*****

MAKSİM GORKİ

İNSANLAR
ARASINDA

*****

Can Klasik

İnsanlar Arasında, Maksim Gorki

Rusça aslından çeviren: Ergin Altay

V lyudyah

© 2014, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2014

Dizi editörü: Ayça Sezen

Editör: Sabri Gürses

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak uygulama: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-5342-8

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

MAKSİM GORKİ

İNSANLAR
ARASINDA

ROMAN

Rusça aslından çeviren

Ergin Altay

*****

Maksim Gorki’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yaşanmış Hikâyeler, 1987

Çocukluğum, 2013

Mujik, 2014

Benim Üniversitelerim, 2014

Bozguncu, 2015

Ana, 2018

*****

MAKSİM GORKİ, 1868’de Rusya’da doğdu. Babasını 5 yaşında kaybetti, annesinin yeniden evlenmesi üzerine büyükbabasının yanına gönderildi. Ancak birkaç ay okula gidebildi; sekiz yaşından itibaren çeşitli işlerde çok ağır koşullarda çalışmaya başladı. Böylece Rus işçi sınıfının yaşamını çok yakından tanıdı. Gerçek adı olan Aleksey Maksimoviç Peşkov yerine Rusçada “acı” anlamına gelen Gorki soyadını aldı. İlk öyküsü Makar Çudra (1892) Tiflis’te çalıştığı dönemde yayımlandı. Dergilerde yayımlanan ilk öykülerinin ardından, en iyi öykülerinden sayılan Yirmi Altı Adam ve Bir Kız’la (1899) birlikte ünü hızla yayıldı. İlk romanı Foma’yı (1899), Üçler (1900) izledi. Ana (1906) adlı romanını Rus devrimci hareketine adadı. 1902’de Ayaktakımı Arasında adlı ünlü oyununu yazdı. “Fırtına Kuşunun Türküsü” adlı şiiri, hem yayımlandığı derginin (Jizn) kapatılmasına hem de yazarın tutuklanmasına neden oldu; ancak dış ülkelerden gelen protestoların da etkisiyle Gorki salıverildi. 1905 Devrimi’nde önemli bir rol oynayan Gorki, 1906’da önce ABD’ye gitti, ardından İtalya’da yedi yıl siyasi sürgün olarak yaşadı. 1913’te ülkesine döndü, Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesine ve 1917’de Bolşeviklerin iktidara gelmesine karşı çıktı. Ancak 1919’dan sonra Lenin hükümetiyle işbirliği içine girdi. 1913-1923 yılları arasında başyapıtı sayılan Çocukluğum, İnsanlar Arasında ve Benim Üniversitelerim’den oluşan otobiyografik üçlemesini yayımladı. Devrim sonrası yaşadığı düş kırıklıklarından ötürü 1921-1928 yılları arasında İtalya’da kaldıktan sonra Stalin döneminde Sovyetler Birliği’ne döndü. 1934’te kurulan Sovyet Yazarlar Birliği’nin ilk başkanı oldu. Toplumcu gerçekçilik olarak adlandırılan edebiyat yaklaşımının ortaya atılmasına katkıda bulundu. Son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi yılları ele aldı. 1936’da kuşkulu bir ölümle Moskova’da hayata veda etti.

ERGİN ALTAY, 1937 Edirne’de doğdu. İlk ve ortaokulu değişik şehirlerde okudu. 1953’te Kuleli Askeri Lisesi’ne girdi. 1956’da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Rusça öğretmenliği yaptı. İlk çevirisi, Akbaba dergisinde yayımlanan bir Mihail Zoşçenko öyküsüdür. Altay, Rus edebiyatının dünyaca ünlü pek çok klasiğini dilimize kazandırdı. Bunların arasında Puşkin’den Yüzbaşının Kızı, Gogol’den Ölü Canlar, Tolstoy’dan Diriliş, Dostoyevski’den Suç ve Ceza ile Karamazov Kardeşler gibi unutulmaz başyapıtlar sayılabilir.

*****

I

İnsanlar arasındayım, kentin anacaddesinde, “Moda Ayakkabı” dükkânında “çırak” olarak çalışıyorum.

Patronum ufak tefek, şişman biri; esmer, bereli bir yüzü, yeşil dişleri, kirli ıslak gözleri var. Gözleri görmüyor gibi geliyor bana, bunu anlamak için karşısında yüzümü buruşturuyorum.

“Suratını buruşturup durma karşımda,” diyor sakin, ama sert bir tavırla.

Bu bulanık bakan gözlerin beni görmeleri ve gördüğüne inanmaları hiç hoş değil; patronum belki de sadece tahmin ediyor yüzümü buruşturduğumu.

“Sana yüzünü buruşturma, dedim,” diyor sesini daha da alçaltıp kalın dudaklarını neredeyse kıpırdatmadan.

“Kollarını kaşıma...” diyen kuru fısıltısı geliyor kulağıma. “Kentin anacaddesinde birinci sınıf bir dükkânda çalışıyorsun, bunu unutmamalısın! Çırak dediğin, dükkânın kapısında heykel gibi durur...”

Heykelin ne olduğunu bilmiyorum, kollarımı kaşımadan da edemiyorum. Kollarım dirseklerime kadar kırmızı lekelerle, yaralarla kaplı; uyuz böceği dayanılmaz bir şekilde yiyor yaralarımı.

Patron kollarıma bakarak, “Memleketinde ne iş yapıyordun sen?” diye soruyor.

Anlatıyorum, patron kül rengi saçlı yusyuvarlak başını sallıyor, küçümser bir tavırla, “Eskicilik dilencilikten de, hırsızlıktan da kötüdür,” diyor.

Mağrur bir tavırla karşılık veriyorum:

“Ben hırsızlık da yaptım zaten!”

O zaman, kedinin patilerini koyduğu gibi, ellerini tezgâha koyuyor, boş gözlerini korkuyla yüzüme dikiyor, tıslıyor:

“Ne dedin sen? Nasıl?”

Nasıl ve neler çaldığımı anlatıyorum ona.

“Boş ver şimdi bunları. Eğer burada ayakkabı veya para çalarsan, hapse attırırım seni, büyüyünceye kadar orada kalırsın...”

Son derece sakin söylemişti bunu. Korktum, bu yüzden daha çok nefret ettim ondan.

Dükkânda benden başka kuzenim Saşa Yakov ve yaşlı bir tezgâhtar daha vardı. Tezgâhtar yapışkan, kırmızı yüzlü, işinin ustası biriydi. Saşa, sarı redingot giyiyordu. Bir gömleği vardı, kravat takıyordu, pantolonu uzundu, kibirliydi, bana dönüp bakmıyordu bile.

Dedem beni patrona götürüp de Saşa’dan işi öğrenmem için bana yardımcı olmasını rica edince Saşa ağırbaşlı bir tavırla yüzünü buruşturmuş, önceden uyarmıştı:

“Sözümü dinlerse olur!”

Dedem elini başıma koyup boynumu eğmişti.

“Onun sözünü dinle, yaşça senden büyük, görevinde de senden kıdemli...”

Saşa gözlerini yüzüme dikip uyarmıştı beni:

“Dedenin ne dediğini unutma!”

Daha ilk günden de, bana karşı üstünlüğünden yararlanmaya başlamıştı.

“Kaşirin, gözlerini belertme öyle,” diye uyarıyordu patron onu.

Saşa başını öne eğip, “Bir şey yaptığım yok benim,” diyordu, ama patron ısrar ediyordu:

“Surat asıp durma, yoksa müşteriler keçi sanacak seni...”

Tezgâhtar saygılı bir tavırla gülüyor, patron dudaklarını çirkin bir biçimde büküyor, yüzü mosmor olan Saşa tezgâhın arkasına siniyordu.

Bu tür konuşmalar hoşuma gitmiyordu, kullanılan sözcüklerin büyük çoğunluğunu anlayamıyordum, bazen bu insanlar yabancı bir dilde konuşuyorlar gibi geliyordu bana.

Bir kadın müşteri geldiğinde patron elini cebinden çıkarıyor, bıyığına şöyle bir dokunuyor, yüzüne en tatlı gülümsemesini takınıyordu. Gülümsemesi yanaklarını kırıştırırken, kör gözlerini hiç değiştirmiyordu. Tezgâhtar, dirseklerini iki yanına bastırarak doğruluyor, parmaklarını saygıyla açıyor; Saşa, fal taşı gibi açtığı gözlerini saklamaya çalışarak, ürkek ürkek kırpıştırıyordu; ben, belli etmeden kollarımı kaşıyarak kapıda dikiliyor, satış seremonisini izliyordum.

Tezgâhtar, kadın müşterinin önünde yere diz çöküyor, parmaklarını tuhaf bir biçimde açarak ayakkabıyı denetiyordu. Elleri titriyordu, kadının bacağına, onu kırmaktan korkuyor gibi büyük bir dikkatle dokunuyordu, ama bacak baş aşağı duran iri bir şişe gibiydi.

Bir keresinde kadının biri bacağını sallayarak, ezilip büzülerek şöyle demişti:

“Ah, gıdıklıyorsunuz beni...”

“Ayağınıza çok yumuşak dokunduğum içindir efendim,” diye açıklamıştı tezgâhtar hızla ve heyecanla.

Onun kadın müşteriye yaltaklanmasını seyretmek çok gülünç oluyordu ve gülmemek için yüzümü kapının camına dönüyordum. Gelgelelim, satışları izleme isteğime engel olamıyordum. Tezgâhtarın davranışları çok eğlendiriyordu beni. Bir yandan da, parmaklarımı böylesine kibar bir biçimde hiçbir zaman açamayacağımı, başka birinin ayağına böylesine ustaca ayakkabı giydiremeyeceğimi düşünüyordum.

Patron sık sık tezgâhın arkasındaki küçük odasına gider, Saşa’yı oraya çağırırdı; tezgâhtar da kadın müşteriyle baş başa kalırdı. Gene böyle bir anda tezgâhtar kızıl saçlı bir kadın müşterinin ayağına dokunduktan sonra parmaklarını birleştirip öptü.

“Ah,” diye iç çekti kadın “çok yaramazsınız!” Tezgâhtar ise yanaklarını şişirip mırıldandı:

“Mımm-ıh!”

O anda öyle bir kahkaha attım ki, yere düşeceğimden korktuğum için kapının koluna tutundum, kapı açıldı, başım kapının camına çarptı, cam kırıldı. Tezgâhtar ayaklarını yere vurarak bana bağırıyor, patron iri, altın yüzüğüyle başıma vuruyor, Saşa kulaklarıma asılıyordu; akşam eve giderken de sertçe azarlıyordu beni:

“Bu davranışların yüzünden kovacaklar seni! Gülecek ne vardı ortada?”

Ve sonra açıklama yaptı: Kadınlar tezgâhtardan hoşlanırsa, satışları artırır bu.

“O kadının ayakkabıya ihtiyacı yoktu, ama gereksiz olsa da, sırf yakışıklı tezgâhtarı görmek için, yeni bir ayakkabı almaya gelmişti. Sen bunu anlayamıyorsun işte! Kendi işine baksana...”

Bu gururuma dokundu. Hiç kimsenin, daha çok da Saşa’nın ilgilendiği yoktu benimle.

Hastalıklı, sinirli bir kadın olan aşçı sabahları ondan bir saat önce uyandırıyordu beni; patronun, tezgâhtarın, Saşa’nın ayakkabılarını, elbiselerini temizliyordum, semaveri koyuyordum, bütün sobalar için odun getiriyordum, sefertaslarını yıkıyordum. Dükkâna gelince yerleri süpürüyor, toz alıyor, çayı hazırlıyor, müşterilerin istedikleri ayakkabıları getiriyor, yemeği almaya eve gidiyordum. O arada benim kapıdaki görevimi Saşa üstleniyor, bu gururuna dokunduğu için de, bana çıkışıyordu:

“Nerede kaldın, tembel şey! Geç işinin başına...”

Ağır geliyordu bana bu hayat, canım sıkılıyordu. Özgür yaşamaya, sabahtan akşama kadar Kunavino’nun kumlu sokaklarında, bulanık Oka’nın kıyısında, tarlalarda, ormanlarda dolaşmaya alışmıştım. Büyükannem, arkadaşlarım yanımda değillerdi, konuşabileceğim kimse yoktu. Oysa burada hayat çirkin, yalancı, ters yüzünü göstererek sinirlerimi bozuyordu.

Bayan müşteriler çoğu zaman bir şey almadan çıkıp gidiyorlardı; o zaman onlar, üçü birden aşağılanmış gibi hissediyorlardı kendilerini. Patron, yüzünden o tatlı gülümsemesini hemen siliyor, buyuruyordu:

“Kaşirin,ayakkabıları kaldır ortadan.”

Bu arada ağzını da bozuyordu:

“Domuz suratlı şıllık! Evde oturmaktan geri zekâlının canı sıkılmış, dükkân dükkân dolaşmaya çıkmış. Sen benim karım olacaktın da, gösterecektim sana...”

Sıska, kara gözlü, iri burunlu karısı tepine tepine, uşağına bağırır gibi bağırırdı ona.

Tanıdık bir müşteriyi yerlere kadar eğilerek, iltifatlarla yolcu ettikten sonra, kadın için arkasından öylesine çirkin, utanmazca şeyler söylüyorlardı ki, koşup kadına yetişmek, dükkândan çıktıktan sonra kendisi için söylenenleri ona anlatmak istiyordum.

Aslında, insanların birbirinin arkasından her zaman kötü konuştuklarını biliyordum. Ama bunlar birilerince kendilerinin en iyi insanlar olduğu kabul edilmiş, dünyayı yargılamak için görevlendirilmiş gibi, özellikle herkes için kötü şeyler söylüyorlardı. Çoğu insanı kıskanıyor, hiç kimseyi hiçbir zaman övmüyor, her insan için çirkin birtakım şeyler biliyorlardı.

Bir gün yanakları al al, gözleri ışıl ışıl genç bir kadın girdi dükkâna. Kadının üzerinde yakası siyah kürklü kadife bir manto vardı. Yüzü kürkün içinde çok hoş bir çiçek gibi duruyordu. Mantosunu çıkarıp Saşa’nın uzattığı kollarının üzerine attığında daha da güzel olmuştu: Zarif bedenini açık mavi, ipek bir giysi sıkıca sarmıştı, kulaklarında pırlanta küpeler göz alıyordu. Güzeller Güzeli Vasilisa’yı1 hatırlatmıştı bana ve onun valinin karısından başkası olamayacağından emindim. Aşırı saygılı, ateş önünde eğilir gibi yerlere kadar eğilerek çok hoş sözcüklerle karşıladılar onu. Patron da, tezgâhtar da, Saşa da dükkânın içinde dört dönüyorlardı. Dolapların camlarında üçünün de yansımalarını görüyordum. Sanki dükkânın içinde her şey yanmaya, erimeye başlamıştı, çabucak bambaşka bir görünüm, biçim alacaktı.

Kadın hiç oyalanmadan değerli bir çift çizme aldıktan sonra çıkıp gitti, patron dudaklarını şapırdatıp ıslık çalarak şöyle dedi:

“K-ancık fino...”

“Altı üstü bir aktris işte...” diye mırıldandı tezgâhtar küçümser bir tavırla.

Karşılıklı, kadının sevgililerinden, içkili âlemlerinden söz etmeye başladılar.

Yemekten sonra patron dükkânın arkasındaki odasına çekilip yattı. Ben de altın saatini açıp içine sirke damlattım. Onun uyandıktan sonra elinde saatiyle dükkâna döndüğünde şaşkın, şöyle mırıldandığını görmek pek hoşuma gitmişti:

“Şu işe bak! Saatim birden terledi sanki! Hiç böyle terlediği olmamıştı! Kötüye bir işaret olmasın bu?”

Dükkânda da, evde de durmadan çalışıyor olmama karşın, canım sıkılıyordu. Gitgide şöyle düşünmeye başlamıştım: Beni bu dükkândan kovmaları için ne yapabilirim?

Üstleri başları kar içinde insanlar sessizce geçiyorlardı dükkânın önünden. Sanki toprağa vermek için birini mezarlığa götürüyorlar da, geride kaldılar, tabuta yetişmek için acele ediyorlardı. Atlar, rüzgârın bir araya topladığı kar yığınlarını güçlükle aşarken titriyorlardı. Büyük Perhiz zamanı olduğu için, dükkânın arkasındaki kilisenin çanı her gün pek hüzünlü çalıyordu; çanın her vuruşu yastık gibi çarpıyordu sanki başıma, canımı acıtmıyordu ama aptal gibi oluyordum.

Bir gün, dükkânın giriş kapısının önünde, yeni gelmiş ayakkabıların olduğu sandığı boşaltırken kilisenin yamrı yumru, bez parçalarından yapılmış gibi yumuşak, köpekler parçalamış gibi yara bere içindeki ihtiyar bekçisi geldi yanıma.

“Ey iyi insan, bir çift galoş çalsan benim için, hı?” dedi.

Cevap vermedim. Boş sandığın üzerine oturup esnedi, dudaklarını büküp tekrar aynı şeyi söyledi:

“Çalsan, hı?”

“Çalmak doğru değildir!” dedim.

“Ama herkes çalıyor. Acı bu ihtiyara!”

Aralarında yaşadığım insanlara hiç benzemiyordu. Hırsızlık yapmaya hazır olduğumdan kuşkusu olmadığını hissediyordum. Onun için pencerenin kenarına bir çift galoş koyacağımı söyledim.

“Tamam,” dedi pek sevinmeden, sakince. “Kandırmıyorsun ya beni, değil mi? Tamam, tamam, anlıyorum, kandırmıyorsun...”

Çizmesinin tabanıyla çamurlu, ıslak karı ezerek bir süre sessizce oturdu, sonra kilden yapılmış piposunu yaktı ve birden korkuttu beni:

“Peki, ya aldatırsam seni? O galoşları alıp doğrudan patronuna götürür, onları bana elli kapiğe sattığını söylersem? Evet, ne diyorsun? Bir çiftinin fiyatı iki rubleden fazladır ve sen elli kapiğe sattın onları bana! Hediye niyetine, hı?”

Söylediği şeyi yapmış gibi, bir şey diyemeden bakıyordum yüzüne. O hâlâ, çizmelerine bakarak ağzından burnundan mavi dumanlar çıkararak sakin, pis pis şöyle diyordu:

“Mesela, ya patronun böyle bir şey yapmamı istemişse benden: ‘Git şu çocuğu bir dene bakalım, ne kadar hırsızmış?’ demişse. O zaman ne olacak?”

“Galoş falan vermeyeceğim sana,” dedim öfkeyle.

“Söz verdiğine göre, vermek zorundasın!”

Kolumdan tutup beni kendine çekti, soğuk parmağıyla alnıma vurarak tembel tembel ekledi:

“Durup dururken neden yapacaksın böyle bir şeyi!?”

“Sen rica ettin diye.”

“Daha birçok şey rica edebilirim senden. Kiliseyi soymanı istersem, soyacak mısın? İnanılacak bir şey mi bu? Ah, aptal çocuk...”

Beni itip ayağa kalktı.

“Çalıntı galoşlara ihtiyacım yok benim. Galoş giyecek kadar kibar değilim... Küçük bir şaka yaptım sana, o kadar... Bu saflığın için, Paskalya’da izin vereceğim sana, çanı sen çalacaksın, kuleden kente bakarsın...”

“Kentin nasıl olduğunu biliyorum ben.”

“Ama kuleden çok daha güzeldir...”

Çizmelerinin burnunu kara sürterek ağır adımlarla kilisenin köşesine yürüdü. Ben onun arkasından bakarken hüzünlü, korkarak şöyle geçiriyordum içimden: “İhtiyar gerçekten şaka mı ediyordu, yoksa patron beni denemesi için mi göndermişti onu?” Dükkâna girmeye cesaret edemiyordum.

Saşa koşarak çıktı avluya, bağırmaya başladı:

“Ne işler çeviriyorsun burada?”

Birden deliye dönüp kerpeteni fırlattım ona.

Tezgâhtarla birlikte patronu soyduklarını biliyordum. Bir çift potini veya terliği sobanın borusuna saklıyor, sonra dükkândan çıkarken onları paltolarının yenlerine sokup gidiyorlardı. Hiç hoşlanmıyordum bundan ve korkuyordum, patronun nasıl köpüreceğini düşünüyordum.

“Hırsızlık mı ediyorsun sen?” diye sordum Saşa’ya.

“Benim bir şey çaldığım yok,” dedi sert bir tavırla, “baş tezgâhtar çalıyor. Ben yalnızca yardım ediyorum ona. ‘Yardımcı ol bana!’ diyor. Yardımcı olmazsam bir kötülük eder bana. Patron da dünkü tezgâhtar zaten! Her şeyi biliyor, tahmin ediyordur! Sakın sesini çıkarma!”

Saşa böyle derken aynaya bakıyor, parmaklarını baş tezgâhtarın yaptığı gibi aşırı açarak saçlarını düzeltiyordu. Dükkânda benden daha kıdemli, daha üstün olduğunu her an göstermeye çalışıyordu bana; sesini kalınlaştırarak kolunu öne uzatıp beni iterek bağırıyordu, emirler veriyordu. Ondan daha uzun boylu, daha kuvvetliydim, ama sıska ve beceriksizdim. Oysa o tıknazdı, bedeni yumuşaktı ve yağ bağlamıştı. Redingotunun, pantolonunun içinde pek önemli, ağırbaşlı biri gibi geliyordu bana; ama hoş olmayan, komik bir şey vardı onda. Tuhaf bir kadın olan, iyi biri mi yoksa kötü biri mi olduğu pek anlaşılamayan aşçı kadından nefret ediyordu.

Kadın simsiyah, çakmak çakmak gözlerini açarak şöyle diyordu:

“Benim dünyada en çok sevdiğim şey kavgadır. Kavga olsun da, nasıl olursa olsun. İster horozlar kavga etsin, ister köpekler, ister köylüler... Hepsi aynıdır benim için!”

Avluda horozlar veya güvercinler kavga edecek olsa, işi gücü bırakıp bitene kadar kavgayı sağır dilsiz biri gibi pencereden seyrediyordu. Akşamları Saşa ile bana şöyle diyordu:

“Ne diye boş boş oturuyorsunuz çocuklar, kalkıp biraz kavga etsenize!”

Saşa kızıyordu ona.

“Aptal karı, ben çocuğun değilim senin. Bu dükkânın ikinci tezgâhtarıyım!”

“Ama ben karşımda öyle birini görmüyorum. Evlenene kadar benim gözümde çocuksun sen!”

“Salak karı, akılsız...”

“Şeytan akıllıdır, ama Tanrı sevmez onu.”

Aşçı kadının bu tür söylemleri Saşa’yı çok sinirlendiriyordu, kızdırmaya çalışıyordu kadını, ama kadın ona küçümser bir tavırla yan yan bakarak şöyle diyordu:

“Ah sen, hamamböceği, Tanrı’nın yanlış yarattığı şey!”

Saşa birçok kez, uyurken aşçı kadının yüzüne ayakkabı boyası veya kurum sürmem, yastığına topluiğne koymam ya da bu çeşit başka “şakalar” yapmam için kandırmaya çalışıyordu beni; ama korkuyordum ben aşçı kadından, uykusu çok hafifti çünkü, geceleri sık sık uyanıyordu. Uyanıp lambayı yakıyor, karyolasında oturuyor, gözlerini dikip köşede bir yere bakıyordu. Bazen yanıma geliyor, beni uyandırıp hırıltılı bir sesle rica ediyordu:

“Uyuyamıyorum, Alekseyciğim, bir korku var içimde, biraz konuşur musun benimle?”

Uyku arasında bir şeyler anlatıyordum ona. Yanımda sessiz oturuyor, ileri geri sallanıyordu. Onun ateş gibi yanan bedeninden balmumu, günlük kokuları geliyordu burnuma, yakında öleceğini hissediyordum. Belki de o anda yüzükoyun yere kapaklanacak, ölüverecek diye geçiriyordum içimden. Korkumdan sesimi yükselterek anlatmaya başlıyordum, ama susturuyordu beni.

“Şişş! Pislikler uyanacaklar... benim sevgilin olduğumu düşünecekler sonra...”

Yanımda her zaman aynı pozda oturuyordu: Öne eğilmiş, dizlerinin arasına soktuğu ellerini sivri kemikli bacaklarıyla sıkarak. Göğsü tahta gibiydi; hatta, kalın keten bezi gömleğinin arasından kaburgaları kuruyup dağılmış bir fıçının çemberleri gibi görünüyordu. Uzun süre sessiz oturduktan sonra birden şöyle fısıldıyordu:

“Bunca sıkıntıyı çekmektense ölsem daha iyi...”

Kimi zaman şöyle sorardı birisine:

“Ben yeterince yaşamadım mı dersin?”

“Hadi uyu!” derdi sözümü yarıda kesip; öne eğilip kalkar, mutfağın karanlığında uzaklaşır, sessizce kaybolurdu.

“Cadı!” derdi Şaşa arkasından.

“Yüzüne karşı söylesene bunu!” derdim.

“Korkacağımı mı sanıyorsun?”

Ama hemen yüzünü buruşturarak şöyle derdi:

“Evet, söyleyemem! Belki gerçekten cadıdır...”

Aşçı kadın herkese karşı kaba, sertti; bana karşı da hiçbir konuda yumuşak değildi. Sabahın altısında bacağımdan çekerek bağırıyordu:

“Yattığın yetti! Git odun getir hadi! Semaveri koy! Patates soy!..”

Saşa uyanıyor, söyleniyordu:

“Ne diye bağırıp duruyorsun, be kadın? Patrona söyleyeceğim seni, bırakmıyorsun, uyuyalım...”

Aşçı kadın kupkuru kemiklerini hızla hareket ettirerek mutfakta yürüyor, uykusuz, çakmak çakmak gözlerini Saşa’ya dikiyordu:

“Vay!.. Tanrı’nın yanlış yarattığı şey! Sen benim piçim olacaktın ki, gösterecektim sana...”

“Pis kadın...” diye küfrediyordu Saşa ve dükkâna giderken yolda akıl veriyordu bana: “Öyle bir şey yapmalıyız ki, işten çıkarsınlar bu kadını. Çaktırmadan, yemeklere fazladan tuz koymalıyız. Yaptığı yemekler fazla tuzlu olursa, kovacaklardır onu. Ya da gazyağı dökeriz! Neden aptal aptal bakıyorsun yüzüme?”

