© 2015, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Mart 2015, İstanbul E-kitap 1. sürüm Kasım 2015, İstanbul Mart 2015 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Emre Taylan

Düzelti: Burçak Karabağ, Ebru Aydın Mizanpaj: M. Atahan Sıralar, Bahar Kuru Yerek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2993-5

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

CANGÜL ÖRNEK

TÜRKİYE’NİN SOĞUK SAVAŞ
DÜŞÜNCE HAYATI ANTİKOMÜNİZM VE AMERİKAN ETKİSİ

İNCELEME

CANGÜL ÖRNEK, 1978’de Bingöl’de doğdu. Boğaziçi Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden mezun oldu. Daha sonra aynı üniversitede sosyoloji alanında yüksek lisans yaptı. Doktora derecesini Marmara Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden aldı. George Washington ve New York üniversitelerinde misafir araştırmacı olarak bulundu. Soğuk Savaş tarihi, Türkiye entelektüel tarihi, ideolojiler ve siyaset teorisi gibi başlıklarda çok sayıda çalışması bulunuyor. Çağdaş Üngör’le birlikte editörlüğünü üstlendiği Turkey in the Cold War: Ideology and Culture başlıklı kitabı 2013’te Palgrave-Macmillan Yayınları tarafından yayımlandı.

Kısaltmalar

ABCFMAmerican Board of Commissioners for Foreign Missions (Amerikan Yabancı Misyoner Komisyonu Kurulu)

AFL-CIOAmerican Federation of Labor and Congress of Industrial Organizations (Amerikan Emek Federasyonu ve Endüstriyel Örgütler Kongresi)

AgeAdı geçen eser

bkz.Bakınız

CCFInternational Committee for Cultural Freedom (Uluslararası Kültürel Özgürlük Komitesi)

CHPCumhuriyet Halk Partisi

DPDemokrat Parti

DTCFDil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi

ECAEconomic Cooperation Administration (Ekonomik İşbirliği Yönetimi)

FOAForeign Operations Administration (Dış Operasyonlar İdaresi)

HUACThe House Committee on Un-American Activities (Temsilciler Meclisi Amerikan Karşıtı Faaliyetleri İzleme Komitesi)

ICAInternational Cooperation Administration (Uluslararası İşbirliği İdaresi)

JAMMATJoint American Military Misson for Aid to Turkey (Türkiye’ye Yardım için Birleşik Amerikan Askeri Misyonu)

MSAMutual Security Agency (Karşılıklı Güvenlik Ajansı)

NATONorth Atlantic Treaty Organization (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü)

NYUNew York University

ODTÜOrtadoğu Teknik Üniversitesi

OTÜOrtadoğu Teknik Üniversitesi

SBFSiyasal Bilgiler Fakültesi

TODAİETürkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitisü

USAIDUnited States Agency for International Aid (Birleşik Devletler Uluslararası Kalkınma Ajansı

USIAUnited States Information Agency (Birleşik Devletler Haberler Ajansı)

USIEUnited States Information and Exchange (Birleşik Devletler Enformasyon ve Değişim)

USISUnited States Information Service (Amerikan Haberler Merkezi)

VOAVoice of America (Amerikanın Sesi)

YMCAYoung Men’s Christian Association (Genç Hıristiyan Erkekler Birliği)

Teşekkür

Eskilere uzanan kişisel bir notla başlamak istiyorum: Üniversite yıllarından bu yana sinema, akademik/entelektüel uğraşlarımı doğrudan olmasa da dolaylı olarak beslemiştir. Bu dünyada beni en çok etkileyen isimlerden biri Istvan Szabo’dur. Szabo’nun eserleri arasında Mephisto ve Taking Sides (Taraf Tutmak), II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş bağlamında araştıran ve sanat-siyaset ilişkisi üzerine düşünmeyi seven benim gibi biri için gerçek bir ilham kaynağı oldu. Özellikle Taking Sides, bende genel olarak sanatın ve entelektüelin siyasetle ilişkisi, özel olarak da Soğuk Savaş-kültür ilişkisine dair hiç yitirmediğim bir ilgi uyandırdı.

