, Pasternak’ı, Kafka’yı, Koestler’i tanıyan insan daha az haksızlık yapacaktır. Kendi çıkarları için insanları ezenlerin karşısına daha büyük bir güçle çıkacaktır. Düzenin içtensizlikler örneği olduğu her dönemde insanlığını aramayı, yaşamasının yasası sayacaktır. İşte o zaman insanlığını kurduğunu anlayacaktır. Dünyanın oluşumu içinde çok kısa süreli yaşamayı anlamlı kılmanın başka bir yolu var mıdır?

Büyücülük döneminde, bir büyüyü gerçekleştiremedi mi, öldürüp atarlarmış bir köşeye sanatçıyı. Bu dönemde de, teknik olanaklarla, adi seks yayınlarıyla yaşamı gittikçe yozlaştıran fotoromanlarla bu gerçek büyücünün önüne engeller çıkarıyorlar, onu yaşarken öldürüyorlar. Toplumla arası koparılıyor onun. Bu yaklaşım kopukluğu, dünyayı, daha çok haksızlıkların yapıldığı bir dünya haline getiriyor. Ne yaşadığımız zamanı ne dünyadaki yerimizi ve bu yerdeki olanaklarımızı ne de doğada nelerin çözüm beklediğini, insanlığın gerçek mutluluğunun nasıl gerçekleştirilebileceğini biliyoruz. Bir yalnızlık ve yabancılık duygusu içinde yörüngesini şaşırmış serseri taşlar gibi dönüp duruyoruz. Oysa bir yere çakılıp kaldığımızda, gene karşımızda, o ezilen, ölümlere götürülen, kendini her çağda insanlığa adayan o gerçek büyücüyü göreceğiz. O zaman, o gerçek büyücünün sözleri utandırmayacak mı, onu toplumdan uzaklaştıranları?..

YARATMA TUTKUSU

Kimileri yazı yazmayı oyalayıcı bir edim sayıyor.

Böyle algılayanlar; sözcüklerden düşünce üreten, sesleri duygu süzgecinden geçirip melodiye dönüştüren, çamuru yoğurup sanatsal kılan, fırçasının ucuna buladığı renkle sevdalar yaratan... biri değilse, bunun bir yazara söylenmiş en aşağılayıcı söz olduğunu akıllarından bile geçirmezler.

Stefan Zweig, dostu Rodin’i görmeye gider. Rodin, yontusunun başındadır. Zweig’ı uzaktan elini sallayarak selamlar, “Omzunda bir fazlalık var, onu tıraşlayıp geliyorum,” der.

Bu görüşmeye ilişkin izlenimlerini anlattığı yazısını şöyle bitiriyor Zweig:

“Rodin, işini tamamlayıp döndüğünde aradan kırk sekiz saat geçmişti...”

Sanat, varlığı sonsuzluğa erdirme edimidir. Yaratma tutkusu, dostu da zamanı da öteler. Bunun bilincinde olmayanlar, tutkuyla hevesi birbirine karıştırır, sanatı oyalanma sayarlar.

Raffaello, sevgilisini sonsuzlaştırma tutkusuyla, Papa’nın, kardinallerin onu yok edeceğini bile bile, o güzelliğin ardına düşmüştür.

Vermeer’in gözü, çevresini saran onca soylu kadını görmemiş, oda hizmetçisi “İnci Küpeli Kız”ın üzüm parlağı yüzünü güzelliğin duygu tarihine işlemiştir.

Sanatsal çaba, yalnızca sıradan insanlarca değil, heveslilerce de oyalanma sayılıyor. Böyle algılamada sıradan insanın bir kaybı olmaz ama bir şeyler yapacağım diye emeğini yele savuranlar, en başta kendilerini aldatırlar.

Öyleleri var ki, şiirden haberi yok şiir yazıyor, resmin ne olduğunu bilmiyor resim yapıyor, sesi kargaları güldürüyor, şarkı söyleyeceğim diye bedeninde sallamadık yer bırakmıyor...

Doğada her nesne birbirinin üreticisidir, tamamlayıcısıdır. Bu bağlamda her varlık birbirini tamamladığı oranda yok da eder. Tohum bitkiyi tamamlıyor, bitki tohumu; toprak ağacı tamamlıyor, ağaç toprağı; yağmur suyu tamamlıyor, su yağmuru...

Börtü böceğin toprak altında ne yapıp ettiğini tam bilen var mı?..

Varoluş, nesneler arası etkileşimin yarattığı dengeler düzeneğidir; denge bozuldu mu, yok olanın yeri boş kalıyor; yapay, doğalın yerini alıyor...

Böyle giderse, yapaylaşa yapaylaşa, dünya, dengesini yitirip batacak mı, yoksa, insanın aklı başına gelip bozgunu önleme çareleri mi arayacak?..

Sanatsal üretimin dengesi daha ince ölçülü; kötü, iyinin yerini aldı mı; çoğunluk, karınca gibi, kötünün üstüne çokuşup onu öne çıkarıyor. Yazdıklarını “şaheser” diye yutturmaya kalkan şairimsilerin her dönemde çoğunlukta oluşunun nedeni bu...

İyi şiir, söz incisidir; kötüsünün sürüsüne bereket! Güneşin önüne gelen el kadar bulutun, aydınlığı körelttiği gibi, kötü de, güzelliğe gölge düşürür.

Şairin sahtesi güzellik bozguncusudur, gerçekten uzaktır. O, kendi yazdığından başka şiir tanımaz; gerçeği ise, her iyi şairle, şiirinin temeline sağlam bir taş koyar.

Kötünün iyinin yerini alması, şiir okurunun silinip gitmesine yol açtı. Her olay anlatanın yazar sanıldığı romanda, müzikte de öyle değil mi?

Şu unutulmamalı: Sanat, kalabalığın değil, bireysel yaratıcılığın ürünüdür. Ne denli gölgelense, sanatsal yaratıcılık, güneşini özünde taşır.

20. yüzyılda hapislerde çürütülen Nâzım Hikmet’i 21. yüzyıla taşıyan, daha da ötelere götürecek olan, ondaki bu güç, o yaratma tutkusu değil midir?..

BENZERLİKLERDEN BENZEMEZLİKLERE

Sanatsal akımlar birbirlerini törpüleyip biri öbürünün kalıbını bozarak gelişir. Değişiklikleri fark edip ona karşı çıkan da olur, benimseyip kalıba giren de. Sürekli değişime karşın, insan, ne yapsa nesnenin değişmeyeceği saplantısından kurtaramıyor kendini.

Doğa nesneyi kendine benzettiğine göre değişmezlik diye bir şey yoktur. İnsanın Afrika’da başka, kutuplarda başka olmasının nedeni budur. Afrika yerlilerinin Amerika’ya göçtükten sonra melezleşmeleri değişim belirtisi değil mi? Bizim ince yüzlü tiftik keçimizin Avustralya’da etli butlu koyuna dönüştüğünü görünce gözlerime inanamamıştım.

İşlenen hangi nesne olursa olsun, sanatçı var olanla yetinmiyor, tıpkı doğa gibi, değiştirerek nesnenin özünü arıyor. Öz, sanatçının görmek istediğidir. Picasso’nun on bir figürden oluşan “Boğanın Değişimi” adlı çizimlerine bakıyorum. İlk çizimde, kuyruğu sağa savruk, boynuzu yumuşak duruşlu, cinselliği kendi halinde, güdümlenmesi kolay mı kolay bir boğa...

Öbür çizimlerde kalem karalamaları iyice koyulaşmış, boynuz irileştirilip sertleştirilmiş, boğanın duruşu daha görkemli, karnın ortasına doğru yürüyen devinimsiz bir cinsellik, kuyruk aynı, kaslar belirgin, görünüşü korkutucu...

Daha gelişmiş bir çizimde, boğa, başını hafif sağa dönmüş, gövde, kasap resimlerinde olduğu gibi, etin yumuşak ya da sert yerlerini gösteren parsellere ayrılmış. Yumuşak yerler beyaz bırakılmış, sert yerler kara. Kuyruk yine aynı, organı yerli yerinde, mahzun bakışlı bir boğa...

Başka bir çizimde, boğanın ön ayakları uzamış, omuz kütlesi gövdeden de iri. Baş, yalın çizgilerle küçültülmüş. Bir sonrakinde ise baş öne doğru uzamış, sanki ressam değil de bir çocuk çizmiş boğanın başını. Organ, karındaki yerinden geri çekilip sertleşmiş.

Bir başkasında devinim yeteneğini yitirmiş, tekdüze bir boğa. Son iki çizim koyulu açıklı değil, yalnızca çizgi. Birinde baş, küçükten de küçük bir figür; öbüründe, gövdenin önünde boynuzları simgeleyen bir yarımay... Organ, birinde sanki pörsümüş balona benzeyen gece lambası ampulü, sonuncusunda, üç tel kıl...

Sanat eseri bakmakla değil, çağrışımlarla yorumlanıyor.

Soruyorum içimden: “Picasso, bu değişimlerle neyi algılatmak istiyor?”

Boğa cinsel gücün simgesiyse, neden ilk çizimlerde bir et kütlesi, korku yaratan bir yaratık, sanki sıradan bir ev öküzü ya da organı apış arasına sıkışmış kapkara iki yumurtalık, en son çizimde iki üç tel kıl?..

Figürler, aşama aşama 1945-1947 yılları arasında çizildiğine göre, Picasso, boğayı mitolojik bir gücün simgesi ya da İspanyol faşizminin çöküşü olarak tasarlamış olabilir... Sanat, tek bakışlı bir evren yaratma çabası değildir; van Gogh, “Sanatçı, Tanrı’nın eksik bıraktığını tamamlar,” diyor. Picasso kestirip atıyor: “Resim senin benden istediğin değil, benim sana verdiğimdir!”

Bunca ayrıntıya karşın, Picasso boğadaki değişimleri çizerken, insanda bedensel gerilemenin evrelerini düşünmüş olamaz mı?..

Sanat, insan ruhunda, benzerliklerden benzemezlikler; benzemezliklerden benzerlikler yaratma güdüsünün dışavurumudur. Bu, sayfalar dolusu romanla da olur, üç beş dizeyle de, karmaşık ya da silik boğa çizimleriyle de...

Yeter ki erbabının eline düşsün...

ANLATMA GEREKSİNİMİ

Yazar, yaşadıklarını yansıtmayı bilen insandır. Bu nedenle bir yönteme bağlamıştır kendini. Yaşadıklarını en iyi biçimde yansıtmasını amaçlar bu yöntem. Bir yönteme bağlanma, yazarın kişiliğini belirginleştirir. Aslında her insanın bir yaşama çizgisi vardır. Bu çizgide, yer yer ilginç yaşam birikimlerine rastlanır. Kişiyi yazmaya zorlayan etken, genellikle bu birikimlerdir. Önemli bir olay, yürekleri etkileyen duygu, insanları ışıklandıran düşünce kıvılcımları... bu birikimlerin ayrıntılarıdır. Sözgelişi insan, hastalığında, yeni yerler gördüğünde, bir duyarlık kazandığında, bir düşüncenin gerçeğine vardığında, anlatma gereksinimini daha çok duyar. İnsanı dayanılmaz coşkulara sürükleyen duyarlık, iç kaynaklardan beslenir. İnsan, şunları duyurmak için anlatmaya başvurur: güldürme, acındırma, duyarlık kazandırma, düşündürme... Ölüm karşısında söylenen ağıtların anlamlarını değerlendirelim. Özellikle, kocası ölmüş bir kadının söylemelerini analım burada. Çırpınmalar, bağırmalar gibi anlatımını oluşturmamış davranışlar bir yerde durur. Kadın, duygusal birikimlerden koparak ayrıntılara, gerçeklere yönelir. Önce, (tanık olmuşsa) ölüm anını anlatır. Bu bölümde olayı imgelerle zenginleştirmeye çalışır. Etkili bir “dram” yaratır burada anlatım. Gözümüzün önüne somut örneklerle serer ölüm öncesini. Ölüm anını belirten canlı örneklerden geçmişe döner kadının anlatımı. Kocasının kusurlarını da sayar döker bir yerde. Gelecek için kocasının tasarılarını sayıp döker. Gerçekleştirilmesi istenen yoksunluktan kurtulmanın tasarılarının olduğu yerde kalıvermesi insanı ayrı bir “dram”a sürükler. Anlatımıyla birkaç çizgide yaşamanın dramını verir bu kadın. Hiç değilse bunu amaçlar. Günlük yaşamında pek konuşkan olmayan, önemli bir olayın dillendirdiği bu kadının davranışları neden önemlidir?