“Ne diyorsun?”

Öfkeyle homurdanıyordu:

“Korkak!”

Aşçı kadın gözümüzün önünde öldü: Semaveri kaldırmak için eğilmişti; göğsünden biri itmiş gibi birden yere çömeldi, sonra sessizce, kollarını öne uzatarak döşemeye uzandı. Ağzından kan geliyordu...

İkimiz de onun öldüğünü hemen anlamıştık, korkudan donup kalmıştık, bir şey söyleyecek durumda değildik. Sonra Saşa koşarak çıktı mutfaktan; bense, ne yapacağımı bilemeden pencerenin yanında duvara dayanmış, duruyordum. Patron geldi, yere diz çöküp aşçı kadının yüzünü eliyle yokladı:

“Gerçekten de, ölmüş... Çok tuhaf!”

Köşeye gidip Mucizeci Aziz Nikola’nın küçük tasviri önünde haç çıkardı, bir süre dua ettikten sonra hole seslendi:

“Kaşirin, koş, polise haber ver!”

Polis geldi, olduğu yerde bedeninin ağırlığını bir bacağından ötekine vererek çay içip gitti. Sonra gene geldi. Bu kez yanında bir de yük arabası vardı. Aşçı kadını bacaklarından ve başından tutup sokağa çıkardılar. Patronun karısı holden bakıp seslendi bana:

“Yerleri yıka!”

Patron da şöyle dedi:

“İyi ki gece ölmedi...”

Bunun neden daha iyi olduğunu anlayamadım. Akşam yattığımızda Saşa olağanüstü yumuşak bir sesle seslendi:

“Lambayı söndürme!”

“Korkuyor musun?”

Yorganı başına çekti, bir şey söylemeden, öyle uzun süre kaldı. Çok sessiz bir geceydi, sanki bir şeyin sesinin duyulması, olması bekleniyordu. Bir saniye sonra kilisenin çanı çalacak, kentte herkes koşturmaya, bağrışmaya başlayacak, korku dolu büyük bir kargaşa olacak gibi geliyordu bana.

Saşa yorganın altından burnunu çıkarıp mırıldanarak bir öneride bulundu bana:

“Gel, seninle birlikte sobanın üzerinde yatalım2, olur mu?”

“Ama sıcaktır sobanın üstü...”

Bir an sustuktan sonra ekledi Saşa:

“Peki ölen kadın birden... Hı? Cadı böyle olur işte... Uyuyamıyorum...”

“Ben de.”

Saşa ölülerden, mezarlarından çıkıp gece yarısında kentte nasıl dolaştıklarından, yaşadıkları yerleri, akrabalarını aradıklarından bahsetmeye başladı.

Alçak sesle şöyle diyordu:

“Ölüler yalnızca yaşadıkları kenti bilirlermiş, ama sokağı, evi hatırlamazlarmış...”

Karanlık sanki daha koyulaşıyor, sessizlik giderek yoğunlaşıyordu. Saşa başını yastıktan kaldırıp sordu:

“İster misin, benim sandıkta neler var, bakalım?”

Sandığında neler olduğunu uzun süredir merak ediyordum. Her zaman asma kilitle kilitliyordu sandığını ve açarken son derece tedbirli oluyordu. İçine bakacak olduğumda, kabaca soruyordu:

“Neden baktın? Bir şey mi istemiştin?”

Önerisini kabul ettiğimde kalkıp yatağının içinde oturdu, ayaklarını aşağıya sarkıttı, emreder bir tavırla sandığı yatağın üzerine çıkarmamı, yanına bırakmamı söyledi. Anahtar küçük haçıyla birlikte boynunda asılıydı. Saşa mutfağın karanlık köşelerine şöyle bir baktıktan sonra pek kibirli, yüzünü buruşturdu, asma kilidi açtı, sandığın kapağını, sanki sıcakmış gibi üfledikten sonra nihayet kaldırdı, içinden birkaç parça iç çamaşırı çıkardı.

Sandık yarısına kadar ilaç kutularıyla, değişik renkte çay paketleriyle, boya ve sardalye kavanozlarıyla doluydu.

“Bu ne böyle?”

“Şimdi görürsün...”

Sandığı bacaklarının arasına aldı, üzerine eğildi, alçak sesle, şarkı söyledi:

“Gökyüzünün Çarı’na...”

Sandıkta oyuncaklar görmeyi bekliyordum. Hiç oyuncaklarım olmamıştı ve onları her zaman küçümsüyormuşum gibi yapardım, ama bir yandan da sahiplerini kıskanırdım. Bu kadar ciddi biri olan Saşa’nın böyle şeyleri olması çok hoşuma gitmişti. Oysa göstermekten utanıyordu onları, ama anlıyordum onun bu utangaçlığını.

İlk kutuyu açıp içinden bir gözlük çerçevesi çıkardı, burnunun üzerine taktı, yüzüme sert sert bakarak şöyle dedi:

“Camlarının olmaması hiç önemli değil, bu da bir çeşit gözlük işte!”

“Ver de bir bakayım!”

Açıkladı bana:

“Sana olmaz. Koyu renk gözler içindir bu, oysa senin gözlerin sanki açık renk.”

Patron gibi gırtlağını temizledi. Ama o anda korkuyla bakındı mutfağın her yanına.

Ayakkabı boyası kutusunda çeşit çeşit düğmeler vardı. Ciddi, mağrur bir tavırla açıklama yapmaya başladı:

“Bütün bunları sokaktan topladım! Kendim topladım. Toplam otuz yedi düğme var burada...”

Üçüncü kutuda gene sokaklardan toplanmış bakır, büyük çengelliiğneler, kırık veya aşınmış çizme kabaraları, tek ayakkabı veya terlikler, bakır kapı kolları, kırılmış, kemikten baston topuzları, genç kız tarakları, bir “Rüya Tabirleri ve Kehanet” kitabı, ayrıca böyle değerli daha birçok şey vardı.

Atılmış bez parçaları, kemikler toplarken böyle ufak tefek şeylerden bir ayda kolaylıkla, belki on kat fazlasını toplayabilirdim. Saşa’nın sandığındakiler umutsuzluğa düşürmüştü beni, utanmıştım, onun adına üzülmüştüm. Oysa o her birini dikkatle inceliyor, parmaklarıyla okşuyordu. İri dudakları gururla öne çıkıyor, fırlak gözleri sevecen, kaygılı bakıyor, ama gözündeki gözlük çocuk yüzünü komik yapıyordu.

“Ne yapacaksın bunları?”

Gözündeki camsız gözlüğün çerçevesinin içinden şöyle bir baktı bana, çocuksu gevrek sesiyle sordu:

“Bunlardan birkaçını sana hediye etmemi ister misin?”

“Hayır, istemem...”

Besbelli, olumsuz cevabımdan, hazinesine yeterince ilgi göstermediğimden incinmiş olacak, sesini alçalttı.

“Havluyu getir, hepsinin tozunu alalım, çok tozlanmışlar...”

Her şeyin tozunu aldıktan, hepsini yerli yerine yerleştirdikten sonra yatağa uzanıp yüzünü duvara döndü. Yağmur yağıyor, çatıdan sular akıyor, rüzgâr pencereleri dövüyordu.

Saşa bana dönmeden, “Acele etme,” dedi, “hava düzeldiğinde sana öyle bir şey göstereceğim ki, inanamayacaksın!..”

Yatmaya hazırlanıyordum, bir şey söylemedim.

Aradan daha birkaç saniye geçmişti ki, birden fırladı yattığı yerden, duvarı tırmalayarak inanılmaz bir kararlılıkla, “Korkuyorum ben...” dedi. “Tanrım, korkuyorum! Yardım et bana, Tanrım! Nasıl bir şeydir bu?”

Ben de çok korkmuş, donup kalmıştım: Aşçı kadın, avluya bakan pencerenin önünde, sırtı bana dönük, başını eğmiş, alnını cama dayamış bir halde, hayattayken, horozların dövüşünü seyrettiği gibi duruyor gibi gelmişti bana.

Saşa, duvarı tırmalayarak bacaklarını sallayarak hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Hiçbir yere bakmadan, kızgın korlar üzerinde yürüyor gibi zorlukla mutfağın karşı köşesine yürüdüm, Saşa’nın yanına girip yattım.

Bitkin düşene kadar ağladıktan sonra uyuduk.

O olaydan birkaç gün sonra bir bayramdı, gün ortasına kadar satış yaptık, evde yemeğimizi yedik, yemekten sonra patronlar yattıklarında Saşa gizlice, “Gidelim!” dedi bana.

Biraz sonra inanamayacağım şeyi göreceğimi anlamıştım.

Bahçeye çıktık. İki evin arasında dar bir toprak şeridinde yaşlı on beş ıhlamur ağacı vardı. Kalın bedenlerini yeşil likenler kaplamıştı; siyah, çıplak dalları ölü gibi yükseliyordu. Ve tek bir karga yuvası yoktu bu dallarda. Ağaçlar mezarlıklardaki heykelleri andırıyordu. Bahçede bu ıhlamurlardan başka hiçbir şey yoktu. Ne bir çalı ne bir ot... Patikadaki toprak iyice çiğnenmiş, dökme demir gibi siyahtı. Geçen yılın kurumuş yapraklarının altından görünen çıplak toprak da, beklemiş su gibi küflenmiş, siyahtı.

Saşa, çitin köşesine kadar yürüdü, bir ıhlamurun altında durdu, gözlerini iri iri açıp komşu evin loş ışıklı pencerelerine baktı. Yere çömeldi, elleriyle yaprakları eşeledi, kenara itti; kalın bir kök göründü; kökün yanında, toprağa iyice gömülmüş iki tuğla vardı. Saşa tuğlaları çıkardı. Onların altından bir parça çatı sacı çıktı, nihayet sacın altında dört köşe bir tahta ve tahtanın altından, kökün dibine doğru inen büyük bir delik göründü.

Saşa bir kibrit çaktı, bir mum parçasını yakıp deliğin içine soktu.

“Bak!” dedi. “Ama korkmayacaksın...”

Besbelli, kendisi de korkuyordu: Mum elinde titriyordu çünkü, yüzü bembeyazdı, dudaklarını tuhaf bir biçimde sarkıtmıştı, gözlerinde yaş vardı, boştaki elini usulca arkasına attı. Onun korkusu bana da geçti. Kökün altındaki boşluğa büyük bir dikkatle, çekinerek baktım. Boşluğun üzerindeki kök, bir kemer gibi duruyordu. Saşa boşluğun dibinde üç mum birden yaktı, içerisi mavi bir ışıkla aydınlandı. Orası oldukça büyük, kova gibi derin, ama daha geniş bir yerdi. Duvarları çeşitli renklerde cam parçalarıyla, porselen çay takımı kırıklarıyla kaplıydı. Ortada basma bezle örtülü yüksekçe bir yerde, kurşuni renk kâğıtla kaplı, yarısına kadar sırmalı kumaş gibi bir bezle örtülü küçük bir tabut vardı. Tabutun örtüsünün altından gri kuş ayakları ile sivri gagalı bir serçe başı görünüyordu. Tabutun yanında bir kitap rahlesi, rahlenin üzerinde küçük bir haç vardı. Rahlenin çevresinde, gümüş ve altın rengi şekerleme kâğıtlarına sarılı şamdanda üç mum yanıyordu.

Mumların alevleri oyuğun çıkışına eğilmişti. İçeride değişik renklerde ışıltılar, gölgeler vardı. Mumun, ılık toprağın kokusu yüzüme vuruyordu; gözlerimi etkiliyor, parçalanmış bir gökkuşağı gibi oynuyordu. Bütün bunlar beni can sıkıcı bir şaşkınlığa sokmuştu, korkumu ise bastırıyordu.

“Güzel mi?” diye sordu Saşa.

“Neden yaptın sen bunu?”

“Bir şapel,” diye açıkladı. “Nasıl, benzemiş mi?”

“Bilmiyorum.”

“Serçe öldü! Belki o da bir aziz olacaktır. Çünkü suçsuz yere acılara katlandı, çile çekti...”

“Sen bulduğunda ölmüş müydü?”

“Hayır, ambara girmişti, şapkamı üzerine kapadım, boğdum.”

“Neden?”

“İşte...”

Gözlerimin içine bakarak tekrar sordu:

“Güzel mi?”

“Hayır!”

O zaman oyuğa doğru eğildi; tahtayı, sac parçasını çabucak üstüne koyup kapadı, tuğlaları toprağa bastırdı, ayağa kalktı, dizlerine bulaşan çamuru temizledi, sertçe sordu:

“Neden hoşlanmadın?”

“Serçeye acıdım.”

Körmüş gibi, sabit bakışını yüzüme dikti, göğsümden iterek bağırdı:

“Aptal! Kıskandığın için, ‘Hoşlanmadım,’ diyorsun! Senin Kanatnaya Sokağı’nda bahçede yaptığın yerin daha güzel olduğunu mu sanıyorsun?”

Bahçedeki yerimi hatırladım, kararlı bir ses tonuyla karşılık verdim:

“Elbette daha güzeldi!”

Saşa redingotunu omzundan çekip yere attı, kollarını kıvırdı, avuçlarına tükürüp, “Öyleyse, gel dövüşelim!” dedi.

Onunla kavga etmek istemiyordum, içimi burkan bir can sıkıntısıyla sarsılmıştım. Büyük bir öfkeye kapılmış olan kuzenime bakamıyordum.

Üzerime saldırdı, göğsüme bir kafa attı, devirdi beni, ata biner gibi oturdu üzerime, bağırmaya başladı:

“Yaşamak mı istiyorsun yoksa ölmek mi?”

Ama ben ondan kuvvetliydim ve çok kızmıştım; bir dakika sonra yüzükoyun yerdeydi, elleri ensesinde, hırlıyordu. Birden korktum, ayağa kaldırmaya çalıştım onu ama ellerini, ayaklarını sallayarak karşı koyuyordu, bu daha da korkutuyordu beni. Ne yapacağımı bilemeden kenara çekildim. Saşa başını kaldırıp, “Yendin mi beni yani?” dedi. “Şimdi, patronlar gelip beni görene kadar burada böyle yatıp yuvarlanacağım, şikâyet edeceğim seni, işten atılacaksın!”

Küfürler savuruyor, beni tehdit ediyordu. Söyledikleri kızdırdı beni, oyuğa koşup üzerinden taşları kaldırdım, serçenin tabutunu çitin üzerinden sokağa fırlattım, oyuğun içinde her şeyi dağıttım, ayaklarımın altında çiğnedim.

“Al sana işte, gördün mü şimdi?”

Saşa, benim bu taşkınlığıma tuhaf bir tepki verdi: Yerde oturuyordu, ağzı biraz aralık, kaşları çatık, bir şey söylemeden beni izliyordu. Ben yapacağımı yapıp bitirdikten sonra hiç acele etmeden ağır ağır ayağa kalktı, üzerini silkeledi, redingotunu omuzlarına alıp gayet sakin, tehditkâr bir sesle konuştu:

“Neler olacak, şimdi göreceksin sen,” dedi. “Acele etme, biraz bekle! Bütün bunları sana mahsus yaptım... Bir çeşit büyücülüktür bu! Anladın mı?..”

Onun bu dediğiyle çarpılmış gibi yere oturdum, içim buz gibi soğumuştu. Ama Saşa dönüp arkasına bakmadan, bu sakinliğiyle beni daha da sarsarak yürüyüp gitti.

Yarından tezi yok, kentten, patrondan, Saşa’dan ve onun büyüsünden de, bütün bu sıkıntılı, aptal yaşamdan da kaçmaya karar vermiştim.

Ertesi gün yeni aşçı kadın beni uyandırınca birden bağırmaya başladı:

“Anam babam! Nedir senin suratın böyle?..”

“Büyü etkisini göstermeye başladı!” diye geçirdim içimden üzüntüyle.

Ama aşçı kadın öylesine bir kahkaha attı ki, elimde olmadan ben de gülümseyip onun aynasına baktım: Yüzüm simsiyah kurumdu.

“Saşa mı yaptı bunu?”

“Hayır, ben yaptım!” dedi aşçı neşeyle.

Kalktım, ayakkabıları temizliyordum, elimi bir potinin içine sokunca parmağıma topluiğne battı.

“İşte bu büyü!”

Bütün çizmelerin içinde topluiğneler, dikiş iğneleri vardı ve hepsi de öylesine ustalıkla yerleştirilmişlerdi ki, her seferinde avucuma batıyorlardı. O zaman bir kova soğuk su aldım, henüz uyanmamış ya da uyuyor numarası yapan büyücünün başından aşağı büyük bir zevkle boca ettim.

Ama gene de kötü hissediyordum kendimi: Serçenin tabutu, onun gri, kıvrık ayakları, içimi sızlatan bir biçimde dik duran gagası ve çevresindeki, ortaya çıkmaya çalışan, ama bir türlü görünemeyen bir gökkuşağı gibi yanıp sönen renk renk kıvılcımlar aklımdan çıkmıyordu. Tabut genişliyordu, kuşun ayakları büyüyordu, yukarıya uzanıyor, titriyor, canlanıyordu.

O gün akşam kaçacaktım. Ama yemekten önce, gazocağında lahana çorbasının olduğu tencereyi ısıtırken bir ara daldım, çorba kaynayıp taştı, gazocağını söndüreyim derken tencereyi devirdim, elim yandı ve beni hastaneye götürdüler.

Hastanedeki korkunç kâbusu hatırlıyorum: Sarı titrek bir boşlukta kül rengi, beyaz kefenli insanlar körler gibi koşuşturuyor, çevresindekilere acı çektiriyor, inliyorlardı; kalın kaşları bıyığa benzeyen, uzun boylu bir adam koltuk değnekleriyle yürüyor, siyah sakalını titreterek ıslıklar çalıyor, böğürüyordu:

“Hepinizi Tanrı’ya şikâyet edeceğim!”

Ranzalar tabut gibiydi; burunları yukarıda yatan hastalar ölü serçelere benziyorlardı. Sarı duvarlar sallanıyor, tavan yelken gibi dalgalanıyor, döşemeler ranzaları bir oraya bir buraya çekerek titriyordu. Her şey güvenilmez, korkunç, dehşet vericiydi. Pencerelerin dışındaki ağaç dalları ise kırbaçlar gibiydi, biri sallıyordu onları sanki.

Kızıl saçlı, sıska bir ölü, kapının önünde, kefeninin eteklerini kısa kollarına dolamış, dans ediyor, çığlıklar atıyordu:

“Tımarhaneye göndermeyin beni!”

Koltuk değnekli adam başının üzerinden bağırıyordu ona:

“Tanrı’ya ka-vuşa-cak-sın sen, efendi...”

Dedem, büyükannem, herkes her zaman hastanelerde insanları öldürdüklerini söylerlerdi... Kendimi öldü sayıyordum artık. Gözlüklü bir kadın geldi yanıma. Onun üzerinde de kefen vardı, başucumdaki siyah tahtaya bir şeyler yazdı. Tebeşir kırıldı, parçaları başıma düştü.

“Adın ne senin?” diye sordu kadın.

“Adım yok benim.”

“Bir soyadın var mı?”

“Yok.”

“Aptallığı bırak, yoksa kırbaçlarlar seni!”

Kırbaçlayacaklarından kuşkum yoktu zaten, işte bunun için kadına cevap vermiyordum. Kadın kedi gibi hırladı, gene kedi gibi sessizce gitti.

İki lamba yaktılar. Lambaların sarı alevleri, birilerinin kaybolmuş gözleri gibi tavanda asılı duruyor, birbirine yönelerek kasvetli bir biçimde zayıflayarak göz kırpıyorlardı.

Öte köşeden biri seslendi:

“Gel, kâğıt oynayalım, ne dersin?”

“Elim yok benim, nasıl oynayayım?”

“Ya!.. Elini mi kestiler?”

Hemen şöyle düşündüm: “Bak işte, kâğıt oynadığı için adamın elini kesmişler... Peki, öldürmeden önce bana ne yapacaklar?

Ellerim, biri içlerinden kemiklerini çekip çıkarıyor gibi çok acıyor, zonkluyordu. Korkumdan, acımdan sessiz, ağlıyordum. Gözyaşlarımı gören olmasın diye kapamıştım gözlerimi, ama yaşlar gözkapaklarımı kaldırıyor, şakaklarımdan kulaklarımın üzerine akıyordu.

Gece oldu, herkes ranzasına uzandı, gri battaniyesinin altına gizlendi, sessizlik her dakika derinleşiyordu, yalnızca biri mırıldanıyordu köşede:

“Hiçbir şey çıkmayacak bundan; adam da salak, kadın da...”

Öldürülmeden, gelip beni hastaneden kaçırması için büyükanneme mektup yazmam gerekiyordu; ama yazamıyordum: Ellerim çok kötüydü, kâğıt da yoktu. Kaçmayı deneseydim nasıl olurdu acaba?

Gece, sürekli öyle kalacakmış gibi, giderek daha yoğunlaşıyor, ölüm sessizliğine gömülüyordu. Usulca döşemeye sarkıttım ayaklarımı, kapıya yürüdüm. Bir kanadı açıktı. Koridorda, lambanın tam altında arkalıklı bir tahta iskemlede ağarmış kirpi gibi bir baş dimdik duruyor, karanlık göz çukurlarından bana bakıyordu. Saklanmaya fırsatım olmamıştı.

“Kimdir o ayakta dolaşan? Buraya gel!”

Ses o kadar korkunç değildi, sakindi. Yanına gittim, kısa bir sakalın çevrelediği yusyuvarlak yüzüne baktım. Başında gümüş rengi saçları biraz daha uzundu, her yana dimdik uzanıyordu. Adamın kuşağında bir deste anahtar asılıydı. Sakalı ve saçları daha uzun olsaydı Aziz Petrus’a benzeyecekti.

“Elleri haşlanan çocukmuş! Gece vakti ne sürtüyorsun ortalarda? İzin veren oldu mu sana?”

Derin bir nefes çekti içine ve yüzüme bol duman üfledi, sıcak kolunu boynuma doladı, kendine çekti.

“Korkuyor musun?”

“Evet!”

“Burada başlangıçta herkes korkar. Oysa korkacak bir şey yoktur. Özellikle de benden korkmana gerek yok, kimsenin kötülüğünü istemem ben... Sigara ister misin? Ama içme. Daha küçüksün, iki yıl daha bekle...

Peki, annen baban neredeler senin? Annen baban yok demek! Tamam, gerekmez zaten... Onlar olmadan da yaşayabiliyoruz, yeter ki korkma! Anladın mı beni?”

Uzun süredir sade, dostça, anlaşılabilir sözcüklerle konuşan bir insanla karşılaşmamıştım. Onu dinlemek çok hoşuma gitmişti.

Beni yatağıma götürdüğünde rica ettim ona:

“Yanımda otur!”

“Olur,” dedi.

“Kimsin sen?”

“Ben mi? Bir askerim, Kafkasyalı gerçek bir er. Savaşa da katıldım. Başka nasıl olur zaten? Asker dediğin, savaşır. Macarlarla, Çerkezlerle, Lehlerle, daha birçok milletle savaştım! Savaş çok berbat bir şeydir, dostum!”

Bir dakika için kapadım gözlerimi, açtığımda erin yerinde büyükannem, üzerinde siyah bir entariyle oturuyordu, er onun yanında ayakta duruyor, şöyle diyordu:

“Kimsesi yok, hepsi öldü demek, öyle mi?”

Güneş vuruyordu koğuşun içine, her şeyi altın rengine boyuyordu, kayboluyor, sonra, yaramaz bir çocuk gibi, tekrar her şeyi parlatıyordu.

Büyükannem üzerime eğilip sordu:

“Nasılsın, güvercinim benim? Yaraladılar mı seni? Aptal çocuk, söylemiştim sana...”

Er, giderken, “Şimdi her şeyi yasa nasıl diyorsa öyle yapacağım,” dedi; büyükannem ise gözyaşlarını silerken şöyle diyordu:

“Yabancımız değildir bu er, bizim oralı, Balahnalıdır...”

Hâlâ rüya görüyorum sanıyordum, susuyordum... Doktor geldi, ellerimin sargılarını değiştirdi ve işte, şimdi büyükannemle arabadaydık, kentin sokaklarında, eve gidiyorduk. Anlatıyordu büyükannem:

“Deden iyice yitirdi aklını. Öyle cimri oldu ki, insanın midesi bulanıyor! Yeni arkadaş olduğu kürkçü bir Hlıst tarikatından bir kürkçü de geçenlerde Zeburu’nun içinden yüz rublesini çaldı. Nasıl oldu, bilemezsin!..”

Güneş çok parlaktı, gökyüzünde bulutlar beyaz kuşlar gibi dolaşıyorlardı, Volga üzerindeki köprülerden geçiyoruz, buz parçaları uğulduyor, kabarıyor, sular köprünün ayaklarına çarpıyor, panayırın et kırmızısı kilisesinin altın haçları parlıyordu. Kucağında bir tutam taze söğüt dalı taşıyan geniş omuzlu bir kadınla karşılaşıyoruz... İlkbahar geliyor, Paskalya yakındır!

Bir ara yüreğim kıpır kıpır oldu.

“Seni çok seviyorum, büyükanneciğim!” dedim.

Bu hiç şaşırtmadı büyükannemi, pek sakin, şöyle dedi:

“Öz torunumsun çünkü, övünmeden şunu söyleyebilirim sana, Meryem Anamız’a şükürler olsun, beni herkes sever!”

Gülümseyerek ekledi büyükannem:

“Yakında o da sevinecektir, oğlu dirilecek çünkü! Ama benim kızım, Varvaracığım...”

Ve sustu büyükannem...

1. Vasilisa Prekrasna, kahramanının adıyla anılan, ünlü bir Rus halk masalıdır. (Y.N.)

2. Evlerde kullanılan bazı Rus sobaları, üzerinde yatılabilecek şekilde, sedir gibi yapılmıştır. (Y.N.)

*****

II

Dedem avludaydı, yere diz çökmüş, baltayla ağaçtan bir kamanın ucunu sivriltiyordu. Bana fırlatmaya hazırlanıyormuş gibi havaya kaldırdı baltayı, şapkasını çıkardı, alaylı bir tavırla şöyle dedi:

“Hoş geldiniz, beyefendi hazretleri! İyi çalıştınız mı? Evet, şimdi nasıl istiyorsanız öyle yaşayın bakalım! Ah, sizi...”

