© 2013, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2002, İstanbul Can Yayınları’nda 1. basım: Mart 2013 E-kitap 1. sürüm Ocak 2016, İstanbul Mart 2013 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Faruk Duman

Kapak tasarımı: Act creative Kapak resmi: © Shutterstock / Karin Hildebrand Lau

ISBN 978-975-07-3124-2

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

MURAT YALÇIN

HAFİF
METRO GÜNLERİ

ROMAN

Murat Yalçın’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Karga Zarif, 2012

Aşkımumya - İma Kılavuzu, 2013

Kesik Hava, 2013

Hafif Metro Günleri, 2013

MURAT YALÇIN, 1970 yılında İstanbul’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü’nü bitirdi. 2000’den bu yana Kitap-lık dergisini yönetiyor. Öykülerini topladığı kitaplar Aşkımumya (1995), İma Kılavuzu (2003), Şen Saat (2007), Kesik Hava (2009) ve Karga Zarif (2012). Hafif Metro Günleri romanını 1998’de, yazınsal notlardan oluşan Kontrol Kalemi’ni ise 2011’de e-kitap biçiminde yayımladı.

Elif Sofya’ya, bir daha...

Her şeyi bir hikâyeymiş gibi anlatıyor
Dünyayı artık yaşarken değil anlatırken seviyordu.

Ahmet GÜNTAN, İlk Kan

Sen de uzak ülkelerden dönüyorsun ve bana bütün söyleyebildiğin, akşam, evinin eşiğinde oturmuş, serinleyen birinin aklına gelebilecek düşünceler. Peki, ne anlamı var öyleyse, bunca yolculuğun?

Italo CALVINO, Görünmez Kentler

Belki bir başka yazma biçimi daha vardır? Ben bir tek, can sıkıntısının uykunun kıyısında bana acı verdiği bu gecelerdekini biliyorum.

Franz KAFKA, Mektuplar

(...) Kafamı dalgalanıp büyüyen, sarkan, buruşup toparlanan, küçülen bir erbezi torbasına, yüzümü ütüsüz gömleğe benzettiğim zamanlar çok mu gerilerde kaldı? Şimdi durup dururken parmaklarıma inen satıra, tırnaklarımı kanırtan penseye ne demeli? Evet, kafamdaki engizisyon giderek büyüyor, bürokrasisi sıkı işleyen, örnek bir kurum oluyor. Neden saklayayım, hizmette kusur etmiyorum ben de. Tiranıma. “Saplantı” deyip atmak, burun kıvırmakla olmuyor. Saplantıların yaşamda tuttuğu yeri yadsıyamayız. Saplantı, küçük, sevimli olmadı hiç. Şaşırtıcı, ilginç (ne aptalca!) bulunsa da... Kişi yıllarca keyif aldığı saplantılarından, nedendir, durduk yere kaygılanır, irkilir. İrkilti, üstünde durulmaya, altını kurcalamaya değer, bunca sözcük içinde. İrkilti, ürküntü, huysuzlaşma... Bir süre sonra kıskaç gevşemeye başlar. İşte, beni irkilten bu gevşemeydi, kafamın erbezi torbasına, yüzümün buruşuk gömleğe döndüğü sıralarda.

(...) Gevşeme, alışma, unutma, uyuma... Hepsi tehlike! Pusuya düşebilir, yaş tahtaya basabilir, kendi bindiğimiz dalı kesebiliriz. Tamam, irkilme de panik, elin ayağın birbirine karışması; ama hiç değilse (ne güzel, hiç değilse diyebilmek!) kişi kendindedir. Kaynak çubuğunun metale değdiği kıpı, o göz alıcı ışık, parıltı... Gözlerimi kapayabilirim, çubuğun ucu doğru noktadaysa. Gözlerimi kapayabilirim, ağzım doğru yerdeyse. Kendime gelmişsem, gözlerimi bir kez daha kapayabilirim. Kalemimi titreten yük, önümdeki uçsuz bucaksız belirsizlik, yordamsızlık içime acı salıyor. Yalnızlığın duruluğu, acıyla bulanıyor; dip gözükmüyor, derinleşmese de. Yaşadıklarım, bütün saatler; doğ(u)ruyor beni. Kale’me yüreklice sarıldığımı san(m?)ıyorum artık.