Ek olarak okumayı çok sevdiğim aydın biyografileri ve otobiyografilerini saymam gerekir. Okurken başlarına gelenler nedeniyle yer yer dehşete düştüğüm Niyazi Berkes ve Sertellerin anıları; Behice Boran’ın, Mehmet Ali Aybar’ın hayatı ve çalışmaları üzerine yapılan önemli araştırmalar bunlardan sadece bazıları. Öyle ki, son derece çetin mücadelelerden geçen ve yaşadıklarıyla beni derinden etkileyen bu aydın kuşağına duyduğum minneti bu vesileyle ifade etmem gerekir. Tezimi yazdığım sırada büyük bir keyifle okuduğum, sık sık kapatıldığı için farklı isimlerle çıkan Marko paşa’lar, mücadeleci aydının her koşulda zekâ ve mizahla neleri başarabildiğini göstermesi bakımından adeta büyüleyiciydi. Dönemin ana akım ve İslamcı-milliyetçi yayınlarını okuduktan sonra elime geçen, ne yazık ki sadece birkaç sayılık bir ömrü olabilen Zincirli Hürriyet’in sayfalarını çevirdiğimde karşıma çıkan siyasi cesaret hayranlık vericiydi. Türkiye’den saydığım isimlere ek olarak Avrupa’dan bir entelektüelin; Jean Paul Sartre’ın zeki ve kararlı Soğuk Savaş mücadelesinin beni özellikle etkilediğini belirtmem lazım.

Çalışmamda yukarıda sözünü ettiğim esin kaynaklarının her birine ya da Soğuk Savaş mücadelelerine bir bütün olarak hakkını verebildiğimi söyleyemem. Birincisi, yaptığım araştırma yalnızca kısmen bunlarla ilgili olduğu için. İkincisi, çalışmam dar bir konuyu, dar bir dönem içerisinde ele aldığı için. Bu çalışma 1950’ler Türkiye’sinde fikir hayatının ve dolaylı olarak ideolojiler alanının Soğuk Savaş, Amerikan etkisi ve antikomünizmle ilişkilenme biçimlerini ele alıyor. Ancak saydığım isimlerin ve çalışmaların hepsi beni derinden etkilemiş ve perspektifime adeta nüfuz etmiştir. Onlara değinmeksizin bu çalışmanın oluşum kaynaklarını okuyucuya aktarabileceğimi hiç düşünmedim.

Öte yandan, erken Soğuk Savaş döneminden başlayarak Türkiye’de hâkim entelektüel çevre ve düşünce akımlarının, Türkiye’nin yönetici sınıflarının Soğuk Savaş tercihleriyle uyuşma düzeyi beni her zaman şaşırtmıştır. Her daim “bağımsızlık” kaygısıyla anılan Kemalist aydınların, Batı karşıtlığı atfedilen İslamcıların, Türkiye’nin Soğuk Savaş’ın ilk yıllarından itibaren ABD’yle içli dışlı olması karşısında gösterdikleri rahatlık, Türkiye’de ideolojilere ve o ideolojilerin taşıyıcısı aydınlara yönelik yaygın varsayımların yüzeyselliğine de işaret ediyor. Araştırma merakımı besleyen noktalardan biri bu yüzeyselliği fark etmek oldu. Bir diğer nokta ise Türkiye’de siyasi ideolojik alanda antikomünizmin tuttuğu kritik yerdir. Henüz Türkiye’de antikomünizmin ideolojik kökleri ya da tarihi konusunda kapsamlı bir çalışma yapılmış değil. Böylesi önemli bir konunun bugüne kadar ihmal edilmiş olması da beni bu konuya bir giriş yapmaya sevk etti.