Büyükannem onun yanından geçerken aceleyle, “Biliyoruz, biliyoruz,” diyerek doğruca odaya yürüdü. Semaveri koyarken anlatıyordu:

“Dedenin artık hiçbir şeyi kalmadı. Bütün parasını vaftiz oğlu Nikolay’a verdi, anlaşılan bir belge falan da almadan... Aralarında neler geçti, bilmiyorum, ama bildiğim bir şey varsa, o da, artık hiçbir şeyinin kalmadığı, paraların yok olduğu... Bunun tek nedeni var, yoksullara hiç yardım etmemiş olmamız, kötü durumda olan insanlara acımamamızdır. Tanrı şöyle düşünmüştür: ‘Kaşirinleri neden zengin etmiştim ben?’ Ve her şeyimizi almıştır elimizden...”

Çevresine bakınıp devam etti:

“Ben de, ihtiyarı fazla ezmesin diye Tanrı’nın hoşlanacağı bir şeyler yapmaya çalışıyorum; yaptığım işlerden kazandığımın azını da olsa, geceleri sadaka vermeye başladım. İstersen, bugün birlikte gidelim, dağıtacağım para var...”

Dedem geldi, gözlerini kısıp sordu:

“Bir şeyler tıkıştırmaya mı hazırlanıyorsunuz?”

“Senin bir şeyini yemeyeceğiz,” dedi büyükannem. “İstiyorsan sen de otur bizimle, sana da yeter...”

Dedem masaya oturdu, alçak sesle mırıldandı:

“Çay koy...”

Odada her şey yerli yerindeydi. Yalnızca annemin köşesi hüzünlü, boştu; dedemin yatağının üstünde duvarda ise iri matbaa harfleriyle yazılı bir kâğıt asılıydı:

“İsa, kurtar bizi! Her saat, her gün senin kutsal adını anıyoruz!”

“Kim yazdı bunu?”

Dedem cevap vermedi, büyükannem bir süre bekledikten sonra gülümseyerek şöyle dedi:

“O kâğıt yüz ruble eder!”

“Seni ilgilendirmez bu!” diye bağırdı dedem. “Her şeyimi yabancılara dağıtacağım!”

“Şimdi, dağıtacağın bir şeyin yokken mi geldi aklına...” dedi sakin sakin büyükannem. “Varken hepsini dağıtmıştın zaten.”

“Kes sesini!” diye haykırdı dedem.

Burada her şey aynıydı, her şey eskisi gibiydi.

Köşedeki sandığın üzerinde çamaşır sepetinde uyuyan Kolya uyanmış, oradan bize bakıyordu. Gözkapaklarının altından mavi gözleri zor görünüyordu. Rengi daha da grileşmişti. Şimdi daha da uyuşuk, bezgindi. Beni tanımadı, sessizce öte yana çevirdi başını, gözlerini kapadı.

Dışarıda üzücü haberler bekliyordu beni: Vyahir ölmüştü. Paskalya’dan önceki hafta “yel değirmeni” çarpmıştı ona. Habi kente gitmişti, orada kalıyordu, Yazi’nin bacakları tutmuyordu, yürüyemiyordu. Siyah gözlü Kostroma bütün bunları anlattıktan sonra üzgün ciddi bir tavırla şöyle dedi:

“Çok yakında bütün çocuklar ölecek!”

“Ama yalnız Vyahir ölmedi mi?”

“Fark etmez: Sokaktan ayrılan herkes de ölmüş gibidir. Biriyle arkadaş, dost oluyorsun, alışıyorsun ona, arkadaşını ya alıp bir işe yerleştiriyorlar ya da ölüyor... Sizin avluda Çesnakov’un evine yeni birileri geldi. Yevseyenler... Nyuşka adında bir çocukları var, fena biri değil, kafası çalışıyor. İki kız kardeşi var; biri daha çok küçük, büyüğü ise topal, koltuk değnekleriyle yürüyor, güzel bir kız.”

Bir an düşündükten sonra ekledi:

“Sana bir şey söyleyeyim mi, kardeşim, Çurka ile ben âşık olduk ona. Hep tartışıyoruz!”

“Kızla mı?”

“Neden kızla tartışalım? Kendi aramızda. Kızla ise çok seyrek!”

Büyük çocukların, hatta köylülerin âşık olduklarını elbette biliyordum; bunun çirkin anlamından da haberim vardı. Kostroma için kötü düşünüyor, ona acıyor, kemikli bedenine, siyah gözlerine bakmak istemiyordum.

Topal kızı aynı günün akşamı gördüm. Taşlıktan avluya inerken koltuk değneğini düşürmüş, bembeyaz elleriyle parmaklığa tutunmuş, basamaklarda zayıf, güçsüz, çaresiz duruyordu. Koltuk değneğini yerden almak istedim, ama sargılı ellerimle bir türlü yakalayamıyordum onu, canım sıkılıyordu; kız ise tepemde ayakta duruyor, sakin sakin gülümsüyordu.

“Ellerine ne oldu senin?”

“Haşlandı.”

“Bak işte, ben de topalım. Bu avluda mı oturuyorsunuz? Hastanede çok kaldın mı? Ben çok kaldım hastanede!”

İç geçirdikten sonra ekledi:

“Çok fazla!”

Mavi şeritli, eski ama tertemiz, beyaz bir entari vardı üzerinde; dümdüz taralı saçlarının kısa, kalın örgüsü göğsünün üzerine düşmüştü. Gözleri iri, ciddiydi; sakin derinlerinde yanan mavi bir ışık kalkık burunlu yüzünü hafiften aydınlatıyordu. Gülümsemesi pek hoştu ama hoşuma gitmemişti. Hastalıklı haliyle sanki şöyle diyordu:

“Lütfen, dokunmayın bana!”

Arkadaşlarım nasıl âşık olmuşlardı ona?

İsteyerek, sanki övünüyormuş gibi, “Çok uzun zamandır böyleyim ben,” diye anlatıyordu, “komşumuz bir kadın büyü yaptı bana. Annemle kavga etti, anneme öfkesinden, bana büyü yaptı... Hastane çok kötüydü, değil mi?”

“Evet...”

Onun yanında rahat hissetmemiştim kendimi, odaya gittim.

Gece yarısına doğru okşayarak uyandırdı beni büyükannem.

“Ne dersin, gidelim mi? İnsanlar için bir şeyler yaparsan ellerin daha çabuk iyileşir...”

Elimden tutmuş, gözlerim görmüyormuş gibi götürüyordu beni. Zifiri karanlık, rutubetli bir geceydi, rüzgâr hızlı akan bir nehir gibi aralıksız esiyordu; soğuk kumlar ayaklarımıza yapışıyordu. Büyükannem yoksulların evlerinin karanlık pencerelerine sessizce yaklaşıyor, üç kez haç çıkardıktan sonra pervazın kenarına bir beş kapiklik, üç kurabiye bırakıyor, tekrar haç çıkarıp yıldızsız gökyüzüne bakıyor, fısıldıyordu:

“Göklerin Kutsal Çariçesi, yardım et insanlara! Hepsi günahkârdır sana karşı, anacığım!”

Evden ne kadar uzaklaşırsak ortalık o kadar ıssız, ölü oluyordu. Gecenin karanlığında daha da derinleşmiş gökyüzü, ayı da yıldızları da sanki bir daha görünmeyeceklermiş gibi saklamıştı. Bir yerlerden bir köpek çıktı ortaya, önümüzde durdu, canhıraş havlamaya başladı. Karanlıkta gözleri parlıyordu. Korkup büyükanneme sokuldum.

“Korkmana gerek yok,” dedi büyükannem, “sadece bir köpek bu, cinin zamanı değil, onlar için vakit geç, öyle ya, horozlar çoktan öttü!”

Köpeği yanına çağırdı, okşadı onu, bana döndü:

“Dikkat et, sevgili torunum, ürkütme hayvanı!”

Köpek gelip ayaklarıma sürtündü, üçümüz birlikte yürüdük.

Büyükannem on iki pencereye uğradı, her birinin pervazına “küçük sadakasını” bıraktı. Ortalık aydınlanmaya başlamıştı; karanlığın içinden kül rengi evler ortaya çıkıyor, Napolnaya Kilisesi’nin şeker gibi bembeyaz çan kulesi yükseliyor, mezarlığın çiti ince bir hasır gibi beliriyordu.

Büyükannem, “Bu kocakarı yoruldu,” dedi. “Eve dönelim artık! Kadınlar yarın sabah uyanınca bakacaklar, Meryem Ana çocuklarına bir şeyler bırakmış... Herkese yetişemiyor olsan da, azı bile iyidir! Ah, Alekseyciğim, halk çok yoksul, düşünen yok zavallıları!

Zengin, Tanrı’yı getirmez aklına,

Korkunç mahkeme gününü düşünmez,

Yoksullar onun dostu da, kardeşi de değildir,

İstediği, yalnızca altın biriktirmektir,

Oysa o altınlar Cehennem’de kömür olacak ona!

İşte öyle! İnsanlar birbirleri için yaşamalıdırlar. Tanrı da hepsi için vardır! Tekrar benim yanımda olduğun için çok mutluyum...”

Hiç unutamayacağım bir şeyin parçası olduğumu hissettiğim için ben de çok sakin, mutluydum. Tilki suratlı, gözleri içten, suçlu bakan boz renk köpek çevremde dolanıp duruyordu.

“Bu köpek artık hep bizimle mi kalacak?”

“Ne olmuş? Öyle istiyorsa, kalsın varsın. Şimdi bir kurabiye vereceğim ona. İki tane kalmıştı. Gel, şu sıraya oturalım biraz, yoruldum...”

Bir avlu kapısının önünde tahta sıraya oturduk, köpek kuru kurabiyeyi kemirirken ayaklarımızın dibine uzandı. Büyükannem anlatıyordu:

“Bu evde Yahudi bir kadın oturuyor. Küçücük evde dokuz kişi yaşıyor.”

Soruyorum büyükanneme: “Senin kaldığın yer nasıl?”

“Kendi Tanrım’la yaşayıp gidiyorum, başka kimse lâzım değil bana...” diyor büyükannem.

Başımı büyükannemin sıcacık omzuna dayayıp uyudum.

Yaşam tekrar hızlı, yoğun akmaya başlamıştı. Taşkın seller gibi akıp gelen izlenimler ruhumu her gün yeni yeni şeylerle dolduruyor, beni heyecanlandırıyor, endişelendiriyor, gururumu incitiyor, beni düşünmeye zorluyordu.

Çok geçmeden ben de, topal kızı elimden geldiğince daha sık görmeyi, onunla konuşmayı ya da avlu kapısının önündeki tahta sırada onun yanında hiç konuşmadan oturmayı çok istemeye başlamıştım... Onunla hiç konuşmadan yan yana oturmak çok güzeldi... Küçücük bir çalı bülbülü kadar tertemiz bir kızdı ve Don Nehri boylarında Kazakların nasıl yaşadıklarını çok hoş anlatıyordu. Orada, yağhanede makinist amcasının yanında uzun süre kalmıştı; sonra tesviyeci babası Nijni’ye taşınmıştı.

“İkinci bir amcam daha var, Çar’ın hizmetinde çalışıyor.”

Cumartesi, pazar günleri sokağın bütün halkı “avlu kapısının dışına” çıkıyordu; kızlı erkekli gençler mezarlığa gidiyor, halka olup şarkılar söylüyorlar; köylüler meyhanelere dağılıyor, sokakta yalnızca kadınlarla çocuklar kalıyordu. Kadınlar kapı önlerinde dağılıp doğrudan kuma veya tahta sıralara oturuyor, bağıra çağıra konuşuyor veya birbirleriyle tartışıyor, didişiyorlardı; çocuklar yakan top, çelik çomak veya “taş vurma” oynuyorlardı. Anneleri çocukları izliyor, başarılı olanları teşvik ediyor, kötü oynayanlara şaka yollu takılıyorlardı. Kulakları sağır eden bir gürültü, unutulmaz bir neşe oluyordu sokakta. “Büyüklerin” orada olup ilgi göstermesi coşturuyordu bizi, en küçük bir şeyden heyecana kapılıyorduk, birbirimizle kıyasıya mücadele ediyorduk. Ne var ki, üçümüz –Kostroma, Çurka ve ben– kendimizi topal kıza göstermek için çok daha arzulu katılıyorduk oyuna.

“Gördün mü, Lyudmila, beş taşın hepsini nasıl çıkardım çizginin dışına?”

Lyudmila başını birkaç kez eğerek pek sevimli, gülümsüyordu.

Önceleri bizler her oyunda aynı takımda olmaya çalışıyorduk ama şimdi görüyordum ki, Çurka ile Kostroma hep ayrı takımda oluyordu; kimi zaman gözyaşı dökerek kavga ederek ustalıklarını, güçlerini göstermek için birbirleriyle karşılaşıyorlardı. Bir gün öylesine bir kavgaya tutuşmuşlardı ki, büyükler araya girmek zorunda kalmış, iki düşmanı birbirinden, kavga eden köpekleri ayırdıkları gibi, su dökerek ayırmak zorunda kalmışlardı.

Tahta sıraya oturan Lyudmila, sağlam ayağını yere vuruyor, kavga edenler ona yaklaştıklarında koltuk değneğiyle itiyordu onları, korkarak bağırıyordu:

“Kesin artık!”

O anda yüzü mavi denecek kadar soluk oluyordu, bakışında ışık olmuyordu, sinir hastası kadınlarda olduğu gibi, gözleri kayıyordu.

Başka bir gün Kostroma taş vurma oyununda Çurka’ya çok kötü yenildikten sonra bakkalın yulaf ambarının arkasına gitmiş, orada çömelip ağlamaya başlamıştı. Korkunç bir şeydi bu: Dişlerini sımsıkı sıkmıştı, elmacıkkemikleri fırlamıştı, kemikli yüzü sanki taş kesilmişti. Siyah, kasvetli gözlerinden iri gözyaşı damlaları dökülüyordu. Onu sakinleştirmeye çalıştığım zaman, gözyaşları içinde fısıldadı:

“Dur hele... Tuğlayı kafasına indirdiğimde görecek!..”

Çurka pek çalımlı, yeni nişanlı delikanlılar gibi sokağın orta yerinde elleri cebinde dolaşıyordu. Yaman delikanlılar gibi dişlerinin arasından fışkırtarak tükürmeyi öğrenmişti, şöyle diyordu:

“Yakında sigara içmeyi de öğreneceğim. İki kez denedim, öksürttü beni.”

Bütün bunlar hiç hoşuma gitmiyordu. Arkadaşlarımı kaybetmekte olduğumu hissediyordum ve bu Lyudmila’nın yüzündendi.

Bir akşam, o gün topladığım kemikleri, pılı pırtıyı, eski püskü şeyleri avluda ayırıyordum. Lyudmila topallayarak sağ kolunu sallayarak geldi yanıma.

Başını üç kez öne eğdikten sonra, “Merhaba,” dedi. “Kostroma seninle birlikte miydi?”

“Evet.”

“Ya Çurka?”

“Çurka bizimle arkadaşlık etmiyor artık. Bunun suçlusu da sensin. İkisi de âşık sana, bu yüzden hep kavga ediyorlar...”

Yüzü kıpkırmızı oldu Lyudmila’nın ama alaylı cevap verdi:

“Vay canına! Benim suçum neymiş bunda?”

“Neden âşık ediyorsun çocukları kendine?”

“Bana âşık olmalarını istemedim ben onlardan!” dedi Lyudmila öfkeyle. Uzaklaşırken söyleniyordu: “Ne saçma! Bir kere, onlardan büyüğüm ben, on dört yaşındayım. Erkekler kendilerinden büyük kızlara âşık olmazlar...”

Onu utandırmak için seslendim arkasından:

“Çok biliyorsun sen! Görüyorsun, tarikatçının bakkal kızkardeşi delikanlılarla nasıl oynaşıyor!..”

Lyudmila bana döndü, koltuk değneğini avlunun kumuna derince sokarak, ağlamaklı bir sesle –şirin gözleri pek güzel parlıyordu– şöyle dedi:

“Senin bir şey bildiğin yok! Bakkal kadın bir sokak kadını... Peki ben de öyle miyim yani? Henüz çok küçüğüm ben, kimse elleyemez, çimdikleyemez beni. Kalaşnikov’un3 Kamçatkalı Kadın romanının ikinci bölümünü okumuş olsaydın sen de aynı şeyi söylerdin!”

Hıçkırarak gitti. Acıdım ona, sözcüklerinde benim için bilinmedik bir gerçek vardı. Arkadaşlarım neden çimdikliyorlardı onu? Bir de, ona âşık olduklarını söylüyorlardı...

Ertesi gün, Lyudmila’ya kendimi bağışlatmak için, onun sevdiğini bildiğim yedi kapiklik “arpa özlü” akideşekeri aldım.

“İstiyor musun?”

Öfkesini dizginleyemedi:

“Çekil başımdan, seninle arkadaşlık etmeyeceğim!”

Ama şekerleri hemen alıp şöyle dedi:

“Bir kâğıda sarsaydın onları bari, ellerin çok kirli.”

“Yıkadım ama kirleri çıkmadı.”

Elimi kupkuru, sıcacık eline aldı, baktı.

“Ne kötü yapmışsın ellerini...”

“Senin ellerin de delik deşik...”

“Dikiş dikerken oluyor, çok dikiş dikiyorum...”

Birkaç dakika sonra, gelen giden var mı, diye bakınıp bana bir teklifte bulundu:

“Bak ne diyeceğim sana, gel, bir yere saklanıp, Kamçatkalı Kadın’ı okuyalım, ister misin?”

Uzun süre saklanacak bir yer aradık. Uygun bir yer bulamıyorduk. Sonunda banyonun soyunma odasına çıkmaya karar verdik: Karanlıktı oda, ama pencerenin önünde oturabilirdik. Pencere, ambarla komşu olan hayvan kesim yerinin arasındaki pis yere bakıyordu, gelip giden çok olmazdı oraya.

Lyudmila sakat bacağını sıranın üzerine uzatıp sağlam olanı yere sarkıttı, pencereye yan oturdu; eski püskü kitabı yüzüne kapadı; heyecanla, hiç anlayamadığım, can sıkıcı birtakım sözcükler söylemeye başladı. Ama ben de heyecanlıydım. Döşemeye oturmuştum, Lyudmila’nın pek ciddi gözlerinin kitabın sayfalarında mavi iki ateş gibi dolaşmasını izliyordum. Bilmediğim sözcükleri anlayamadığım bağlantılarla çabuk çabuk okurken kimi zaman gözleri dolu dolu oluyordu, sesi titriyordu. Ama bu sözcükleri, onlara bir şiirde yer vermeye çalışarak yakalıyor, değiştiriyordum. Bu çabam kitabın anlatmak istediğini anlamamı büsbütün güçleştiriyordu.

Köpek kucağımda uyuyordu, “Rüzgâr” adını vermiştim ona. Çünkü çok tüylü, uzundu, hızlı koşuyordu, ilkbahar rüzgârlarının borularda uğuldadığı gibi homurdanıyordu.

“Dinliyor musun?” diye soruyordu Lyudmila.

Sessizce eğiyordum başımı. Karmakarışık sözcükler giderek daha çok heyecanlandırıyordu beni. Endişeyle tek isteğim bu sözcüklerin her birini, gökyüzünde yıldızların parladığı gibi, bir şarkıda değişik bir biçimde bir araya getirebilmekti.

Ortalık kararınca Lyudmila beyazlaşmış elini kitapla birlikte indirip sordu:

“Güzel, değil mi? Gördün işte...”

O akşamdan sonra sık sık gitmeye başladık banyonun soyunma odasına. Lyudmila, beni mutlu eden bir şey yapıp Kamçatkalı Kadın’ı okumayı bıraktı. Bu bitmek bilmeyen kitapta ne anlatıldığını sorduğunda bir cevap veremedim ona. Bitmek bilmeyen bir kitaptı bu, çünkü, okumaya başladığımız ikinci ciltten sonra bir üçüncüsü vardı. Lyudmila dördüncüsünün de olduğunu söylüyordu.

Özellikle kötü havalarda, kötü hava banyonun yakıldığı cumartesiye rastlamıyorsa, orada güzel vakit geçiriyorduk.

Dışarıda yağmur yağıyordu, kimse avluya çıkmıyordu; bize, karanlık odamıza kimse bakmıyordu. Bizi “yakalamalarından” çok korkuyordu Lyudmila.

Alçak sesle soruyordu bana:

“O zaman bizim için ne düşüneceklerini biliyor musun?”

Biliyordum, “yakalanmaktan” ben de çok korkuyordum. Saatlerce oturuyorduk orada, sohbet ediyorduk, bazen büyükannemin masallarından anlatıyordum Lyudmila’ya, o da bana Medveditsa Nehri boylarında Kazakların nasıl yaşadığını.

“Ah, ne güzeldir oralar!” diyordu iç çekerek. Burada ne var ki? Yoksulluktan başka hiçbir şey...”

Kararımı vermiştim: Büyüyünce kesinlikle gidip görecektim Medveditsa Nehri boylarını.

Bir süre sonra banyonun soyunma odasına ihtiyacımız kalmadı: Lyudmila’nın annesi bir kürkçünün yanında iş buldu, sabah çıkıyordu evden, küçük kız kardeşi okula gidiyordu, erkek kardeşi çini fabrikasında çalışıyordu. Yağmurlu havalarda Lyudmila’nın yanına gidiyor, yemek yapmasına, odayı ve mutfağı toplamasına yardım ediyordum. Gülerek şöyle diyordu bana:

“Seninle karıkoca gibi yaşıyoruz, yalnızca ayrı yatıyoruz. Ama daha güzel bile yaşıyoruz; kocalar karılarını dövüyorlar çünkü...”

Param olduğunda tatlı bir şeyler alıyordum, çay içiyorduk; sonra, Lyudmila’nın yaygaracı annesi çay içtiğimizi anlamasın diye semaveri soğuk suyla yıkıyorduk. Bazen yanımıza büyükannem gelip oturuyor, dantel örerken veya dikiş dikerken bize çok güzel masallar anlatıyordu; dedem kente gittiğinde bu kez Lyudmila geliyordu bize, rahat rahat eğleniyorduk.

“Aman, ne güzel bir hayatımız var!” diyordu büyükannem. “Ne istersek yapabiliyoruz!”

Lyudmila ile arkadaşlığımızdan hoşnuttu.

“Kız çocuklarının erkek çocuklarla arkadaş olması çok güzeldir! Yeter ki, yaramazlık yapmasınlar...”

Ve son derece sade sözcüklerle “yaramazlık yapmanın” ne demek olduğunu anlatıyordu bize. Çok güzel, anlaşılır konuşuyordu ve ben çok iyi anlıyordum ki çiçekler tam açmamışlarken onlara dokunulmamalı, yoksa kokuları da olmaz, meyve de vermezler.

“Yaramazlık yapmak” istediğimiz yoktu, ama bu benim de, Lyudmila’nın da, susulması gereken şeylerden söz etmemize engel değildi. Zorunlu olarak elbette konuşuyorduk, çünkü karşı cinsler arasında kaba ilişkilere çok sık tanık oluyorduk ve bu incitiyordu bizi.

Lyudmila’nın babası kırk yaşlarında, kıvırcık saçlı, bıyıklı, yakışıklı bir erkekti; gür kaşlarını tuhaf, mağrur bir biçimde oynatırdı. İnanılmaz derecede sessizdi, ağzından çıkmış tek sözcük hatırlamıyorum. Çocukları severken dilsizmiş gibi tuhaf sesler çıkarırdı, karısını bile bir şey söylemeyerek sessiz döverdi.

Akşamları ve tatillerde mavi bir gömlek, pilili bir pantolon giyiyor, ayağına gıcır gıcır çizmelerini geçiriyor, sırtına kemerle bağlı büyük armonikasıyla avlu kapısının önüne çıkıyor, “nöbette” bir er gibi dikiliyordu. Avlu kapımızın önünde hemen bir “şenlik” başlıyordu: Omuzlarında atkılarıyla genç kızlar, kadınlar Yevseyenko’ya bazıları kirpiklerinin altından belli etmeden, bazıları tutkuyla açıktan açığa bakarak peş peşe geçmeye başlıyorlardı. Yevseyenko ise altdudağını sarkıtıp öylece dikiliyor, o da siyah gözlerinin canlı bakışıyla onlara bakıyordu. Gözlerin bu sessiz sohbetinde, kadınların bir erkeğin önünden geçerken yavaş, kendini bırakmış hareketlerinde köpeksi çirkin bir şey vardı. Görünüşte, erkek onların herhangi birine emredercesine göz kırparsa, sokağın çöplükten farksız toprağının üzerine seve seve, ölmüş gibi bırakacak gibiydi kendini.

Lyudmila’nın annesi, “Gene sokağa attı kendini keçi herif!” diye homurdanıyordu. “Utanmaz, domuz suratlı!” Sıska, uzun boylu, uzun yüzü kirli bir kadındı. Tifodan sonra saçları kısa kesikti, eski bir süpürgeye benziyordu.

Lyudmila, annesinin yanında oturuyor, onun dikkatini sokaktan çekmeye boşuna çalışırken inatla ona bir şeyler sormaya çalışıyordu.

Annesi gözlerini telaşla kırpıştırarak, “Kes artık, huysuz kız, topal şey!” diye söyleniyordu. Moğollarınkine benzeyen ufak gözlerinde tuhaf bir parlaklık vardı, sabit bakıyorlardı. Baktıkları bir şeyin üzerinde uzun süre öylece kalıyorlardı.

Lyudmila, “Kızma, anacığım,” diyordu, “fark etmez. Şu kadına baksana, nasıl süslenip püslenmiş!”

Annesi şişman, süslü dul kadından gözlerini ayırmadan, acımasız bir tavırla, uyku arasında konuşuyormuş gibi karşılık veriyordu:

“Sizler, üçünüz olmasaydınız ben ondan daha iyi giyinirdim. Yediniz bitirdiniz beni, öldürdünüz.”

Süslü kadın küçük bir evden farksızdı; göğüsleri kapı önündeki taşlık gibi öne çıkıktı; yeşil bir atkıyla çevrili kırmızı yüzü güneş vurduğunda parlayan çatı katı penceresini andırıyordu.

Yevseyenko armonikasını göğsüne alıp çalmaya başlıyordu. Çok tuş vardı armonikada, sesleri alıp bir yerlere götürüyordu dinleyenleri, sokakta çocuklar oynuyor, Yevseyenko’nun ayaklarının dibinde yere yuvarlanıyor, yerde kıpırdamadan, kendilerinden geçmiş gibi öylece yatıyorlardı.