İnsan, içindeki itkiye bir anlatım verebilirse kişiliğini bulur. Bu anlatımdır kişiyi dışa açan: Kendini kabul ettirme, yaşamasının bilincini duyma, varlığının nedenini açıklayabilme eylemi, bu anlatımın geçerliğine bağlıdır. Yaratıklar arasında insana belirginlik kazandırır bu yan. Önemli olan, kişinin bir atılım yapmasıdır. Bu atılıma, anlatma isteği de diyebiliriz. Bir iç etkinin sonucudur anlatım: Sanatçı, bu iç itkiyi bir yöntemle biçimleyen kişidir. Anlatımda araç “söz” olduğu için, romanı, öyküyü örnek almak gerekir. Resim, müzik, yontu... önce bu itkide “sözleşen”, sonra simgelenen biçimlerdir. Genel anlatım biçimi sözdür, o kendi kendine oluşan iç konuşma. Her kişide vardır bu iç itki. Yazarın belirgin yanı, itildiği alanı iyi seçebilmesi, ona bir biçim verebilmesidir. Biraz önce de belirttiğimiz gibi, kendi kurduğu bir yöntemle başarır bunu yazar. Günlük yaşam, bir süreç içindedir, ama her “an” önemli değildir. Önemli “an”ları seçebilen insandır da yazar ayrıca. Bundan, büyük sorumluluk çıkıyor artaya. Böyle bir sorumluluğu yüklenen yazarın yaşantısı toplumu ilgilendirir ancak. Yoksa herkes, kendi yaşamının dinleyicisi olur, bir üstünlük koyamıyorsa ortaya.

Bu görüşlerimizi, André Gide’in Dostoyevski’siyle doğrulamak istiyoruz. Gide, “Dostoyevski benim için, asıl kendi düşüncelerimi anlatmaya bir bahaneden ibarettir... Ben de onun eserlerinde özellikle kendi balıma uygun düşecek nesneleri aradım,” diyor. Her kişinin bir yapıta, kendi yönelimine göre bakacağı gerçeğini belirlemektedir bu söz. Hayranlığın doğması da buna bağlıdır genellikle. Az çok kendi yaşantısını bulur kişi, kimi yapıtlarda. İnsan gerçeğine eğilmesi yönlerinden Dostoyevski’de üzerine eğilmeyi gerektiren yanlar çoktur. Aslında kişi, kendindeki birikimlere hayran olmaktadır. Ama buna bir yazar aracılık etmektedir. Yazarın kişiye dönük yanı da budur. İçtepilerimizi tanımamızda, yazarlara çok şey borçluyuz. Gide, Dostoyevski’nin yazışmalarına dayanarak verdiği bilgilerde insan gerçeğini, bu içtepileri tanımamıza da yardım ediyor. Şu bir gerçektir ki, bir yazar, yazışmalarında (mektuplar) kişisel sorumluluğunu daha çok yaşar. Yazışmalarda insana söylemek istediklerini bir saptama söz konusudur. Kendi kendine bir çekişme içindedir yazar, yazışmalarında. Dostoyevski’yi “anlatım”a götüren bu itkilerin kaynağı nedir? Yazarda duygusal, düşünsel oluşum nasıl belirmiştir? Bu sorunlara da bir değinmek gereklidir.

Dostoyevski hapse atılıyor, yargıç önüne çıkarılıyor, ölüm cezasına çarptırılıyor. Son anda bu ceza hafifletilerek Sibirya’ya sürgüne gönderiliyor. Bu sırada yazdıklarından, yazardaki anlatım isteklerinin daha da yoğunlaştığını görüyoruz. Şu izlenimlere bir göz atalım. Yok olması gerekirken, nasıl varoluşun gerçeğine tırmanıyor yazar:

“İnsanda büyük bir acıya katlanma ve yaşama gücü var ve inanın, bunun bu derece olduğunu hiç sanmıyordum. Şimdi yaşantıma dayanarak öğrendim bunu.” (Temmuz 1848)

Ağustosta, hastalıktan bitkin bir durumda şunları yazıyor:

“Günahtır umutsuzluğa düşmek... Aşkla yapılmış ölesiye bir çalışma, işte gerçek mutluluk.”

14 Eylül 1849’da da şunları yazacaktır:

“Çok daha kötüsünü bekliyordum ve şimdi artık biliyorum ki bende tüketilmesi pek zor bir yaşama gücü var.”

Aynı yılın 22 Aralık’ında yazılmış bir yazışmadan:

“Bugün 22 Aralık. Semionovski Meydanı’na götürdüler bizi. Orada hepimize ölüm yargımız okundu, haçı öptürdüler, başlarımızın üstünde kılıç kırdılar ve en son süsümüz yapıldı (beyaz gömlekler). Sonra, içimizden üç kişiyi asmak üzere idam sehpasına çıkardılar. Ben, altıncıydım, üçer üçer çağırıyorlardı; bu duruma göre, ikinci dizideydim ve birkaç dakikalık ömrüm kalmıştı... En sonunda dur borusu çalındı, boynuna ip geçirilmiş olanları geri getirdiler ve bize, Haşmetmeaplarının hayatımızı bağışladıkları okundu.”

Yaşamındaki bu olaylar, yazarda bir düşünce, duygu birikimi yaratıyor. Bu itkilerden doğan birikim bir yerde dışa vuracaktır. Aslında herkesin başından geçebilir bu olaylar. Ama yazar, bu olayların anlamını yaşar, başından geçen bu olayları anlatma isteği duyar. Bu anlatma isteğinde, yazar, sorumluluğunu da yapar. Biçim ve yöntem, iki önemli araçtır bu anlatma isteği duyulan dönemde. Bu duyguyla sanatçı ya yontuda gösterir kendini ya da “söz”de... Andıklarımızın dışında biçimlerde de... Resimde, müzikte, şiirde... Kimi sanatçılarda başından geçen olayları yansıtmak biçiminde dışa vurmaz bu anlatma isteği. Sanatçının dayanan duyarlığını bambaşka alanlarda anlattığını da görebiliriz.

Kişi, ancak bir süre için başından geçenleri öykülendirmekle yetinir. Bir biçime, bir yönteme bağlanmayı amaçlamaz. Daha doğrusu, anlattıklarının sorumluluğunu yaşayamaz. Yöntemsiz, biçimsiz olduğu için, anlattıkları, insanların birlikte eğildikleri bir ortak sorun da olamaz. Hep aynı şeyi yineler durur. Bir süre sonra da anlattıkları çekilmez olur, dinlenmez. Anlatımı biçimleyen itkilerin doğallığını, sürekliliği, bu doğal birikimleri değerlendirmeyi gene yazarın kişiliğinde görebiliriz. Yazar, olayları günlük olmaktan kurtarır, onlara süreklilik sağlar. Dostoyevski’nin Ölü Bir Evden Anılar’ını, günlük bir izlenim gibi okuyanlar yanılırlar. Gerçekte, Ölü Bir Evden Anılar, yazarın yaşamından izlenimlerdir. Ama dekor, kişi, olaylar... Dostoyevski’nin yaratıcı kişiliğinde bir biçim kazanmıştır. Yazar, bu yapıtı ürperelim, korkalım, hayran olalım diye yazmamıştır. O, Ölü Bir Evden Anılar’da insanın gerçek acısını vermeyi amaçlamıştır. Bu nedenle, oluşumunu tamamlamış görüntülerle karşılaşırız Ölü Bir Evden Anılar’da. İtkilerin zorladığı kişisel anılar, izlenimler olmaktan çıkmıştır olaylar. Yazar, herkesin kendisini bulduğu evrensel ölçüler, biçimler koymuştur ortaya. Anlatma, yazarda bir istek değil, bir gereksinimdir.

Yararlandığımız son alıntıya bakalım. Soğukkanlılıkla anlatıyor idam sehpasına çıkışlarını. Ölüm kalım arasındaki benzer ya da zıt ayrıntılara inmiyor yazar. Belli ki önemli bir olaydır bu. Bir yokoluş söz konusudur. Bu itkinin oluşturduğu birikimler, çok daha ayrı alanlarda bambaşka biçimler alacaktır. Yazarın olaylara vereceği biçimi, bu vermede kullanacağı yöntemi bir kez daha analım. Yazar, burada bir aktarıcı değil, bir yorumlayıcı, bir biçimleyicidir. Yazar, bu gücüyle ayrılır tüm anlatma isteği duyanlardan. Önemli olan anlatma gereksinimi değil (o doğal olarak herkeste vardır), anlatımı yorumlama, ona bir biçim vermedir.

OKUMANIN ANLAMI

Eylem olarak okuma söz konusu olduğunda ilk ele alınacak araç kitaptır. Yurdumuzda, özellikle son yıllarda kitap basımının yoğunluğu, ister istemez eylem ve yöntem yönünden okumanın anlamını düşündürüyor. Çoğunlukla “mekanik” yönünü tanıdığımız okumanın anlamı daha da önemlidir. Okul programlarında “mekanik” yön üzerinde durulduğu, buna karşın “anlam” üzerinde durulmadığı, eğitim anlayışımızın üzerinde en çok durulan bir yanıdır. Kültürel tamlıktan yoksun oluşumuzda, bu anlayışın büyük etkileri vardır. Bu eğitimi kavramamış kişilerin çokluğu, kültürel yaşayışımızı bile etkiler. Bu yüzden, yetkililerin çoğu, onlardan bekleneni vermez. Kültürel durumları canlı tutmak, okumada güdülen yöntemle gerçekleştirilir. Bu yöntemin ilk koşulu, çeşitli konularda yazılmış yapıtlardan yararlanmaktır. Kişinin tek yönlü yetişmesi, kültürel yaşamda ve toplumsal ilişkilerde büyük dengesizlikler yaratıyor. Her yeri geldikçe belirttiğimiz gibi, öğretim yapan kişinin kültürel yapısı yönünden iki özelliğinin olması gerekir. Öğretim olanaklarını bulan kişi, her şeyden önce bir “iş”in adamıdır. O işi başarıyla yürütmesi gerekir. İkinci yönü toplumsal yönüdür. Bizce en önemlisi budur. Kişi, o toplumun sorunlarını derinliğine bilmek zorundadır. Kendisine nasıl bir yöntem çizeceğini, toplumun olanakları belirler. Toplumun isteklerini bilmenin, topluma yararlı olmakla ilgisi büyüktür. Özellikle azgelişmiş ülkelerde, öğretim yapan kişilerin en az iki kat çalışmaları zorunludur. Azgelişmiş ülkede yaşayan insanın ulaşmak istediği nokta, çağdaş uygarlık düzeyidir. Atatürk, bunu yeterli görmemiş, toplumuna, çağdaş uygarlık düzeyinin de ilerilerini göstermiştir. Çünkü Türk ulusunun kişiliğine ve dayanma gücüne Atatürk’te sonsuz inanç vardır. Kurtuluş Savaşımız, büyük acıların sonucudur, Türk ulusu her güçlüğe göğüs germekte, başka uluslardan daha başarılı bir sınav vermiştir. Bu yönden kişinin toplumsal sorunları kavraması, bir işin adamı olmasından daha zordur. Bir işi bellemek için belli kurallar vardır. Bu kuralları sindiren kişi, kendisine başarı yollarını açmış olur.