(...) “Karanlıkta yol alan hikâye karanlıkta son bulur” demesi ne, Borges’in sevdalısı? Esin perileri kurşuna dizilirken, kalemin kurşunlarında can verirken. Gecenin sessizliği bozulunca perdeleri açmak, ışığı kapamak istemiyorum. Güneşin doğuşundan bana ne? Güneşin altında eski(yen’i) bir şey olmadığını ayırt etmek istemiyorum. Yazılanlar hafifler, kurur, uçar, silinir güneşte. Sözcükler, tümceler, bütün canlılıklarını, koyuluklarını, tazeliklerini yitirir ya! Sayfalar da ağarır, sözcükler solar; gece serpilen renklerle kelebek kanadına dönen sayfalar, hücre duvarın(a)ı (tırm)andırır artık. Sözgelimi, “Hayata Atıldığım Gün” başlıklı ağırbaşlı bir sayfa muzırca sırıtıverir sabahın serininde. Uyumasak da, sabaha çıktık mı üstümüze bir dinginlik çöker. Bu dinginlik, gece yaşananları bir bir yalanlar. Ölümlerin, doğumların –hele hele gece saçılan tohumları da sayarsak– gece olmasında, gündüzün aş’ağulanması, hiçe sayılması... Hayır, gündüz acı karşılıklar veriyor geceye sığınanlara. Gece üzülüyor, kuruntularını ağdalı dillendiriyor buna karşın. Saçmalığı süsleyip dansa kaldırıyor, sonra ayağına basıp duruyor. Yazarların körüklediği ateşli bir ilişki! Geceyle saçmalık arasında bunak kocakarı çöpçatanlığı yapar, tuhaf alışkanlıklar edinirler. Gün doğumunda patlayacağını bildikleri renk renk balonları şişirmekten vazgeçmez yazarlar. Ya, o yere göğe sığdıramadıkları düşler! Düşler de alışkanlık (hatta “düşük”) yapar, pörsür, sasılaşır zamanla. Anlatılanların (Anlat lan!) çoğu hurdaya çıkmış hikâyecikler olabilir, yazarlar, ısrarla kayıtsız kalabilirler bun’a. Hayalhanenin kapısı ağırdır. Omuzlanmalı, karanlığa doğru yol almalı, arkaya bakmadan, göz alışasıya. Sabah suları, akşam sularını yıkar. Ben kaç yıl önce yazmışım, olası bir özkıyım için hazırladığım pusulaya: “Çevreme verdiğim rahatsızlıktan dolayı özür dilerim!” Yaşam, dokununca üzgün bir kız oluyordu. Yaşamın ölümü kıskandığı günler başlıyor, giderek ölümle kurulan dostluk yaşamı çileden çıkarıyordu. Ama çok, çok ama çok sonra gördüm de aydım, “Ölüm, ölüm...” diyerek yaşama gömüldüğümü. Burada, Rilke’yi (UlysSES ve ÖFKE’yi unutmadan) anladığımı söyleyebilirim: “Ölüm korkusuyla oturuyor bir halde, ölüler oturmadıkları için, hiç olmazsa oturmak, yaşamaya ait bir şey, fikrine sarıldığım geceler geçirdim, gizlemekte ne mânâ!” E, bu hayaletsi dolaşmanın anlamını kim çözecek? Bunları yazarken, kalemimi böyle hoyratça savururken geceden besleniyorum kuşkusuz. Karanlıktan, yağmur sesinden... Kalemi gecenin mürekkebine daldırıyorum, ironi çıkıyor. (İroni: Masamdaki tuzluk!) Kimi yazarların hokkası tükürükle dolu. (Tanrı korusun!) Eskiden tükrük hokkaları gezdirirlermiş kuşaklarında. Şöyle derlermiş: “Yorgun ata nal çakılmaz”, “Bana düşen yılanıma sarılır (İmza: Bendeniz)”, “Ayağımın dibinden geçip giden bulutlara şöyle bir baktım”... Svevo’yu da çağdaşı Halit Ziya’ya benzetirim. Ölümle bütünleşmiş Svevo, trafik kazasından sonra ölmüş, “Ölmek bir şey demek değilmiş,” diyerek. “Saçma” diye kovaladıklarımın ardında olduğumu anladığımda, gözlerim dalmış, kervan geçiyordu önümden; geride sıpalar, yavru develer. Yaşamın yarısı uykuda geçiyorsa öbür yarısı başarı düşleriyle geçiyor. Yadsımak, irkilmek, huysuzlanmak gerek belki. Buzağıyı baharda bahçeye çıkarmışlar. Önce ayak diremiş, itilip kakılınca bir iki ürkek adım atmış, sonra kuyruğunu dikip gerisingeri ahıra dalıvermiş. Anlatanlar, hayvanın güneşten korktuğunu söylediler. Çok güldüm. Suratım asıldı sonra, güneşten korkanlar arasında olduğumu anlayınca. Kim, “Ağıtım kuşkunun fırınından çıkmıştır” demişti? Unuttum şimdi. Kuşku zembereğini kuranlar olmuş her çağda. Anneannem, karlı bir sabah, pencere camında örülen buz ağından dışarı bakarak, “Kar yağar elekle / Dost olma felekle” demişti ya, o zamanlar feleğin dar çemberinden geçmemiştim. Çağdaşımız Cioran, “Mademki her şey bana bağlı, bugün her şeye tahammül edebilirim” diyebilmek için, felekten kaç sille yedi, bilinmez? Yaş tahtalara basa basa anlatmayı deniyorum. Yorgunluk yorganını üstüme çekerek mırıldandığım, içimden yükselen seslere kulak vererek inlediğim söylenebilir. Kulak uğultularını, merdiven çıkan bir adam gölgesini, aynada yansıyan ışığı önemsiyorum. Açık yürekli olmak, yazılanı, anlatılanı kurtarmıyor. Temren dönüp saplanıyor çıplak gövdeye. Ağlarken kendimize ağlıyoruz... Loğusanın şişkin, çatlak göğüslerinden sütün fışkırmasına denk olmalı yazım. Yazılanlar, ana sütü gibi temiz! Yemsiz, çıplak iğneli oltalar atılmalı geceye, kaçan balık büyük olsun, diye. Kurutulmuş dağ nanesi doldurulmuş küçük yastığı yüzüme dayıyorum, gecenin bir vaktinde, her şey yoluna giriyor. Hayır, terslik yok, hiçbir terslik yok! “O kadar!”... Uslandım, utandım. Uslanınca utanırmışız. Elim, masadaki tuzluğa gitmiyor, karabiber serpmeyi sürdüreceğim, hap’şırmak pah’asına.

Yaşlılığımı kurduğumda, bir yaşlılık imgesine kapıldığımda yaşadıklarım da o yaşlı adamın gençlik düşleri oluyor. Başka türlü kaldıramıyorum yaşamı. Ancak, o yaşlı adamın, enikonu içime yerleşmesi de bir başka sorun. Bu kez, yaşamının son günlerini gençlik anılarına dalarak geçiren adamla onun düşündeki genç arasında boğuşma oluyor. Yaralanıyorum. Bir de, vitrinlerin önünde dikilip giysi beğenircesine geçmişte doğmuş, yaşamış olmayı dilemek tuhaf? Kimse çağını beğenmiyor. Düşler çağdışı! Bu düş, “...yaşamış olmak isterdim,” diye başlıyor. Yaşıyor olmak istemez miydiniz? Bu yadırganmıyor, biliyorum da (gelecekte yaşamak isteyenler de var, 2100 yılında falan...) züppe bir düş olarak, pek yüz bulmuyor. Umutla anı karışımı bir anda var oluyoruz sanki eninde sonunda. Tanrı’nın gördüğü bir rüyada mı yaşıyoruz? Tepinip uyandırmayalım öyleyse. Ölümü beklemekten bıkanlar varsa, hepimizin uslu uslu bekleştiği ölüm kuyruğunu bozmasınlar, canlarına kıyarak. Ortalık karışıyor, sesler yükseliyor: Hey, kuyruğun sonu burası! Lütfen herkes önündekine dikkat etsin! Sıraya uyalım, boşuna mı bekliyoruz canım! Merak etmeyin, telaşa yer yok, herkese yetecek ölüm var, fisebilillah!