Karısı Yevseyonko’ya, “Dikkat et, yoldan çıkaracaklar seni bunlar,” diyordu.

Adam sessizce yan yan bakıyordu karısına.

Süslü kadın biraz ötede, bakkalın önündeki sırada kıpırdamadan oturuyordu. Başını omzunun üzerine eğmiş, kendini müziğin nağmelerine bırakmıştı.

Mezarlığın ötesinde tarlalarda günbatımının kızıllığı vardı; sokakta, nehir gibi, güzel giyimli insanlar akarak geçiyor, çocuklar rüzgâr gibi koşturuyordu. Sıcak hava yumuşak, sarhoştu. Güneşin bütün gün ısıttığı kum soluyordu sanki. Kesimhaneden yoğun, tatlı bir kan kokusu geliyordu; kürkçülerin olduğu avludan ise tabakalamanın keskin ve tuzlu kokusu. Kadınların gevezeliği, sarhoş köylülerin naraları, çocukların çığlıkları, armonikanın bas sesi... Hepsi birbirine karışıyor, büyük bir gürültü oluşturuyordu; verimli toprak yorulmadan hepsini içine çekiyordu. Her şey kaba, apaçıktı ve bu kara, utanmaz, hayvansal yaşama büyük, sağlam bir güven duygusu taşıyordu. Güçleriyle övünerek kasvetli, gergin bir havada, bu güçlerini taşıyabileceği yerler arıyordu.

Ve gürültünün arasından arada bir, insanın belleğinde yer eden, yüreğine işleyen birtakım dehşetli sözler duyuluyordu:

“Bir seferde hepsini öldüremezsin, sırayla yapacaksın bunu...”

“Biz kendimize acımıyorsak, kim acır bize...”

“Tanrı, kadın kısmını alay olsun diye yaratmışsa?..”

Gece yakındı, hava şimdi daha serindi, gürültü azalmıştı. Ahşap evler karanlığa bürünürken şişiyor, büyüyorlardı. Kadınlar uyutmak için çocukları evlere götürüyorlardı, bazı çocuklar da hemen orada, çitlerin dibinde, annelerinin kucağında uyumuşlardı. Biraz daha büyük olanlar geceyi daha sakin, yumuşak karşılıyorlardı. Yevseyenko fark edilmeden, erimiş gibi kaybolmuştu ortadan, süslü kadın da yoktu ortalıkta; bas sesli armonikanın sesi uzaklarda bir yerden, mezarlığın ötesinden geliyordu. Lyudmila’nın annesi sırada kedi gibi büzülmüş, sırtını kamburlaştırmış, oturuyordu. Büyükannem kargaburunlu, erkek gibi dümdüz göğsünde altın bir “hayat kurtarma” madalyası olan şişman, uzaktan akrabası, ebe olan komşusuna çaya gitmişti. Sokakta herkes korkardı o kadından, onun bir büyücü olduğunu düşünürdü. Bir yangında alevlerin arasından bir albayın üç çocuğuyla hasta karısını kurtardığını söylüyorlardı.

Büyükannemle iyi iki dosttular; sokakta karşılaştıklarında birbirlerini görünce uzaktan ikisi de pek hoş gülümsemeye başlıyorlardı.

Kostroma, Lyudmila ve ben avlu kapısının önündeki sırada oturuyorduk. Çurka, Lyudmila’nın kardeşini kavgaya çağırmıştı... Kumların içinde boğuşuyorlardı.

“Kesin artık!” diye sesleniyordu korkan Lyudmila.

Kostroma, kıza siyah gözleriyle yandan bakarak köyde kötü bir ünü olan kurnaz bakışlı, saçları ağarmış, ihtiyar avcı Kalinin’i anlatıyordu: Geçenlerde ölmüştü ihtiyar; ama mezarlıkta toprağa gömmemişlerdi onu, tabutunu öteki mezarlardan uzağa götürüp ortada bırakmışlardı. Tabutun kalın kolları varmış, siyahmış, kapağına beyaz boyayla bir haç çizmiş, bir mızrak, bir baston ve iki kemik resmi yapmışlar...

İhtiyar, hava karardıktan sonra her gece tabutundan kalkıyor, mezarlıkta dolaşıyor, ta ilk horozlar ötmeye başlayana kadar mezarların arasında bir şey arıyormuş.

“Böyle korkunç şeyler anlatma bana,” diye yalvarıyordu Lyudmila, Kostroma’ya.

Lyudmila’nın kardeşinin kollarının arasından kurtulmaya çalışan Çurka, “Bırak beni!” diye bağırıyor ve Kostroma’ya alayla sesleniyordu: “Neden yalan söylüyorsun? Onun tabutunu gömdüklerini gözlerimle gördüm ben, üstü de mezar taşı için boş... Geceleri dolaştığı da yalan, sarhoş nalbantların uydurması...”

Kostroma, Çurka’ya bakmadan, ters ters, “Öyleyse, bir gece mezarlıkta yat da görelim!” dedi.

Tartışmaya başladılar. Lyudmila, canı sıkılmış gibi başını sallayarak sordu annesine:

“Anneciğim, ölüler gece mezarlarından kalkarlar mı?”

Annesi uzaklardan yankılanır gibi bir sesle, “Kalkarlar,” diye cevap verdi.

Bakkal kadının oğlu şişko, al yanaklı Valyok geldi yanımıza. Yirmi yaşındaydı Valyok. Tartışmamızı duymuştu.

“Üçünüzden kim gün ağarana kadar tabutun üzerinde yatabilirse ona yirmi kapik ve on sigara vereceğim, korkup yatamazsa da kulağını istediğim kadar çekeceğim, tamam mı?”

Hepimiz sustuk, yüzümüzü buruşturduk, Lyudmila’nın annesi araya girdi:

“Ne saçma bir laf bu! Çocuklardan böyle şeyler istenir mi?..”

Çurka, kaşlarını çatıp, “Bir ruble ver, gidip yatayım!” dedi.

Kostroma alayla, “Yirmi kapiğe olursa korkar mısın?” dedi ve Valyok’a döndü: “Ver bir rubleyi, fark etmez, nasıl olsa gidemeyecektir, numara yapıyor...”

“Tamam, bir ruble veriyorum!”

Çurka yerden kalktı, bir şey söylemeden, hiç acele etmeden, çitin dibinden yürümeye başladı. Kostroma parmaklarını ağzına sokup Çurka’nın arkasından ıslık çaldı, Lyudmila ise endişeliydi:

“Aman Tanrım, deli mi bu çocuk!..”

Valyok alayla, “Amma da korkakmışsınız!” dedi. “Bir de sokağın en yaman dövüşçüleri diye geçiniyorsunuz, kedi yavruları...”

Bu alaylı sözler çok gurur kırıcıydı. Bu besili delikanlıdan hiç hoşlanmıyorduk. Çocukları her zaman olmadık, kötü şeylere kışkırtırdı; onlara kızlarla, kadınlarla ilgili iğrenç dedikodulardan söz eder, yaramazlık yapmayı, birilerini kızdırmayı öğretirdi. Çocuklar dinlerlerdi onu ve bunu pahalıya öderlerdi. Nedense, benim köpeğimi hiç sevmiyordu, taş atıyordu ona. Bir keresinde de ekmeğin içine iğne koyup vermişti hayvancağıza.

Ama en kötüsü de, ezilip büzülerek uzaklaşmakta olan Çurka’nın arkasından alaylı bakışını görmekti.

Şöyle dedim Valyok’a:

“Çık bir rubleyi, ben gideceğim...”

Gülerek, bana gözdağı verircesine çıkarıp bir rubleyi Lyudmila’nın annesine uzattı. Ama kadın sert bir tavırla karşılık verdi ona:

“Olmaz, almam!”

Ve öfkeyle kalkıp gitti. Lyudmila da almadı parayı. Bunun üzerine, Valyok denen çocuk daha çok alay etmeye başladı. Parayı almadan gitmek istiyordum ki, büyükannem geldi yanımıza, durumu öğrenince aldı bir rubleyi ve bana dönüp gayet sakince, “Paltonu giy,” dedi. “Yanına bir de battaniye al, sabaha karşı hava soğuk olur...”

Büyükannemin söyledikleri başıma kötü bir şey gelmeyeceği konusunda umut verdi bana.

Valyok’un bir koşulu vardı: Tabutun üzerinde gün ağarana kadar yatacak veya oturacaktım; ne olursa olsun, ihtiyar Kalinin çıkmaya çalıştığında tabut sallanacak olsa bile, inmeyecektim. İnersem bahsi kaybedecektim.

“Dikkat et,” diyordu Valyok, “sabaha kadar gözüm üzerinde olacak!”

Mezarlığa doğru yola çıkmadan önce büyükannem haç çıkararak kutsadı beni, şöyle dedi:

“Bir şeyler görecek olursan hiçbir şey yapma, kıpırdama, yalnızca Ave Maria4 duasını oku...”

Hızlı adımlarla yürüyordum, bu işe bir an önce başlayıp bitirmek istiyordum. Valyok, Kostroma, birkaç delikanlı daha arkamdan geliyorlardı. Tuğla duvarı geçerken battaniye ayağıma dolandı, düştüm, kum beni atmış gibi, hemen ayağa kalktım. Duvarın öte yanında kahkahalarla gülüyorlardı. Göğsümde bir şey hop etti sanki, sırtımdan hoş olmayan bir soğukluk geçti.

Ağır ağır yaklaştım siyah tabuta. Tabutun bir yanı kumla örtülmüştü, öte ucunda kalın, kısa kolları, biri tabutu tutup kaldırmak, silkelemek istemiş gibi dışarıdaydı. Tabutun kenarına, kollarının yanına oturdum, çevreme bakındım: Tümseklerle kaplı mezarlığın her yanında gri haçlar ve gölgeler dağınık bir biçimde mezarların üzerinde duruyor, bu tümsekleri çalılar kucaklıyordu. Haçların arasında yer yer ince, cılız akağaçlar dağınık mezarları bir araya topluyor, birbirine bağlıyor gibi yükseliyordu. Akağaçların gölgelerinin dantelleri arasından uzun otlar gösteriyordu kendini; en ürkünç olanı da onların fırça gibi görünümüydü! Kilisenin kar beyazı kulesi yükseliyordu gökyüzüne doğru, kıpırtısız bulutların arasından küçülmüş, erimiş ay gözüküyordu.

Yazi’nin babası, “Pejmürde Köylü,” bekçi çanını çalıyordu tembel tembel; her çektiğinde, çanın ipi teneke çatıya sürtüyor, acıklı acıklı gıcırdıyor, arkasından küçük çanın kuru çarpması duyuluyor; kısa, sıkıntılı bir çınlama oluyordu.

Bekçinin sözünü hatırlıyordum: “Tanrı kimseye uykusuzluk vermesin”.

Korkunçtu. Nedense boğucu da. Gece serindi, ama ben terliyordum. İhtiyar Kalinin tabuttan çıkmaya kalkışacak olursa bekçinin yanına kadar koşabilir miydim?

Mezarlığın yabancısı değildim. Yazi ve öteki arkadaşlarla mezarların arasında onlarca kez oynamıştık. Hem şurada, kilisenin yanında da annem yatıyordu...

Henüz herkes yatmamıştı, köyden kahkahalar, parça parça şarkılar mezarlığa kadar geliyordu. Demiryolu kum ocağının tepeciklerinde veya Katızovka köyünde bir yerlerde bir armonika kesik kesik çalıyor, duvarın öte yanında sarhoş nalbant Myaçov şarkı söylüyordu... Şarkısından tanıyordum onu:

Anamızın, bizim,

Günahları çoktur.

Başka kimseyi sevmez,

Babamızdan gayrı...

Yaşamın son seslerini işitmek çok hoştu. Ne var ki, çanın her vuruşundan sonra sessizlik daha bir artıyordu. Taşkınlarda nehrin tarlalara yayıldığı, her şeyi kapladığı, örttüğü gibi yayılıyordu sessizlik. Ruhum uçsuz bucaksız, dipsiz bir boşlukta yüzüyor; karanlıkta bir kibritin ateşi gibi, yalnızca ulaşılmaz yıldızların parlayarak var olduğu bu boşluk okyanusunda iz bırakmadan dağılıyor, yeryüzünde her şey kayboluyor, ölüyordu...

Tabutun üzerinde bağdaş kurmuş, battaniyeye sarınmış, yüzüm kiliseye dönük, oturuyordum. Her kıpırdadığımda tabut çıtırdıyor, altında kum gıcırdıyordu.

Arkamda yere iki kez bir şeyin düştüğünü duydum, sonra hemen yanıma bir tuğla düştü... Korkunç bir şeydi bu, ama neler olduğunu hemen anladım: Beni korkutmak için bunları Valyok ve arkadaşları duvarın arkasından atıyorlardı. Ama yakınımda birilerinin olması rahatlatıyordu beni.

Annem geliyordu aklıma... Bir keresinde, sigara içmeye çalışırken yakalayınca dövmeye başlamıştı beni. Bir yandan da söyleniyordu:

“Sigara içeyim demeyeceksin! Zaten fena oluyorum, midem bulanıyor...”

Daha sonra, ben ceza olarak sobanın arkasında otururken büyükanneme yakınıyordu:

“Ruhsuz bir çocuk bu, kimseyi sevmiyor...”

Buna çok üzülmüştüm. Annem beni cezalandırırken, acıyordum ona, onun için üzülüyordum. Hak ettiğim zamanlar bile seyrek döverdi beni.

Oysa şimdi duvarın arkasındaki şu çocuklar ise... Evet, dünyada utanılacak çok şey vardı; peki ama mezarlıkta yapayalnız, korktuğumu bile bile neden daha da korkutmak istiyorlardı beni? Neden?

Onlara bağırmak istiyordum:

“Defolun! Pis şeytanlar”

Ama tehlikeli olurdu bu: Kim bilir, nasıl karşılardı bunu Şeytan? Kesin, yakınlarda bir yerlerdeydi çünkü.

Kum zeminde bir sürü mika parçası vardı, ay ışığında donuk parlıyorlardı ve bu bana, bir gün Oka’da salda uzanmış, suya bakarken küçük bir balığın birden sudan çıkıp neredeyse yüzüme çarpmasını, o anda yan dönüp, insan yanağına benzemesini, kuş gözü gibi yuvarlak tek gözüyle bana bakmasını, suya dalmasını, daldan düşen bir akağaç yaprağı gibi salına salına derine inmesini hatırlatıyordu.

Belleğim, korkulu şeyler üretmeye çalışan hayal gücüme karşı hayatımın değişik olaylarını savunuyormuş gibi, onları giderek daha canlı hatırlatıyordu bana.

İşte, bir kirpi, sert ayaklarını kuma seslice vurarak geçiyor: Bir ev cinini, onun gibi küçük, saçı başı karmakarışık bir ev cinini hatırlatıyor bana.

Büyükannemin, sobanın önünde yere çömelmiş, şöyle dediğini hatırlıyorum:

“Hadi, evimizin sevimli sahibi, kov şu hamamböceklerini....”

Uzaklarda, göremediğim kentin üzeri daha bir aydınlıktı, sabahın soğuğu yanaklarımı sıkıyordu, gözlerim kapanıyordu. Toparlanıp battaniyeyi başıma çektim... ne olursa olsundu!

Büyükannem uyandırdı beni. Yanımda ayakta duruyor, battaniyeyi çekerken şöyle diyordu:

“Hadi kalk! Çok üşüdün mü? Nasıl, çok korktun mu?”

“Evet, korktum, ama kimseye, çocuklara da söyleme bunu!”

Şaşırdı büyükannem.

“Neden söylemeyecekmişim? Korkmuş olsan da, sabaha kadar oturduğuna göre, bununla övünmek hakkındır...”

Eve gidiyorduk, yolda şöyle diyordu büyükannem:

“Hayatta her şeyi denemek, öğrenmek gerekir, güvercinim benim... Sen kendin öğrenmeye çalışmazsan kimse bir şey öğretmez sana...”

Akşama doğru sokağın kahramanıydım. Herkes soruyordu bana:

“Gerçekten korkunç değil miydi?”

“Korkunçtu!” dediğimde başını sallayarak haykırıyorlardı:

“Vay canına! Görüyor musun?”

Bakkal kadın kendinden emin, yüksek sesle açıklama yapıyordu:

“Demek, Kalinin’in yattığı yerden kalktığı yalanmış. Kalkıyor olsaydı çocukcağız yalnızca korkmakla mı kalırdı? Kalinin tuttuğu gibi mezarlığın dışına, bilinmedik bir yerlere fırlatırdı onu...”

Lyudmila tatlı bir şaşkınlıkla bakıyordu bana, dedem bile pek hoşnuttu benden, hep gülümsüyordu. Yalnızca Çurka’nın yüzü asık, şöyle diyordu:

“Onun için kolay tabii... büyükannesi cadı çünkü...”

3. Rus yazar İvan Kalaşnikov. (Y.N.)

4. Yeni Ahit, “Luka”, 1:28-42. (Y.N.)

*****

III

Şafak vakti küçük bir yıldız gibi sönüp gitti kardeşim Kolya. Büyükannem, o, ben avluda küçük ambarda, üzerimizde çeşitli eski püskü şeylerle yatıyorduk. Bitişikte, tarım aletlerinden oluşan aralıklı bölmenin arkasında ev sahibinin kümesi vardı. Hava karardıktan sonra gece geç vakitlere kadar karınları tok tavukların uykuya dalarken kanat çırpmalarını, gıdaklamalarını dinliyorduk; sabahları da altın rengi yaygaracı horoz uyandırıyordu bizi.

Uyanınca homurdanıyordu büyükannem:

“Kahrolasın, e mi, hayvan!”

Ben daha önce uyanmış, odunların arasından yatağıma düşen güneş ışığını izliyor oluyordum. Işıkta gümüş rengi tozlar uçuşuyordu. Bu toz taneleri tıpkı bir masalın sözcükleri gibiydi. Odunların arasında fareler hışırdıyor, kanatlarında siyah noktalar olan böcekler uçuşuyordu.

Bazen tavuk pisliğinin boğucu buharından kaçıp odunluğun çatısına çıkıyordum; oradan, uykuda yüzü gözü şişmiş, irileşmiş insanların yataktan nasıl kalktıklarını izliyordum.

İşte, kayıkçı, ayyaş Fermanov’un kabarık saçlı başı uzandı pencereden; ufak, uykulu gözlerini kısarak güneşe bakıyor, bir domuz gibi hırlıyor. Dedem sarı saçlarını iki eliyle düzelterek çıkıyor avluya, soğuk su dökünmek için çabuk adımlarla banyoya gidiyor. Ev sahibinin sivri burunlu, yüzü çil içinde geveze aşçı kadını guguk kuşuna benzemektedir; ev sahibi ise yaşlı, besili bir güvercine... Aslında evde herkes bir kuşu, ev hayvanını veya yabani hayvanı andırmaktadır.

Sabah güzel olmasına çok güzeldir ama benim içimde bir hüzün vardır, tarlalara, kimsenin olmadığı bir yere gitmek ister canım. İnsanların aydınlık, güzel bir günü her zaman berbat ettiklerini biliyorum çünkü.

Bir sabah gene çatıdaydım, orada yatıyordum, büyükannem aşağı çağırdı beni, başıyla yatağını gösterdi:

“Kolya öldü...”

Çocukcağız, kırmızı basma bez yastıktan düşmüş; çıplak, mosmor bedeni keçenin üzerinde yatıyordu. Şiş karnını da, yara içinde çarpık bacaklarını da açıkta bırakan gece gömleği boynunda toplanmıştı; kolları, kendini kaldırmak istiyor gibi tuhaf bir biçimde belinin altındaydı. Başı yana kaymıştı.

Büyükannem, kendi saçlarını tararken, “Tanrı’ya şükür, kurtuldu,” dedi. “Sakat sakat, nasıl bir hayatı olurdu?”

Dans ediyor gibi sekerek geldi dedem, çocuğun kapalı gözlerine parmağıyla usulca dokundu. Büyükannem sertçe uyardı onu:

“Pis ellerini niye sürüyorsun çocuğun gözlerine?”

Dedem, “İşte, doğdu... yaşadı, yedi içti... artık yok...” diye mırıldandı.

Büyükannem uyardı onu:

“Kendine gel!”

Dedem anlamsızca baktı büyükannemin yüzüne. Avluya çıkarken söyleniyordu:

“Onu gömdürecek para yok bende, ne yaparsan yap...”

“Tüh, aşağılık adam!”

Çıkıp gittim, akşama kadar da dönmedim eve.

Ertesi gün gömdüler Kolya’yı. Kiliseye gitmedim, dua süresince de köpeğimle, Yazi’nin babasıyla birlikte annemin açılmış mezarının başında oturdum. Yazi’nin babası mezarı ucuza açmıştı ve bunun için durmadan övüyordu kendini.

“Seninle tanıştığım için bu fiyata yaptım,” diyordu, “yoksa en azından bir rublenizi alırdım...”

Ağır bir kokunun yükseldiği sarı çukura bakarken kenarında ıslak tahtalar gördüm. Küçük bir hareket yaptığımda çukurun çevresindeki kumlar kenarlarda buruşuk izler bırakarak ip gibi aşağı dökülüyordu. Kumların bu tahtaları örtmesi için bilerek hareket ediyordum.

Yazi’nin babası, sigarasını içerken, “Rahat dur,” dedi.

Büyükannem kucağında küçük, beyaz bir tabutla geldi. Pejmürde Köylü çukura atladı, tabutu aldı, siyahlaşmış tahtaların yanına koydu, atlayarak çıktı mezardan, oraya ayaklarıyla, kürekle kum atmaya başladı. Piposu buhurdanlık gibi tütüyordu. Dedemle büyükannem de konuşmadan yardım ediyorlardı ona. Ne bir papaz vardı, ne bir dilenci... Haç kalabalığının arasında dördümüz, yalnızdık.

Büyükannem bekçiye parayı verirken sitemle, “Gene de Varvara’yı rahatsız ettin...” dedi.

“Başka ne yapabilirdim? Zaten başka birinin yeriydi burası. Neyse, önemli değil!”

Büyükannem mezarın üzerine yere kadar eğildi, hıçkıra hıçkıra ağladıktan sonra yürüdü. Arkasından dedem, kasketini gözlerinin üzerine indirip eski redingotunu çekiştirerek arkasından gitti.

Giderken, ekili tarlada karga kovalar gibi şöyle diyordu:

“Ot bitmeyen yere tohum ektik...”

Sordum büyükanneme:

“Ne diyor dedem?”

“Ne dediğini kimse bilemez onun!” dedi büyükannem. “Kendi kendine bir şeyler düşünür...”

Hava sıcaktı, büyükannem çok yavaş yürüyordu, ayakları sıcak kuma batıyordu. Sık sık duruyor, atkısıyla yüzünün terini siliyordu.

Kendimi zorlayarak sordum ona:

“Mezardaki siyah tahtalar annemin tabutunun tahtaları mıydı?”

Büyükannem, canı sıkılmış gibi, “Evet,” dedi. “Aptal köpek... Daha bir yıl olmadı, Varvaracığımın tahtaları çürümüş... Hep topraktan bu, suyu aşağıya çekiyor çünkü. Toprak killi olsaydı, çok daha iyi olurdu...”

“Toprakta her şey çürür mü?”

“Evet, her şey. Yalnızca kutsal insanlar kurtulabilirler çürümekten...”

“O zaman, sen çürümeyeceksin!”

Durdu büyükannem, kasketimi düzeltti, ciddi bir tavırla öğüt verdi:

“Böyle şeyler düşünme. Duydun mu beni?”

Ama ben düşünüyordum: “Ölmek ne kötü, gurur kırıcı bir şey! Çok iğrenç!”

Hiç iyi hissetmiyordum kendimi.

Eve geldiğimizde dedem semaveri koymuş, masayı hazırlamıştı bile.

“Çay içelim,” dedi, “hava çok sıcak. Ben kendi çayımdan, hepimiz için demledim.”

Sonra büyükannemin yanına geldi, omzuna pat pat vurdu.

“Evet, nasılsın, anacığım, hı?”

Büyükannem kolunu salladı.

“Ne olmuş!”

“Olan şu ki, Tanrı kızdı bize, ekmeğimizi küçülttükçe küçültüyor... Beş parmağın beşi gibi birbirine bağlı bir aile olsaydık...”

Uzun zamandır büyükannemle böyle yumuşak, sevecen konuşmamıştı dedem. Dinliyordum onu ve ihtiyarın üzüntüme son vereceğini; sarı çukuru, kenarındaki ıslak, siyah tahtaları unutmama yardımcı olacağını umuyordum.

Ama büyükannem soğuk bir tavırla susturdu onu:

“Kes artık, babacığım! Ömür boyu hep aynı şeyi söyledin, ama kimin içini rahatlatmış ki bu sözlerin? Pasın demiri yediği gibi yedin bitirdin herkesi...”

Dedem gırtlağını temizledi, büyükanneme baktı, bir şey söylemedi.

Akşam, avlu kapısının önünde Lyudmila’ya sabahleyin mezarlıkta gördüklerimi anlatıyordum. Ama bu pek etkilememişe benziyordu onu.

“Yetim, kimsesiz olmak daha güzel. Annemle babam ölseler, kız kardeşimi erkek kardeşime bırakır, manastıra giderdim, hep orada kalırdım. Başka nereye gidebilirim? Kimse evlenmez benimle, topalım çünkü, bir işte de çalışamam... Doğuracağım çocuklar da topal olacaklardır...”

Bizim sokaktaki her kadın gibi, mantıklı konuşuyordu. Sanırım, o günden sonra pek ilgi duymamaya başlamıştım ona. Hayatımda da öyle oldu... Giderek daha seyrek bayan arkadaşım oldu.

Kardeşimin ölümünden birkaç gün sonra dedem bana şöyle dedi:

“Bu gece erken yat, sabahleyin erken uyandıracağım seni, ormana odun kesmeye gideceğiz...”

“Ben de ilaçlık ot toplarım,” dedi büyükannem.

Çam ve kayın ormanı köyün üç verst dışında, bataklıktaydı. Kurumuş ağaç, kırılmış dal çoktu orada. Ormanın bir ucu Oka nehrine, bir ucu Moskova şosesine kadar uzanıyor, hatta yolun karşısına geçiyordu. Ağaçların dalgalı doruğunun üst tarafında “Saviyolov Yelesi” adını taşıyan sık bir çam ormanının siyah kubbesi yükseliyordu.