Belirli kitapların dar kapsamı içine sıkışmış kişi, okumaya sırt çevirmiştir. İşadamı için, birtakım belirli kitaplar yeterlidir. Kişinin toplumsal görevini yerine getirebilmesi için çeşitli konularla okuması kaçınılmaz. Çünkü topluma seslenmenin belli kuralları yoktur. Toplumun ne zaman neyi isteyeceği belli değildir. Gerçi birtakım kabataslak ölçüleri bilmekte büyük yarar vardır ama bu bilgilere güvenmek boşunadır. İstekleri yönünden topluma zamanında ve yerinde uyum sağlamak, sorunlarına bulunacak çareleri saptamak önemlidir. Böyle bir sonuca, çeşitli bilgileri sindirmiş kültürlü kişi varabilir. Bunun için günümüzün insanını “füze” konusu kadar Balzac’ın, Asturias’ın, Hemingway’in... romanları da ilgilendirmektedir. Dr. Barnard’ın kalp üzerindeki çalışmalarını bilmemek, izlememek, vurdumduymazlıkla bir tutulur. Hatta Einstein’ın varlığı ve yaptıkları karşısında bile kişinin gözünün kapalı olmaması istenir. Bilimler arası ilişkiyi iyi kurmak, doğru saptamak gereklidir. Ulus düzeninin işleyişi bile okumada güdülen yöntemle ilgilidir. Konfüçyüs’ün “söylenenleri anlama erdemi” önerisi, ulusallıkla bağdaşır. Filozof’un söz konusu ettiği dilin anlaşılması sorunu, okumanın anlamına değin önerilerdir. Giderek, toplumun bir kültürü anlaması gerçeğine ulaşır Konfüçyüs. Bunun da okumanın anlamıyla yakın ilgisi vardır. Ancak bu yöntemle, toplumsal sorunlara (kültüre, eğitime, toprak sorununa, anayasa tartışmalarına vb...) bilinçle çözüm yolu aranabilir. Bunun dışındaki çıkışlar, havanda su dövmek gibi, tüm toplumsal çabaları boşa çıkarır. Böylece birbirimizi suçlarız yıllar boyu, hiçbir soruna çözüm yolu bulmadan. Önemli bir yıkım ya da kopukluk olursa bütün varlığımızla bir suçlu aramaya koyuluruz. Suçluyu bulmak geniş çapta erdemlilik sayılır.

Bütün sanatlarda “klasik devre”, başlangıç sayılır. Kişinin bu çağı çok iyi anlaması, yaşadığı sanatın klasikle ilgisini kurması zorunludur. Ancak bu gücüyle çağdaş “modern” sanata bir anlam verebilecek, onu çağdaş bilimler düzeyinde açıklayabilecektir. Yöntemli bilginin başlangıcı da klasik anlayışa dayanır. Bu oluşumun sonucudur çağımızın bilimi de sanatı da. Denebilir ki klasikteki salt anlam, bilgiyi de salt kılmıştır. Kişinin edindiği bilgi kavramı, “salt”ın ne olduğunu düşündürmelidir. “Modern”i aşırı, “klasik”i eski bulan kişinin kültürü köksüz olmakla birlikte, evrensel bir kültür de değildir. Kültürel oluşum, hem ulusalı, hem de evrenseli beslemelidir. Evrensel kültür, zamanı aşmış kültürdür. Modayla ilgisi yoktur. Zaman ancak uygulanışını etkiler böyle bir kültürün. “Modern”, bir zamanlar “klasik” olan yeni bir görüşün ortaya çıkışıdır. Genellikle değişen sanatın özü değildir, adıdır. Ne ad verilirse verilsin sanat, sanattır. Başka biri, sanatı başka bir ad altında geliştiriyorsa ve o da sanat olmuyorsa, eksiklik sanatta değildir; kişinin ona verdiği yorumdadır. Toplum başka başka adlar vererek en eski bir sanatı, yeni bir biçimle diriltebilir. Bu konulardaki çekişmelerin boşluğu, böyle bir gerçeğe dayanıyor. Bu yüzden bir sanatı eskiliği ya da yeniliği yönünden değil, değeri ve çağdaş düzeydeki anlamı yönünden tartışma konusu yapmak daha olumlu sonuca götürür kişiyi. Sanat sözünü dillerinden bırakmadıkları halde, sanatla dıştan bile bir ilgileri bulunmayan birtakım bağnazlarsa ancak bu çekişmelerle varlık göstermek isterler. Yani sanatın varlığını yok etmeyi düşünerek bilgisizliklerini süslü bir örtü altına gizlemek isterler. Sanatın değerini bu yönden eleştiren kişinin sağlam sonuçlara varması doğaldır. Sanatta eleştirel yetki, klasik ya da modern sanatın estetiğini kavratabilir. Bu estetiği araştırırken, çevresel gidişi göz önünde tutup köksüz aşırılıkların etkisinde ezilmemeye çalışılmalıdır. Burada önerdiğimiz köklü bilgiye, okuma yöntemiyle varılabileceği gerçektir. Bu yöntem, eleştirel yöntemdir. Kıyaslamalar, bilginin zaman içindeki değerini kavrama, bu yöntemin uygulanışını gösteren kanıtlardır. Bu yöntemle okuyan kişi, ayrıca, hoşgörüyle düşünmeyi, kişisel düşünceleri, gene bu özelliğiyle değerlendirmeyi başarır. Böyle bir görüşü kavramış kişi, başarı yollarını kuran kişidir. Böyle bir alışkanlıktan yoksun kişi, şunun bunun etkisinde kalır; şunun bunun dediğine uyar. O, başkasının düşüncelerini, kendi varlığı gibi satmaya çalışır. Onun için iyi ya da kötü sonuca bilinçle varma söz konusu değildir. “Tabu”laştırdığı kişilerin iyi ya da kötü dedikleri önemlidir. Böyle kişilerin “orijinal” bir çocuk oyuncağı gibi iyi kurulmuşları azınlıkta değildir. Bir “hacıyatmaz”a taş çıkartanları da az değildir. Atinalı Timon’u erdemine inandıran sağlam kişilerin en zıt yönlüleri bunlar arasından çıkar. Sahte kalem sahipleri, süslü söylev düzücüler, şiirlerin en ballısını yazanlar bunların arasından çıkar. İnandıkları kişilerin gölgeleri üzerlerinden gidince güneş görmüş yarasa gülünçlüğüne düşerler. Bir okuma eyleminden ve yönteminden yoksun kalmış kişiler hakkında kısa bir çizgidir yukarıda belirttiğimiz. Yöntemli okuma, kişinin erdemli oluşuyla bile ilgilidir. Shakespeare’in Prospero’su böyle düşünce eylemlerinden geçmiş bir erdemi simgeler. Kara güce, bilinçsize (Caliban) karşı çıkan aydın bir erdem, bilinçli bir kişiliktir Prospero.

Kitap, kişiyi bilgece düşünmeye yöneltiyor, onu erdemli kılıyor. İnsan, yeryüzündeki varlığının bilincine ancak kitapla varır. Zamanı en olumlu yönde kullanma alışkanlığını kazandıran bu edim, insana sonsuzca düşünebildiği bir dünyanın kapısını da aralar. Goethe’nin Faust’unun çelişkili kimliğini, ancak bu kapıdan girenler kavrayabiliyor. Kitap, insanca varoluşun kültür belgesidir. Onu çağdan çağa taşıyıp sonsuzluğa erdiren de, özgürce düşünmenin yoluna sokan da kitaptır. İnsan, ancak düşünsel varlık bilincine erdiği oranda “insan” değil midir? Eleştirel yönteme bağlı olarak gelişen okuma, iyi anlama, yerinde yorumlar yapma alışkanlığını da kazandırır. İyi anlama, kişiyi yanılgılardan kurtarır, yerinde yorumlar yapabilme de kuşkudan... Kuşkudan sıyrılma, bir “doğru”ya bilinçle inanmadır. Ancak böyle bir zincirleme yöntemle “gerçek”e varılır. Bu da evrensel bir çaba ister. İnsan, evrenselin egemenidir varoluşu nedeniyle. Böylesine bir gerçek, yaşamanın ve varoluşun da anlamıdır. Okuma böylesine bir anlayış değeri kazandırır kişiye. Önemli olan yöntemi elden bırakmamaktadır.

YAZI YAZAR GİBİ OKUMAK

Roman üzerinde konuşulurken, okurluğunu kanıtlamaya çalışan bir bayan, plajda güneş altında okuduğu bir romandan “keyif” aldığını dile getirmişti. İyi kitapları plajda okuyup çok iyi değerlendirenler de vardır kuşkusuz. Ama dikkat edin, onları güneş altında göremezsiniz, gölgelik yerlere çekilmiş bulursunuz...

Plaj, okuma, kitap sözcükleri bir araya gelince gözümün önüne işe yaramaz sürümlü kitaplar, kum üstünde güneş yağına bulanmış sayfalar geliyor. O nitelikte nice kitabın bir süre ayakaltında süründükten sonra çöp kutularında can çekiştiğini gördüm. Onlara eğlendirici nesneler gözüyle baktığımdan, bu tür kitapları okuyanların da onlardan “keyif” aldıklarını doğal buluyorum.

Ne var ki onlar okur değil, keyif erbabıdırlar, beyinlerini çöplük mallarıyla doldurmanın, kellelerini kasabın keskin bıçağına gönüllü uzatan kurbanlarıdırlar.

Sahi, “keyif almak” sözünü neden daha çok şarkıcılarla dizi oyuncuları kullanır?..

Kitabın keyif aracı olmadığı, keyif verdiği sanıldığında da, Don Quijote’de olduğu gibi, duygularımızdaki mizah kuşunu öttürüyorsa, bunu yüksek bir ironi gücüyle gerçekleştirdiği bilinmelidir.

Don Quijote’den söz açılmışken, Cervantes’in ironisinin nasıl ince imalarla ağır bir eleştiri taşıdığı, “Rahip ile berberin, yaratıcı şövalyemizin kitaplığında yaptıkları titiz incelemeye dair” altıncı bölümünde görülüyor. Rahip, şövalye romanları okuyarak serüven aramaya çıkan Don Quijote’nin bu durumlara düşmesinin sorumluluğunu kitaplara yükler. Yeğen, kâhya kadın, rahip ve berber kitapların bulunduğu odaya girip suçlu, suçsuz ya da bağışlanabilir kitapları seçmeye koyulurlar. Suçlular avluya atılıp tümüyle yakılacaktır. Suçsuzlarla bağışlanabilirler bir kenara konulacaktır.

Dünya kültür tarihinde suçun kitaplara yüklendiği dönemlerle ilgili çok örnek var. Alman faşizmi bunu doruğuna vardırmıştır. Faşizm olur da biz geri kalır mıyız; bizde de 12 Mart ve 12 Eylül sonrası, düşünenlerden, yazarlardan, sanatçılardan en büyük intikam, kitaplar toplatılarak, depolarda çürütülerek, toprak altına gömerek alınmıştır. Eline fırsat geçen bilgisizlerin, kitaba nasıl kin duyduklarını gösteren sahneyi aktarmalıyım. Bu bölüm, Cervantes’in, kitaplara yönelik bu duyguyu ince bir ironiyle eleştirmesinin iyi bir örneğidir:

“Berber sorar:

‘Kalan bu küçük kitapları ne yapacağız?’

‘Bunlar şövalyelik kitabı değil, şiir kitabı olsa gerek,’ dedi rahip.

Bir tanesini açtı, Jorge de Montemayor’un Diana’sı olduğunu görünce, ötekilerden hepsini de aynı türden sanıp dedi ki:

‘Bunlar yakılmayı hak etmiyor, çünkü şövalyelik kitapları gibi zararlı değiller, olamazlar da; bunlar sağduyulu kitaplardır, ahlaka aykırı değillerdir.’

‘Ah beyefendi!’ dedi yeğen. ‘Bunları da ötekiler gibi ateşe mahkûm etseniz iyi olur; çünkü dayım şövalyelik hastalığından kurtulup bunları okuyarak çoban olmaya, ormanlarda, ovalarda çalıp söyleyerek dolaşmaya heves ederse hiç şaşmam. Daha da kötüsü, şair olmaya kalkışabilir; duyduğuma göre bu, tedavisi olmayan, bulaşıcı bir hastalıkmış.’”

Her dönemde kitabın düşmanı dostundan çok olmuştur. Kitaba kötülük yapanlarda bilgisizlik düşmanlığa dönüşmüştür. Keyif almak için okurların içinde düşmanca duygular yoktur, onlar da içlerinde bilgisizlik düşmanını taşırlar. Kimi bulaşıcı hastalık sayar, kimi aklını başından alıp onu imansız edeceğini düşünerek kitaba düşmanlık besler. Böyle kişiler tarih boyunca da iktidarların el ulaklığını yapmışlardır.

Keyif kitaplarının, okuru geçici duygularla yerinden hoplatıp hiçbir iz bırakmadan unutulup gittiğini bilmeyen yoktur. Almanya’dan biliyorum; erotik yanı ağır basan eğlendirici kitaplar geziye çıkanların elinden düşmez. Bunları baştan sona bulmacalarla dolu kitaplar izler. En çok tutulanları ise, kıvrak çizimci ressamların elinden çıkma resimli romanlardır. Bu tür kitaplar, okuma alışkanlığı kazandıracağına var olanı da köreltiyor. Toplum böylece daha çok bilgisizlerden oluşuyor. Oysa kitap düşünselliğe yöneliyor, duygu eğitimi veriyor, kişiliği besleyici öğeler taşıyorsa ondan bekleneni yerine getirir.