(...) Aptal bir filim, çürük köprüden geçmeye hazırlanan. Karşımda oturan kadına (pek ahım şahım değil ama vagonda başkası yok) baktım. Sonra bir paragraf okuyup şaşırdım: “Kadın sanki der: ‘Gel, zavallı yavrucak, öylesine acı çekme benim için!’ Bu nedenle de sevgisi erkeğinkinden daha muhabbetli ve daha temiz, daha yürekli ve daha süreklidir.” İrkildim, korku yayıldı yüreğime. Kadına esniyor, “Ya! İşte böyle...” dercesine, Unamuno’nun ardından. Altımdaki köprü sallandı, aptallığım kanıtlandı. Az önce canım çekiyordu, şimdi can çekişiyorum oturduğum yerde, aptal bir fil... Yaş tahtalar hiç eksilmiyor ayağımın altından, oysa kafamdan nice tahtalar söküldü. Sarı bir duman yükseliyor, altın tozu içinde, gözlerim buğulanıyor, her şey sararıyor önümde. Ölümde! Yarın olsaydı, “kendimi çok iyi hissettiğimi” söyleyebilir miydim, yarın... İşte, iki durak sonra indi kadın. Unamuno densizine kızdım. Herkes beni aptal yerine koyuyor. Sanki bilmiyorum. İncindim. Kaç zamandır –geçenlerde bir dostuma söyledim– oturuşumuzu bozmadan hep aynı şeylerden konuşuyoruz. “Aynı şeyler”den bıktım, sıkıldım. Cennet bahçesinin meyvesidir sıkıntı, biliyorum. Kandırılmış tutkular, her sabah, yüreğime düşmüş bir şebnem: Üşütüyor beni. Bilinçli ölümler, bilinçsiz doğumları dengeliyor mu ne? Başkaları kolumu kanadımı kırıyor, kim oluyorum da bunları düşünüyorum sanki? Başkaları irkiltiyor beni, kurnazca. Şöyle düşünüyorum: İnsan insanın kuruntusudur. Altını bir de başkaları çizsin, üstüne varmıyorum. Çekiliyorum aradan. Karıştırdıkça, düşüncelerim sası kokuyor. “İnsan insanın oyuncağıdır,” da diyebilirsiniz, size kalmış. Aptal bir fil olduğumu her fırsatta söylemekten usanmıyorum. Doğrusu sonradan aptal oldum. Başkalarının aptallığına gıpta ediyordum, baktım ki olmuyor, hiç değilse aptallığı paylaşayım, dedim. Ne yalan söyleyeyim, bir gün, üç iyi adamın aralarındaki konuşmaya kulak kabarttım, aptallığımı sevdim. Biri (Kafka), “Onurunu korumaya çabalayan bir ihtiyarım ben... Başkalarının çocuklarına imrenen ama kendisi evlattan ve o yüzden hayatın gerçeğinden yoksun kalmış, sadece elle tutulur bir bedeni ve kafası olan, alnını da duvardan duvara vuran bir ihtiyar,” dedi, boynu bükük. Öbürü (Baudelaire), “Deliliğin kanatlarının esintisinin üzerimden geçtiğini duydum...” diye fısıldadı. Beriki (Kierkegaard), ağlamaklı bir biçimde inledi: “Ah! Hele gençlik yıllarımda, altı ay için bile olsa, erkek olabilmek için neyimi vermezdim ki?” Karalar bağlayıp hüngür hüngür ağlayasım geldi. Yazık, yüzümü avuçlamakla yetindim. Bunları aktarırken kendimi iyi hissetmiyorum. Yarın olsa... Şu “his”’ sözcüğünün yerini hiçbir “şey” tutmuyor. Temrenler uçuşuyor, körlemesine. Dehayla delilik aristokrat ruhlulara özgü: Karanlık, hükmedici... Çocuk, “Anne, ben dahi miyim?” der, anne, çocuğun kolundan tutup sarsar: “Saçmalama!” Oysa sanırım Berlioz (adını doğru yazdım ama kim olduğunu çıkaramıyorum), “Kuşkulu durumlarda bile dehanıza güveniniz” demiş. İyi demiş. “Kuşku”suz deha olur mu? Deha için her durum, eskilerin deyimiyle her “hal ve kâr” kuşkuludur, endişe vericidir. Şimdi, her sözcük, yanıbaşında iç içe parantezler (((o))) istiyor. Sözcükler taşsa, kimi yazarlar onları o durgun suya cup diye bırakır, kimi pıtır pıtır sektirir üstünde. Halka halka genişleyen, büyüyen, iç içe uzayan parantezler açmalı şuracığa. Hat sanatındaki oval istifler, cami kubbelerini bezeyen döner ayetler... O sözcüğün yankısı olurdu... Hale canım! (Ayla’yı hiç sevmiyorum artık!) Büyüyünce kuyunuza/suyunuza taş atacaktım. Şimdi sırasıdır, sıkı durun textile’ ciler! Yüzüm hiç sır saklamıyor bugün, yüz kızartıcı şeyleri içime atıyorum. İyi de, Karamürsel sepeti değil ki bu! İçim dışıma taşıyor, böyle böyle, daha da neler! Yüzüme tef derisi geçireli çok oldu. Sökük, yamalı bir bohçadan çıkardığım kirli çamaşırlarımı üstünüze fırlatacağım. Tepe tepe yaşamanın da sonu var. Son kertede tepinmek değil mi yaşamak? İnsan hiç değilse avucunu yalamalı ki bir yeri temiz kalsın. Yemsiz oltalara yakalanmak, aptal bir balığın yapacağı iş değil. Sarı duman dağılmıyor bir türlü. Yok, yok, aptallık dizboyu. Bakın şu Byron’a! “Sevilen kadın için ölmek, onunla beraber yaşamaktan daha kolaydır.” Sarı duman dalgasının içinde Bayan Woolf beliriyor, saçları ıslak: “Yaşam, simetrik bir fayton lambaları dizisi değildir; ışıl ışıl haledir yaşam, bizi bilincin başladığı yerden bittiği yere değin çepeçevre saran yarıgeçirgen bir örtüdür.” Teşekkürler, yolumuzu fayton lambalarınızla aydınlattınız ama artık metrodayız. Neyse, sarı duman içinde size de yer bulunur. Biz, kafamıza yatsa da yatmasa da dinlemesini biliriz. Herkese yetecek saygımız, hoşgörümüz var. Hiçbir düşünceyi küçümsemeyiz, kulak ardı etsek de. (Aslında “kara tiran” ların tutumu değil mi bu?) Hoşgörün lütfen... Daha incelmenin gereği yok. İnceldikçe kopmaya yüz tutuyor. Kimse anlamıyor. Sonra, ortalıkta bir sürü serseri mayın dolaşmaya başlıyor. Hoşgörülü, ince, nazik, mayınlar kimseye çarpmadan yüzüyorlar. Korkum, daha da çoğalması bu mayınların... Birbirlerine çarpmaya başlarlarsa –ağzımdan yel alsın!– ne olur? Hiç düşündünüz mü? Tanrı hepimizi korusun hoşgörüden! “Lütfen incelmeyin, içinize atmayın!” duyurusu yapılmalı, sirenler çalmalı kentlerde. Her sabah radyolar, televizyonlar, bilgisayarlar bu anonsla açılmalı, gazeteler birinci sayfalarının tepesine bu “anons kutusu”nu koymalı artık: “Lütfen içinize atmayın!” (Tuzluğu yerine bırakıyorum...) Sanırım “his”ten dem vurmuştum, biraz da “duygu”dan söz açmalı. “Duygu”yu her şeye maydanoz etmenin bir anlamı yok. Komik oluyoruz! Buram buram duygu kokuyor ortalık. Safdilliğin lüzumu yok artık, salyasümük ağlamanın, ağıtlar düzmenin, birbirimizin gözpınarlarına düşüp boğulmanın âlemi yok! Bakın, Turgut Uyar tam kırk yıl önce şöyle yakınmış günlüğünde: “Duyguyu çok ölçülü kullanmak gerek. Bizim şiirimiz bu kötü kullanılışa verilecek örneklerle doludur. Hatta belki de birkaç soy ozan dışında sadece bu örneklerle.” Öteden beri, telgraf kısalığında ama okuyanı yerinden sıçratan bir yazı olsun isterim, yazacaksam. O ne güzel bildiridir öyle! Tellerinden kuşlar eksik olmazmış, olsun. Çocuktum, telgraf tellerini, kuşları görünce müzik defterim canlanırdı gözümde. Teldeki kuşları notalara, telleri porteye benzetirdim. Kuşlar bir cıvıldaştı mı sabahın serininde, ne görkemli, müzik defteri değil de müzikli defter olurdu. Tuhaf, dünyayı daha o yaşlarda bir defter, hem de bir müzik defteri görmem. Tuhaf değil, irkiliyorum şimdi: “Dünya, dinlediğim bir müzik defteriydi,” diyebilir miyim? Bir de amcamın İngiltere’den getirdiği masa çakmağı vardı: Müzikli bir dünya küresi. Dünya masamda döner dururdu, tıngır tıngır, Muhammed Ali’nin ringlerde dans ettiği yıllardı. Yazık, artık ne şairim ne de çocuk! Bir müzikli defterim, bir de “İbo’nun balonları vardı”. Büyüdüm, başım uğuldamaya başladı. Dünyadan gelen çirkin sesleri bastıramıyorum. Kaynağını bulmaya çalışıyorum ancak, boşuna. Metro gürültüsü kapanıyor üstüme (beyaz gürültü), tünele girince çocukluğum yolumu aydınlatıyor; gene Woolf, sarı dumanlar arasından kışkırtıyor: “Yaşamın ta kendisini istiyorsak, işte, elimizin altındadır.” (Tutmak kolay mı? Hem, kaçan balık büyük olurmuş...) Kes sesini, parantez kurusu! Ben, yaşamı elden kaçırmış, çıkarmış nice hayalet gördüm, utandım kendimden.