Bu büyük zenginlik Kont Şuvalov’undu ve çok bakımsızdı. Kunavino köylüleri ormanı kendi malı gibi görürdü. Kırılmış dalları toplarlar, kurumuş ağaçları, bu arada fırsat bulurlarsa, acımadan, kurumamışları da keserlerdi. Kışlık odununu yapmak için sonbaharda onlarca kişi, bellerinde baltalarla, iplerle ormana giderdi.

İşte şimdi biz üçümüz de, şafak vakti, gümüş yeşili tarlada ormana doğru yürüyorduk. Solumuzda Oka’nın ötesinde, beyaz Nijni Novgorod’un üzerinde yükselen kızıl Dyatlou dağlarının yemyeşil doruklarının, kiliselerin altın kubbelerinin arkasında tembel Rus güneşi hiç acele etmeden doğmaktaydı. Durgun, bulanık Oka’dan doğru sakin, uykulu bir esinti geliyordu. Altın rengi düğünçiçekleri sallanıyor, çiyin ağırlaştırdığı leylak rengi çançiçekleri sessizce yere uzanıyor, renk renk herdem çiçekleri cılız çimenlerin üzerinde yükseliyor, “gece güzeli” karanfiller kırmızı yıldızlar açıyordu...

Orman karanlık bir ordu gibi üzerimize geliyordu. Geniş kanatlı köknarlar iri kuşlar gibi; akağaçlar genç kızlar gibiydiler. Bataklığın ekşi kokusu tarlalara doğru yayılıyordu. Köpeğim, kımızı dili dışarıda, yanım sıra yürüyor, arada bir duruyor, havayı kokluyor, çıplak başını, bir şeyi anlayamamış gibi sallıyordu. Dedem, üzerinde büyükannemin önü açık bluzu, başında siperliksiz eski kasketi, bir şeye gülümseyerek gözlerini kısıyor, bir yere sessizce girmeye çalışıyormuş gibi, ince bacaklarıyla dikkatli, kısa adımlar atarak yürüyordu.

Büyükannem mavi bluzunu, siyah etekliğini giymiş, başına beyaz atkısını almıştı. Çabuk adımlarla yürüyordu, ona ayak uydurmakta zorlanıyorduk.

Ormana ne kadar yaklaşırsak, dedem o kadar canlanıyordu. Burnuyla derin soluk alarak gırtlağını temizleyerek önceleri kesik kesik, pek anlaşılmaz bir şeyler mırıldanıyordu; sonra sarhoşmuş, neşeliymiş gibi, çok güzel konuşmaya başlamıştı:

“Ormanlar Tanrı’nın bahçeleridir. Kimse ekmedi onları; yalnızca, Tanrı’nın rüzgârı, onun kutsal soluğu... Bir zamanlar, gençliğimde, Jiguli’de yedekçilik yaparken... Ah, Aleksey, benim neler yaşadığımı asla yaşayamayacaksın sen! Oka boyu Kasimov’dan Murom’a kadar hep ormanlıktır. Volga boyunda da orman Urallar’a kadar uzar, evet! İnanılacak gibi bir şey değildir bu...”

Büyükannem yandan yandan bakıyordu ona, bana göz kırpıyordu. Dedem, ayağı yerdeki tümseklere takılarak yürürken ağzından neşeli, kuru sözcükler dökülüyordu; hatıralarını anlatıyordu bana.

“Yükümüz yağdı, Saratov’dan Makariya Panayırı’na gidiyorduk, kâhyamız Purehli Kirillo, kaptanımız Kasimovlu bir Tatardı. Asaf gibi bir şeydi adı... Jiguli’ye kadar geldik ki, bir fırtına koptu, gücümüz tükendi... Durduk, sallanmaya başladık. Çorba pişirmek için kıyıya çıktık. Aylardan mayıstı. Volga denizden farksızdı. Sanki binlerce kuğu vardı üzerinde, Hazar’a doğru gidiyorlardı. Jiguli’nin dağları ilkbahar yeşiline bürünmüştü; gökyüzünde beyaz bulutlar dolaşıyordu, güneş her yerde altın sarısı parlıyordu. Dinleniyor, etrafı seyrediyor, sohbet ediyorduk. Nehrin üzerinde hava müthiş soğuktu, ama kıyı ılıktı, nefis kokuyordu! Bir akşam bizim kâhya Kirillo –çok sert bir adamdı Kirillo, yaşlıydı da– ayağa kalktı, şapkasını çıkarıp şöyle dedi: ‘Evet, çocuklar, artık sizin amiriniz de, uşağınız da değilim, bildiğiniz gibi yolunuza devam edin, ben ormana gidiyorum!’ Hepimiz birden ayaklandık... Nasıl olurdu? Öyle ya, patrona karşı kim sorumlu olacaktı. Başlarında biri olmadan insanlar bir yere nasıl giderlerdi! Tamam, Volga’yı bilmesine biliyorduk ama yolumuzdan çıkabilirdik. İnsan dediğin akılsız bir hayvandır, hiçbir şeye acımaz... Korkmuştuk. Kirillo ise hep aynı şeyi söylüyordu: ‘Böyle yaşamak, size çobanlık etmek istemiyorum artık. Ben ormana gidiyorum!’ Hepimiz toplanıp dövmek, bağlamak istedik onu, ama sonra bazılarımız fikir değiştirdi, bağırmaya başladılar: ‘Durun!’ Bu arada kaptan da haykırdı: ‘Ben de gidiyorum!’ Bir felaketti bu! Patron ona iki seferin parasını ödememişti, şimdi de üçüncü seferi yarılamıştı. Alacağı o zaman için büyük paraydı! Gece olana kadar bağırdık, çağırdık, ama gece yedi kişi daha ayrıldı, ancak on altı kişi kalmıştık, ya da on dört...Ormanlar böyledir işte!”

“Haydutluk etmeye mi gittiler ormana?”

“Belki haydutluk etmek için, belki de inzivaya çekilmek için. O devirde böyle şeyleri düşünen pek olmazdı...”

Büyükannem haç çıkardı.

“Kutsal Meryem Anamız! İnsanlar için nasıl böyle şeyler düşünebiliyorsun, acımıyor musun onlara?”

“Herkese bir akıl verilmiş... Şeytan’a kapılma, denmiş...”

Cılız köknar ağaçları arasında ıslak, çamurlu bir patikadan ormana girdik. Purehli Kirillo gibi ormana gidip sürekli orada yaşamanın çok güzel bir şey olduğunu düşünüyordum. Geveze insanlar yoktu ormanda; kavga gürültü, sarhoşluk da yoktu; dedemin iğrenç cimriliğini de, annemin kumluk mezarını da, yüreğimi ağır bir kasvetle ezen her şeyi de unutabilirdim ormanda.

Kuru bir yere geldiğimizde büyükannem, “Bir şeyler yemeliyiz,” dedi, “burada oturalım!”

Sepetinde çavdar ekmeği, yeşil soğan, salatalık, tuz ve beze sarılı süzme yoğurt vardı. Dedem bütün bunlara bakıp, bozulmuş, mahcup olmuş gibi göz kırptı:

“Oysa ben yiyecek bir şey almadım yanıma, ah, akıllı anacığım benim...”

“Getirdiklerim hepimize yeter...”

Bir çam ağacının bedenine yaslanıp oturduk. Hava reçine kokuyordu, hafif bir esinti vardı, otlar dalgalanıyordu; büyükannem esmer eliyle otları koparırken bana sarı kantaronun, semizotunun, sinirotunun yararlarını, eğreltiotunun, rokanın, gizemli gücünü anlatıyordu.

Dedem kurumuş dalları kesiyordu. Benimse onun kestiklerini bir yere toplamam gerekiyordu. Ama ben hiç belli etmeden, büyükannemin arkasından ağaçların sık olduğu yere gittim. Büyükannem kalın ağaçların arasından yumuşakça dolaşıyor, suya dalar gibi, iğne yapraklarla kaplı yere eğiliyordu. Yürürken kendi kendine konuşuyordu:

“Gene erken geldik, çok mantar toplayamayacağız! Fakirlere hiç eli açık değilsin, Tanrım... Oysa mantara bile razıdırlar zavallılar!”

Beni fark etmemesi için peşi sıra sessiz, dikkatli yürüyordum. Tanrı’yla, otlarla, kurbağalarla sohbetine engel olmak istemiyordum...

Ama sonunda gördü beni.

“Neden dedene yardım etmiyorsun?”

Örtüsü otlarla dantel gibi göz alıcı süslü kara toprağa doğru eğilerek, Tanrı’nın bir zamanlar insanlara kızıp bütün dünyayı suyla kapladığını, bütün yaratıkları öldürdüğünü anlatmaya başladı.

“Ama merhametli Tanrı Anası daha önceden her şeyin tohumunu sepetine koyup saklamıştı, sonra güneşe rica etti: Bir boydan bir boya kurut dünyayı, bunun için insanlar senin adını yüceltecekler! Güneş kuruttu dünyayı, o da sakladığı tohumları her yere serpti. Tanrı baktı ki, dünya otlarla, hayvanlarla, insanlarla yeniden canlanıyor!.. Benim irademe karşı gelip kim yaptı bunu, diye sordu. O zaman annesi bunu kendisinin yaptığını itiraf etti. Dünyayı boş görmek Tanrı’yı da üzmüştü zaten, şöyle dedi annesine: İyi yapmışsın!”

Öyküyü sevmiştim, ama şaşırmıştım da, aşırı ciddi tavırla sordum:

“Gerçekten öyle mi oldu? Oysa Tanrı Anası tufandan çok sonra doğdu.”

Şaşırma sırası bu kez büyükannemdeydi:

“Kim söyledi bunu sana?”

“Okulda, kitaplarda öyle yazıyor...”

Bu rahatlattı büyükannemi:

“Bırak sen o kitapları, unut hepsini; yalan, kitaplarda yazan her şey yalan...”

Sakin, neşeli gülümsedi.

“Uydurmuşlar, aptallar! Tanrı doğmuş, ama o zaman anası yokmuş... olacak şey mi bu? Öyleyse kim doğurdu onu?”

“Bilmiyorum.”

“Bu güzel işte! ‘Bilmiyorum’a kadar bir şeyler öğrenmişsin!

“Papaz, Tanrı’nın annesinin Yoahim ile Anna’nın çocuğu olduğunu söylüyor.”

“Demek Meryem Ana’nın?”

Büyükannem kızmaya başlamıştı. Karşıma geçip durdu, gözlerimin içine bakarak, “Böyle şeyler düşünecek olursan pataklarım seni,” dedi.

Ama bir dakika sonra da açıkladı:

“Tanrı Anası her zaman vardı, her şeyden önce vardı! Tanrı’yı o doğurdu, sonra da...”

“Peki, ya İsa?”

Büyükannem bir şey söylemedi, yüzünü buruşturup gözlerini kapadı, mırıldandı:

“İsa ise... evet, evet, evet?”

Onu yendiğimi, Tanrı konusunda kafasını karıştırdığımı görüyordum ve hiç hoşlanmamıştım bundan.

Ormanın, güneş ışınlarının yer yer kestiği mavi karanlık derinlerine doğru yürüyorduk. Ormanın sıcağında, huzurunda insanı hayale, duygusallığa iten değişik bir uğultu vardı. İspinozlar ötüşüyor, baştankaralar çınlıyor, bir guguk kuşu kahkahalar atıyor, arıkuşu olsa gerek, tuhaf bir kuş şarkı söylüyordu. Zümrüt rengi kurbağalar ayaklarımızın dibinden zıplıyor, çam ağaçlarının köklerinin arasından altın rengi başını uzatıp bize bakıyorlardı. Bir sincabın sesi duyuluyor, çam ağacının dalında tüylü kuyruğu görünüyordu. İnanılmaz şeyler görüyordum, hep daha çoğunu görmek, daha derinlere gitmek istiyordum.

Çam ağaçlarının gövdelerinin arasından şeffaf, kocaman insan hayalleri görünüp kayboluyor, arkasından ortaya mavi, gümüş gökyüzü çıkıyordu. Ayaklarımızın altında kırmızı yabanmersinleriyle, ip ip kurumuş frenküzümü dallarıyla süslü yosun yumuşak bir halı gibiydi; böğürtlenler kan damlaları gibi parlıyor, mantarlar yoğun kokularıyla tahrik ediyorlardı...

Büyükannem içini çekerek dua ediyordu:

“Çok kutsal Meryem Anamız, yeryüzünün ışığı...”

Ormanda evinde gibiydi büyükannem, çevresindeki her şeyi biliyor, tanıyordu. Dişi bir ayı gibi dolaşıyor, her şeyi görüyordu, her şey için şükrediyordu. Ondan bir sıcaklık yayılıyordu sanki ormana ve bir yosun ayağının altında kalıp ezildiğinde çömelip düzeltiyordu onu, sonra ayağa kalkıyordu... Özellikle bunu görmekten çok hoşlanıyordum.

Yürürken düşünüyordum: “Haydutluk çok güzel bir şey... doyumsuz, zengin insanları soyarsın, onlardan aldıklarını yoksullara dağıtırsın, o zaman herkes tok olur, neşeli olur; insanlar arasında çekememezlik olmaz, azgın köpekler gibi havlamazlar birbirlerine. Büyükannemin Tanrısı’na, onun annesine gidip Meryem Ana’ya bütün gerçekleri, insanların durumunun ne denli kötü olduğunu, birbirlerini pis kuma ne denli ayıp bir biçimde gömdüklerini anlatmak da çok güzel olurdu. Ayrıca, dünyada çirkin, bütünüyle gereksiz ne çok şeyin olduğunu da anlatabilirdim. Meryem Ana bana güvenir de, her şeyi başka türlü, daha güzel düzenleyebileceğim bir akıl verirse çok iyi olurdu. İnsanlar güvenerek dinlerlerdi beni, ben de daha güzel yaşamanın yollarını arardım! Henüz küçük olmamın sakıncası yok. Bilge kişiler onun söylediklerini dinlediklerinde, İsa topu topu bir yaş büyükmüş benden...”

Bir ara, düşüncelere dalmış, öyle yürürken derin bir çukura düştüm, bir dal çarptı bana, ensemi çizdi. Çukurun dibinde vıcık vıcık, zift gibi, soğuk çamurun içinde oturmuş, oradan kendi başıma çıkamayacağımı düşünerek kendime kızıyordum; bağırıp büyükannemi korkutmak da istemiyordum. Ama sonunda seslendim ona.

Büyükannem beni çukurdan çekip çıkardıktan sonra haç çıkararak şöyle dedi:

“Tanrıma şükürler olsun! Ya ayı yuvası olsaydı burası ve ayı da içinde yatıyor olsaydı?”

Gözyaşları dökerek gülüyordu. Sonra derenin kıyısına götürdü beni, yaramı yıkadı, üzerine birtakım yapraklar koydu, bluzuyla sardı, yaramın acısı geçti, alıp demiryolu kulübesine götürdü beni. Eve kadar yürüyecek durumda değildim.

Hemen her gün yalvarıyordum büyükanneme:

“Ne olur, ormana gidelim.”

Seve seve götürüyordu beni oraya ve sonbahara kadar bütün yaz ormana gidiyor, ilaç için ot, çilek, ceviz topluyorduk. Topladıklarımızı satıyordu büyükannem, o parayla da geçiniyorduk.

“Asalaklar!” diye söyleniyordu dedem ama biz kesinlikle onun ekmeğini yemiyorduk.

Ormanda ruhuma bir huzur, rahatlık doluyordu. Bu duygu tüm üzüntümü unutturuyordu; aynı zamanda duygularıma değişik bir uyanıklık da kazandırıyordu: İşitme ve görme duyularım daha bir keskinleşmiş, belleğim güçlenmiş, genişlemiş, derinleşmişti.

Büyükannem giderek daha çok şaşırtıyordu beni; onun dünyada bütün insanlardan daha yüksek, daha iyi yürekli, daha mantıklı olduğu düşüncesine alıştırmıştım kendimi; gelgelelim, kimi zaman yersiz yere sarsıyordu bu inancımı. Bir akşam beyaz mantar topladıktan sonra eve dönüşte ormandan çıktığımızda büyükannem dinlenmek için oturdu, ben de oralarda mantar var mıdır diye bakmak için tekrar ormana döndüm.

Birden büyükannemin sesini duydum; baktım, patikanın kenarında oturuyor, mantarların saplarını kesiyordu, hemen yanında da dili dışarıda gri, sıska bir köpek vardı.

“Git buradan, defol!” diyordu büyükannem. “Çekil git...”

Bir süre önce Valyok, köpeğimi zehirlemişti. Bu yeni köpek benim olsun, çok istedim. Koşarak büyükannemin yanına gittim. Köpek boynunu çevirmeden tuhaf bir biçimde kamburunu çıkardı; bana yeşil, aç gözleriyle şöyle bir baktıktan sonra kuyruğunu kıstırıp ormanın içlerine doğru koştu. Köpeğe pek benzemiyordu; ona ıslık çaldığımda vahşi bir biçimde çalıların arasına dalmıştı.

Büyükannem, gülümseyerek, “Gördün mü?” dedi. “İlk bakışta ben de yanıldım, köpek olduğunu sandım; baktım, dişleri kurt dişine benziyordu, boynu da öyle... Hatta korktum: Eğer bir kurtsan, dedim, defol buradan! Neyse ki, yazın kurtlar sakindirler...”

Büyükannem ormanda yolu hiç şaşırmazdı, evin yolunu yanılmadan bulurdu. Bir yerde ne çeşit mantar, başka bir yerde ne çeşit mantar olması gerektiğini kokularından anlardı ve sık sık da imtihan ederdi beni.

“Söyle bakalım, sarı mantar hangi ağacı sever? Peki, hangi mantarın yenilebilir, hangisinin zehirli olduğunu nasıl anlarsın? Ya eğreltiotunu hangi mantar sever?”

Büyükannem, kabuğunda belli belirsiz sıyrıklar olan ağaçlarda sincap oyuklarını gösteriyordu bana. Ağaca çıkıp hayvanın kış için o oyuklara sakladığı cevizleri alıyordum. Bazen bir yuvada onlarca funt5 ceviz oluyordu.

Ve bir keresinde, ben bu işi yaparken avcının biri sağ böğrüme yirmi yedi çulluk saçması sapladı. Saçmalardan on bir tanesini büyükannem iğneyle çıkardı, geri kalanlar zaman zaman kendiliğinden dışarı çıkarak derimin altında uzun süre kaldılar.

Acıya dayanmam büyükannemin hoşuna gitmişti.

“Aferin sana,” diye övmüştü beni. “Acıya dayanabiliyorsan, bu, hayatta başarılı olacaksın demektir!”

Mantar ve ceviz satışından bir miktar parası birikince hepsini parça parça, “küçük sadaka” olarak yoksulların pencerelerinin pervazlarına dağıtıyordu.

“Dilencilerden daha berbat durumda dolaşıyorsun, rezil ediyorsun beni,” diye homurdanarak sitem ediyordu ona dedem.

“Kızın da değilim, nişanlın da, ne diye rezil ediyormuşum seni?..”

Giderek daha sık tartışıyorlardı.

“Başkalarından daha günahkâr değilim ben,” diye gururu kırılmış bir halde bağırıyordu dedem, “ama daha ağır cezalandırıldım!”

Büyükannem kızdırmaya çalışıyordu onu:

“Şeytanlar, kimin neyi daha çok hak ettiğini bilirler...”

Daha sonra baş başa olduğumuzda şöyle diyordu:

“Benim ihtiyar şeytanlardan çok korkar! Bu korkusu daha çabuk ihtiyarlatıyor onu... Zavallı adam...”

Yazın oldukça güçlenmiştim; ormanda yabanileşmiştim, yaşıtlarımın, Lyudmila’nın yaşam biçimi artık ilginç değildi benim için, Lyudmila zekâsı yüzünden sıkıcı geliyordu bana...

Dedem bir gün kentten sırılsıklam döndü. Sonbahardı, sık sık yağmur yağıyordu. Kapıda serçe gibi silkelendi, pek havalı bir biçimde şöyle dedi:

“Hadi bakalım, bacaksız, yarın işe başlıyorsun!”

Büyükannem sert bir tavırla, “Nereye gidiyor?” diye sordu.

“Kız kardeşin Matrona’nın yanına, onun oğluna...”

“Aman, babacığım, çok kötü senin bu düşüncen!”

“Sen kes sesini, beyinsiz kadın! Belki de çizimci yapacaklar onu orada.”

Büyükannem sessizce eğdi başını.

Akşam, Lyudmila’ya kente gideceğimi, orada kalacağımı söyledim.

“Yakında belki beni de oraya götürecekler,” dedi Lyudmila pek düşünceli bir tavırla. “Babam bacağımın kesilmesini istiyor, bacağım kesilirse daha sağlıklı olurmuşum...”

Yazın zayıflamıştı Lyudmila, yüzünün cildi mavimsi olmuştu, gözleri irileşmişti.

“Korkuyor musun?” diye sordum.

“Korkuyorum,” dedi, sessiz sessiz ağlamaya başlamıştı.

Onu teselli edecek durumda değildim... Kent hayatından ben de korkuyordum çünkü. Hüzünlü bir sessizlik içinde, birbirimize acıyarak uzun süre öylece oturduk.

Mevsimlerden yaz olsaydı büyükannemi, kızken olduğu gibi, dilencilik yapması için ikna edebilirdim. Lyudmila’yı da yanına alırdı, ben arabayla taşırdım Lyudmila’yı...

Ama sonbahardı, ıslak rüzgârlar esiyordu, gökyüzü koyu bulutlarla kaplıydı, toprak yüzünü buruşturmuştu, çamurluydu, neşesizdi...

5. Rusçada yaklaşık 500 gram değerindeki ağırlık ölçüsü birimi. (Y.N.)

*****

IV

Tekrar kentteydim; iki katlı, beyaz, tabuttan farksız, kalabalık bir evde kalıyordum. Ev yeniydi, ama birden zenginleşince önüne geleni tıkınmaya başlamış, yağlanmış sıska bir fakiri andırıyordu. Sokağa yan duruyordu, her katında sekiz pencere vardı, evin ön yüzü olması gereken yerde ise her katta dört pencere... Alt katın pencereleri avlunun dar bir geçidine, üst katın pencereleri ise avlu duvarının üzerinden çamaşırcı bir kadının küçük evi ile çamurlu yamaca bakıyordu.

Benim alıştığım anlamda sokak yoktu burada. Evin önünde uzun, çamurlu bir çukur vardı, çukuru iki yerinde iki dar bent kesiyordu. Çukur soldaki cezaevine kadar uzanıyordu. Avlulardan çöpleri oraya atıyorlardı, dibinde koyu yeşil, yoğun bir çamur gölü vardı. Sağda, çukurun sonunda ekşi kokan, suyu çamurlu Zvezdin Göleti bulunuyordu. Çukurun ortası da tam evin önündeydi. Bir yarısı çöp dolu; ısırgan, dulavratotu ve kuzukulaklarıyla kaplıydı, öteki yarısını Papaz Dorimedont Pokrovski kendine bahçe yapmıştı. Bahçede ince tahtalardan, yeşil boyalı bir kameriyesi de vardı. Bu kameriyeye taş atılınca tahtaları kırılıyordu.

İnanılmaz derecede sıkıcı, pis bir yerdi burası. Sonbaharın havası bu çöplü, vıcık vıcık toprağı bozmuş, ayakkabılara yapışan sarı bir zifte çevirmişti. Bu kadar küçük bir alanda bu kadar çamur daha önce hiç görmemiştim; tertemiz tarlalardan, ormanlardan sonra kentin bu köşesi hüzünlendiriyordu beni.

Çukurun karşı yakasında gri, eski evler sıralıydı. Bu evlerin ötesinde de, kışın dükkânda çalıştığım gürültülü, küçük evi görüyordum. Bu evin yakın olması ayrıca üzüyordu beni. Neden tekrar bu sokakta yaşamam gerekmişti?

Kaldığım evin sahibini daha önceden tanıyordum. Kardeşiyle birlikte anneme konuk geliyordu. İnce sesiyle komik bir biçimde şöyle diyordu kardeşi:

“Andrey baba, Andrey baba...”

Hiç değişmemişlerdi, şimdi de gene yaşlı, kargaburunlu, uzun saçlı, sevimli, sanki pek iyi yürekliydiler. Küçüğü, Viktor gene at yüzlüydü, çilliydi. Büyükannemin kız kardeşi olan anneleri çok sinirli bir kadındı, çok bağırıyordu. Büyük kardeş evliydi, karısı beyaz buğday ekmeği gibi yumuşak, beyaz bir kadındı, siyah gözleri iriydi.

İlk günler iki kez şöyle demişti bana:

“Senin annene boncuk süslemeli ipek bir pelerin hediye etmiştim...”

Nedense, onun anneme böyle bir şey hediye ettiğine, annemin de bu hediyeyi kabul ettiğine inanmak içimden gelmiyordu. Bana ikinci kez aynı pelerinden söz ettiğinde şöyle dedim ona:

“Hediye etmişsin, tamam, ama bununla övünme...”

Korkuyla geri çekildi.

“Efendim?” dedi. “Kiminle konuştuğunun farkında mısın sen?”

Yüzü kırmızı lekelerle kaplanmış, gözleri yerinden uğramıştı. Kocasına seslendi.

Kocası elinde pergelle, kulağının arkasında kurşunkalemle geldi mutfağa, karısını dinledikten sonra bana döndü:

“Sen ona da, herkese de ‘siz’ diye hitap etmelisin. Ayrıca, küstahlık da etmemelisin!”

Sonra sabırsız bir tavırla karısına şöyle dedi:

“Böyle önemsiz şeylerle meşgul etme beni!”

“Ne demek, önemsiz şeylerle? Senin akraban olduğuna göre...”

“Şeytan görsün yüzünü... Akrabammış!” diye bağırdı kocası ve çıkıp gitti mutfaktan.

Bu insanların büyükannemin akrabaları olması benim de hoşuma gitmemişti. Bildiğim kadarıyla, akrabalar birbirlerine, yabancılardan daha kötü davranırlardı: Birbirleri hakkında duydukları, bildikleri kötü, alay edilecek şeylerin dedikodusunu yabancılardan daha çok yaparlar, birbirleriyle daha sık tartışır, kavga ederlerdi.