Bu bilinci edinmekten önemlisi, okumayı bilmektir. Gerçek anlamda okuma, yazı yazar gibi okumaktır. Yazar kurgusuyla, diliyle, yarattığı beğeni düzeyiyle bambaşka ortamlara sokar okuru. Kitabın kapısından giren okur çıktığında aynı kişi değildir artık. Bilgiyle, duyguyla, beğeniyle donanmıştır. Kitapta bunların ayırdına varan okur, neredeyse onu yazan kadar emek verecek bir alışkanlık edinir. Okur, yazarın kurgusunu, dilsel donanımını, kişi betimlemelerindeki incelikleri, o güne değin ayırdında olmadığı duygulara düşüncelere nasıl biçim verdiğini kavrayamıyorsa, onunki iyi bir kitaba kötüce yaklaşımdan başka bir şey değildir. Okurken kitapta yazarın yaşadığı serüvenleri özümsemiyorsa, ona iyi okur denemez. “Yazı yazar gibi okumanın” özünde bu vardır.

Böyle bir yöntemin, kitaba katı bir yaklaşım olduğunu biliyorum. Ama yaşamını kitaplar arasında geçiren bir kişiden de başka türlüsü beklenemez, beklenmemelidir. Ne var ki onun mantığı kitabı bu gözle görmeye alışmıştır.

Bu yaklaşımın zorluğu şuradan da gelir: Kitap, kendini tez ele veren oynak sevdalılara benzemez. O, düşüncenin soylu sevgilisidir; bir sevdi mi, ne ayrılmak ister ne sudan bahanelerle ayrılır. Soyluluğu o düzeydedir ki, okumaya vakit bulamadıklarını söyleyenleri daha ağızlarını açtıklarında dışlayıp kendi inançsızlıklarıyla baş başa bırakır. Çünkü okumak “vakit bulamamak” değil, vakit yaratmaktır. Vakit bulamadıklarını söyleyenlerin vakitlerini nerelerde tükettiklerini bir gören olsa da kalemine dolasa...

Önemli roller üstlenmiş deneyimli bir oyuncu, TV ekranlarından birinde, “Bir oyunun sunumu izleyicinin düzeyine, oyunla olan ilgisine geniş ölçüde bağlıdır. İki saat arayla oynadığınız bir oyunda aynı şeyleri yaparsınız, aynı sözcükleri kullanırsınız, sahnede oturup kalktığınız yer aynıdır... İzleyicinin ilgisine göre davranışlarınız da, sözcüklere verdiğiniz tını da, sahnede gidiş geliş trafiğiniz de öylesine değişir ki, başarı ya da başarısızlık bu değişikliğe bağlıdır. İzleyici iyi ise, sözcükler ağzınızdan daha berrak çıkar, kayıtsızsa, onun kayıtsızlığı size de bulaşır,” demişti.

Bu sözleri kitap okumaya da uyarlayabiliriz. Burada “oyuncu” kitapsa, “izleyici” okurdur. Oyunla bilinçli bağlantı kuramayan kişinin eylemsizliği oyuncunun yaratma gücünü nasıl tıkarsa, kötü okur da, yöntemsizliğiyle, kitabın vermek istediğinin önüne engeller koyar. Böylece kitapla okur arasında doğması gereken etkileşim ta baştan köreltilmiş olur.

“İnci Küpeli Kız” resmiyle tanınan Hollandalı ressam Vermeer’in okuyan kadın resimlerine bakıyorum. Bahçe banklarında oturarak okuyan kadınları da çizmiş Vermeer. Ama resimlerinin çoğunda kadınlar, ellerinde kitapları, ışıklı odaların antik masalarında oturarak görüntülenmiştir. Kimi bir şezlonga uzanarak, kimi bahçeye serilmiş minderlere yarı uzanmış olarak, kimi pencereden düşen ışık önünde oturarak, kimi mum ışığında okumaktadır.

Üst kirpiği uzamış gözlerle kitaba dalan kadından güzeli var mıdır?.. Danimarkalı ressam Carl Holsoe’nin pencerenin önünde gün ışığına karşı oturarak okuyan kadınları yüreğimde binbir güzellik yaratır. Okurken öylesine çekici oluyorlar ki, ben gün boyu onların yanına oturup, okurken düşlere mi dalıyorlar, bir serüvenin ardına mı düşmüşler, hırpalanmamış bedenlerini aşkla doyurmak mı istiyorlar, yoksa sevgili ölümlerinin ardından gözyaşı mı döküyorlar diye kitaplarının sayfalarını bir bir çevirmek isterim...

Okumak biraz da meraktan doğar. Oysa merak duygusuyla, roman, öykü, oyun türlerinde, “sonunda ne olacak” diye kitaba dalıp gitmekten kötü okuma biçimi yoktur. Merak iyi bir huydur ama algılanması gereken nesnelerle ilişkilerimizde düşünsel denetimi yitirmemize yol açar. Okurken olaylara merak duymanın büyüsüne kapılırsak, Italo Calvino’nun düzyazıda aradığı şu incelikleri nasıl görebiliriz?

“Bence düzyazı tıpkı şiir gibi, sözsel kaynaklarının kuşatılmasını gerektiriyor: Sözcük seçiminde canlılık ve kesinlik, onların dağıtımında ve stratejilerinde ekonomi, yeterlilik ve yaratıcılık, tümcede atılım, devingenlik ve gerilim, bir tondan ötekine, bir tartımdan ötekine geçişte çeviklik ve esneklik. Örneğin çok aşikâr, gereksiz ya da sadece başka türlü yaratamayacakları bir etki yaratmayı hedefleyen sıfatlar kullanan yazarlar bir anlamda naif, başka bir anlamda da dalavereci olarak adlandırılabilirler.”1

Kitap, bedeni oluşturan uzuvlar gibidir. Her birinin işlevi bilinmeden beden nasıl öğrenilemezse, kitap da dilsel yapı, düşünsel yoğunluk, duygu yönelimleri açısından kavranamaz. Bu da kitabın çok yönlü anlaşılmasını engeller. Ancak kitabı nasıl değerlendireceğini bilen, onun, kimine göre büyülü, kimine göre gerçek katmanlarına inebilir. O da birden olmuyor. Bedende başkalaşımlar bile aşama aşama öğreniliyor. Onun için, başta Don Quijote, Hamlet, Suç ve Ceza, Madame Bovary gibi romanları on yedi yaşında okuyan biri onu anladığını sanmasın. Kitap, okuru, kendi yaşıyla yaşlandırır; Cervantes boşuna Don Quijote’yi okumayı çocukluk, olgunluk, yaşlılık dönemlerine bölmemiş...

Deneyimlerimden biliyorum; ilk okuyuşta kitaptaki en belirgin ayrıntıyı bile görmek olanaksızdır. Kimi kitaplar bir iki okuyuşta az çok kavransa da, kimilerinin tadına varılması ömürler alır. Anımsanırsa, Shakespeare’in 76. Sone’sini yıllardır okuduğumu, şiirin içeriğine yönelik ilginç ipuçları veren 21. Sone’nin ancak son okuyuşumda ayırdına vardığımı Kasım 2009 tarihli kitap-lık’ta belirtmiştim. Şu insanoğlu, edebiyatçı da olsa, güzellik körüdür. Bu yazıyı yazarken 21. Sone’yi açıyorum. Şiirsel beğeninin yasası sayılması gereken “Göğü tutup onunla yazdıklarını süsler, / Her güzeli benzetir kendindeki güzele” ikiliğini nasıl olmuş da gözümden kaçırmışım, düşünüyorum. Her gün yüzlerce şiir yazılıyor; sanatta “kendindeki güzele” kapılıp “asıl güzel”i kaçırdığının ayırdında olan kaç şair var?.. Sanırım, Shakespeare’in bunu ironili bir beğeniyle ima ettiğini sezen daha da azdır...

“Göğü tutma” kavramının İngilizce’deki anlam evreni kim bilir hangi dünyalara açılıyordur?.. Şiir, her anlama varışta, yeni anlamların ardına düşmek değil de nedir? Soneler kitabının kapağını kapıyordum ki, 148. Sone’deki şu dizeler yumuşak bir esinti gibi yüreğimi okşadı:

“Öyleyse şaşmamalı ben yanlış gördüm diye:

Güneş bile göremez gökler saydam olmadan.

Kurnaz sevgi, yaşlarla kör tutuyorsun beni,

Sağlam gözler görmesin diye iğrençliğini.”

Kitaplar dünyasına girmeden, Avrupalı birçok yazarın neden yaşamları boyunca belli kitapların izini sürdüğü anlaşılmaz. Kimileri, gözünü bir yazarla açıp onun yapıtlarıyla kapar. Bunda, Yunan söylenceleri, özellikle Homeros destanları gibi, onları Kutsal Kitap’ı (Bibel) kültürel beslenme kaynağı saymalarının etkisi de var. Ama sanırım en çok, yazarın vardığı üst katmanlar ilgi çekiyordur. Kitap bu anlamda sanat yapıtı gibidir; üretimi çoktur, değerli olanı azdır. Yazarların, düşünürlerin, yaşamları boyunca kimi kitapları gözlerinin önünden ayırmayışlarının nedeni bu olmalı...

Ben de belli yazarlara bağlanan bir kitap tutkunu olduğum kanısındayım. Tatile çıkayım da Don Quijote’yi çantamın en güvenilir gözüne koymuş olmayayım! Her açışta da, Cervantes’in, kitabının başına aldığı sonelerdeki sözleri bir kez daha görmeden kitabı kapayayım...

“Dikkatli davran,

iyi bir kitap yaz, iyi olmak istiyorsan.

Ne yaptığını bilmiyorsun diyemez sana

akılsızlar o zaman.

Ama dikkatli davranmazsan,

kimin eline düştüğünü

uzun sürmez anlaman.

Hemen akıl vermeye kalkar

verecek aklı olmayan.

Unutma, kendi çatısı camdansa eğer

delidir taş toplayan

komşuya atmak için.”2

Son yıllarda Portekizli yazar Fernando Pessoa’nın Huzursuzluğun Kitabı’nı da gözümün önünde bulundurmadan edemiyorum. Hamlet ise... Neredeyse Hamlet’le birlikte yaşlandım. Her okuyuşumda “Hamlet’siz hayat olur mu!” diye düşünüp dururum. Ophelia’yı ölüm ülkesine gönderen ölümün eşiğindeki Hamlet’le Leartes’in, yazgılarını yeniyetme bir kızın saçı gibi örmeleri aklımdan nasıl çıkar?.. Ya da sarhoş ölü gömücülerin işlerini yaparken şarkı söylemeleri... Şarkılarının yaşam kavrayan felsefesiyle içe işlemesi...

Son yıllarda, bir yere giderken yanıma alacağım kitapları gözden geçirirken, bakışlarım neden Huzursuzluğun Kitabı üzerinde çakılıp kalıyor? Nedeni şu: Pessoa’dan öğrendim, huzurun aldatıcılığına aldanmaktansa, huzursuzlukta huzur aramanın akıllıca olduğunu. Yalnızca bundan da değil; her okuyuşta, Pessoa gibi, yeni duyarlık alanlarında kendimi arayacağımı bilmeyi de...

Yazarın yaratırkenki iç bocalamalarını anlatan şu bölümü kim bilir kaç kez okudum!

“Nefret ettiğim iki şey arasında seçim yapmak zorundayım – ya aklımın tiksindiği düşleri seçeceğim ya da duyularımı dehşete düşüren eylemi; başka bir deyişle, hamurumda hissedemediğim eylem ya da şimdiye kadar hiç kimsenin mayasından olmayan düş.

“Sonuç olarak her ikisinden de nefret ettiğime göre tek çare seçim yapmamak ama bazen ya düş kurmaya ya eyleme geçmeye mecbur kalıyorum ki, o zaman da ikisini birbirine karıştırıyorum.”3

Şimdi gel de çık işin içinden!