(...) Salt yaşlanmamak için evliliği erteleyenler, cinsellikleriyle boğuşarak kartlaşanlar, sevgililerini yitirenler, hep yeniden çalışmak zorunda kalanlar, başkalarının çocuklarını kıskananlar, kendi çocukluklarından korkanlar, cilalı bir yalnızlığın büyüsüyle körelenler, vurdumduymazlığa sığınanlar, varoluşlarını sessizce gerçekleştirebileceklerini sananlar, çabucak öfkelenenler, paylaşmayı bir türlü tadamamış olanlar, örselenmişler, geçimsizler, uslanmazlar, utanmazlar, huysuzlar, kırgınlar, küskünler, hâlâ çocuksu bir gülümsemenin aydınlığını taşıyan orta yaşlılar, aklı hoppa, gönlü zengin kimseler tanıdım... Gönendim! Onlar unutmazlar, biliyorum. Unutmasınlar. Besbelli, Tanrı’nın not defterinde bir gün adlarını göreceklerdir. Karşımdaki boş koltuğu kim dolduracak? Şu, cebinde gazete taşıyan adam, akülü delikanlı... Yoksa şemsiyeli, devetüyü mantolu kadın mı? Erkek şemsiyelerini sevmem, kendimi ters dönmüş bir kara şemsiye gördüğümden midir, nedir. Ördekbaşı saplı, askılıklı kadın şemsiyelerinden de gına geldi. Modası geçmek bilmiyor! Şemsiyeler bir yerlerde unutulur hep. Bir kez gittim, İETT’nin unutulmuş eşya bürosuna. Şemsiye kaynıyordu. Kışın ne çok şey taşınıyor; cepler, çantalar şişiyor. Unutmak istemiyorum. Unutkanlar, yaşama gücünü nereden alır, anlamıyorum... Acıyorum gözden kaçan şeylere. İETT’nin bürosunda ne işim vardı? “Bir arkadaşımı görmeye” değil, unutulmuşları topluca görüp irkilmek, unutmayı, unutanları kargımak için gittim. Ucuzdu her şey! Parasız satılıyordu neredeyse. Yeni bir ütü aldım, hiç değilse gömleklerimi ütülerim, yüzüm ütüsüz bir gömlek madem. Kafamı kimse ütüleyemez. İstesem hiçbir şeyi duymayabilirim, aldırmayabilirim, konuşulanların tek kelimesini kaçırmamışçasına sorular da sıkıştırabilirim araya. Bu ustalığı küçük yaşlarda edindim. Hiçbir konuşmayı dinlemeden saatlerce oturmayı öğrendim, dinleyici sıralarında. Yüzleri, davranışları, akıllardan geçenleri okumak eğlenceli, kişilere öyküler uydurmak keyifli. Üzücü olan, uzun bir konuşmanın ardından, “Ay, seni de çok sıktım, kusura bakma!” diyenlere, sadece, “Yo...” demekle yetinmem; “Dinlemiyordum ki!” diyemeden. Üzücü mü? Geri çekilmek! Geri çekilmek, güç toplamak, yaşamın saldırı gücünü şöyle bir tartmak, kimi geceler cephaneliğe inip silahlara göz atmak, mahzende karar vermek, yer değiştirmek, pusuya yatmak, savunmayı öğrenmek, sinsice oynamak. Bu sözlere şaşıranlar olabilir, herkes kendine baksa ya! Şemsiyeli kadın, burnu havalarda, maksi mantosunu sihirbaz hızıyla düzeltti otururken. Ördekbaşı, yanındaki adamın böbreklerine bakıyor, adamcağız uyukluyor. Unamuno okuma numarası yapmayacağım şimdi. Bu kadın, çevresinde olup biten her şeyi kendisine karşı çekilen bir numara sanıyor, nasılsa. Gözlerinden okuyorum, acımasız olduğum söylenemez. Adam onu çileden çıkardığı için, şemsiyesiyle tehdit mi ediyor? Küçük bir sarsıntıyı fırsat bilerek adamı dürtebilir, ördekbaşıyla. Adam irkilecek, sağına soluna afallamış gözlerle bakacak, yanındaki kadını görünce gevşeyip pencereden dışarı saplayacak gözlerini, ama aklı kadında kalacak, göz kuyruğuna yaklaşan bakışlarından anlayacağım her şeyi. Kadın da biliyor bunu. Tanrı’nın arka cebinden düşmüş bir mendil mi ne? Numara yapmak aptallıktır. Yalnız, uyumak, bu sahneleri kaçırmak isterdim. Çünkü sessizliği doldurmak, insanlara bakmak, göz göze gelmek, göz kaçırmak, incelemek yoruyor beni. Ne çok ayrıntı yakalıyorum? Bomboş, tamtakır gözlerle bakacağım, inatla. Karşısında ütüsüz bir gömlek olup asılacağım. Sen de şemsiyeni unutacaksın bir gün, diyeceğim, üst dudağını bileyen ruja, elmacık kemiklerini kızartan allığa, “ben gözüm” diyen gözlerine, yukarı doğru fırçalanmış orta karar kaşlarına, namlu izi taşıyan sağ şakağına, küt burnuna bakarken. Şemsiyenin sapını nasıl da tutuyor öyle... –oraya bakamam! Sıkışırsam, bir yanımı kaldırıp sessizce gazlayabilirim, parfüm kokusunun üstüne. Yanımdaki adamın gazetesine göz atabilirim, değil mi? Sabah okumuştum o gazeteyi oysa. Kendimi alamıyorum bakmaktan. Ben, toplara değil gözlere bakıyorum artık. Unutkanlıklara... “Yaşam, simetrik bir fayton lambaları dizisi değildir,” diyen Woolf, sıkıcı olmaya başladı. Hayır, bu namlu izi değil. Baştan sona uyduruyorum, işime nasıl gelirse. Kadın kıvranmaya başladı, rahat durmuyor yerinde; az önce Woolf’u düşünürken ben, gözleri reklam panolarına kaymıştı. Belki çocuğu vardır, dil kurslarına yazdırmayı düşünüyordur, biriktirdiği gazete kuponlarını postalayacaktır belki, yıllar önceki çok sevdiği “evcilik arkadaşları”nı görmeye gidiyordur belki, “Unutmadım, seni görmeye geldim” diyecektir eski sevgilisine. Ama hâlâ sımsıkı tuttuğu şemsiyeyi elinden bıraksa daha güzel şeyler düşünebilirim, daha anlamlı yolculuklara çıkarabilirim onu. Elleri fena değil, biraz da parmaklarının arasında dolaştırsam gözlerimi, içi kamaşmaz değil mi? İşte, insan insanın kuruntusudur, diyorum yeniden. Çok acımasız olduğumu, kaskatı kuruntularla yaşadığımı biliyorum. Elime bir keser almış, gözü dönmüş bir caniyim ya, önüme çıkanı kendime yontuyorum. Böyle böyle... Sızlanmanın sırası değil. İçlerini oyuyorum, takır takır, bir ağaçkakan yorulmasızlığıyla... Derinlere dalamıyorum, buz tutmuş oralar, çırpınıyorum. Hani sözcükler taşlaşıp düşüyordu, sekiyordu ya, sular parantez parantez açılıyordu ya... Taşların nerelere indiğini görüyorum, suyun içinde, ağır ağır. O taşlardan birini boynuma bağlasam, ben de dibe batsam.