Bütün bu gözlemler, sorular ya da merak uyandırıcı çelişkiler, hayatımın her aşamasında ve her alanında beni eleştiren ve yönlendiren hocalarım olmasaydı meyve veremezdi. Bu açıdan sevgili hocalarım Ahmet Demirel’e, Büşra Ersanlı’ya, Günay Göksu Özdoğan’a ve Sema Erder’e çok şey borçluyum. Aynı zamanda tez danışmanım olan Ahmet Hoca’nın çalışkanlığı, Büşra Hoca’nın, “Hiç o yönden bakmamıştım,” dedirten soruları, Günay Hoca’nın her daim güvendiğim ve imrendiğim analitik düşünme yeteneği ve Sema Hoca’nın insana araştırma yapmayı sevdiren akademisyenliği; hepsi bana çok şey kattı. Bu nedenle onlara ne kadar çok teşekkür etsem de duyduğum minneti ifade edemem. Yoğunluğuna rağmen altı ayda bir düzenlenen tez izleme jürilerine aksatmadan katılan, beni ilgiyle dinleyen ve değerli önerilerde bulunan Fulya Atacan’a; jürimde yer alma nezaketini gösteren, çok değer verdiğim Zeynep Güler’e de çok teşekkür ederim. Her ne kadar doktora çalışmama doğrudan katkıları olmasa da lisans ve yüksek lisans derecelerimi aldığım Boğaziçi Üniversitesi’ndeki hocalarıma da teşekkür etmek istiyorum. Yukarıda düştüğüm kişisel nottan da anlaşılıyordur; sorgulamak, araştırmak, yazmak bir birikimle mümkün oluyor. Bu birikimin her bir evresi benim için büyük değer taşıyor. Bu açıdan, henüz bir lisans öğrencisiyken aldığım siyaset teorisi dersleriyle bana feyiz veren, ampirik sosyal bilim ekolünün boğucu belirlenimindeki öğretim programında bize nefes aldıran Zeynep Gambetti’nin katkısını anmadan geçemeyeceğim.

Borçlu olmak deyince aklıma sadece hocalarım gelmiyor; kurumlar ve o kurumlarla özdeşleyen güzel insanlar da ayrı ayrı teşekkür edilmeyi hak ediyor. Burada ne yazık ki her birini tek tek anamayacağım ama Boğaziçi Üniversitesi Kütüphanesi’nin iki güzel emekçisi Seyfi Berk ve Kamber Yılmaz’a ne kadar teşekkür etsem azdır. Araştırma yapmayı kolaylaştıran yaklaşımlarıyla kütüphaneyi benim gibiler için adeta bir eve dönüştürdüler.

Elinizdeki kitabı karıştırırken göreceğiniz gibi, tek başına çalışmanın bel kemiğini oluşturmasa da yurtdışındaki arşivlerde bulduğum belgeler araştırmamı tek boyutlu olmaktan çıkardı, zenginleştirdi. Beni misafir araştırmacı olarak kabul ederek ABD’de araştırma yapmamı mümkün kılan George Washington Üniversitesi’ne teşekkür borçluyum. Maryland’daki The National Archives ve New York’taki Rockefeller Arşiv Merkezi çalışanları her aşamada işimi kolaylaştırdı. Bu kurumlara ve çalışanlarına araştırma yapmamı olanaklı kıldıkları için teşekkür etmek istiyorum.

Yıllara yayılan her araştırmada olduğu gibi, bu çalışmada da yol alırken pek çok insandan yardım ve destek aldım. Bana birkaç kez evlerini açarak yüce gönüllülük gösteren Gökçe-Zafer Baykal çiftine, Swing’de içtiğimiz kahvelerle Washington DC günlerimi güzelleştiren Dilek Özceylan’a varlıkları için teşekkür ediyorum. Doktora çalışmalarımız boyunca neredeyse her aşamayı birlikte yaşadığımız canım arkadaşlarım Sezgi Durgun ve Ayşem Biriz Karaçay’a sahip olduğum için çok şanslıyım.

Hayatta en büyük şansım ise çok güzel bir ailem olmasıdır. Kardeşlerime, anne babama beni ben yaptıkları için teşekkür etmem gerekiyor. Mahir’im dünyamıza, hayatımıza hoş geldi. O geldiğinden beri daha mutlu, daha umutluyuz. Hayat arkadaşları sevginin, derdin, tasanın ortağıdır. Turan’a teşekkür etmek bile haksızlık gibi geliyor; hayatta başardığım her şey biraz da onun ürünü...