Şu bölümün ise, ancak üçüncü okuyuşumda ayırdına varıp yukarıda söylenenlere bağlayabildim:

“Ah, düşlerim kaç kez, elle tutulur şeyler gibi dikilmiştir karşıma; gerçekliğin yerini almak değil, kendilerinin de gerçekliğe ne kadar benzediğini bana anlatmaktır dertleri; çünkü onları da reddetmekteyimdir, çünkü onlar ansızın dışarıdaki dünyadan fırlayıvermiştir, sokağın öbür başından birden çıkıveren tren gibi ya da gece vakti kim bilir ne anlatan, ansızın patlayıvermiş bir fıskıye, bir Arap yalellisini hatırlatan, biten günün tekdüzeliğinden koparak yükselen çığırtkanın sesi gibi...” (s. 23)

Buraya ancak beşinci okuyuşumda ayırdına vardığım üç beş söz daha aktaracağım:

“İster var olsunlar ister var olmasınlar, biz tanrıların kölesiyiz.” (s. 36)

“Sanat bizi eskimiş, resmî putlardan olduğu gibi, gene alelade birer put olan yücegönüllülükten ve toplumsal meselelerden de kurtarır.” (s. 47)

“Soyut akla musallat olan bir yorgunluk var ki, en korkuncu o. Fiziksel yorgunluk gibi insana ağırlık yapmaz, duyguların öğrettiklerinin verdiği yorgunluk gibi kafa karıştırmaz. Sahip olduğumuz dünya bilincinin üzerimize çöken ağırlığıdır o, kendi ruhumuzla soluk alamaz oluşumuz.” (s. 56)

“Çünkü gördüğüm şeylerin boyundayım ben, / Kendi boyumda değil.” (s. 59)

“Ben, genellikle kendi derinliklerimde bile henüz tasarlanmamış eylemlerin, dudaklarımı uzatırken aklıma bile getirmediğim sözcüklerin, tamamına erdirmeyi umursamadığım hayallerin kuyusuyum.” (s. 76)

“Koca dünya, gecenin içinde kaybolan sesler gibi karmakarışık.” (s. 78)

“Üstün insanla (bence Kant ya da Goethe gibi biri) sıradan insan arasındaki mesafe, sıradan insanla maymun arasındaki mesafeden büyüktür.” (s. 156)

“Bazı metaforlar, sokakta yürüyen insanlardan daha gerçektir. Kimi kitapların kıvrımlarında saklanan tasvirler, nice erkeklerden, nice kadınlardan daha berrak hayatlar sürerler.” (s. 164)

Arnold Bennett, “İki kez okunmayan ‘kitap’, kitap değildir,” diyor; peki, aldığı kitabı süs eşyası gibi raflarda yaşlandıran “okur”, okur mudur?..

1. Italo Calvino: “Her metnin kendi öyküsü, kendi yöntemi vardır”, kitap-lık, YKY, Kasım 2009, s. 74.

2. Miguel Cervantes Saavedra, Don Quijote, Çev.: Roza Hakmen, YKY, İstanbul 1999, s. 43-44.

3. Fernando Pessoa, Huzursuzluğun Kitabı, Çev.: Saadet Özen, Can Yayınları, İstanbul 2006, s. 22.

YAZARIN EVRENİ

“Dostoyevski benim için, asıl kendi düşüncelerimi anlatmaya bir bahaneden ibarettir,” diyor André Gide. Yazarın kişiliğine bir bakış yöntemidir bu. Yazar, yeni şeyler duyurucu, yeni gerçekler gereksindiricidir. Ona bakışımızdaki yöntemi bile, yazarın kendisinden öğreniriz. Bu nedenledir ki yazarı belli biçimlerle değerlendirmek olanaksızdır. Çağın yorumuna, bakışına göre de yeni anlamlar alır yazar. Ya da yeni anlamlar belirler. Yaşayıp da göremediğimiz, varlığını duyamadığımız yeniliklerdir bunlar. Hazları, acıları yazarlardan öğreniriz. Her çağda, yazarın eğildiğini gördüğümüz değişik alanlar vardır. Bunun için, bir yapıtın en nesnel anlamını saptamak çok güçtür, bana göre olanaksızdır. Yazarlar hakkında yorumlamalara, denemelere girişebiliriz ancak. Kimi kez, görüşlerimize olanaklar hazırlar eleştirdiğimiz yazarın görüşleri, düşünüşleri. Başta da belirttiğimiz gibi güçlü yazar, değerlendirme yöntemini de kurar. Böyle bir değerlendirme yöntemi olmayan kişiler üzerinde çoğunlukla durulmaz da. Değersiz kişiler üzerinde durulması, eleştirme amacını taşımaz genellikle. Bu, yalnızca bir değerlendirme, bir öfkelenmedir. Düşünsel ve duygusal evren yaratma gibi bir üstünlüğü vardır soylu yazarın. Bu evrensel çok yanlılığı ve anlamı saptamak da oldukça güçtür. İnsanların tümünü kapsayan, uzaklıkları gideren bir etkileme de söz konusudur. Yazarın kişiliği, insana yönelişi, demek istedikleri bir bir gösterilebilmelidir. Jean-Paul Sartre, yazarın bir sorumluluğu üzerinde dururken, özetle şu soruyu yöneltir: “Söylenecek bir şeyiniz var mı?.. Başkalarına aktarılacak kadar değerli bir şeyiniz var mı?” Yazarın bir şeyler söyleme sorumluluğu, etkenliğini de gösterir. Ondan etkilenenlerin yorumu nedir bu konuda? André Gide, Dostoyevski üzerine konuşmalarında bu soruna zaman zaman eğilmektedir.

“... Biz öteden beri tabiatı klişeleşmiş bir tarzda görürüz. Sanat eserinin bize tabiatta görmeyi öğrettiği şeyi görürüz. Bir ressam eserinde kişisel bir görüşü canlandırıp anlatmaya kalkıştı mı, onun bize önerdiği, tabiatın bu yeni görünüşü ilkin bize paradoksal, samimiyetsiz, aykırı gelir. Sonra, çok geçmeden biz de tabiatı bu yeni sanat eserinin etkisi altında seyretmeye alışırız ve ressamın bize göstermek istediğini görmeye başlarız. Böylece de, yeni ve başka tarzda uyarılmış göz için tabiat, sanat eserini, ‘taklit etmiş’ gibi görünür.”

Sanatçının, dolayısıyla yazarın, insanı evrendeki bir uyuma hazırladığını yukarıdaki sözlerden de anlıyoruz. Bilmem, insanın bir araya gelmesi, yani toplumsallaşması, doğal bir sonuç mudur? Yoksa bir yazar çıkıp bir araya gelmek zorunluğunu mu işlemiştir kafalara? Sözünü ettiğimiz, kuşkusuz kafasında bir düşünce kıvılcımı duyan yaratıktır. Mağara duvarlarına yazı diye resimler yapan, korkuları ilk sezen ve korkulması gerekenleri ilk saptayan... Bugünün ozanı, sanatçısı, yazarı, bu ilk ata sanatçının gelişimidir. Bir örnekle, bu yargıyı, kendi oluşumu içinde biraz daha izlemek isteriz.

Sözü Dostoyevski’ye getirirken, gene André Gide, “... ben de onun eserlerinde özellikle kendi balıma uygun düşecek nesneleri aldım,” diyor, o çok yanlı, duyarlığını en yüce içtenliğiyle yansıttığı yapıtında. Dostoyevski adlı incelemesinde, Dostoyevski’nin duyuruculuk, gereksindiricilik yönlerini irdelerken, şu noktalara da değiniyor Gide:

“... Biz kabul edilmiş veriler üzerinde yaşarız ve dünyayı gerçekten olduğu gibi değil de bize söylendiği gibi, öyle olduğuna inandırıldığımız gibi görmek alışkanlığını çabucak ediniveririz. Birçok hastalıklar vardır ki bunların varlıkları bize bildirilmedikçe yokmuş gibi görünürler. Çevremizdeki veya kendimizdeki birçok acayip, patolojik, anormal nice halleri de Dostoyevski’nin eserlerini okuyup uyarılınca fark edeceğiz. Evet, Dostoyevski’nin –hatta belki nadir de olmayan, fakat sadece bizim fark edememiş olduğumuz– birtakım olaylar üzerinde gözümüzü açtığına inanıyorum ben gerçekten.”

Konuyu açıklayabilmek için, yazarın eğildiği kaynakları da saptamak gerekir. Bu kaynaklardan nasıl yararlanır yazar? Onu yazmaya iten nedenler nedir? Bu sorunu belirlemek için Gide’in Dostoyevski’ye bakış açısını da saptamaya çalışacağız. Öncelikle Dostoyevski’ nin yazma çabalamaları üzerinde duruyor Gide. Çok çabuk anlaşılan nesnenin uzun ömürlü olmayacağını öne sürüyor Dostoyevski, kardeşine yazdığı mektupta: “Bir tablo bir tek defada yapılmalıymış... Her yerde her işe emek harcamak, hem de çok büyük emek harcamak gerek... İnan bana ki Puşkin’in birkaç satırlık hafif, zarif bir şiiri, o bunun üzerinde uzun zaman, tekrar tekrar işlediği içindir ki tek bir defada yazılmış gibi görünür. Yazılan hiçbir şık şey olgun değildir.” Bir yönden “yazma” mucizesini yadsımadır bu. Bir doğuşu, bir esinlemeyi değerlendirmek gerek. Kafada birden parlayan düşünceler midir yazılanlar? Yoksa o düşünceleri (esinleme) uzun sürede oluşturmayı mı dener yazar? Bir parlayışı, bir düşünce kıvılcımını, önemli bir değer olarak kullanmak kişiyi yanıltabilir. Bu düşünsel atılımı, bir bileşime götürmeyi amaçlamalı yazar. Bu esinsel parlamaların, yaşantı süzgecinden geçmesi, insan gerçeğinden oluşumunu tamamlaması zorunludur. Oluşuma uğramamış esinlemeler, düşünsel içe doğuşlar, etkili duygulanımlar uyandırabilir. Sonrası, bir ışık oyunu olup gider. Kalıcılığı söz konusu değildir.

Karamazov Kardeşler’i yazmadan önce şunları söylüyor Dostoyevski: “... hazırladığım bu roman üç yılı aşkın zamandır kafamı kurcalıyor ama başlayamıyorum. Tolstoy’ların, Turgenyev’lerin, Gonçarov’ların yazdıkları gibi acele etmeden yazmak istiyorum onu... Konu kafamda olgunlaştıktan, içimde gerçek bir yazma isteği doğduktan ve yazmayı gerekli bulduktan sonradır ki bağlantıya girdim.” Yazarın, bir sorunun tamamlandığını bilmesi de çok önemlidir. Sonrası yöntemle gelişimini sürdürecektir. Yöntemin en kestirme tanımı ya da sınırlandırması şu olabilir: söyleyeceklerini, en inandırıcı biçimde vermek. Yukarıda, bu biçimin kurulmasında da yazarın, önemli etken olduğunu belirtmiştik. “... ben bir sahneyi gözümün önüne geldiği gibi, hemencecik bir yere yazarım, ... sonra aylar ayı, bir yıl boyunca onu işlerim...” Burada yazar, sorunların bakışındaki alana yerleşmesini ele alıyor. Esinleniş, düşünsel kıvılcımlanma, bu iki ana niteliği biçimleme yazarın yöntemini belirler. Bir yazarın değeri bu esinlenmeyi işlemesiyle ölçülür. Bir önemli etken daha çıkıyor ortaya. Etkenlerin en önemlisi, anlatımdır. Yazarın kişiliğini, anlatımında gösterdiği beceriden anlarız. Bence yazarı sonsuzlaştıran da budur. Aslında herkesin, az çok bir düşünsel evreni bir esinleniş oylumu var. Bunları biçimleyen bir yöntemi de. Anlatım özelliğiyse, insanın kişiliğinin belirlenmesini sağlayan işlevsel bir etkendir. Esinlenmenin ürünü, yürekte, kafada yer etmiştir. Kişiyi zorlar duygular düşünceler. Kişi, duygularına, düşüncelerine bir çıkış yolu arar. Biçimleme, bir yönteme bağlama diyoruz, yazarın girdiği bu evrene. Yazar burada gücünü, anlatımını gösterir. “Yeni bir biçim, yeni bir plan çekiyordu beni,” diyor Dostoyevski bir başka yerde.