Meltem beklerken kara yazıma karayel çıktı. Dünyanın kolonları sarıp sarmaladı gövdemi. Soruyorum: Hangi ağaçtan düştüm? Hangi sıkıntı ağacının meyvesiyim? Bir zamanlar nasıl da hızını alamadı aşk, içime devrildi. Gönlüm, şarampol, herkes yuvarlanıyor içine. Aşk, enkazlarını kaldırmaya yanaşmıyor bir türlü. Gönlüm aşk müzesi olmuş, hurda aşklardan geçilmiyor. İçimdeki buzu hohladım. Eritemedim. Soluğum bile dondurucu. Böyle oturmuş yazarken, masamdaki tuzluk alay ediyor. O koca buzdağını eritmeye yeter mi bu tuzluk? Çaresizlik, umutsuzluk, kaygı... Buyurun, masamı onurlandırırsınız! Nereden aklıma geldiyse gene, “Kuşkulu durumlarda bile dehanıza güveniniz” diyen Hector Berlioz’muş, Vagner’in hayran olduğu romantik besteci. Bu sözü ancak bir romantik söyleyebilirdi. “Anne, ben dahi miyim?” İyidir, her şeye rağmen sormamız, aptallıktan korkmadan. Her hokuspokusta “aptallık” çıkıyor. İşte, kadın kalktı, kapıya doğru ilerliyor, şemsiyesi elinde. Neden bütün kadınlar benden önce iniyor? Neden, oturduğum yerde kalakalıyorum böyle? Arkalarına düşmemi istercesine, olur olmaz duraklarda iniyor bu kadınlar? Büsbütün aptallaşıyorum işte, kıpırtısız. Kitaplarla kadınlar aptallaştırdı beni, diyecek, bu sesin yankısını da noterde onaylatarak cebimde taşıyacağım. Gönlümün bir köşesinde kurulu yargı salonuna hangi kadın girdiyse, hafifletici nedenler göz önünde bulundurularak aklandı. Sütten çıkmış ak âşık, ellerini kollarını sallayarak, koridorlarda yankılanan topuk seslerinin uğultusunu kulaklarımda bırakarak uzaklaştılar. Bu nasıl yargı? Cennetin ağaçlarını bir kez daha taşlıyorum, can sıkıntısı dolduruyorum eteklerime. Ulan Unamuno! “Gel, zavallı yavrucak, öylesine acı çekme benim için!” derlermiş ha?