Ev sahibinden hoşlanıyordum: Saçlarını düzelterek, hoş bir biçimde kulağının arkasına atıyordu, bir şeyleriyle İyi İş’i hatırlatıyordu bana. Sık sık neşeyle gülüyor, gri gözleri pek iyi yürekli bakıyor, kargaburnunun çevresinde tuhaf kırışıklıklar oynaşıyordu.

Yumuşak bir gülümsemeyle küçük, sağlam dişlerini göstererek annesine de karısına da, “Kavga ettiğiniz yetti artık, yabani tavuklar!” diyordu.

Gelin kaynana her gün kavga ediyordu. Pek kolay ve çabuk kavgaya tutuşmaları çok şaşırtıyordu beni. Sabah erkenden, evde yangın varmış gibi, odalarda koşuşturmaya başlıyorlar, bütün gün telaşla oraya buraya gidip geliyor, ancak öğlen yemeğinde, çay saatinde ve akşam yemeğinde, masada dinleniyorlardı. Sarhoş olana kadar içiyor, üzerlerine ağırlık basana kadar yiyorlardı. Masada yemeklerden söz ediyor ve büyük kavgaya hazırlanarak hafiften tartışıyorlardı. Kaynana ne pişirmiş olursa olsun, gelin kesinlikle şöyle diyordu:

“Benim anacığım bunu böyle yapmazdı.”

“Böyle değilse, daha kötüydü demektir!”

“Hayır, daha iyiydi!”

“O zaman sen de anacığının yanına git.”

“Ben bu evin hanımıyım!”

“Peki, ben neyiyim?”

Ev sahibi araya giriyordu:

“Yeter artık, yabani tavuklar! Aklınızı mı yitirdiniz siz.”

Evde her şey anlatılamayacak kadar tuhaf, komikti. Mutfaktan yemek odasına geçiş dairedeki tek ve dar olan tuvalettendi. Yemek odasına çayı da, yemekleri de oradan getiriyorlardı. Bu, evde neşeli şakaların yapılmasına neden oluyordu; çoğu zaman da gülünç anlaşmazlıklara kaynaktı. Benim görevlerimden biri tuvaletteki tenekeye su koymaktı. Ama ben mutfakta, tuvaletin kapısının tam karşısında, dış kapının dibinde yatıyordum. Ocağın sıcağı başımı çok ısıtıyordu, dış kapıdan ise bacaklarıma fena esiyordu. Yatacağım zaman yerdeki bütün kilimleri toplayıp bacaklarıma örtüyordum.

Pencere aralarında iki aynanın, duvarlarında altın çerçeveli, ödüllü “Mısır Tarlası” tablosunun, bir çift oyun masasının, kalın Macar sandalyelerinin bulunduğu büyük salon bomboş ve sıkıcıydı. Küçük salon alacalı hafif mobilyayla, “çeyiz” eşyası, gümüşler, çay takımları yığılı cam dolaplarla tıka basa doluydu. Birbirinden büyük üç avizeyle süslüydü bu salon. Penceresiz, karanlık yatak odasında geniş bir karyolanın dışında, yaprak tütün ve papatya kokuları yükselen sandıklar, kutular vardı. Bu üç oda sürekli boş duruyordu, evdekiler sıkışık olarak, yemek odasında oturuyorlardı. Sabah çayından hemen sonra, saat sekizde ev sahibi ile kardeşi birlikte masayı açıyor, üzerine beyaz kâğıtları yayıyor; malzeme kutusunu, kurşunkalemlerini, Çini mürekkepli hokkasını yerleştirdikten sonra, masanın bir ucunda biri, öteki ucunda biri çalışmaya başlıyorlardı. Masa sallanıyordu. Neredeyse bütün odayı kaplıyordu; çocuk odasından dadı veya evin hanımı çıktıklarında, geçerken masanın ucuna çarpıyorlardı.

“Amma da dolaştınız ha!” diye bağırıyordu Viktor.

Evin hanımı gücenmiş gibi rica ediyordu kocasından:

“Vasya, söyle şuna, bana öyle bağırmasın!”

“Sen de masaya çarpma!” diyordu ev sahibi yumuşak bir tavırla.

“Ama gebeyim ben, burası da çok dar...”

“Öyleyse biz de salona geçer, orada çalışırız.”

Ev sahibesi hoşnutsuzlukla sesini yükseltiyordu:

“Aman Tanrım! Salonda çalışmak görülmüş şey midir?”

Tuvaletin kapısından yaşlı Matrona İvanovna’nın ocağın ateşinden kıpkırmızı olmuş öfkeli yüzü uzanıyordu, bağırıyordu:

“Bak, Vasya, sen bu daracık yerde çalışıyorsun, ama o dört odaya sığmıyor. Ne yaparsan yap, yaranamazsın...”

Viktor kıs kıs gülüyor, ev sahibi ise bağırıyordu:

“Kesin artık, yeter!”

Bu arada gelin, kaynanasına ağzına geleni söyledikten sonra inleyerek masanın üzerine bırakıyordu kendini:

“Ay! Ölüyorum!”

Ev sahibi, sinirden yüzü bembeyaz, bağırıyordu:

“Tanrı’nın cezaları, bırakın, çalışayım şurada biraz! Tımarhaneye çevirdiniz evi. Sizin için parçalıyorum kendimi, umurunuzda değil! Yabani tavuklar...”

Başlangıçta bu çeşit tartışmalar korkutuyordu beni. En çok da, bir gün gelin ekmek bıçağını kapıp tuvalete girdiğinde, iki kapısını kilitledikten sonra çığlıklar atmaya başladığında korkmuştum. Evin içine birden derin bir sessizlik çökmüştü, ev sahibi kollarıyla tuvaletin kapısına yüklenmiş, öne eğilip bana seslenmişti:

“Sırtıma çıkıp camı kır, çengeli kaldır!”

Onun sırtına çıktım, kapının camını kırdım. Çengeli kaldırmak için uzanmıştım ki, gelin bıçakla başıma vurmaya başladı. Ama gene de kapıyı açmayı başardım. Ev sahibi boğuşarak zorla yemek odasına götürdü karısını, elinden bıçağı aldı. Mutfakta oturdum, acıyan başımı yokladım, boşuna korktuğumu anlamakta gecikmedim: Bıçak kördü, ekmeği bile zor kesiyordu, başımı yaralamış olamazdı... Patronun sırtına çıkmam hiç gerekmiyordu, sandalyenin üzerine çıkıp da kırabilirdim camı, ayrıca, patron da daha kolay kaldırabilirdi kapının çengelini, kolu daha uzundu çünkü. O günden sonra evdeki kavgalar artık korkutmuyordu beni.

İki kardeş kilise korosundaydı. Çalışırken bazen mırıldanarak şarkı söylüyorlardı. Büyük kardeş bariton sesiyle mırıldanıyordu:

Ruhunun anahtarını kızın,

Dü-şür-düm de-ni-ze...

Küçük, tenor sesiyle karşılık veriyordu:

İşte, ben o mutluluk anahtarıyla

Mutluluğumu yitirdim, bu dünyada.

Çocuk odasından gelinin alçak sesle, seslendiği duyuluyordu:

“Çıldırdınız mı siz? Çocuk uyuyor...”

Ya da:

“Vasya, evli bir insansın sen, kızlara şarkı söylemen yakışık almaz, ne yaptığının farkında mısın? Tanrı belanı verecek...”

“Ama kilisede böyle söylüyoruz...”

Ev sahibesi, kilisede söylenenin her yerde söylenmesinin doğru olmadığını anlatmaya çalışıyordu, özellikle burada diyerek... bir yandan da anlamlı bir biçimde, parmağıyla küçük kapıyı gösteriyordu.

Ev sahibi karşılık veriyordu:

“Bu evi değiştirmemiz gerekiyor, başımıza nelerin geleceği belli değil!”

Bundan daha da sık masayı değiştirmelerinin gerektiğini söylüyordu; en azından üç yıldır aynı şeyi söylemekteydi.

Ev sahiplerinin insanlarla ilgili konuşmalarını dinlerken ayakkabı dükkânını hatırlıyordum. Orada da aynı şeyler konuşuluyordu. Bana öyle geliyordu ki, ev sahipleri de kendilerini kentin en iyi insanları olarak görüyorlardı. Davranış kurallarının en kesinlerini biliyor, benim bilemediğim bu kurallara dayanarak herkesi acımasızca, çok sert eleştiriyorlardı. Bu yargılama ev sahiplerinin yasalarına karşı dayanılmaz bir kasvete ve can sıkıntısına düşürüyordu beni, yıkmak istiyordum onların yasalarını, bu benim için büyük bir zevk olurdu...

İşim çoktu: Oda hizmetçisi görevini yapıyordum, Çarşamba günleri mutfağın yerlerini yıkıyordum, semaveri ve bakır tabakları temizliyordum; cumartesileri bütün dairenin yerlerini, iki merdiveni yıkıyordum. Sobalar için odun kırıp taşıyordum, kapları ben yıkıyordum, sebzeleri ben ayıklıyordum, evin hanımıyla pazara ben gidiyor, aldıklarını arkasında sepetle ben taşıyordum, bakkala çakkala, eczaneye ben koşuyordum.

En yakın amirim büyükannemin kız kardeşi pek gürültücü, devamlı sinirli yaşlı kadındı. Sabahları erkenden, saat altıda kalkıyordu; çabucak elini yüzünü yıkadıktan sonra, üzerinde yalnızca bir gömlekle tasvirin önünde yere diz çöküyor; Tanrı’ya uzun uzun hayatından, çocuklarından, gelininden yakınıyordu.

“Tanrım!” diye parmaklarını birleştirip alnına koyuyor, ağlamaklı bir şekilde, feryat ediyordu. “Senden hiçbir şey istemiyorum, hiçbir şeye ihtiyacım yok, yalnızca dinlendir beni biraz, huzur ver bana, Tanrım, büyük gücünle rahatlat beni!”

Feryatları uykumdan uyandırıyordu beni. Yorganın altından bakıyordum ona, ateşli dualarını dinliyordum, korkuyordum.

Donuk sonbahar sabahı mutfak penceresinin yağmurla ıslak camlarından bakıyordu. Soğuk loş mutfakta kül rengi yaşlı kadın elini kolunu sallayıp duruyordu; küçük başına sarılı başörtüsünün altından seyrek, açık renk saçları omuzlarına dökülüyordu. Başörtüsü sürekli kayıyordu başından; sol elinin sert hareketiyle başörtüsünü düzeltirken homurdanıyordu:

“Kahrolası şey!”

Kolunu sallayarak alnına, karnına, omuzlarına vururken söyleniyordu:

“Gelini cezalandır, Tanrım, bana yaptıkları için cezalandır onu! Oğlumun gözünü de aç, görsün karısının ne mal olduğunu... Viktor’u da görsün! Tanrım, Viktorcuğuma yardım et, merhametini esirgeme ondan...”

Viktor da mutfakta, sobanın üzerinde yatıyordu. Annesinin iniltileriyle uyanıp uykulu bir sesle bağırıyordu:

“Anne, sabah sabah bağırıp duruyorsun gene! Dayanılacak gibi değil senin bu yaptığın!” Yaşlı kadın suçluğunu kabul eder gibi, “Peki, peki, uyu hadi,” diye mırıldanıyordu. İki dakika sessiz, ileri geri sallanıyor, sonra birden, öç alırcasına yükseltiyordu sesini: “Tanrım, cezalarını ver, parça parça et kemiklerini, gün yüzü görmesinler, Tanrım...”

Dedem bile böylesine korkunç beddualar etmezdi.

Duayı bitirdikten sonra beni uyandırıyordu:

“Kalk hadi, tembel şey! Yan gelip yatmak için getirmediler seni buraya!.. Semaveri koy, odun kesip getir. Akşamdan çıra hazırladın mı? Oh!”

Kocakarının cırlak sesini duymamak için her şeyi çabucak yapmaya çalışıyordum... Ama onu hoşnut etmek olanaksızdı; kış fırtınası gibi dolaşıp duruyordu mutfağın içinde, tıslayarak söyleniyordu:

“Yavaş ol, Tanrı’nın belası! Viktorcuğumu uyandıracaksın, o zaman gösteririm ben sana! Bakkala koş...”

Cumartesi, pazar günleri kahvaltıya iki funt buğday ekmeği, evin genç hanımı için de ucuzundan iki kapiklik francala aldırıyorlardı. Ben ekmekleri getirdiğimde kadınlar kuşkulu kuşkulu bakıyorlardı ekmeklere, ellerinde şöyle bir tartarak soruyorlardı:

“Tartıyı tamamlamak için ek bir parça vermediler mi sana? Hayır mı? Ağzını aç bakayım!” Ve heyecanla bağırıyorlardı: “Ek parçayı yemiş, görüyor musun, dişlerinde ekmek kırıntıları var!”

Hevesle çalışıyordum orada. Evi çamurdan temizlemek, yerleri yıkamak; kap kacağı, soba borularını, kapı kollarını silmek hoşuma gidiyordu. Kadınların, kavga etmedikleri zamanlar benim için şöyle dediklerini birçok kez duymuştum:

“Çalışkan çocuk.”

“Temiz de.”

“Yalnız, biraz dik kafalı.”

“Ama kim yetiştirmiş onu, anacığım!”

İkisi de kendilerine karşı saygılı olmayı öğretmeye çalışıyorlardı bana ama onların yarım akıllı olduklarını düşünüyordum; sevmiyordum onları, dediklerine kulak asmıyordum ve ters konuşuyordum onlarla. Yanılmıyorsam, evin genç hanımı bazı söylediklerinin bende olumsuz tepki yarattığının farkındaydı. Bu yüzden sık sık şöyle diyordu:

“Seni yoksul bir aileden aldığımızı unutmamalısın! Annene ipek pelerin hediye etmiş biriyim ben. Boncuk süslemeli!”

Bir keresinde şöyle karşılık verdim ona:

“Ne yani, o pelerinin yerine üzerimden bir şeyi mi çıkarıp vermemi istiyorsun sana?”

“Aman Tanrım, evi bile yakabilir bu çocuk!” diye korkuyla haykırdı evin hanımı.

Çok şaşırmıştım. Neden yakayım evi?

İkisi birlikte şikâyet ettiler beni ev sahibine; ev sahibi sert bir tavırla uyardı beni:

“Bana baksana sen, kardeşim!”

Ama bir başka gün karısıyla annesine şöyle dedi:

“Sizin ne yaptığınız da belli değil yani! At gibi çalıştırıyorsunuz çocuğu... Onun yerinde başka biri olsaydı, çoktan kaçardı ya da bu çalışmayla nalları dikerdi...”

Kadınlar buna çok içerlediler, ağlamaklı oldular; karısı çıldırmış gibi tepinerek bağırdı:

“Onun yanında nasıl böyle konuşabiliyorsun, uzun saçlı salak! Sen böyle dedikten sonra ben nasıl söz dinleteceğim ona? Karnında çocuğu olan bir kadınım ben!”

Ev sahibinin annesi ağlamaklıydı:

“Tanrı affetsin seni, Vasya; yalnız, bu sözümü unutma, çocuğu kötüye yönlendiriyorsun!”

Kadınlar öfkeyle söylenerek gittikten sonra patron bana döndü, pek sert konuştu:

“Görüyor musun, küçük şeytan, senin yüzünden ne gürültüler kopuyor evde? Bu durumda tekrar dedenin yanına göndereceğim seni, gene sokaklarda paçavra toplayıcılığı yapacaksın!”

Bu hakarete dayanamadım:

“Paçavra toplayıcılığı sizin yanınızda olmaktan çok daha iyidir! Beni buraya meslek öğretmek için getirttiniz ama bakın neler öğretiyorsunuz? Bulaşık suyu taşımayı öğretiyorsunuz...”

Patron saçlarımdan yakaladı ama acıtmadan, özenle ve gözlerimin içine bakarak şaşırmış gibi şöyle dedi:

“Meğer sivri dikenli bir hani balığıymışsın sen! Bana yaramazsın, dostum...”

Beni kovacaklarını düşünüyordum ama ertesi gün elinde kalın kâğıt bir rulo, bir kurşunkalem, bir gönye ve cetvelle mutfağa geldi.

“Bıçakları temizledikten sonra şunu çiz bana!”

Kâğıtta iki katlı bir evin çok pencereli, kabartma süslemeli ön cephesi vardı.

“Al sana pergel! Her çizgiyi ölç, her birinin sonunu kâğıtta noktalarla belirt, sonra cetveli koy, bir noktadan ötekine kurşunkalemle çiz. Önce boydan boya, yatay olanları çizeceksin, sonra boyuna, yani dikeyleri. Hadi bakalım, başla!”

Temiz bir şeyler yapacağım, işi öğrenmeye başlayacağım için sevinçliydim; ama kâğıda, aletlere bir şey anlamadan, derin, saygılı bir korkuyla bakıyordum

Gene de, hemen güzelce yıkadım ellerimi, çalışmaya başladım. Kâğıda yatay çizgilerin hepsini çizdim. Noktaları doğru yerlere koymuştum! Gerçi üçü gereksizdi. Dikeyleri çizince şaşkınlıkla gördüm ki, evin ön cephesi tuhaf bir şekilde yamulmuştu: Pencereler yer değiştirip ara duvarlara gelmiş, biri de duvardan çıkıp evin dışında, havada asılı kalmıştı. Giriş kapısının önündeki taşlık ikinci kata çıkmış, korniş ise çatının ortasındaydı, çatı katı penceresi de bacada...

Düzelmesi olanaksız bu garip duruma bakarak ağlıyor, bunu nasıl düzeltebileceğimi düşünüyordum. Ve durumu hayal gücümle düzeltmeye karar verdim: Evin ön cephesinin her kornişine, her çıkıntısına kargalar, güvercinler, serçeler çizdim; evin önüne de şemsiyeleri altında çarpık bacaklarını gizleyemeyen insan resimleri yaptım. Sonra hepsini yukarıdan aşağı çizgilerle karalayıp kâğıdı öğretmenime götürdüm.

Öğretmenim kaşlarını kaldırdı, saçlarını karıştırdı ve sıkıntıyla sordu:

“Nedir bu?”

“Yağmur yağıyor,” diye açıkladım. “Yağmur yağarken evler her zaman çarpık görünür. Bunlar da kuşlar, yağmurdan korunmak için kornişlerin altına sığınmışlar. Yağmur yağdığında hep böyle yaparlar. Bu insanlar da eve koşuyorlar, bayan yere düşmüş, bu da limon satıcısı...”

Patron masanın üzerine eğilip saçlarıyla kâğıdı süpürerek kahkahalar attı ve şöyle dedi haykırarak:

“Aman ne mükemmel! Çok teşekkür ederim! Oh, canın çıksın senin, e mi, yabani serçe seni!”

Evin hanımı karnını fıçı gibi sallaya sallaya geldi, yaptıklarıma baktı, kocasına dönüp şöyle dedi:

“Kırbaçla onu!”

Ama patron yumuşak bir tavırla karşılık verdi:

“Önemi yok, başlangıçta ben ondan daha iyi değildim...”

Binanın cephesini kırmızı kalemle karaladı, bir başka kâğıt verdi bana.

“Tekrar dene bakalım! Düzgün yapana kadar bu çizim üzerinde çalışacaksın...”

İkinci çalışmam daha iyi olmuştu, yalnız, bir pencere taşlığın üzerine geçmişti, o kadar. Ama bu kez de evin boş olması hoşuma gitmemişti, içine değişik insanlar yerleştirmiştim: Pencerelerin önünde, ellerinde yelpazelerle genç kızlar, sigaralarla kavalyeleri oturuyordu; içlerinden, sigara içmeyen biri de uzun burnunu gösteriyordu herkese. Kapı önünde taşlıkta bir faytoncu vardı, köpeği yanında yatıyordu.

Patron sert bir tavırla sordu bana:

“Neden gene karıştırdın, karaladın kâğıdı?”

Kimse olmazsa evin sıkıcı olacağını söyledim ama o bağırmaya başladı:

“Hepsinin canı cehenneme! Bir şeyler öğrenmek istiyorsan, adam gibi çalış! Senin bu yaptığın serserilikten başka bir şey değil!..”

Sonunda, ön cephenin kopyasını aslı gibi yapmayı başardığımda patron hoşlandı bundan.

“Bak, başardın işte! Belki de yakında seninle güzel işler yapacağız...”

Ve bir görev verdi bana:

“Bir dairenin planını yap bana: Odaların nasıl yerleşeceğini; kapıların, pencerelerin, neyin nerede olacağını planla. Hiç yardım etmeyeceğim sana... her şeyi kendin yapacaksın!”

Mutfağa gidip, neyi nasıl yapacağımı düşünmeye başladım.

Ama plan yapma öğrenimim o aşamada kesildi.

Evin yaşlı hanımı geldi yanıma, ters ters sordu:

“Plan çizmek mi istiyorsun sen?”

Saçlarımdan yakalayıp yüzümü masaya öyle bir bastırdı ki, burnum, dudaklarım yaralandı. Yaptığım çizimi alıp bir sıçrayışta yırttı, masadaki malzemeyi fırlatıp attı, elleri belinde, zafer kazanmış bir tavırla bağırmaya başladı:

“Al sana plan! Hayır, olmayacak böyle! Öz kardeşi dururken başkalarına iş yaptıramaz!”

Koşarak patron geldi, arkasından karısı... Korkunç bir kavga başladı: Üçü birbirinin üzerine yürüyor, birbirine tükürüyor, bağırıyordu. Sonunda kadınlar kenara çekilip ağlaşmaya başlayınca patron bana döndü:

“Boş ver sen her şeye, bu mesleği öğrenmeyi de bırak... Durumu görüyorsun işte!”

Acımıştım ona: Kadınların çığlıkları öylesine şaşırtmış, ezmiş, çaresiz bırakmıştı onu.

Yaşlı kadının bir şeyler öğrenmemden hiç hoşlanmadığını, buna engel olmaya çalıştığını daha öncesinden de biliyordum. Çizime başlamadan önce her seferinde soruyordum ona:

“Yapılacak bir şey var mı?”

Yüzünü buruşturup yanıt veriyordu:

“Olduğu zaman söylerim sana,” diyordu. “Şimdi otur masaya, keyfine bak...”

Ama birkaç dakika sonra bir yere gönderiyordu beni ya da şöyle diyordu:

“Dış kapının önünü nasıl temizlemişsin öyle, köşeler pislik, toz içinde! Git temizle orayı...”

Gidip bakıyordum, toz falan olmuyordu orada.

“Bana karşı mı geliyorsun sen?” diye bağırmaya başlıyordu.

Bir keresinde, yapmaya çalıştığım çizimin üzerine kvas6 döktü, başka bir gün de ikonanın gaz lambasını üzerine devirdi. Tıpkı küçük bir kız çocuğu gibi, çocukça kurnazlıklarla şımarıklıklar yapıyor, çocukça bir beceriksizlikle de bunu gizlemeye çalışıyordu. Onun kadar birden parlayan, herkesten ve her şeyden yakınmayı onun kadar kolay, onun kadar tutkuyla seven bir insanla daha önce de karşılaşmamıştım, daha sonra da karşılaşmadım. İnsanlar genelde yakınmayı severler ama bu yaşlı kadın şarkı söylüyor gibi, özellikle büyük zevk duyarak yapıyordu bunu.

Küçük oğluna olan sevgisi bir çeşit çılgınlık derecesindeydi ve bu sevgisi, “azgınlık”tan başka bir türlü adlandıramayacağım gücüyle beni hem güldürüyor, hem korkutuyordu. Kimi zaman sabah duasından sonra sobanın üzerine çıkıyor, dirseklerini oğlunun yatağının kenarına dayayıp fısıldıyordu:

“Yüce Tanrım benim, meleklerinin mübarek, elmas gibi tertemiz, yumuşak kalemi için!.. Uyuyor oğlum, uyu benim çocuğum, güzel rüyalar gör uykunda, tatlı bir nişanlı kız girsin rüyana, güzeller güzeli, kraliçeler gibi, zengin, varlıklı bir tüccar kızı... Seni sevmeyen düşmanların gün yüzü görmeden ölsünler... Seven dostların yüz yaşına kadar yaşasın, kızlar da, dişi ördeklerin erkek ördek arkasında koştukları gibi sürüyle koşsunlar arkandan...”

Tutamıyordum kendimi, gülüyordum. Kaba, tembel Viktor ağaçkakandan farksızdı. Annesi gibi alacalı bulacalı, uzun burunlu, inatçı, geri zekâlıydı.

Annesinin fısıltısı bazen uyandırıyordu onu, uykulu uykulu mırıldanıyordu:

“Çekil başımdan, anneciğim, cehenneme kadar yolun var, ne fıs fıs edip duruyorsun burnumun dibinde!.. Bırakmıyorsun insanı, rahat rahat uyusun!”

Yaşlı kadın kimi zaman gülümseyerek uslu uslu iniyordu sobanın üzerinden:

“Peki, peki... uyu, kaba çocuk...”

Ama bazen şöyle de oluyordu: İnerken bacakları yana gidip sobanın kenarına çarpıyordu, o zaman, yanan diliymiş gibi ağzını açıyor, sesli sesli soluyor, kötü, yakıcı şeyler söylüyordu:

“Demek öyle, ha? Ananı Cehennem’e yolluyorsun, öyle mi? Ah sen, gece yarısı utancım benim, şeytan soktu seni benim içime, doğurmaz olaydım seni, karnımda gebereydin!”

İğrenç, sokakta sarhoşların kullandıkları sözcükler söylüyordu. Onu dinlemek korkunçtu.

Çok az uyuyordu, geceleri birkaç kez huzursuzca sıçrayarak iniyordu sobanın üzerinden, divana benim yanıma atıyordu kendini, beni uyandırıyordu.

“Ne oldu?”

“Sus!” diyor, karanlıkta bir şeye bakarak haç çıkarıyor, fısıldıyordu. “Tanrım... İlyas Peygamber... Yüce çilekeş Varvara...Beklenmedik ölümlerden koru bizi...”

Elleri titreyerek mumu yakıyordu. Kocaman burunlu yuvarlak yüzü gergin bir biçimde şişiyor, gri gözleri endişeyle kırpışarak karanlıkta değişen eşyalara bakıyordu. Mutfak genişti ama dolap ve sandıklarla doluydu. Bu yüzden, karanlıkta küçük görünüyordu. Sönük ay ışığı giriyordu pencereden, tasvirin önünde hiç sönmeyen lambanın alevi titriyordu, duvarlarda bıçaklar buz sarkıtlar gibi parlıyordu, raflarda siyah tavalar, birilerinin gözsüz suratları gibi görünüyordu.