Gene de hiçbir esinlenme, hiçbir düşünsel kıvılcımlanma, hiçbir yöntem, en yüce anlatım, yazarı, insanlara söylemek istediklerini tam anlattığına inandıramayacaktır. Yazarın üstünlüğünü, bu insancıl kuşku sağlıyor. Kuşku konusunda insan, başlangıç olarak kendini seçmiştir. Bir eylem içinde bir umut özlemcisidir yazar. Bu güvensizlik, doyumsuzluk gibi görünen üstünlüğü Dostoyevski şöyle dillendiriyor: “... istediğimin yirmide birini dahi tam anlamıyla anlatamadığımı, sık sık görüyorum. ...Günün birinde Tanrı bana öyle bir güç ve ilham ihsan edecek ki, düşündüklerimi daha tam anlatacağım; yani kısacası, gönlümde ve hayalimde sakladığım ne varsa anlatabileceğim.” Zaman zaman bu kuşku, doygunluk biçiminde de yansıyacaktır: “Yazdığım şey ne denli çirkin, ne denli kötü olursa olsun romanın düşüncesi ve ona harcadığım çaba ben, zavallı ben, yazar olarak ben için yeryüzünde en değerli şeydir.”

Dostoyevski üzerine yazılanlar, onun yazdıklarının tutarını çoktan aşmıştır. Küçük bir yazıda Dostoyevski’ nin kişiliğini yansıtmayı ummak, boş yere uğraşmaktır. Biz burada, bir “durum”u saptamaya çalıştık. Bu durum, yazarın düşünsel evreni yönünden ilginç göründü. Bu durum, yazarın kendi içine, bir sezgiyle, bir kuşkuyla bakışını da saptıyor. Bir yazarı tüm boyutlarıyla inceleme, değerlendirme alışkanlığı, bizim edebiyatımıza yerleşmemiştir. Yüzeyden bir bakışla, yazarların gönlü alınıyor çoğunlukla.

ÖZGÜRLÜK KATI

“Nasıl uyuyacağımı bilmiyorum, nasıl yaşamakta devam edebileceğimi kestiremiyorum. Tüm bildiklerim, içimde ağırlaşan duyguları size iletmek yönündeki töresel görevimdir.”

İşgalci bir ulusun ozanı Yevtuşenko, yazar olarak sorumluluğunu yansıtıyor yukarıya aldığım sözlerde, kendini yargılıyor. Uyuyabilir mi “barış”ı gerçekleştirmek isteyen bir ozan, ulusu insanlığa korku saçarken? Ulusların haksız tutumları, her şeyden önce yazarın düzenini bozar. Yazarın bir özgürlük katı vardır. Bu katta insanlar mutludur, korkusuzdur, bağımsızdır... Yazarın, “barış”ı gerçekleştirdiği bir dünyadır orası. İnsanlığın varoluşuyla birlikte başlar yazarın özgürlük arayışı. Güçlü yazarların olduğu ülkelerde, mutluluğun, barışın, bağımsızlığın güven altında olduğu görülür. Çünkü yazar, bu kavramların önemine ve gerekliliğine inandırmıştır toplumu. Önemli bir toplumsal görevdir bu. Bunun için bağımsızlığın, barışın, özgürlüğün, bağımsızlığın zedelenmesinden sorumlu tutmuştur yazar kendini. Her çağda böyle olmuştur. Eğitimin tutmazlığını gösterir bu sonuç. Yazar, evreni kaplayan düşüncelerle eğittiğini sanır insanları. Onlardan barış, mutluluk ve özgürlük umar. Özgürlük katındaki düzenin bozulması, yazarın da düzenini bozar. Sorumlu aramadan kendi düşüncelerini eleştirir yazar. Böylece nasıl yaşamakta devam edebileceğini kestiremez.

Sanatçı, hep bu özgürlük katında bulunmaz. Bir yaşama düzeni de kurar. Bu düzenin korunmasında da en etkin sorumludur. Bu yaptıkları, çıkar karşılığı da değildir. Üç “laf”la toplumun yaşama kaynaklarını sömürenlerin tam tersi bir kişiliği yansıtır. Bu noktada sömürülenin yanındadır. Bu yüzden sömürgenlerin kara listelerinin baş adıdır yazar. Küçümsenmiş bir kişilik olarak tanıtılır. Yadsınamaz yüceliklerini küllemek isterler. En ağır sıfatları yakıştırırlar. Sözde toplumun gözünden düşürecekler yazarı!.. Bu yüzden yazarı, kurduğu özgürlük katının tutsağı yapmaya çalışmışlardır çağlar boyu. Ama yine de yazar özgürlüğünü yaşamayı bilmiştir. Nerede bir olumlu düşünce gelişimi görülmüşse, hemen yazarın yakasına yapışılmıştır. Koca dünya, sorumluluğunun “günah”ını yazarın boynundan çıkarmak istemiştir. Hayvanlara bile yakıştırılmayan işkenceler yapılmıştır yazara. Buna karşın, topluma yüz çevirmemiştir yazar. Çağlar yazarı daha da topluma yaklaştırmıştır. Soyutlamalarında bile insanın evrensel türküsünü söylemeye eğilimli ezgiler vardır. Haksızlığın başlaması yazarın özgürlük türküsünün de başlaması olmuştur. Gürültüler, kavgalar, savaşlar, haksızlıklar arasında hep yazarın özgürlük ezgisi duman duman boşluğu kaplamıştır. Yevtuşenko’nun sesi özgürlüğün ezgisidir. Bu ses, insanlığın yüreğinde oluşumunu sürdürecektir.

Eğitilmiş bir “kafa”, her şeyden önce haksızlıklar karşısında başkaldırmayı öğrenir. Bu, bilinçsiz bir hareketlenmeden doğmaz. Kökeninde varoluşçu düşüncenin etkisi vardır bu eylemin. Özgürlüğün fısıltılarda belirdiği, kulaktan kulağa söylendiği ortamlarda bile yazar özgürlüğünü, hem de toplumun öncülüğünü de yaparak haykırmaktan kaçınmamıştır. Yevtuşenko’nun ülkesinde özgür düşüncenin öncülüğünü yapan yazarları hiç de aydın gelecekler beklememiştir. Zindanlarını, özgürlük isteyen insanların üstüne kurmuş ulusların da gelecekleri aydın değildir. Düşünce, her gün yeni oluşumlara yönelen bir eylemdir. Yazarın ipte sallanan gövdesi bile özgürlük için bir aşama olmuştur. Her çağ, insanların karşısına çıkan özgürlüğe karşı engeller, bu yüzden aşılmıştır. Özgürlük katları, bağımsızlık düşüncesi, barış yolunda ilerlemeler, insanlığın mutluluğunu geliştiren etkenler eğitilmiş kafaların ürünüdür. Eğitilmiş kafalarda da yazarın katkısız, soylu emeği vardır. Nerede bilinçli hareketlenme söz konusuysa orada yazarların gücü, yazarların bilinçli etkinliği söz konusudur.

“... Ben Puşkin, Tolstoy, Dostoyevski ve Soljenitsin gibi yazarların kurdukları Rus edebiyatı geleneklerinin alçakgönüllü bir mirasçısıyım. Bu gelenekler, kimi durumlarda, susmanın büyük bir ayıp olduğunu öğretmiştir bana.”

Yukarıdaki sözler de Yevtuşenko’nun Cep Dergisi’nde (Kasım 1968) çıkan bildirisinden bir bölüm. “Susmanın büyük ayıp oluşunu” bilinçle savunması, yazarın yoğun sorumluluğunu da gösterir. Bu noktada yazar, kişiliğini de ortaya koyar. Bir dönemin dümen suyunda giden yazar tanınan kişiler, kuklalıklarını unutturamazlar topluma. Gerçek yazarın kişiliğinde gün gün eriyen, yokluğu her gün duyulan bu kiralık kişiler, gerçek kişiliğe uzaklığın simgesidirler. Yazar özgürlüğü seçmedi mi, bir kamp köpeğinin bilinçsiz, sorumsuz “sadakatini” seçer. Adı zihinlerde yerleşmez bu tür yazarların. Unutuluşları da çok hızlı olur. İnsanın yokluğunun varlığını bastırması ne acı bir sonuçtur!.. Daha da acısı, bir dönemin seçkin kişilerine hizmeti onurluluk sayan insanın karşılaştığı sonuçtur. Onursuzluk zincirinin halkasını kendi elleriyle boyunlarına geçirirler bu tür kişiler. Zamanın, insana yok oluşunu duyurması daha mı az acıdır? Bu nedenle yazarın kurduğu özgürlük katı, yüce bir kattır. Her şeyin alınıp satıldığı bir kat değildir. Bu ortamda yazarın, hatta bu çağda toplumun bu katın niteliklerine uymaları gerekir. Yazarlığı seçen bir kişinin her şeyden önce sorumluluğunu tanıması zorunludur. Sorumluluğunu bilen ve onu sınırlayan yazar, etkilenmelerin de, kişiliksiz politikanın da dışında kalır. Böylece bir görüşün, bir güdümün adamı olmaktan da kurtulur. Ancak bu yansızlığı, yazarı düşüncenin birimi yapar. Bu nitelikleriyle sonsuzlaşır yazar. Düşünsel aşamayı bile bu nitelikleriyle gerçekleştirir. O, görünmeyen, yokluktan gelen bir enerji birikimi gibidir. İçinin içine sığmaması, haksızlıklara başkaldırması, kimi durumlarda susmanın ayıp olacağını savunması, bu birikimin sonuçlarıdır. Özgürlük katının bu yüce mirasçısı, özgürlük katının yorumcusudur da. Zaman zaman insanlara bildiriler gönderir bu kattan. Bu bildirilerde, haksızlığa, başkaldırıya, özgürlüğe çağrı vardır. İnsanları etkileyen, bu ezgileşen özgürlüklerdir.

Yazar, savaşın ve barışın sorumlusu da sayar kendini. Her çağda yazarın savaşı yorumlaması değişik açılardan olmuştur. Her şeyden önce savaşın gerekliliği ya da gereksizliği konusunda bir yargıya varmıştır. Yüzyıllar bir savaş korkusu içinde geçmiştir. Yazar, bu korkunun nedenlerini, saçmalığını da bildirilerle ulaştırmıştır topluma. İnsanın kanı kemiği işlemiştir toprağa. Topraktaki savaş artığı birikintiler, sağduyulu kişilerin kafasında bir bilincin doğmasına yol açmıştır. İnsanlığın işlediği tüm “günah”ları iyiye bağlamak eğilimindedir yazar. Eskinin yanlışlıklarına ya da eskinin kötülüklerine yöneltmez toplumu. Hep geleceğe ve iyiye yönelmiştir yazarın bakışı.

“O askerler öldüler nice düşmana karşı

Değil yalnız kendi yurtlarına sağlamak için barışı

Ama dünya rahat uyuyabilsin her gece

Ve her sabah uyanıp ağlamasın diye.”

Yukarıdaki dizeler de Yevtuşenko’nun. Savaşı tutarlı bir gerekçeyle açıklamak istiyor. Bilmem o askerler savaşa gittiklerinde Yevtuşenko yaşamış olsaydı, aynı görüşte mi olurdu, yoksa bugünkü tutumunda mı? Yukarıdaki dizeler talancı askerler için söylenmemiştir. Belki yurtlarını savunan askerler her gece dünyanın rahat uyuyabilmesini sağlamışlardır. Gerçekte geçmişin “günah”larını unutturmak anlayışı vardır bu dizelerde. Çünkü yazar, iyi noktalara götürmek ister toplumunu. Yergisinde, kötülenmesinde bile bir doğruyu sezdirme vardır. Sonra, nice düşmanlara karşı ölen askerlerin yurduna da barış sağlayan başka askerler söz konusudur. Askerlerin ölümü üzerine mi kurulmuştur “barış”? Bence barış, yazarın özgürlük katından gelen bildirilerle sağlanmıştır. Gerçekte savaşın yarattığı “günah”ların yargılandığı yer de bu kattadır. Her şeyin aydınlanması; yazarın özgürlük katının, insanların kafasını, sağduyusunu ışıtmasına bağlıdır. O zaman toplum, yazarın, önemli bildirilerini da anlayacak, yorumlayacaktır. Giderek savaşı, tutkularının aracı yapan insanın kafasını da ışıtacaktır bu kat. Böylece dünyanın her yerinde nasıl uyuyacağını bilemeyen, nasıl yaşamakta devam edeceğini kestiremeyen yazarlar çoğalacaktır. Bu çoğalma, bildirileri daha da etkili kılacaktır.