(...) Tavan çubuğuna dizili kayışlarda eller asılı... İnsanlara bir bütün olarak bakamıyorum. Kol, bacak, el, göz, baş, göğüs, kıç, tırnak görüyorum ancak, çevreme baktığımda. Sonra kendime bakıp benzer şeylerden bende de olduğunu görünce dünyanın sekizinci harikasını keşfetmiş adam oluveriyorum. Yaşasın, benim de bir elim, kendime ait bir bacağım, istediğim yere bakmama yarayan bir gözüm, her deliğe sokabileceğim bir, bir... Yirmi bir parmağım var! Bacaklarımı araladım, gerdim, askılığa tutunmadan dengemi bulmaya çalıştım. Biri geçerken omzuma çarpsa bile yere kapaklanmam, şöyle bir sarsılırım. Ayakta durabilmem, hızı iliklerimde duymam, ne güzel! Ayakta kalmaktan hiç rahatsız olmam, dehama değilse bile, kendime güvenim var. İnsan, aman aman bir derdi olmadıkça, ayakta durmalı. Yağmura, çamura, kara, tipiye, doluya... boşa aldırmadan. Ayaklarını sımsıkı yere bastın mı, tamam. Tanrı sakatların, sakat atların yardımcısı olsun! (Bu dileğin içindeki bencilliğe bir bakın hele!) E, dikkat etmeli biraz, sağına soluna, önüne ardına. Fırtınalı havalarda binaların dibinden yürümemeli; bir tabela, bir kiremit... Hafazanallah, kışın, buzlu yollarda kayıp düşenlere, kıçüstü yeri boylayanlara kıs kıs gülesim gelir, Ataç kızıyor ama. Toparlanıp kalkıverişleri, bir şey olmamışçasına... İnsan onuruna bu yakışır. Bir yandan gülerim, bir yandan göğsüm kabarır. Düştüğü yerde sızlanıp bir daha belini doğrultamayanlar sinirlendirir beni, hiç değilse onurunu kurtar, git bir köşede ağlayıp sızlan! Herkesi başına toplamaktan zevk mi alıyorlar ne, anlamıyorum? Doğrusu, ayakta iyi duruyorum ben. Ayakta duran adam olarak portremi yaptırsam, parmak ısırtır. Bugün, her şey yolunda giderken, başımdan olağanüstü ne geçebilir, diye düşünecek oldum, kapılar açıldı, üç liseli kız, soğuktan donmuş yüzlerini avuçlayarak içeri düştü, itiş kakış. Arkalarından da bir kadın polis... Kalabalığın arasından kızların ayaklarına baktım. Okullu kızların ayakları çok şey anlatır bana. Ekonomik, kültürel, sosyal, o günkü moral durumlarını kavrayıveririm. “Sana ne?” diyebilirsiniz (Kuşkusuz, o kızlar da sık sık, “Sana ne?” der, öyle bakarlar), ne diyebilirim ki, “Bana ne?”den başka? Ayrıca beyaz soketlerinin (“soket” demem onların da hoşuna gider) ayak bileklerini kavrayışı, kaval kemiğini ikiye bölen renkli çizgisi içimi ısıtır. Üçü birlikte, birbirlerinin kuyruklarına sokularak, arkalarını dayayabilecekleri güvenli bir köşe aramak üzere, çıtı pıtı “afedersiniz”lerle vagonun ortalarına doğru ilerlediler. Polis, gözlerini kızlardan ayırmadı. Kurtların içine düşmüş kuzularına bakan çobandı. “Ben buradayım, korkmayın, polis ablanız sizi korur” diyordu bakışları. Hoşuma gitti bu dayanışma, ne yalan söyleyeyim, sabahın bu saatinde, böyle bir yerde. Hatta, “Onların polis ablaları varsa, bizim de polis abilerimiz var” diye düşündüm. “Lütfen, bayanlara yer verelim!” dedi polis, dayanamayarak, üniformasının, silahının hakkını vererek. Kızlar bile kıkırdaştı. Kimse oralı olmadı. Polis hanım yineledi, epeyi kızgın, “Böyle gidemeyiz ama biriniz yer versin şu bayanlara!” Hangi bayanlar? Baktım, kızlar da kendilerini bayan yerine koymuyorlar, polisin uyarısını yadırgıyorlar, “Sana ne? Sana ne?” bakıyorlar. Polis büsbütün coştu, vurdumduymaz, uyuşuk sabah erkekleri önünde. Bir delikanlının omzunu pençeleyip sarstı, “Hadi ama... Size söylüyorum!” Delikanlı, bir hastir çekti, “Fesuphanallah!” yerine. Ayakta duran bir adam, çapaklı gözlerini açarak, “Han’fendi, zorla kaldıramazsınız, kalktığı zaman oturursunuz!” demesin mi? Bıçakla kesildi hava. Sonra oradan buradan, bir, iki, derken bütün vagon sırıtmaya, kıkırdamaya başladı. Kimisi başını gazeteden kaldırıp vaziyeti çakmaya çalıştı, nafile. Sırayla bütün yüzleri taradım, polis hanım donakalmış, yutkunmaya çalışıyordu. Kuşkusuz, o da kendini aptal bir fil görmüştür ossaat. Yeri geldiği için söylüyorum: “Ne diyeceğini bilemiyordu.” Ancak, yaralı bir sesle kükreyebildi: “Hepinizi karakola çekeceğim... Görürsünüz!” Şu “çekeceğim”, öylesine cılızdı ki acıdım, Tanpınar’ın, “Kadın üniforma giyince az çok sinema yahut okul piyesi oluyor” sözünü anımsadım. Yaşam, böyle böyle elimizin altında işte... Yaşayıp anlatacak olanlara. Auster, lafı ağzımdan alırsa, “Öyküler ancak onları anlatabilecek olanların başından geçer” diyecektir. Doğrusu, başımdan çok aklımdan geçiyor yaşam. Sarı duman arasında, altın tozuna bulanmış sözler etmenin sırası değil artık. Bütün sorun anlatabilmekte, “bir hikâyeymiş gibi”.