Yaşlı kadın sobanın üzerinden, kıyıdan nehre iner gibi usulca iniyordu, çıplak ayaklarını yere pat pat vurarak bulaşık teknesinin üzerinde, kesilmiş bir başı andıran kulplu lavabonun asılı olduğu köşeye yürüyordu. Su fıçısı oradaydı.

Kana kana su içtikten sonra camları mavi kırağı kaplı pencereden dışarı bakıyordu.

“Yardım et bana Tanrım, yardım et...” diye fısıldadıyordu:

Bazen mumu söndürdükten sonra yere diz çöküyor, çok üzgünmüş gibi mırıldanıyordu:

“Kim seviyor beni, Tanrım, kimin ne işine yarıyorum?”

Sobanın üzerine çıkıyor, borunun kelebeğini çevirip bacanın iyice kapalı olup olmadığını kontrol ediyor; eline kurum bulaştığı için birkaç kez küfür ettikten sonra, görünmeyen bir güç onu zorlamış gibi, hemen uykuya dalıyordu. Ona kızdığım zamanlar şöyle düşünüyordum: “İyi ki dedem bununla evlenmemiş... kemirir dururdu adamcağızı! Sonra da paparayı yerdi.” Çok sık incitiyordu beni; ama bazı günler şiş, pamuk gibi yüzü bir hüzünle kaplanıyordu, gözleri dolu dolu oluyordu, kendinden çok emin bir tavırla şöyle diyordu:

“Benim için kolay mı oldu sanıyorsun? Çocuk doğurdum, onları büyüttüm, adam ettim... Ne için? Görüyorsun işte, mutfaklarında aşçılık yapıyorum, hoşuma mı gidiyor bu, sanıyorsun? Oğlum başka bir kadın getirdi eve, öz anasını kenara attı... Hoş bir şey mi bu? Ne dersin?”

“Değil,” diyordum içtenlikle.

“Ya? Öyle işte...”

Gelini için çirkin şeyler söylemeye başlıyordu:

“Birlikte banyoya giriyorduk onunla, görüyordum onu... Neyiyle övünür, bilmem. Öylelerine güzel mi denir?..”

Kadın erkek ilişkisi üzerine her zaman şaşılacak derecede pis şeyler anlatıyordu. Önceleri iğrendiriyordu beni onun sözleri; ama bir zaman sonra anlattıklarını dikkatle, büyük bir ilgiyle dinlemeye başladım. Onun bu anlattıklarının arkasında ağır bir gerçeğin olduğunu hissediyordum.

“Kadın güçlüdür, Tanrı’yı bile aldatmıştır, evet!” diye elini masaya vurarak homurdanıyordu. “Havva’nın yüzünden bütün insanlar Cehennem’e gidiyorlar, işte o kadar!”

Kadının gücü üzerine sonsuza kadar konuşabilirdi; ve bana her zaman öyle geliyordu ki, bu konuşmalarıyla birilerini korkutmayı düşünüyordu. Özellikle, “Havva, Tanrı’yı bile aldatmıştır,” lafı aklımdan çıkmıyordu.

Avlumuzda ev kadar büyük ek bir bina vardı. İki evin sekiz dairesinden dördünde subaylar, beşincide de alay papazı oturuyordu. Avlu emir erleriyle, posta erleriyle doluydu; subaylara çamaşırcı kadınlar, oda hizmetçileri, aşçı kadınlar geliyordu. Her mutfakta gözyaşlarıyla dolu, kavgalı, küfürlü aşk ilişkileri, dramlar yaşanıyordu. Erler birbirleriyle de, tarla işçileriyle de kavga ediyor, kadınları dövüyorlardı. Ahlaksızlık, rezillik denen şey avluda diz boyuydu. Sağlıklı gençlerin hayvansal açlığının sonu gelmiyordu. Kaba bir duygululukla, anlamsız acılarla, kazananların çirkin böbürlenmeleriyle dolu bu yaşam biçimini ev sahipleri öğlen yemeklerinde de, akşam çaylarında da, akşam yemeklerinde de ayrıntılarıyla, hayasızca konuşuyorlardı. Yaşlı kadın avluda olan biten her şeyden haberdardı ve bildiklerini heyecanla, öç alır gibi haz duyarak anlatıyordu.

Gelin, kalın dudaklarında bir gülümsemeyle sessizce dinliyordu bu hikâyeleri. Viktor kahkahalarla gülüyor, patron yüzünü buruşturarak şöyle diyordu:

“Yeter artık, anne...”

“Artık konuşmak da yasak bana!” diye yakınıyordu annesi.

Viktor destek çıkıyordu annesine:

“Devam et sen anne, ne diye utanacakmışsın! Aramızda yabancı yok...”

Büyük kardeş annesine karşı her zaman ondan tiksiniyor, ona acıyor gibi davranıyor, onunla baş başa kalmaktan kaçınıyordu; bundan kaçamadığı zamanlar ise annesi ona karısıyla ilgili bir sürü şikâyeti peş peşe sıralıyor ve kesinlikle ondan para istiyordu. Patron aceleyle üç ruble ile birkaç gümüş bozukluk sıkıştırıyordu eline.

“Boşuna alıyorsunuz bu paraları, anne, esirgediğim yok, ama gereksiz harcıyorsunuz!”

“Dilencilere veriyorum, kiliseye mum alıyorum...”

“Dilencilere falan verdiğiniz yok... Sonunda yoldan çıkaracaksınız Viktor’u...”

“Kardeşini sevmiyorsun sen, çok büyük bir günah bu!”

Patron elini sallayıp uzaklaşıyordu annesinin yanından.

Viktor annesine karşı kaba, alaycıydı. Çok pisboğazdı, sürekli bir şeyler yiyordu. Pazar günleri annesi gözleme yapıyor ve her zaman bir çanağa birkaç gözleme koyup benim yattığım divanın altına saklıyordu. Viktor ayinden gelince çanağı divanın altından alırken söyleniyordu:

“Birkaç tane daha fazla koyamamışsın, kocakarı!”

“Kimse görmeden çabucak ye...”

“İnadıma, söyleyeceğim benim için gözleme sakladığını, çatalı ensene yiyeceksin...”

Bir gün çanağı aldım divanın altından, içindekilerden iki gözlemeyi yedim. Bunun için dövdü beni Viktor. Benim onu sevmediğim kadar, o da beni sevmiyordu; benimle alay ediyordu, günde üç kez çizmelerini temizletiyordu bana, sobanın üzerindeki yatağına yatarken başıma düşsün diye tahtaların yerlerini değiştiriyor, aşağı tükürüyordu.

Sık sık “yabani tavuklar” diyen ağabeyini taklit edecek olsa gerek, Viktor da böyle deyimler kullanmaya çalışıyor, ama söyledikleri son derece aptalca, anlamsız kaçıyordu.

“Anne, her şey yerli yerinde de!.. Benim çoraplarım nerede?”

Saçma sorular sorarak kontrol ediyordu beni:

“Alekseyciğim, söyle bakalım: Neden sınınki yazılıyor ama finiki okunuyor? Neden kolakola deniyor da okala kola denmiyor? Neden derevu deniyor da, ide pleçu denmiyor?7”

Sözcüklerin böyle eşleştirilmesi hiç hoşuma gitmiyordu. Ben dedemin, büyükannemin güzel Rusçasıyla yetiştirilmiştim; bir araya gelemeyecek “dehşetli komik”, “ölesiye yemek istiyorum”, “korkunç neşeli” gibi sözcüklerin bu türlü eşleştirilmesini önceleri anlayamıyordum. Komik olanın dehşetli olamayacağını, insanların ölesiye yiyemeyeceklerini, neşeli olanın korkunç olamayacağını düşünüyordum.

Soruyordum evdekilere:

“Böyle bir şey söylenebilir mi?”

Ağızlarını bozarak cevap veriyorlardı:

“Öğretmen mi kesildin başımıza? Koparırım o kulaklarını...”

Ama “kulak koparmak” da yanlış geliyordu bana: Ot koparabilirdiniz, çiçek, ceviz koparabilirdiniz.

Bana kulağın da koparılabileceğini anlatmaya çalışıyorlardı; ama benim için inandırıcı olmuyordu bu. Kendime büyük bir güvenle şöyle diyordum:

“Ama kulaklar kopmuyor ki, yerlerinde kalıyorlar!”

Çevrede, “genelevlerle”, “sokak kadınlarıyla” dolu Kunavino sokaklarından çok daha fazla bir kepazelik, iğrenç bir utanmazlık vardı. Kunavino’daki pislik, kepazelik bir çeşit olağan, zorunlu görülüyordu: Zor, yarı aç bir hayat, ağır çalışma koşulları vardı orada. Oysa burada herkes toktu, rahattı. Çalışmanın yerini akıl almaz, gereksiz bir itiş kakış, koşuşturma almıştı. Herkesin yüzünde sinirli bir can sıkıntısı vardı.

Günlerim hiç iyi geçmiyordu, ama büyükannem konuk geldiği günler kendimi daha da kötü hissediyordum. Arka kapıdan doğruca mutfağa giriyordu. Tasvire bakarak haç çıkarıyor, sonra yerlere kadar eğilerek kendinden küçük kız kardeşini selamlıyordu. Onun, kocaman bedeniyle bu eğilişi eziyordu beni, boğuyordu.

“Sen miydin, Akulina...” diye ev sahibem kayıtsız, soğuk karşılıyordu büyükannemi.

Büyükannemi tanıyamıyordum: Alçakgönüllü bir tavırla dudaklarını büküp yüzünü tanınmayacak biçimde değiştirip kapının dibinde, bulaşık suyunun olduğu leğenin yanında iskemleye usulca ilişiyor; kız kardeşinin sorularına alçak sesle, uysal cevaplar vererek suçluymuş gibi sessizce oturuyordu.

Dokunuyordu bana bu, öfkeyle soruyordum ona:

“Neden oraya oturdun, büyükanne?”

Büyükannem yumuşak, göz kırpıyordu bana, pek ağırbaşlı, karşılık veriyordu:

“Sen kes bakalım sesini, buranın patronu değilsin!”

Ev sahibesi şikâyetlerine başlıyordu:

“Dövsen de, sövsen de, her zaman, her şeye sokar burnunu.”

Sık sık da alaylı bir tavırla soruyordu ablasına:

“Durumun nasıl, Akulina, sadakayla mı yaşıyorsun?”

“Çok kötü...”

“Dediklerine göre, İsa da sadakayla yaşamış...”

“Bir şeyden haberi olmayan odun kafalılar, dinsizler öyle söyler, sen onların dediklerine bakma, ihtiyar! İsa yoksul değildi, Tanrı’nın oğluydu o... Bu dünyaya canlıları da, ölüleri de yargılamak için gelmiştir, bunu unutma! Külün içine girip yansan bile, kaçamazsın onun gözünden, anacığım... Vasiliy ile sana mağrurluğunuzun cezasını verecektir. Bir zamanlar sizlerden, zenginlerden yardım dilendiğim için cezasını çekeceksiniz...”

Büyükannem umursamaz bir tavırla ekliyordu:

“Bir zamanlar senin için elimden geleni yaptım, ama Tanrı karşılığını verdi bana, biliyorsun...”

“Yetmedi size! Yetmedi...”

Kız kardeşi, bitmek tükenmek bilmeyen sitemleriyle uzun süredir büyükannemin başının etini yiyordu. Onun öfkeli ciyaklamalarını dinliyor, can sıkıntısıyla anlamaya çalışıyordum: Nasıl sabrediyordu bütün bunlara büyükannem? Ve öyle anlarda hiç sevmiyordum onu.

Odadan evin genç hanımı çıkıyordu, başını saygıyla eğerek selam veriyordu büyükanneme.

“Yemek odasına gelin, hadi, lütfen!”

Kız kardeşi çığlık atıyordu büyükannemin arkasından:

“Ayaklarını güzelce sil, köylü; bataklık yerden geliyorsun!”

Patron neşeyle karşılıyordu büyükannemi:

“Ay, sevgili Akulina, nasılsın? İhtiyar Kaşirin hâlâ hayatta mı?”

Büyükannem ona her zamanki içtenliğiyle gülümsüyordu.

“Hep çalışıp çabalıyorsun galiba?”

“Evet, hep çalışıyorum! Bir mahkûm gibi didiniyorum!”

Onunla çok iyi, kendisi gibi yaşlı biriymiş gibi sevecen konuşuyordu büyükannem. Patron bazen annemden söz ediyordu:

“Evet, evet, Varvara Vasilyevna... Ne iyi bir kadındı Varvara Vasilyevna, aslan gibiydi, değil mi?”

Karısı büyükanneme dönüyor ve söze karışıyordu:

“Hatırlıyor musunuz, bir pelerin hediye etmiştim ona, siyah, ipek bir pelerin, boncuklu?”

“Hatırlamaz olur muyum...”

“Gerçekten, çok güzel bir pelerindi...”

Patron mırıldanıyordu:

“Evet, evet, pelerin gibi bir pelerindi, hayat beterin beteri!..”

Karısı kuşkuyla, “Ne diyorsun sen?” diye soruyordu.

“Ben mi? Öyle söyledim işte... Günler neşeli geçiyor, iyi insanlar gidiyor...”

Evin küçük hanımı tedirgin, “Ne söylemek istediğini anlayamadım,” diyordu.

Sonra, yeni doğan bebeği göstermeye götürüyorlardı büyükannemi. Ben masanın üzerindeki çay takımlarını kaldırıyordum, patron sesini yükseltmeden, dalgın, şöyle diyordu bana:

“Büyükannen iyi bir kadın...”

Böyle dediği için içimden teşekkür ediyordum ona, büyükannemle baş başa kaldığımızda, yüreğim sızlayarak ona şöyle diyordum:

“Neden geliyorsun sen buraya, neden? Bunların nasıl insanlar olduğunu görmüyor musun?..”

Büyükannem çok tatlı, yüzünde sevecen bir gülümsemeyle bana bakarak, “Ah, Alekseyciğim, ah,” diyordu, “görmüyor olur muyum...”

İçim sızlıyordu: Demek her şeyin farkındaydı, her şeyi biliyordu, o anda içimde kopan fırtınaların da farkındaydı...

Büyükannem, gelen var mı, diye dikkatle bakınarak kucaklıyordu beni, şefkatle ekliyordu:

“Sen burada olmasan gelir miyim hiç?.. Ne işim olur benim onlarla? Evet, deden hasta, onunla uğraşıyorum, çalışamıyorum, hiç param yok... Mihaylo dayın da Saşa’yı kovdu evden, onu da yedirip içirmem gerekiyor... Senin için yılda altı ruble vereceklerini söylemişlerdi, hiç değilse bir ruble verirler mi umuduyla geliyorum... Öyle ya, neredeyse altı ay oldu, burada çalışıyorsun...”

Ve kulağıma fısıldıyordu:

“Sana sitem etmemi, çıkışmamı istediler benden. Kimsenin sözünü dinlemiyormuşsun, öyle diyorlar. Sık dişini, güvercinim, kendini toparlayana kadar, iki yıl çalış burada! Sabret, tamam mı?”

Sabredeceğime söz verdim. Ama çok zor bir şeydi bu... Yalnızca karın tokluğu için katlanılan bu yoksul, dayanılmaz yaşam eziyordu beni ve rüyada gibi geçiyordu günlerim.

Bazen, “Kaçmalıyım buradan!” diye düşünüyordum. Ama korkunç bir kış vardı dışarıda, geceleri fırtınalar uğulduyordu, çatıda rüzgâr ıslık çalıyordu, dondurucu soğuğun sıkıştırdığı çatı kirişleri gıcırdıyordu... Nereye kaçabilirdim?

Dolaşmaya bile salmıyorlardı beni, hem dolaşacak zamanım da yoktu. Ev işleri arasında kısa kış günleri çabucak bitiyordu.

Ayrıca, cumartesi günleri, bayramlarda, gece ayinine kiliseye gitmek zorundaydım.

Kilisede olmak hoşuma gidiyordu. Daha az kalabalık, daha karanlık olan bir köşede dikilip ikonların dizili olduğu duvara uzaktan bakmayı seviyordum. İkonalar, vaiz kürsüsünün gri tabanında yoğun altın renginde oluk oluk akan mum alevlerinin arasında yüzüyor gibi görünüyorlardı. Koyu renk ikonalar hafifçe kıpırdıyordu. Ana kapının altın danteli neşeyle titriyordu, mumların ışığı açık mavi havada altın arılar gibi asılı uçuşuyordu; kadınların, kızların başları çiçekler gibi duruyordu.

Her şey koronun okuduğu ilahiyle uyum içindeydi, herkes bir masalın tuhaf yaşamıyla yaşıyordu; bütün kilise zift gibi bir karanlığın içinde beşik gibi, ağır ağır sallanıyordu.

Kimi zaman kilise derin bir suya gömülmüş, başka hiçbir şeye benzemeyen, kendine özgü hayatını orada yaşamak için dünyadan saklanmış gibi geliyordu bana. Sanırım, büyükannemin anlattığı Kitej kentiyle ilgili masal uyandırıyordu bende bu duyguyu ve sık sık uyuklayarak, koronun ilahisini, duaların mırıltısını, insanların solumasını ninni gibi dinleyen çevremdekilerle birlikte sallanırken şu hüzünlü masalı kendi kendime söylüyordum:

Lanetli Tatarlar kuşattılar

O pis güçleriyle,

Şanlı Kitej kentini dört bir yandan

Bir sabahın aydınlık saatinde...

Hıristiyanlar yalvarıp yakardılar Tanrı’ya;

“Aman Tanrımız, Yüce Tanrımız,

Çok kutsal Meryem Anamız!

Of, yardım et bu kullarına

Sabah ayinine gitsinler,

Kitabı okurken papaz, dinlesinler!

Of, kutsal kilisemizi

Kirletmelerine izin verme Tatarların,

Kızlarımıza, karılarımıza dokundurtma,

Çocuklarımızı, oyuncaklarını ellemesinler,

Yaşlılarımızı öldürmesinler!”

Ve bu insanların yakarışlarını,

Hıristiyanların iniltilerini

Duydu Savaş Tanrısı,

Meryem Ana da duydu.

Ve şöyle dedi Savaş Tanrısı

Kutsal Melek Mikâil’e;

“Git Mikâil,

Kitej kentinin altında

Salla toprağı,

Kitej’i göle batır;

Bırak, dua etsinler

Dinlenmeden, yorulmadan,

Sabahtan gece yarılarına kadar,

Kilisenin kutsallarına

Yüz yıllar boyu, durmadan!”

O yıllar, bir arı kovanın balla dolu olduğu gibi doluydum büyükannemin şiirleriyle. Sanırım ben de onun şiirleri gibi düşünüyordum.

Kilisede dua etmiyordum. Kimi zaman, büyükannemin Tanrısı önünde beceriksizce, dedemin öfkeli dualarını, Zebur’dan ağlamaklı bölümler okuyordum. Büyükannemin Tanrısı’nın bundan hoşlanmayacağını, çünkü benim de hoşlanmadığımı biliyordum. Öyle ya, kitapta yazıyordu bütün bunlar, demek, her okuryazar insanın bildiği gibi, Tanrı da hepsini ezbere biliyordu.

Bu nedenle, kilisede yüreğim tatlı bir hüzünle dolu olduğunda veya o günün beni inciten küçük bazı olayları içimi kemirdiğinde, kendi dualarımı kendim düşünmeye çalışıyordum. Bunun için, kötü kaderimi düşünmem yetiyordu bana... Dokunaklı, acıklı sözcükler arka arkaya kendiliğinden geliyorlardı:

Tanrım, Tanrım... içim acıyor!

Bir an önce büyümek istiyorum!

Dayanamıyorum artık,

İstersen al canımı Tanrım, affet beni!

Mesleği öğrenemiyorum,

Şeytan’ın uşağı kocakarı Matrona,

Kurt gibi uluyor bana,

Yaşamaktan bıktım artık!

“Dualarımın” birçoğunu bugün bile hatırlıyorum; çocuklukta aklın ürettikleri ruhun çok derinlerinde yaralar açıyor ve bu yaralar kimi zaman bir ömür boyu geçmiyor.

Kilisede kendimi iyi hissediyordum, ormanda, tarlalarda rahatladığım gibi rahatlıyordum orada. Birçok kırgınlıklar yaşamış, hayatın çirkinlikleriyle kirlenmiş küçük kalbim orada yumuşak hayallerle temizleniyordu.

Ama kiliseye yalnızca çok soğuk havalarda ya da fırtına kentin üzerinde çılgınca estiği, gökyüzünün donmuş gibi göründüğü, rüzgâr havayı kar bulutlarıyla kapladığı, gene kalın kar altında donmuş, bir daha dirilemeyecek, canlanamayacak gibi görünen toprağın donduğu zamanlar gidiyordum.

Sakin gecelerde daha çok, kentte o sokak senin, bu sokak benim, en ücra yerlere kadar giderek dolaşmaktan hoşlanıyordum. Kimi zaman kanatlıymışım gibi, gökyüzünde yalnız süzülen ay gibi havada süzülüyordum. Gölgem önümde benimle geliyor, kara vuran ışıkları söndürüyor, yol boyunda taşların, çitlerin üzerine komik bir biçimde düşüyordu. Gece bekçisi, elinde takırtı çıkardığı aleti, üzerinde ağır gocuğu, sokağın orta yerinden yürüyordu. Köpeği de yanında oluyordu.

Köpek kulübesi gibi hantal bu bekçi bir avlu kapısından çıkmış, bilinmeyen bir yere doğru sokağın ortasında yürümektedir, pek üzgün köpeği de arkasından çıkmıştır.

Işık olan pencereler açılıyordu bazen; sokağın temiz havasına hoş, özel, başka bir yaşama ait, hiç tanımadığım kokular yayılıyordu. Pencerelerin önünde duruyordum, oradan gelen kokuyu çekiyordum içime, dinliyordum; içeride nasıl bir hayatın olduğunu, bu evde nasıl insanların yaşadığını anlamaya çalışıyordum. Akşam ayini saati olmasına karşın, içeride insanlar gürültülü eğleniyor, gülüyor, değişik bir gitar çalıyor, pencereden dışarı yoğun madeni bir ses taşıyordu.

Issız Tihonovskaya ile Martınovskaya sokaklarının köşesindeki tek katlı, basık bir ev özellikle ilgimi çekiyordu. Yortudan önce, havaların ısınmaya başladığı sakin, mehtaplı bir gecede görmüştüm o evi. Pencereden sokağa sıcak bir buharla birlikte, sanki çok güçlü, iyi yürekli biri, ağzını kapamış, şarkı söylüyor gibi, çok değişik bir ses dalga dalga dökülüyordu. Sözcükler anlaşılamıyordu; tellerin sesi sinir bozucu bir biçimde ezgiyi işitmeme engel olsa da, şarkı çok tanıdık, anlaşılır geliyordu bana. Evde dayanılmaz, aşırı güçlü bir keman çaldığını düşünerek yol kenarında bir taşın üzerine oturuyordum. Keman dayanılmazdı, çünkü sesini duymak neredeyse acıtıyordu içimi. Bazen sesi öylesine yükseliyordu ki, ev tümden sarsılıyor, pencere camları zangırdıyor gibi geliyordu bana. Eriyen karların suları akıyordu çatıdan, gözyaşlarım akıyordu.

Bir gece hiç fark etmedim, gece bekçisi geldi yanıma, dürtüp düşürdü beni taştan, sordu:

“Ne bekliyorsun burada?”

“Müzik dinliyorum,” dedim.

“Başka işin yok mu senin?! Hadi, yaylan...”

Hemen yürüyüp köşeyi döndüm, tekrar dönüp pencerenin dibine geldim. Ne var ki evde keman çalmıyordu artık. Açık pencereden sokağa neşeli bir gürültü taşıyordu. Ama bu hiç de, rüyamda dinlediğim hüzünlü müziğe benzemiyordu.

Hemen her cumartesi o eve gitmeye başlamıştım. Ama ancak bir sonraki ilkbaharda viyolonsel sesi dinledim orada. Neredeyse gece yarısına kadar çaldı. Eve döndüğümde dayak yedim.

Kış yıldızları altında kentin ıssız sokaklarında dolaşmak hayal dünyamı çok zenginleştiriyordu. Özellikle, merkezden uzak sokaklara gidiyordum: Merkezde sokaklarda çok fener vardı, ev sahiplerinin tanıdıkları görebilirlerdi beni, o zaman ev sahipleri gece ayinine gitmediğimi, dışarılarda dolaştığımı öğrenirlerdi. Sarhoşlardan, bekçilerden, “sokak kızları”ndan rahatsız oluyordum; ama uzak sokaklarda alt katların pencerelerinden, camları çok buzlu değil, perdeleri de kapalı değilse, içeriyi görebiliyordum.

Bu pencereler çok çeşitli şeyler gösterdi bana: İnsanların nasıl dua ettiklerini, öpüştüklerini, didiştiklerini, kâğıt oynadıklarını, endişeli ve bağırmadan nasıl sohbet ettiklerini gördüm... Karşımda bir kapiklik panoramalardaki gibi, dilsiz bir balık hayatı uzanıyordu.

Bir bodrum katta, masada biri genç, biri biraz daha yaşlı iki kadın gördüm; karşılarında uzun saçlı bir lise öğrencisi delikanlı oturuyordu, elini kolunu sallayarak kadınlara kitap okuyordu. Kadınlardan genç olanı kaşları çatık, kendini sandalyenin arkalığına atmış, dinliyordu. Daha yaşlı olan zayıf, saçları kabarık kadın birden ellerini yüzüne kapadı, omuzları titriyordu, lise öğrencisi elindeki kitabı bir yana fırlattı, genç kadın yerinden fırlayıp koşarak odadan çıkınca öğrenci saçları kabarık olan kadının önünde yere diz çöktü, ellerini öpmeye başladı.

Yandaki pencereye baktım, orada iriyarı, sakallı bir adam kırmızı bluzlu bir kadını kucağına almış, bebek gibi sallıyordu. Besbelli, ağzı genişçe açık, gözleri iri iri, bir şarkı söylüyordu ona. Kadın sarsılarak kahkahalar atıyor, kendini geriye bırakıyor, bacaklarını sallıyordu. Adam doğrultuyordu onu, tekrar şarkı söylemeye başlıyor, kadın tekrar kahkahalar atıyordu. Uzun süre bakıyordum onlara, sonra onların bütün gece böyle eğleneceklerini anlayıp yürüyordum.