SEVGİ

Kuşkusuz, sevgi, romantik anlamını çoktan yitirmiştir. Bezginleşen insanların, karşı cinste uyandırdıkları etkinin anlamı da değişmiştir. Bu nedenle, sevgisine, ilişkilerine yeni bir anlam katma çabası içindedir çağımızın insanı. Ama değer yargıları, eski sevgiler üzerine oturtulmak istenmektedir. Bu da, kişiyi mutsuz kılan etkenlerin başında geliyor. Bunda öylesine ileri gidilmektedir ki, çağımızın insanının, Goethe’nin Genç Werther’in Acıları’nı okuduktan sonra, canına kıyması doğal gösterilmektedir. Oysa, bu insanın sevgi kavramına verdiği anlam çok değişmiştir. Sevgiden, Goethe’nin anlatmak istediğinden başka anlamlar çıkarıyor çağımızın insanı. Bu sevginin karşısına, yeni bir sevgiyle çıkıyor.

Bilmem, “İnsanoğlunun sevgiye ayıracak zamanı var mıdır?” sorusu, ilk ağızda yadırganır mı? Bence, yadırganmaması gereken önemli bir sorudur bu. Hippilerin “söz bayrağı” olan “savaşma seviş” ilkesi ise, bir sığınma “sloganı”ndan başka bir anlam taşımaz. Nedeni de şu:

İnsan sürekli bir savaşın içindedir. Sürekli bir “sevgi”nin de. İkisini birbirinden ayırmak neredeyse olanaksızdır. Ancak bir nokta üzerinde durmak gerekir: Sevgi, savaş sırasında, daha bir belirginlik kazanıyor. Sözgelimi, Hemingway’in Silahlara Veda’sındaki Christine’le Henry’nin sevgisinin günübirlik bir sevgiden ayrılır yanı var mıdır? Bir insanın, bir rastlantı sonucu, başka bir insanı (kadın olsun, erkek olsun) görüp ona tutuluvermesinden daha doğal ne olabilir şu yeryüzünde? İnsanların, sevgiyle bir araya gelmelerinin başka yolu da olmasa gerek, sevginin soyluluğuna inanılıyorsa... Birden, bütün dünya, sevilen insan havasıyla, kişiliğiyle, güzelliğiyle (hele sevenin, kendi beyninde yarattığı o yüce görüntüyle) doluverir. Bu, insanın, kendini başka bir dünyaya bırakmasıdır, yeni bir dünya yaratmasıdır. Gerçek sevginin kaynağı, bu “tutuluverme” gerçeğine dayanır. Ama şu da bir gerçek ki, sorun, insanın, kendine bir dünya yaratabilip yaratamaması noktasında düğümlenmektedir. Kendimizi, istediğimiz dünyaya bırakabiliyor muyuz? Kendimiz bir dünya yaratabilme özgürlüğüne sahip miyiz? Açıkçası, yarattığımız dünyada yaşayabiliyor muyuz, burada karşımızdakini, o yüce sevgimizi, alabildiğine yoluna koyduğumuz Tanrısal yaratığı yaşatabiliyor muyuz? Ne yazık ki, yaşama ve yaşatma kaynaklarımız çok tıkalı. Sorunu, Hemingway de bu yönden alır. Christine ile Henry’nin sevgisini engelleyen koskoca bir savaş vardır. Hem de dünya savaşı! Sevginin karşısına dikilen bu savaşın engellerini yenmek gerekir. Bundan, sevginin sevgi olmasının, birtakım engellerle yüz yüze gelen insanın çabasına bağlı olduğu sonucu çıkar.

Klasik yapıtlarda da, modern yapıtlarda da olay, sevgi sorunu çevresinde geliştirilir. Bu yönden Leyla ile Mecnun’la Vadideki Zambak arasında niteliksel bir ayrılığın olmadığı bir gerçektir. Kays’ın ve Leyla’nın karşısındaki engel, alın yazısıdır. Öykü, bunu vurgular yapıt boyunca. Kişileri düş kırıklıklarına uğratan da, gene bu alın yazısı engelidir. Felix’le sevdiği kadın arasında ise koskoca bir gelenek vardır. Evli bir kadına, sevgi yasaklanmıştır. Olayın kördüğümü budur. Ya sökülüp atılmalı bu kördüğüm ya da bir kılıç vuruşuyla parçalanmalı. Bu koşul altında, Felix’le Henriétte arasındaki sevginin bir özgünlüğü (orijinalliği) kalmayacaktır. Bu durum, yapıtın, toplumun değer yargılarıyla bağlantısını da gösterir. Oysa Madame Bovary’de durum başkadır. Gustave Flaubert’in değişikliği ya da özgünlüğü, Madame Bovary kişiliğine; özgürlüğünü yaşayan, seçme hakkını kullanan bir kadın kişiliği katmasından ileri geliyor. Bir bakıma, toplumun hoş görmeyeceği bir tavır alıştır Bovary’nin tutumu. Ama toplumun gelişme çizgisi, Bovary’nin seçtiği özgürce davranma tutumuna yönlüdür.

Belki burada bir çıkma yapmamız gerekecek, Emma Bovary’nin tutumunu açıklığa kavuşturmak için. Kadın (Bovary), özgürlüğünü kazanıp da gerçek mutluluğa ulaşır mı? Mutluluk sözcüğünün geniş kapsamlılığı, bir sonuca varmamızı engelliyor. Ne var ki engelleri daha kestirmeden çözümlemek için, değişik bir sevgisel yol denemiştir Gustave Flaubert. Ayrca, uzağa gitmeye de gerek yok. Bunun en nesnel örneğini Don Quijote’de görüyoruz. Don Quijote, sevdiği prenses uğruna ölümden çekinmeyen asil ve âşık şövalyeler gibi görür kendini. Çünkü sevebilmek için, kişinin, bu nitelikleri taşıması gereklidir. Oysa sevdiği (prenses dediği) kız, “gerçekte kasabanın en iyi et tuzlayan güzel kızı Dulcinea”dır. Halkın “köylü bir işçi” olarak tanıdığı Dulcinea, Don Quijote’nin kafasında “Toboso Prensesi Dulcinea” olmuştur. Bütün başarılarının onun tarafından bilinmesini ister “asil şövalye”. Salıverdiği tutsakları, gidip Don Quijote’nin iyiliklerini, erdemlerini bir bir anlatmalılar Tobosolu Prenses (!) Dulcinea’ya. Bu kahramanlıkları yapan kişiler sevebilmeye hak kazanırlar. Daha o zamanlar bir köylünün soylu olmayan bir insanı sevebileceğine ilişkin bir kanı yoktur. Sevmek, soyluların tekelindedir. Onların sevgisi anlamlıdır. Ancak bu sevgiler, anlatılmaya değer. Bu, bir değer yargısı sorunudur. Kişi şövalye olursa, güzel bir sevgilisi de olur. Bu sevgililer hep de güzeldir. Bu sevgiliyi onurlandırmak için, onu sevenin, birtakım kahramanlıklar yapması gerekir. Olağanüstülüklerden uzak kişilerin hiçbir özellikleri yoktur çünkü. Bu da, bir koşullamadır. Halk, sevginin, ancak bu koşulların var olduğu ortamlarda yaratılacağına inandırılmıştır. Oysa Don Quijote’de, bu değer yargılarıyla açık açık alay edilmektedir. Bu alay, bir anlayışın, toplumun karşısına diktiği sevgi engellerine yöneliktir. Don Quijote’nin dünya yazınındaki özgünlüğünün bir nedeni de Cervantes’in bu eleştirel gücünden geliyor olmalı. Ne var ki biz Cervantes ve Cervantes gibilerin sözlerine ve yargılarına hep kulaklarımızı tıkamışızdır.

Bu açıklamalardan sonra, yukarıdaki soruya dönelim, “İnsanın sevgiye ayıracak zamanı var mıdır?” sorusuna. Bu soru ilk bakışta “saçma” gibi görünüyor. Ama dünyada ilişkiler çoğaldıkça sevginin anlamı da çok değişiyor. Asıl sorun, bu anlamın nasıl, ne yolda değiştiğidir. Faruk Nafız Çamlıbel’in “Tarihe karıştı eski sevdalar” dizesi, günümüzü çok iyi anlatır oldu. Hele şu bizim çok yaygın sözümüz ise anlamından çok şeyler yitirdi. “İki gönül bir olunca samanlık seyran olur” sözü, ters anlamıyla işliyor daha çok. İki gönül bir oluyor, milyonlarca gönül bir oluyor ama hiç de samanlık seyran olmuyor. İş yoğunluğu, geçim savaşı, sevgileri unutturuyor insanlara. Bunun kökenindeki ana neden irdelenmelidir.

Yaygın piyasa romanları, fotoroman türünden resimli yayınlar, gece kulüplerinin tüketici yaşamı, çıplaklığı bir kazanç aracı olarak sunan filmler, toplumda özlem duygusu yaratan bir sevgi biçimiyle dolduruyorlar insanın kafasını. Bu kazanç ve beğenisizlik ortamı, iş yoğunluğu içindeki kişiyi sürekli bir biçimde toplumuna yabancı kılıyor. Sevgisini gerçek anlamda yaşayamayan insan, bu saatlik değeri olan yayınların etkisi altında duygusal çöküntüye uğramaktadır. Bunlar, neden duygusal çöküntü yaratmakta, kişiyi, toplumuna yabancı kılmaktadır? Buralarda anlatılanlar, basmakalıp, engelsiz sevgilerdir. Engel olsa bile, ortaya sürülen bu engeller, bugün anlamını yitirmiştir. Yoğun duygusallık içinde bir sevgi ortamı yaratan kişiler, kendilerini bu duygusallığın etkisi altında tüketmektedirler. Kişi, hiç de gerekli olmayan oyalamalarla kendi zamanının sömürgeni olmaktadır. Açıkçası, bu tür yayınların konuları ve işleyiş yöntemleri, insanın gerçeğine aykırı düşmektedir.

Sözgelimi, çok geri kalmış dar bölgelerin dışında, sevginin karşısına çıkan engel, ne gelenekseldir ne de duygusal. İnsanımız, her şeyden önce, sevgilerin karşısına dikilen engelleri yenme çabası içindedir. Köylerde, başlık parasını bulamayanlar, kentlerde gelip çeşitli yorucu işlerde çalışarak sevdiklerine ulaşmayı düşünmektedirler. Bunca engelle karşılaşan kişilerin, sevgi karşısında eski coşkunluklarının kalacağı düşünülebilir mi? Sabahın erken saatlerinde birbirinden kopup akşamın geç saatlerinde yüz yüze gelen insanların sevgisel bir ortam yarattıklarına kolayca inanılabilir mi? Özellikle yoğun iş bölgelerinde, Almanya’larda, Avustralya’larda makinenin buyruğuna giren insanların düşündüğü, ekonomik bir engelle savaşmaktan başka nedir? Kişi, nereye değin bu direnci gösterebilecektir? Bence bu, insanlığın sevgisel yönden gerilemesinden başka bir şey değildir. Bu gerileme nedeniyle bir yatak, bir çıplak kadın ve bir çıplak erkekle, sevginin anlatılacağı sanılıyor. Seks yayınlarının yaygınlaşmasının nedeni, bu yozlaşmaya dayansa gerektir.

Yazıyı sonuçlandırmadan çağımızın önemli bir sorununa da değinmeyi kaçınılmaz buluyorum. Hippiler, toplumun bütün bağlayıcı engellerini bir yana iterek “sevgi yapıyor”lar. Bence bu, değer yargılarının hiçe sayılması anlamına gelmemelidir. Gençliğin, ne yapacağını bilememesinin bir sonucudur. Ekonomik engelleri yenmekte güçsüz kalan insanın bir dışavurumudur. Zamanın gittikçe kısaldığı bir dünyada, insanın, zamanı kendi buyruğuna alma çabasının bir sonucudur. Yöntem iyi seçilmiş midir, seçilmemiş midir? Bunun üzerinde duracak değilim. Ama şu bir gerçek ki, insanlık, bunalımını çeşitli biçimlerde yansıtmak yolları arayacaktır. Sözü şuna getirmek istiyorum: Sevgilere zamanın kalmadığı bir çağda, hiç değilse, yozlaştırmayalım sevgilerimizi!