(...) İçimdeki devasa bulmaca kareleri arasında sıkışıp kaldığım günlerde, ev ödevi yaparcasına yaşadığımı seziyordum. Zangırdatıyordu, içimdeki buzdağı. Gözlerim, buzdan tablalar üstünde jiletle doğranıyordu, bakamıyordum dünyaya. Kanlı buz parçalarıyla ovalanıyordu bedenim. Dünya, küçük harç makinesi hızıyla dönüyor, aydedenin yüzünde türlü filmler oynuyordu. Civcivlere acıyordum, kum gördükçe. Çocukluğumda, dere kenarında, çınar yapraklarına sarıp diri diri gömdüğüm civcivleri anımsıyor, neredeyse onlarla yaşıyordum. “Civcivli günler”im başlamıştı. Çok sonraları, pazarlarda satılan civcivlerin yanından geçemedim. “Jilet krizi”ne tutuluyordum. Ölüm, bir tutkuya dönüştüğünde gölgemi donduran mevsime girmiştim bile. Kuru dallar eksik olmadı üstümden. Kökleri kuruduktan sonra bir ağacın, güneş istemez. Gölgemin yitimi uzun hikâye, sıçrayarak anlatacağım. “Hakikat”in ardına düşmüştüm. Ele geçirdiğimde intikam alacaktım sanki. Nasıl bir intikamdı bu? Yerimde duramıyordum, azılı düşmanım hakikat karşısında. Mademki sonunda yok olup gideceğim bir hayatı yaşıyorum, biraz savaşayım, yara alayım, göğsüme madalya takılsın, diyordum. Çok geçmeden, takılacak madalyaların, altındaki yaralarla alay edeceğini anladım. Üstelik yaralar, madalyaların sahte parıltısı altında gözükmezdi. İnsan her şeye ihanet edebilir, en başta kendine. Ya ölüme? Evet, başkasının ölümü bir düşkırıklığı, uzun bir yazıklanma olabilir ancak. Civcivler? Hayır, bir suç ortağıydım ben, nereden bilirdim, yıllar sonra yüreğimin bir suç otağına dönüşeceğini? Suç, tembelleştiriyor insanı, canından bezdiriyor. Bezginlik kana işliyor, ölüm, kaçınılmaz bir tutku olarak, kemiriyor. İnsan, ölüm düşüncesiyle sıkı fıkı olunca başka hiçbir şeyi görmeyeceğini sanıyor. Ne kalır geriye, ölüm buradaysa? Hayır, sorgu yargıcı didik didik inceliyor yaşanan anları, ne tür kanıtlar aradığı bilinmiyor. Neden, gönlümde yargılanan kadınlar aklanırken enseyi karartıyorum? Neden gülümseyen fotoğraflar çektiremiyorum, sonunda? Derin bir soluk alıp, gülümseyen gözlerle son bir kez daha bakmak isterdim arkama.

(...) Bakıyorum da kimse kapılara dayanmıyor. Dün, yaşlı bir adam, tam kapılar kapanırken binmek istedi. Sıkıştı, kafasını, gövdesinin sol yarısını içeri sokabildi. Ortalık karışıverdi, sonunda iki kişi adamı yaka paça içeri çektiler. Epeyi azarlandı, “Acelen neydi?” diye. Dakikalarca sırıttı durdu, büyük bir iş becermişti sanki. Canını yolda bulmuş bu adama öfkeyle bakarken kendi aptallığımı gördüm. İstasyona yürürken de bir öbek ilkokul öğrencisi bağıra çağıra caddeyi geçiyordu. İçlerinden üç kafadar kol kola girmişti. Koskoca bir halk otobüsünün altından son anda kurtuldular. Otobüs fren yaptı, yolun ortasında yan döndü. Aklım gitti, çocukların yanından geçerken azarladım, dayanamayıp. Üçü bir ağızdan tükürükler saçarak, “ALİ ŞEN BAŞKAN, FENERBAHÇE ŞAMPİYON” temposu tutarak uzaklaştılar. Baktım, kimsenin umurunda değil, istasyona gelesiye kendimi azarladım: “Sana ne oluyor?” Kafamı dağıtmak için, vagonu bir boydan bir boya turladım. Spor gazeteleri okuyanların başında dikilip okuma hırsızlığı yaptım. Haldun Taner’in “Ases” adlı öyküsünü düşündüm: Fenerbahçe-Hacettepe maçını anlattığı, arada da “Hiç şüphe yok, gol futbolun orgazmıdır” ya da “Profesyonel futbolcu bir çeşit sermayedir”, “Ne yapacaksanız birinci yarıda yapın çocuklar” dediği öykü. Belediye araçlarındaki metal etiketler canımı sıkıyor. Saçma sapan uyarılar, berbat dil, yerli yersiz İngilizce... Kimse kimseyi takmıyor. Olur olmaz şeylere öfkelenen, tehlikelerden habersiz sırıtkan kalabalık. Bir de ben!