Böyle çok sahneler belleğimde yer ediyordu ve kendimi kaptırdığım için, eve geç dönüyordum. Ev sahiplerinin kuşkusunu çekiyordu bu durum, sorguya çekiyorlardı beni:

“Bu gece hangi kilisedeydin? Papaz hangi duaları okudu?”

Kentte her papazı tanıyorlardı, hangisinin ne zaman hangi İncil’i okuduğunu da, her şeyi biliyorlardı; kolaylıkla yakalayabilirlerdi yalanımı.

Ev sahibesi iki kadın da dedemin öfkeli, herkesin kendisinden korkmasını isteyen Tanrısı’na inanıyorlardı. Adı her an ağızlarındaydı, kavga ederlerken bile birbirlerine şöyle diyorlardı:

“Defol! Tanrı versin cezanı senin, bildiği gibi yapsın seni...”

Perhiz’in ilk pazar günü yaşlı kadın gözleme pişiriyordu, ama hepsi yanmıştı. Ateşten yüzü kıpkırmızı, öfkeyle bağırıyordu:

“Tanrı belanızı versin...”

Ve tavayı şöyle bir kokladıktan sonra yüzü bulutlandı, tavayı yere fırlatıp ulumaya başladı:

“Vay, anam babam, perhiz tavası sözde... İğrenç şey, Perhiz haftasından önce temizlemeyi unutmuşum8 gibi, ah Tanrım!”

Dizlerinin üzerinde doğruldu, gözyaşlarıyla Tanrı’ya yakarmaya başladı:

“Büyük Tanrım, affet bu günahkâr kulunu! Bu aptal kocakarıyı cezalandırma, Tanrım...”

Yanmış gözlemeleri köpeklere verdiler, tavayı tavladılar, gelin kavga arasında söylenmeye başladı kaynanasına:

“Perhiz’de bile perhiz bozan tavada pişiriyorsunuz.”

Tanrılarını evde her işe, yaşamlarındaki en küçük ayrıntıya karıştırıyorlardı. Bu yüzden renksiz bir yaşam önemli, anlamlı bir görünüm kazanıyor, her an Tanrı’ya bir tapınma heyecanı kazanmış gibi oluyordu. Can sıkıcı, anlamsız durumlarda Tanrı’ya bu yöneliş eziyordu beni, kendimi yabancı birilerince gözetleniyormuş gibi hissederek elimde olmadan her köşeye bakınıyordum; geceleri soğuk bir korku bulutu sarıyordu beni. Mutfağın, önünde hiç sönmeyen lambaların yandığı koyu tasvirin köşesinden geliyordu bu bulut.

Rafın yanında geniş bir pencere, bir direğin iki yanında iki çerçeve vardı. Pencereden dipsiz, mavi bir boşluk bakıyordu. Ev, mutfak, ben... her şey bu boşluğun kenarındaymış gibi geliyordu bana. Sanki sert bir hareket yaparsam her şey yerinden kopacak, bu mavi, soğuk boşluğa düşecek, orada yıldızların arasından, suya atılan bir taş gibi bir ölüm sessizliğine dalacaktı. Sağımdan soluma dönmeye korkarak uzun süre kıpırdamadan yatıyor, hayatın korkunç sonunu bekliyordum.

Bu korkumdan nasıl kurtulduğumu hatırlamıyorum, ama çok geçmeden iyileşmiştim. Kuşkusuz, büyükannemin şefkatli Tanrısı yardım etmişti bana; sanıyorum daha o zamanlar basit bir gerçeğin farkındaydım: Henüz kötü bir şey yapmamıştım, bir suçum olmadan cezalandırılmazdım, başkalarının günahlarının hesabını da ben vermek zorunda değildim.

Özellikle ilkbaharda daha çok dolaşıyordum. İlkbaharın dayanılmaz gücü kiliselere gitmeme engel oluyordu. Mum almam için bana birkaç kapik vermişlerse, bu çok daha kötü yapıyordu beni: Bir aşık kemiği satın alıyor, bütün ayin süresince aşık oynuyor, eve de kesinlikle geç dönüyordum. Bir gün de ayin için bana verilen tam on kapik para ile ayin kurabiyesini kaybetmiş, öyle ki, zangocun sunaktan uzattığı başka birinin kurabiyesini tabağından aşırmıştım.

Oyun oynamayı çok seviyor, kendimi oyuna çok kötü kaptırıyordum. Oldukça yetenekli, güçlüydüm ve çok kısa zamanda çevre sokaklarda iyi bir aşık, top, çelik çomak oyuncusu olarak ün yapmıştım.

Büyük Perhiz’de oruç tutturuyorlardı bana. Ve işte şimdi, günah çıkarmak için komşumuz Peder Dorimedont Pokrovski’ye gidiyordum. Pederi çok sert biri olarak tanırdım ve kişisel olarak da ona karşı birçok bakımdan günahkârdım: Bahçesindeki kameriyesinin birkaç yerini taşla kırmıştım, çocuklarıyla kavgalıydım ve genel olarak hoşlanmadığı birçok davranışımı hatırlatabilirdi bana. Bu çok sıkıntı veriyordu bana yoksul kilisede günah çıkarma sırasında sıramın gelmesini beklerken kalbim küt küt atıyordu.

Ama Peder Dorimedont sevecen bir şekilde seslenerek karşıladı beni:

“Ooo komşu... Pekâlâ, diz çök bakalım! Günahın nedir?”

Başıma kalın bir kadife örttü. Mum, buğu kokusu soluğumu kesmişti, konuşmakta zorlanıyordum, aslında konuşmak da istemiyordum.

“Büyüklerinin sözünü dinliyor musun?”

“Hayır.”

“Günahkârım, de...”

Beklenmedik bir biçimde, birden çıktı ağzımdan:

“Ayin kurabiyesi çaldım!”

Papaz, bir an düşündükten sonra “Nasıl olur? Nerede? Hangi kilisede?” diye gayet sakin sordu.

“Üç Azizler’de, Pakrov’da ve Nikola’da...”

“Demek bütün kiliselerde! Bu hiç iyi değil, dostum, büyük günah... Duydun mu beni?”

“Duydum.”

“Hadi, söyle: Günahkârım! Yanlış şey... Yemek için çaldın, öyle mi?”

“Kendiminkini yedikten sonra... aşık oyununda para kaybedince eve kurabiye götürmem gerektiği için çaldım...”

Peder Dorimedont anlaşılmaz bir biçimde, pek bitkin bir şeyler mırıldandı, birkaç soru daha sorduktan sonra sert bir tavırla şöyle sordu:

“El altından dağıtılan kitaplardan okuduğun oldu mu?”

Elbette anlayamadım onun bu sorusunu ve sorusuna soruyla cevap verdim:

“Nelerden?”

“Yasaklanmış kitaplardan okumadın, değil mi?”

“Hayır, hiç okumadım...”

“Günahların bağışlandı... Ayağa kalk!”

Şaşkın şaşkın baktım Peder’in yüzüne. Düşünceli, sevecendi yüzü. Rahatsız hissettim kendimi, vicdanım sızladı: Ev sahiplerim beni günah çıkartmaya gönderirlerken bunun korkunç, dehşetli bir şey olduğunu, bütün günahlarımı dürüstçe itiraf etmek zorunda olduğumu söylemişlerdi.

“Sizin kameriyenize çok taş attım,” dedim.

Peder başını kaldırdı, mırıldandı:

“Bu da iyi bir şey değil! Hadi git...”

“Köpeğe de attım...”

Peder Dorimedont başımın üzerinden bakarak, “Sonraki!” diye seslendi.

Çıktım kiliseden. Kendimi aldatılmış, küçük düşürülmüş hissediyordum. Günah çıkartma eyleminden çok korkutulmuştum, oysa hiç de korkunç değildi, hatta çok sıradandı! İlginç olan yalnızca, kitaplarla ilgili soruydu. Bu tür kitaplarla ilgi bir şey bilmiyordum. Bodrum katında iki kadına kitap okuyan öğrenciyi hatırlıyordum, o kadar. Bir de İyi İş’i hatırlıyordum. Onun da ince, kalın, siyah kapaklı, içinde anlayamadığım resimler olan çok kitabı vardı.

Ertesi gün on beş kapik verip şarapla ekmek yemem için kiliseye yolladılar beni. Paskalya’nın sonlarıydı, karlar çoktan erimeye başlamıştı, sokaklar kuruydu, yollardan toz sigara dumanı gibi kalkıyordu. Güneşli, güzel bir gündü.

Kilisenin avlu duvarının dibinde büyük ustalar toplanmış, aşık oynuyorlardı. Şarap ekmek yemeye daha zamanım olduğunu düşünerek beni de oyuna kabul etmelerini istedim:

“İzin verin, ben de oynayayım!”

“Oyuna giriş bir kapik,” dedi yüzü çilli, kızıl saçlı biri pek mağrur.

Ama ben ondan da mağrur cevap verdim:

“Soldan ikinci çifte üç kapik!”

“Paralar tahtanın üstüne!”

Ve oyun başladı!

On beş kapik bozdurup soldaki iki aşığın yanındaki tahtaya üç kapik koydum. Rakibim iki aşığı devirirse parayı alacaktı, deviremezse, ben ondan üç kapik alacaktım. Kazanan ben oldum. Üç kapiğim altı kapik olmuştu. Ondan sonraki de deviremedi, benden büyük insanlardan altı kapik kazanmıştım! Bu büyük cesaret verdi bana...

Ama oyunculardan biri şöyle dedi:

“Çocuklar, dikkat edin ona, bakarsınız, kazandığı parayı alır kaçar...”

Bu söz gururuma dokundu, heyecanla bağırdım:

“Sol uçtaki çifte dokuz kapik!”

Ama oyuncular pek önemsemediler benim bu dediğimi; yalnızca, benim yaşlarımda iriyarı bir çocuk bağırarak uyardı arkadaşlarını:

“Dikkat edin, çocuklar, çok şanslı, Zvezdinlerin yanında çizim yapıyor, tanıyorum onu!”

Kokusundan kürkçü olduğu anlaşılan zayıf biri alaylı bir ses tonuyla şöyle dedi:

“Demek çizimci ha? Ço-ok güze-el...”

Nişan alıp usta bir atış yapıp kalemi devirdi, öne eğilerek kibarca, “Devam mı?” diye sordu.

Cevap verdim:

“Sağ uçta sonuncu... üç!”

Kürkçü, “Ben de deviririm,” diye övündü.

Ama oyuna girmedi.

Aynı yere arka arkaya üç defadan fazla para koyulmuyordu. Başka yerlere koyup dört kapikle birkaç aşık daha kazandım. Ama sıra tekrar bana geldiğinde üç kez koydum ve tam zamanında bütün paramı kaybettim. Ayin bitmiş, çanlar çalıyor, halk kiliseden çıkıyordu.

Kürkçü saçlarımdan yakalamaya çalışarak, “Nereye?” diye sordu, ama ben geri çektim kendimi, koşmaya başladım temiz giyimli bir delikanlıya yetişip kibarca sordum:

“Şarapla ekmek yediniz mi?”

Delikanlı yüzüme kuşkulu bakarak, “Tabii, niye?” dedi.

Bana şarapla ekmeğin nasıl verildiğini, o sırada papazın neler söylediğini, benim ne yapmak zorunda olduğumu anlatmasını rica ettim.

Delikanlı buna çok bozuldu, gözdağı verircesine bağırdı:

“Gelip şarapla ekmek yiyeceğine sağda solda sürttün, değil mi, zındık? Hiçbir şey anlatmayacağım sana... Varsın, baban derini yüzsün!”

Eve doğru koşmaya başladım. Hiç kuşkum yoktu: Evde sorguya çekeceklerdi beni ve kesin, şarapla ekmek yemediğimi anlayacaklardı.

Ama yaşlı kadın beni kutladıktan sonra yalnızca bir şey sordu:

“Zangoca para verdin mi?”

Hiç düşünmeden, “Beş kapik...” dedim.

“Üç kapik neyine yetmezdi... Hiç değilse ikisi sende kalırdı.”

... İlkbahar. Her gün yeni giysilere bürünüyordu ilkbahar, her yeni gün daha aydınlık, daha güzel oluyordu. Taze otların kokusu insanı sarhoş ediyordu; akağaçların canlı yeşili ılık toprağa sırtüstü yatıp çayır kuşlarının cıvıltısını dinleme isteği uyandırıyordu bende. Bu arada kışlık giysileri temizliyordum. Hepsinin sandıklara yerleştirilmesine yardım ediyor, tabaka tütün kesiyor, eşyaların tozunu alıyor, sabahtan gece yarılarına kadar, benim için hiç de hoş olmayan gereksiz şeylerle boğuşuyordum.

Boş saatlerimde yapacak hiçbir işim yoktu. Yoksul sokağımız bomboştu, daha öteye gitmeme de izin vermiyorlardı. Avluda öfkeli, yorgun toprak işçileri, kaba, sarhoş erler, üstü başı dökülen aşçı kadınlar, çamaşırcı kadınlar, her akşam iğrenç eğlenceler... İğreniyordum bütün bunlardan, öylesine gururum inciniyordu ki, görmemek için gözlerimin kör olmasını istiyordum.

Yanıma bir makas, çeşitli renklerde kâğıtlar alıp tavan arasına çekiliyordum, orada kâğıtlardan çiçekler yapıp kirişleri süslüyor, hüznümü hiç değilse böyle hafifletiyordum. İçimde büyük bir özlemle bir yerlere, insanların birbirlerini daha az yedikleri, daha az kavga ettikleri, Tanrı’dan böylesine inatla, bunaltıcı isteklerde bulunmadıkları, insanları böylesine sık, cezalandırılmakla korkutmadıkları bir yere gitmek istiyordum.

Paskalya’da cumartesi günü kente Oranski Manastırı’ndan mucize yaratan Vladimir Meryem Anası’nın ikonasını getirdiler. İkona haziranın ortalarına kadar kentte kalacak, kiliseye bağlı her evi, her daireyi ziyaret edecekti.

Benim ev sahiplerime hafta ortası bir gün sabahleyin geldi. Evin genç hanımı odadan bağırdığında mutfakta bakır kapları yıkıyordum.

“Dış kapıyı aç, Oranski’yi getirdiler!”

Üstüm başım pis, ellerim yağlı, kirli, alt kata koştum, kapıyı açtım. Genç bir papaz bir elinde fener, öteki elinde buhurdanlık, alçak sesle mırıldandı:

“Uyuyor musunuz? Yardım et...”

Evde oturanlardan iki kişi ağır ikona dolabını dar merdivenden yukarı çıkarıyorlardı; omzumla dolabın kenarına destek verip kirli ellerimle tutarak ben de yardım ediyordum onlara. Arkadan, göbekli papazlar boğuk seslerle, pek isteksiz, dualar okuyarak çıkıyorlardı basamakları:

“Kutsal Meryem Anamız, bizler için dualar et Tanrı’ya...”

İçimde kendimden emin bir hüzün, şöyle düşünüyordum:

“Taşınmasına üstüm başım kirli yardım ettiğim için kızacak bana Meryem Ana, bu yüzden ellerim kuruyacak...”

İkona dolabını holde, temiz bir çarşaf örtülü iki sandalyenin üzerine koydular. Dolabın iki yanında genç, meleklere benzeyen güzel yüzlü, gözleri ışıl ışıl, mutlu, parlak saçlı iki rahip ayakta duruyor, dolabı tutuyordu.

Dualar okunuyordu. Şişman bir papaz kıpkırmızı parmağıyla ikide bir, koyu sarı saçlarının arasında gizlice kulak memesine dokunarak yüksek sesle, “Yüce Meryem Anamız,” diyordu.

Rahipler yorgun yorgun, “Çok Kutsal Meryem Anamız, merhamet et bize...” diye ilahi söylüyorlardı. Meryem Ana’yı seviyordum. Büyükannemin masallarında, yoksul insanların teselli olmaları için çiçekleri, sevinçleri... iyi, güzel her şeyi o saçıyordu yeryüzüne. Ve eğilip onun elini öpmem gerektiğinde, büyüklerin bunu nasıl yaptığının farkında olmadığım için, titreyerek ikonanın yüzünü, dudaklarını öpmüştüm.

O anda güçlü bir el beni tutmuş, kapının eşiğine, köşeye fırlatmıştı. Rahiplerin ikonayı nasıl götürdüklerini hatırlamıyorum, ama çok iyi hatırladığım bir şey vardı: Ben yerde otururken ev sahiplerim başıma dikilmiş, büyük bir korku ve endişe içinde, şimdi beni ne yapacaklarını konuşuyorlardı...

Patron, “Bilge bir papazla konuşmamız gerekecek,” dedi ve yumuşak bir tavırla sitem etti bana:

“Cahil çocuk, ikonayı dudağından öpmenin yasak olduğunu nasıl bilmiyorsun? Üstelik... okula da gittin...”

Birkaç gün, bir mahkûm gibi, bana ne yapacaklarını bekledim: İkona dolabına kirli ellerimle dokunmuştum, yasak olan bir şeyi yapmıştım... Evet, bunun cezasını çekecektim, kesin çekecektim...

Ama, besbelli, Meryem Ana büyük sevgimin neden olduğu, bilmeden işlediğim bu günahımı bağışlamıştı. Ya da bunun cezası o kadar hafifti ki, insanların bana sık sık çektirdikleri öteki cezalar arasında onu hiç fark etmemiştim.

Kimi zaman, yaşlı ev sahibesini sinir etmek için üzerine basa basa şöyle diyordum:

“Meryem Ana beni cezalandırmayı unuttu galiba...”

Yaşlı kadın kötü kötü gülüyordu.

“Acele etme, eninde sonunda göreceğiz...”

Çatı arasındaki kirişleri renkli çay kâğıtlarıyla, kurşun rengi varaklarla, ağaç yapraklarıyla, elime geçen her şeyle süslerken, kilisede okunan ilahileri hatırlıyor, Kamlıkların yolda yaptıkları gibi, kendi kendime mırıldanıyordum:

Tavan arasında oturuyorum,

Elimde makas.

Kâğıtları kesiyorum, kesiyorum...

Bir cahilim ben, canım sıkılıyor!

Bir köpek olsaydım eğer,

İstediğim yere koşar giderdim,

Oysa şimdi önüne gelen bağırıyor bana:

Otur oturduğun yerde, sesini kes, haylaz,

Dayak yemek istemiyorsan, kes sesini!

Tavan arasında yaptıklarımı görünce yaşlı kadın gülümsemiş, başını sallamıştı.

“Mutfağı da böyle süslesen ya...”

Bir gün patron kendi çıktı tavan arasına, yaptıklarıma uzun uzun baktı, içini çekti,

“Çok değişik bir çocuksun sen, Peşkov,” dedi. “Tanrı nasıl bilirse öyle yapsın seni... Sonunda büyücü mü olacaksın? Doğrusu, bilemiyorum...”

Bir beş kapiklik sıkıştırdı elime.

Bu beşliği ince bir tele bağlayıp yaptıklarımın arasında en görünür bir yere madalya gibi astım.

Ama bir gün sonra para takılı olduğu telle birlikte kayboldu oradan. Onu yaşlı kadının götürdüğünden emindim!

6. (Rus.) Arpa, çavdar ekmeği ve kuru üzümle yapılan mayalı bir içecek. (Y.N.)

7. Karakter, Rusça söz oyunları yapıyor. (Y.N.)

8. Ortodokslar, Büyük Perhiz günlerinde hayvansal gıdalar tüketmedikleri için yemek kaplarında da, bu yiyeceklerden yemek artığı kalmaması gerekir. (Y.N.)

*****

V

Ama gene de kaçtım ilkbaharda: Bir sabah ekmek ve çay almak için bakkala gönderdiler beni. Bakkal benim yanımda karısıyla kavga etmeyi sürdürürken terazinin taşını kapıp karısının başına indirdi. Kadın sokağa kaçıp orada yere yığıldı. Hemen insanlar toplandı, kadını bir arabaya yatırıp hastaneye yolladılar. Arabanın arasından koşmaya başladım ve farkında olmadan, elimde iki on kapiklikle kendimi Volga’nın kıyısında buldum.

Güzel bir ilkbahar günüydü, Volga engin, her yer gürültülü, doğa uçsuz bucaksız... Oysa ben bu güne kadar bodrumda bir fare yavrusu gibi yaşamıştım. Kararımı vermiştim, ev sahiplerinin yanına dönmeyecektim, Kunavino’ya büyükannemin yana da gitmeyecektim. Ona verdiğim sözü tutmamıştım, karşısına çıkmaktan utanıyordum, dedeme gelince, bağırıp çağırırdı bana...

İyi yürekli hamalların verdikleri bir şeylerle karnımı doyurarak Volga sahilinde iki-üç gün boş boş dolaştım. Geceleri iskelelerde onların yanında yattım.

Sonra içlerinden biri şöyle dedi bana:

“Buralarda boşuna vakit geçiriyorsun sen, çocuk, görüyorum seni! Bizim ‘İyi Yürekli’ye git, bulaşıkçıya ihtiyacı var...”

Gittim. Uzun boylu, sakallı, kafasında sipersiz, ipek bir kasket duran büfeci, bulanık bakışıyla gözlüğünün üzerinden uzun uzun baktı bana, sakin bir sesle şöyle dedi:

“Ayda iki ruble. Kimlik belgeni ver.”

Kimlik belgem yoktu, büfeci bir süre düşünüp şunu teklif etti:

“Öyleyse anneni getir.”

Koşarak büyükanneme gittim. Yaptığımı iyi karşıladı, dedeme rica etti, dedem bana kimlik belgesi çıkarılması için gereken yere baş vurmayı kabul etti, büyükannem kendi de benimle birlikte gemiye geldi.

“Pekâlâ,” dedi büfeci ikimize bakıp, “Gel benimle.”

Beni geminin arka güvertesine götürdü. Beyaz gömlekli, beyaz kalpaklı iriyarı aşçı orada küçük bir masada oturuyor, bir yandan çay içerken bir yandan da kalın sarma sigarasını tüttürüyordu. Büfeci ona doğru itti beni.

“Bulaşıkçı,” dedi.

Ve hemen dönüp uzaklaştı. Aşçı puflayarak oynattı siyah bıyığını, büfecinin arkasından söylendi:

“Önünüze gelen şeytanı işe alıyorsunuz, biraz ucuz olsaydı bari...”

Kısa kesilmiş simsiyah saçlı kocaman başını öfkeyle geri atıp siyah gözlerini iyice açtı, gerindi, şöyle bir doğrulup gözlerini kapadı, gür sesiyle bağırdı:

“Kimin nesisin sen?”

Hiç hoşlanmamıştım bu adamdan... Yukarıdan aşağı beyazlar içinde olsa da, çok pis görünüyordu, parmakları kıllıydı, kepçe kulaklarının içinden kıllar sarkıyordu.

“Karnım aç benim,” dedim ona.

Gözlerini kırptı, sert yüzü geniş bir gülümsemeyle bir anda değişti; dolgun, kıpkırmızı yanakları kulaklarına doğru çekilerek iri at dişlerini ortaya çıkardı, bıyığı yumuşakça aşağı sarktı... O anda şişko, iyi yürekli bir köylü kadına benzemişti.

Bardağındaki çayı bordanın kenarından denize döktükten sonra aynı bardağa yeni çay koydu, bütün bir Fransız francalasını büyük bir parça sucukla birlikte önüme sürdü.

“Al bakalım!” dedi. “Annen baban var mı senin? Hırsızlık yapabilir misin? Hadi, korkma, burada herkes hırsızdır, sana da öğretirler!”

Havlıyor gibi konuşuyordu.Sinekkaydı tıraşlı ablak yüzü ve burnunun çevresi kırmızı damarlarla ağ gibi kaplıydı; iri, mosmor burnu bıyığının üzerine inmişti, şiş alt dudağı çirkin, tiksiniyor gibi sarkıktı; ağzının bir kenarında tüten sarma sigarası oraya yapışmış gibiydi. Banyodan yeni çıkmış olmalıydı, akağaç dalı ve biber votkası kokuyordu; şakaklarında, ensesinde ter damlaları parlıyordu.

Doyasıya çay içtim. Sonra bir rublelik banknot sıkıştırdı elime.

“Git kendine cepleri olan iki önlük al. Dur, ben alırım sana!”

Kalpağını düzeltti ve ayı gibi ağır ağır salınarak ayaklarını güverteye sürterek yürüdü.

... Geceydi, gökyüzünde ay parlaktı, gemiden sağa, çayırlara doğru kayıyordu. Bacasında beyaz bir çizgi olan pek yaşlı, kirli sarı gemi hiç acele etmeden, pervanesinin kanatlarını gümüş rengi suya düzensiz, daldırıp çıkararak gidiyordu. Karanlık kıyılarda dağlar gölgelerini suya bırakarak yavaşça yaklaşıyorlardı ona, tepelerinde köy evlerinin pencereleri kırmızı, ışıyordu, köyde bir araya toplanmış kızlar şarkılar söylüyorlardı, “ay lyuli” nakaratları “aleluya” gibi duyuluyordu...

Geminin yedeğinde uzun halata bağlı bir mavna vardı. Mavna da kirli sarıydı. Mavnanın üzeri demir kafesle kapalı, kafesin altında, kürek cezasına çarptırılmış mahkûmlar vardı. Mavnanın burnunda nöbetçinin kılıcı mum ışığı gibi görünüyordu. Mavi gökyüzünde sönük yıldızlar da mum ışığını andırıyordu. Mavna sakindi, ay ışığı bol bol düşüyordu üzerine; demir kafesin siyah ağı altında yuvarlak, gri bir şeyler gözüküyordu belli belirsiz, Volga’yı seyreden mahkûmların başlarıydı bunlar. Su ağlamıyor da, ürkek ürkek gülmüyor da... ama hıçkırıyordu sanki. Her yerde kilisede olduğu gibi ağır bir yağ kokusu var.

Mavnaya bakıyordum, ilk çocukluk yıllarımı, Astrahan’dan Nijni’ye gidişimi, annemin, büyükannemin (beni zor da olsa, ilginç olan bu hayata, insanların arasına salan büyükannemin) yüzünü demir gibi soğuk yüzünü hatırlıyordum. Ama büyükannemi hatırladığımda içimde kötü, kırgın ne varsa, hepsi bir anda yok oluyordu, her şey değişiyordu, her şey ilginç, hoş... insanlar