Söylememe gerek bile yok; her kitap gibi bu da hem kolektif bir ürün hem de kişisel bir yolculuk. Bütün çabama rağmen çalışmanın farkında olduğum eksiklikleri nedeniyle içim hiçbir zaman tam anlamıyla rahat olmayacak. Bu eksiklerin ve farkında olmadan yaptığım hataların tüm sorumluluğu elbette bana ait.

Giriş

Bu kitap Soğuk Savaş’ın en heveskâr yönetici sınıflarından birine sahip Türkiye’nin, Soğuk Savaş koşullarında yaşadığı entelektüel dönüşümü anlama çabasının bir ürünüdür. En genel haliyle ifade edilecek olursa, bu çalışmada Soğuk Savaş’ın ilk yıllarında Türkiye fikir hayatının farklı kesimlerinin ABD’yle kurulan ilişkiye, Soğuk Savaş antikomünizmine ve Anglosakson düşüncesinin artan ektisine yaklaşımları ele alınmaktadır. Soğuk Savaş mücadelelerinin Türkiye toplumunda bıraktığı derin izleri açıklayabilmek için, kuşkusuz daha uzun bir dönemin siyasi, iktisadi, sosyal ve kültürel yönlerden incelenmesi gerekir. 1950’ler fikir hayatına ve başlıca ideolojik konumlara odaklanan bu çalışma ise bu açıdan mütevazı bir deneme olarak görülmelidir.

Türkiye başından itibaren Soğuk Savaş cepheleşmesinde ABD liderliğindeki kapitalist Batı blokuna büyük bir şevkle angaje olan ve bu angajmanını Soğuk Savaş bitimine kadar esnetmeden sürdüren az sayıdaki ülkeden biri oldu. Üstelik sadece dış ilişkilerinde değil, ülke içinde de Soğuk Savaş taraflaşmasını en uç haliyle yeniden üretti. Antikomünizm, Türkiye’nin siyasi hayatının genlerine işlerken ideolojiler alanı, bir bütün olarak bu atmosfer içerisinde yeniden şekillendi. Bu bağlamda 1940’lardan 1990’lara kadarki tarih diliminde Türkiye’yi ilgilendiren herhangi bir olguyu Soğuk Savaş etkisini dikkate almadan açıklamanın mümkün olmadığına çok az kişi karşı çıkacaktır. Fikir ve ideolojilerin, siyasi tarihin koyduğu sınırlara riayet etmek zorunda olmadığı açık olduğuna göre, Soğuk Savaş etkisinin 1990’larla son bulmadığı, çeşitli fikir akımlarının ve ideolojik pozisyonların geri dönülmez biçimde değiştiği de kabul edilmelidir.

Durum buyken, Soğuk Savaş’ın özellikle sosyokültürel dinamikler üzerindeki dönüştürücü etkisini ele alan kapsamlı çalışmaların azlığı, Türkiye analizlerinde önemli bir eksiklik yaratmıştır. Soğuk Savaş’la doğrudan ilişkili temel ideolojik başlıklarda bile –antikomünizmin sosyal tabanı ya da antiamerikanizmin tarihi gibi– elimizdeki analitik çalışmalar oldukça yetersizdir. Halbuki bu başlıklara yoğunlaşan bir araştırma inceleme faaliyeti, sadece Türkiye’nin geçirdiği dönüşümü değil, Soğuk Savaş’ın farklı coğrafyalarda nasıl yerel nitelikler kazandığını ya da Soğuk Savaş ideolojisinin sınıf mücadelelerinin özgünlüğüne göre nasıl yeniden üretildiğini anlamamıza yardımcı olabilirdi.

Henüz bu tarihin araştırılmasına mütevazı bir giriş yapmış bulunuyoruz. Ancak bu, elimizdeki az sayıdaki incelemenin eleştiriden muaf olduğu anlamına gelmiyor. Soğuk Savaş’ın Türkiye seyrini ele alan bazı çalışmalarda bugüne kadar pek sorunsallaştırılmamış, ancak önemli bir yaklaşım problemiyle karşılaşıyoruz. Bu başlıkta raflarımızı dolduran kitaplar, az sayıda istisna dışında Batı merkezli bir yaklaşımı tekrar eden siyasi tarih çalışmalarından ibaret. Birçoğunu üniversitelerde ders kitabı olarak okuduğumuz ve okuttuğumuz, aralarında genel siyasi tarih kitaplarının yanı sıra özel olarak Türk-Amerikan ilişkilerini ele alan çalışmaların bulunduğu bu külliyatın önemli bir bölümü, Batılı tarihçilerin nüanslı Soğuk Savaş analizlerini dahi dikkate almayan tek yönlü bir yaklaşımın ürünü. Böyle bakıldığında, aslında bu literatürü büyük oranda Soğuk Savaş ideolojisinin etkisi altında ortaya konulmuş ve bu ideolojiyi yeniden üreten çalışmalar saymak lazım.