(...) Sahi, nereye gidiyorum? Sorular kovalamaca oynuyor, körebe, ortada sıçan oynuyor artık. İETT müzesindeki soluk, siyah-beyaz resimler geliyor gözümün önüne: Osmanlıca yazılı durak levhaları, troleybüsler, atlı, elektrikli tramvaylar, kupalar, otobüsler... Vatmanın yüzündeki çizgileri, gözünde uzayıp giden yolları, yaşamöykülerini merak ediyorum. İrkilmek, yaşamadığım yılların iklimine kapılıp gitmek istiyorum, nedense. İşte şu resimdeyim: “Şişhane’de Dört Atlı Tramvay”. Şişhane’ye daha yağmur yağmamış. Haremlik-selamlık yürürlükte... Kaytan bıyıklar, bir karış sakallar, köstekli saatler, iskarpinler, fesler, yaşmaklı, çarşaflı kadınlar (kar maskeli Zapatista gerillalarını andırıyorlar) Beyoğlu’na çıkıyorlar. Atlar tırıs gidiyor, besbelli, bu soluk resimden bile hızını anlamak mümkün. Tramvay uzun, çok tekerlekli... Kahveler orta şekerli. Bakır cezveler mangalda kabarıyor, kuş desenli, dallı budaklı pastel renkli fincanlarda köpürüyor Mehmet Efendi’nin kahveleri. “Şişhane’de Dört Atlı Tramvay”la neredeyse bütün eski İstanbul’u gezdim. Tünel’den de geçtim. Geçmişi soğurduğum saatlerde rahatım. Hızla yol alan bir aracın içinde gözlerimi uzun süre kapalı tutunca, olduğum yerde kalmış oluyorum. Yanımdakiler gidiyor, arkada kalıyorum, “Şişhane’de Dört Atlı Tramvay”ı bekliyorum. Bekletmeden geliyor. Atların burnundan dumanlar fışkırıyor, pufur pufur. Son durakta gözlerimi açıyorum, önümde terli, yorgun, tıknefes atlar buluyorum. Göz siperliklerinin ardından yan yan bakıyorlar, kulakları dik, teşekkür beklercesine. Boyunlarına sarılmak istiyorum, yelelerini okşamak, kulaklarına eğilip, “Hadi, yolunuz açık olsun!” demek...

(...) Kılıkları bozuk bir karı-koca, ürkek, acemi gözlerle, cam-metal yeni duraklardan birinde bekliyorlardı. Buradaki durak kalkmış olmalıydı, şaşırdım önce, kafamı kaldırınca anladım. “Otobüs mü bekliyorsunuz?” “He ya, n’oldu ki?” “Hiç, burada otobüs durmaz da...” Kadın, adamın omzunun üstünden, “Durak değil mi burası?” dedi. “Boşuna beklemeyin, burada hiçbir şey durmaz!” “Manyak galiba...” diyerek karısına döndü adam. Pis pis sırıttım, “Enayiler... Bekleyin bakalım, otobüs duracak mı?” Adam, sağına soluna, parktaki aslan heykeline baktı bir süre, “Sana ne be kardeşim! Bir bildiğin varsa söyle...” dedi sonra, gözümün içine dikerek gözlerini, “İstersem yolun ortasında beklerim, sana ne!” Kadın, korktu, gözleri sağa sola kaydı. Yumuşadım, “Bakın beyefendi, durağa bir bakın, hiç durulmuş mu burada? Yolcu görmemiş bir...” “Evet, belediye yeni yapmış işte! Allah Allah, tam belaya çattık hanım, görüyor musun?” Sustum, yüzlerine bakmadan durağın içinde gezindim bir süre. Konuşmamı bekliyor, ağzımdaki baklayı yeterince ıslattığımı düşünüyorlardı. Seyyar bir “cevap anahtarı”ydım dalgalı Türk bayrağının önünde, aptallığımın hafiflediğini duydum bir an. Sonunda adam beklediğim soruyu dingince sordu: “Peki kardeşim, otobüs niye durmazmış burada, söyle de anlayalım?” Adamın koluna girdim, durağın dışına aldım. “Bak bakalım ne yazıyor?” Sarı levhayı okudu: “BU DURAK NUMUNEDİR BEKLEME YAPILMAZ”. Gevrek bir suratla, “Hanım baksana! Buraya gel, bu bey kamara şakacısı galiba...” dedi, sonra bana döndü: “Hangi kanal?” Kalakaldım. “Süveyş Kanalı! Yok ya, kamera şakası filan değil...” dediysem de inandıramadım, iyice saçmaladım. “Süveyş Kanalı’ndanmış, porogramın adı da Eşek Şakası’ymış!” diyerek karısının yanına gitti.

(...) İki pazardır bir koltuktayım, gazete ekindeki kişilik testini yanıtlıyorum. Pazar sabahları metro boş, öğlene dek gidip geliyorum. Kimi zaman istasyonlarda oturuyorum, otomatik çerez büfelerinden atıştırıyorum. Geçen haftaki testte “Beyaz Şövalye” çıktım. Şöyle diyor (koltuklarım kabararak aktarıyorum): “İyilik, cesaret vericilik... Gerçek bir kahramansınız. Ama çok şeffafsınız. Zırhınız yok, derinizin varlığı bile kuşkulu... Önünüzde ‘ötekiler’, arkanızda sevdikleriniz. Hayatta bütün kötülüklerin boy hedefi gibi duruyorsunuz. Sevilmek umurunuzda değil, denemez belki ama sizi asıl ilgilendiren sevmek. Siz seviyorsanız sorun yok! Bu da size en keskin kılıcı veriyor. Dövüşmek mi? Yalnız sevdikleriniz için, evet... Mizahla ilişkiniz sessiz. Başkalarına gülmektense kendinize gülüyorsunuz. Biraz oyun oynamayı öğrenmeniz gerekiyor. Kahraman yüreğiniz açık bir sığınak. Kitabınızda hesap yok. Tek yorgunluğunuz bu hayatın sizi arada bir hesap yapmaya zorlaması. Neredeyse hastalandırıyor sizi, bu zorunluluk. Yaralarınızı anlatır gibi yapıp herkesten gizlemenin anlamı ne? Şu Sicilya atasözüne kulak verin: Kovalamayan savaşçı nişan almasını bilmeli.” Hay Allah, sanırsınız ağzımdan yazmışlar.