EDEBİYATIN İŞLEVİ

Edebiyatın işlevi söz konusu olduğunda, onu bir eğitim aracı olarak ele almanın yerindeliğini de belirtmek isterim. İşlevsel yönden edebiyat gerçekten bir eğitim aracıdır. Ancak böyle bir yöntemle konuyu sınırlandırmış olur, onu tutarlı bir yönde geliştirebiliriz. Böyle bir yöntem uygulanmazsa, edebiyat sözcüğü, kimi yerde sanat kavramının kapsadığı anlamı da içine alır. Bu da düşünceleri ve edebiyatın işlevsel etkisini belirlememizi engeller. Oysaki amacımız, sanat üzerine genellemeler yapmaktan özellikle kaçınmaktır. Belki, edebiyatın, sanat kapsamı içinde aldığı yer belirlenebilir bu yazıda. Bu yolla, edebiyatın, sanatın etki alanındaki işlevi de çıkar ortaya.

Bir eğitim aracı olarak edebiyat, hangi nitelikleriyle etkiler kişileri? Ya da kişilere ne kazandırır? Eğitim bazı alışkanlıkları edinmek, bazı alışkanlıklardan kopmak alışkanlığı olduğuna göre bunu başarmak için edebiyat, hangi yollara başvurur? Her şeyden önce, edebiyatın duyarlık kazandırmadaki büyük gücüne değinmeliyiz. Duyarlık kazanma, kişinin duygularının varlığını kavramaları, bunları kişiliklerinde yansıtabilmeleridir. Acıma, sevinme, başkalarının acılarına katılma, güzellikler karşısında coşkulanarak yitip gitme (güzellikler içinde başka bir güzellik olma), gerçekleri bulunca güven duygusuna kapılma gibi duygusal oluşumlar, duyarlıklarının bilincine varmış kişilerde belirebilir ancak. Bunu, edebiyat, Ataç’ın deyimiyle, “sezdirme, kavratma” gücüyle gerçekleştirir. Bu sezgi ve kavrayış gücüyle başkalarının “iç dünyalarını” tanıyabiliriz, anlayabiliriz. Gene Ataç’ın bir başka uyarısıyla belirtelim, edebiyat, içe işleyen bilgidir. Bu içe işleyiş niteliğiyledir ki başkalarının içlerinin varlığını duyurabilir bize. Başkalarının içleri, onların duyguları, duyarlıkları, kişilikleridir. Edebiyatın sürekli uyarısıyla sağlanır bunlar. Olagelenler karşısında gösterilen bu duygusal tepkiler, birçok yönden, insanın kendi kendisini de yansıtmasıdır. Duygusal birikimini ve duyarlığını yansıtabilen insan, bedensel insan olmaktan kurtulur. Başka bir deyişle, onu hayvansal dizge içinde gösteren anlayışa duyarlığıyla başkaldırabilir insan. Bu başkaldırı düşüncesinde, çoğunlukla da başkaldırı eyleminde insan, yaratma olanaklarını kullanır. Yarattıklarıyla yüceleşir insan. Bunun yanında, yaratılmışları değerlendirmeyi de düşünmelidir. Yaratılar karşısındaki tepkileriyle de ölçülür insanın gücü. Yaratabilen ve yaratılmışları anlayabilen, onları yorumlayabilen, onların düşüncedeki değerini anlayabilen bir eylem üzerine kurulmuştur insanın evrensel değeri. Bunların tümünü de duyarlığıyla başarır. Sözgelimi bu anlamda, Camus, Beethoven, Van Gogh... birer başkaldıran insandır. Yaratma güçlerini kullanarak, insanlıklarını yaşarlar sanatçılar. Sürekli olarak insanları da buna çağırırlar: duyarlıklarını kullanmaya, insanlıklarını bilinçli olarak yaşamaya. Sanatçı, anlaşılmak için yapar bunu. Anlaşılmasının önemi olduğuna inanmıştır. Çünkü insanın sözcüsüdür. Duyarlıklarını kullanmasında bile.

Gelelim edebiyatın düşünebilmeyi sağlama yönündeki etkisine. Düşünebilme, bir yetenek işidir aslında. Ama eğitimle, alışkanlıklarla yenilenir bu yetenek. Daha doğrusu alanlara yayılma olanağını eğitimin etkisiyle bulur düşünebilme. Bu niteliğiyle düşünebilme gerçeği, değerlerin belirmesinin en etkili aracıdır. İşte düşüncemizi kullanmada edebiyat yoluyla bazı alışkanlıklar ediniriz. Bu alışkanlıkları da edebiyat, eğitsel nitelikleriyle kazandırır kişiye. Bu gerçeği belirlemek için, yazarın işlevinin ne olduğunu açıklamak gerekir.

Her yazar, bir bildiriyle çıkar toplumunun karşısına. Bu bildirisini biçimlemiş kişiye yazar denir. Bunun için de kendi olanaklarıyla bir anlatım yaratması gerekir. Anlatımda bir kendine özgülük vardır. Bir bakıma, anlatım, yazarın söyleme gücüdür. Burada yazarla okur arasındaki ayrıma değinmek gerekecektir.

Herkesin söylemek istedikleri vardır. Ama herkes söylemek istediklerini biçimleyemez. Çok şeyler söyler, belki yazardan da çok konuşur. Ne var ki anlatımsal biçimlenmeden geçmezse söylenenler, ilgi çekici olmaz. Kişisel bir doyum yaratır ancak. Çünkü herkes, karşısındaki için düzene getirmez kendisini. Yazarla okur arasındaki en belirli ayrımdır bu. Yazar, söylediklerini biçimlemeyi kurar yaşamı boyu. Hiç değilse bu anlatımsal gücü tanıyabilmelidir okur. Bunu da ancak yazarın duyarlığını tanımakla gerçekleştirebilir. Bunu başarabilen gerçek okur, yazarın yazdıklarını yeniden yaşar, ona bir yaratım gücü katar. Büyük yapıtlar, güçlü okurların elinde ölümsüz yaşanırlıklar kazanır. Düşünce, duygu yoğunlaşmasıyla olur bu. İşte edebiyat, işlevsel yönden bu duygu ve düşünce birikimini sağlar. Sonra da bu düşünsel, duyarlıklı birikimi, beyinden beyine iletir. Yaratılan, yaratma gücüyle yaklaşan insan yaşar düşünceyi, duyarlığı, gerçek anlamdaki beyinsel iletişimi. Bunun dışında, insanlar birtakım çıkar ilişkileriyle bir araya gelirler ki, bundan doğan emek birikimi, gerçek anlamda anlaşan insan toplumunu yaratmaz. Alabildiğine uzanan topraklarda yer yer ormanların, tarlaların, ağaçların birikimi gibidir bu insan birikimi.

Düşünebilme gücü, her şeyden önce varoluşumuzun anlamını koyar ortaya. Düşünemeyen kişi (Gerçekte düşünememe diye bir durum yoktur. Hayvansal sınırı düşünceyle aşar; ilkel düşünce düzeyinde de olsa), başka bir deyişle düşünebilmenin bilincine erememiş, düşüncesini bir yönteme bağlamamış kişi, varoluş gerçeğinin bilincinde de değildir. Düşünceyle gerçekleşir bilgi. Bacon’ın “kuvvet” olarak vurguladığı bilgi, bir yerde, insansal ilişkileri kuran eğitimin de ana yönlendiricisidir. Yöntem bilgiyle belirlenir çünkü. Düşünceleri tanıyan, onu beyinden beyine aktaran, anlaşma iletişimini kuran bir güç olarak da değerlendirilmelidir edebiyat. Bu ortamda edebiyatın işlevi belirginlik kazanacaktır.

Duyarlık kazanmış, düşünsel bir güç yaratmış kişinin yaşama, kendine özgü bir bakışla katıldığı bir gerçektir. Bu bakış, değerlendirici, eleştirel bir bakıştır. Bence kişileri başarılı kılan da bu bakışı, kişiliklerinin bir parçası yapmalarıdır. Özellikle çağımızda bir bakış açısı yaratmakla kişilik kazanıyor insan. Kişiyi duyarlığıyla, düşüncesiyle, bir toplum içerisinden seçkinleştiren de bu bakıştır. Tutarlı bir bakışla, yerinde bir üstünlük sağlar kişi. Bir insanın kişiliğini yaşaması da ayrıca bu üstünlüğü duymasına bağlıdır. Çünkü böylesine yerinde bir üstünlük duygusu kişiye bir yaşama güveni verecektir. Böyle bir güven duygusu yaratmayan kişinin yaşamasının üzerinde bir tartışma bile açılabilir. Yaşadığını sananla, gerçek anlamda yaşayan gibi ikili ve birbirine karşıt bir durumun varlığı ortadadır.

Edebiyatın işleviyle gerçekleşen duyarlık kazanma, düşünebilmeyi başarma, yeni bir bakışla yaşadığımız dünyayı değerlendirmenin toplumsal anlamı, çağlar boyu, üzerinde durulmayan bir sorun olmuştur. Bilindiği gibi edebiyat, belirli kişilerin, prenslerin, din ulularının eğitim aracı olmuştur. Sözgelimi Beydaba’nın yazdığı sanılan Kelile ve Dimne, prenslerin yetişmesini sağlamayı amaçlayan masallardır. Güçlü, “kıssadan hisse”lerle prensler ilerideki yaşama hazırlanırlar bu masalları okuyarak. Epiktetos’lar, Aisopos’lar... köledirler, yurt yöneticilerinin buyruğundadırlar. Onların isteklerine koşullandırmışlardır yaptıklarını. Ama onları bugüne getiren, halkın duyarlıklarından yararlanmalarıdır. Yani egemen yöneticilerin, baskıcı, buyrukçu yöneticilerin isteklerinden kaçırdıklarıdır. Böyle bir ortamdan kurtulunca edebiyatın işlevsel değer ve etkisi, ancak tüm insanlara yöneldiği, belirli, baskıcı, buyrukçu yöneticilerin etkisinden kurtulduktan sonra edebiyat, Ernst Fischer’in deyimiyle, bireyin bütünle kaynaşmasını gerçekleştiren bir araç olmuştur. Böylece edebiyat, “kendini aşmak” isteyen insanın da güç birikimini yaratır. Kuşkusuz, başta belirttiğimiz gibi, bir duyarlık, düşünce ve bakış açısı kazandırarak yapar bunu.

Son aylarda, denemelerini Güneşle ve İnsan Açısından Edebiyat adlı yapıtlarda toplayan Nermi Uygur, bu konuda şunları söylüyor:

“Ben okuduğum her romanla asıl kendime yaklaştığıma inanıyorum. Her biri çok yanlı gerçekliğimizi belli bir yandan açar bana. Neden söz ederse etsin, bana beni, başkalarını, yaşamayı tanıtır. Romancılar varoluşumun nedense benden gizli örtülerini bir bir kaldırır bana. Balzac, Eugénie Grandet’yi yazmasaydı gecem gündüzüm bencillerle geçtiği halde nereden bilecektim bencilliği? Kızıl ile Kara olmasaydı benim de öz gelişmemden haberim olmayacaktı. Bin Dokuz Yüz Seksen Dört’ün bize tuttuğu aynaya bakmasaydım bu yaşamayla hepimizin nereye gittiğini nasıl kestirirdim ben? Göste Berling’le kuzeyi dolaşmasaydım en soğuk geçen kışları bile sevemez, bahar gelince de toprağın coşkusuna kapılamazdım ki. Robbe-Grillet ‘Bak’ demeseydi, doğduğum günden beri alışıp kullanageldiğim binbir nesnenin kendince bir varlığı olduğunu belki hiç göremeyecektim.”

ULUSAL DİL / ULUSAL EDEBİYAT

“Milli bir edebiyat vücuda getirmek için,

milli bir lisan ister.”

ÖMER SEYFETTİN

Güçlü bir yazarın, şu tarihle bu tarih arasına sıkıştırılamayacağı gerçeği ortadadır. Sürekli olarak, zamanın sınırlarını zorlar çünkü yazar. Bir bakıma başarısı bu özelliğinden geliyor. Yalnızca zamanı mı? Gelişmeleri engelleyen tutucu, ileriye götürmez, hatta geriletici koşulları da. Bu nedenle, her çağdan, çağlardan yazarın sesi gelir. Odur yeniliklerin, geleceklerin, mutlulukların, iyi düşünüşlerin ışığını yakan. Bu ışığı yakmak için nice savaşlara girişmiştir, nice engeller aşmıştır. Düşünce gelişiminin her adımında, yazarın namuslu alın terinin ıslaklığını duyarız. Homeros, Beydaba, Yunus, Karacaoğlan, Shakespeare.. savaşlar vererek, sınavlardan geçerek gelmişlerdir bugüne, bu çağa. Ne demektir bir yazarın çağların