Bu literatür içinde az sayıda da olsa yukarıda açıklanan yaklaşıma istisna teşkil eden özgün çalışmalardan söz edilebilir. Bunların bazıları, literatürün ortalamasından farklılaşan bir yaklaşıma sahip olmasalar da inceledikleri başlığı resmî arşiv belgeleri, gazete, dergi arşivleri veya görsel malzemeler gibi zengin materyaller kullanarak ele almaları bakımından diğer çalışmalardan ayrışmaktadır. Özellikle Soğuk Savaş ideolojisine ilişkin ayrıksı nitelikte analizlere yer veren ama çoğunlukla dikkatlerden kaçan yararlı bir derleme Ferhat Telli tarafından hazırlanan, içinde Yalçın Küçük’ün makalelerinin yanı sıra George Kennan’ın “X” müstear adıyla yayımladığı ünlü “Uzun Telgraf” makalesinin çevirisinin de yer aldığı İdeolojilerin Dünya Savaşı: Soğuk Savaş başlıklı kitaptır. Bunun dışında Nur Bilge Criss, Selçuk Esenbel, Tony Greenwood ve Louis Mazzari editörlüğünde hazırlanan American Turkish Encounters: Politics and Culture 1830-1989 başlıklı kitap, Türk-Amerikan ilişkilerinin çeşitli kültür sanat dallarındaki yansımalarıyla bu çok boyutlu ilişkinin yürütüldüğü resmî ve sivil kurumları inceleyen makaleleri bir araya getirmesiyle özgün bir çalışmadır. Türkiye’de ideoloji ve kültür alanının Soğuk Savaş etkisiyle nasıl dönüştüğünü ele alan, editörlüğünü Cangül Örnek ve Çağdaş Üngör’ün yaptığı Turkey in the Cold War: Ideology and Culture, Türkiye’nin ideolojik ve kültürel Soğuk Savaş’ını ele alan ve böylece yerel dinamiklerle eklemlenme biçimini tartışan makalelere yer vermektedir. Özellikle son iki kitap, dünyada hızla genişleyen “kültürel Soğuk Savaş” literatürüne Türkiye’den yapılan istisnai katkılar olmaları ve Soğuk Savaş’ın Türkiye’deki ideoloji cephesine dair fikir vermeleri bakımından önem taşımaktadır. Ancak ikisinin de İngilizce olması, Türkçe literatürün bu tür analizlerden çok daha yoksun olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu istisnalar dışarıda tutulacak olursa var olan Soğuk Savaş literatürünün en sorunlu yanlarından biri, yukarıda da kısmen değinildiği gibi, Soğuk Savaş konusundaki ana akım görüşleri tekrarlaması ve konuya ilişkin eleştirel yorumları, bu yorumların kaynağı Batılı tarihçiler bile olsa dikkate almamasıdır. Türkiye, onlarca yıl Soğuk Savaş’ın adeta göbeğinde yaşamış; ancak bu konuda Türkiye dışında yapılan alternatif incelemeler ve eleştirel yaklaşımlar, akademik dünyada ya da genel olarak aydınlar arasında neredeyse hiç ilgi uyandırmamıştır. Bu tavır nedeniyle Batı’da üretilen ana akım fikirler neredeyse sorgulanmaksızın kabul görmüştür. Halbuki Batı’da gerek akademik tarihçiler gerekse bağımsız araştırmacılar tarafından konuya ciddi yenilikler getiren, eleştirel ve çok boyutlu birçok eser verilmiştir. Bu araştırmaların bir bölümü yoğun tartışmalara konu olmuş ve Soğuk Savaş’ın incelenmesinde paradigma değişikliklerine yol açmıştır. Bu açıdan dönüm noktası 1960’ların sonlarıdır.

Esasen 1960’ların ikinci yarısına kadar ABD ve Avrupa’ nın hâkim akademik ve entelektüel çevrelerinde de Soğuk Savaş’ın neden ve nasıl başladığına ilişkin açıklamalar, neredeyse tamamen antisovyetik bir perspektifin ürünüydü. Bu açıklama biçimine göre Soğuk Savaş’ın başlamasının ve yıkıcı bir dünya savaşının ardından dünyanın bu kez de bir nükleer savaş tehlikesinin eşiğine gelmesinin temel nedeni Sovyetler Birliği’nin yayılmacı güdüleriydi. Sovyet ideolojisinin etkisinden Stalin’in kişisel hırslarına kadar bir dizi destekleyici argüman ileri sürülerek bu güdüler açıklanmaya çalışılıyordu.

Bu yaklaşımın köklü biçimde sorgulanmasında Vietnam Savaşı’yla ortaya çıkan yeni ideolojik ortamın payı büyüktür. ABD’nin Vietnam’a saldırması, “yayılmacı komünizm karşısında Batı değerlerinin savunulması” olarak kodlanan temel Soğuk Savaş argümanının kökten sorgulanmasına yol açtı. Aslında bu eleştirel dönemden daha önce ana akım tezlere şüpheyle yaklaşan kimi araştırmacılar, önemi tartışılmaz eserler vermişti. Bu açıdan Sovyetler Birliği tarihini antikomünist ideolojik perdeyi aşarak ele almayı başaran İngiliz tarihçi E. H. Carr’ın on dört ciltlik ünlü Bolşevik Devrimi tarihi başlıklı yapıtının müstesna yerine işaret etmek gerekir. Ancak Soğuk Savaş’ın açıklanmasında antikomünist propagandanın etkisinden bağımsız bir yaklaşımın geliştirilmesi revizyonist tarih yazımının ortaya çıkmasıyla gerçekleşti. Bu ekolün akademik ya da akademik olmayan tarihçileri, olabildiğince farklı kaynağa dayanarak II. Dünya Savaşı’nda ve sonrasında tarafların izledikleri politikaları ve Sovyetler Birliği’nin endişe ve korkularını açıklamaya çalıştılar. Bunu yaparken karşılaştıkları zorluklardan biri, savaş bitiminde ABD ve İngiltere’nin, ele geçirdikleri mihver devletlerine ait resmî belgeleri kontrollü biçimde yayımlatmalarıydı. Bu, tüm belgelere serbestçe ulaşılmasına engeldi.

Revizyonist tarih çalışmaları arasında öne çıkanlardan biri Walter Lafeber’in 1967’de yayımlanan America, Russia and the Cold War başlıklı kitabıdır. Soğuk Savaş’ı “kötüler ve iyiler” arasındaki kutsal savaş olarak paketlemeye çalışan Soğuk Savaşçıların (Cold Warriors, Soğuk Savaş’ta atak ve sert bir antisovyet politika uygulanmasını isteyenleri tanımlamak için kullanılmaktadır) iddialarına karşın Lafeber gibi revizyonistler, ABD’nin kapitalist çıkar ve nüfuz mücadelesini temel belirleyen olarak görürler. Revizyonist tarih yazıcıları, savaşın ardından Sovyetler Birliği’nin içinde bulunduğu büyük yıkıma ve Sovyet yönetimine hâkim olan savunmacı anlayışa ilişkin kanıtlar sunarak Soğuk Savaş’ın başlamasından sorumlu olan tarafın ABD olduğunu açıklamaya çalıştılar.

Bu minvaldeki bir başka çalışma olan Gar Alperovitz’in 1965 tarihli Atomic Diplomacy: Hiroshima and Potsdam başlıklı kitabıysa Soğuk Savaş’ın ne zaman ve nasıl başladığı konusundaki görüşler açısından çığır açıcı tezler barındırmaktadır. Alperovitz; Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom bombalarının, teslim olmak üzere olan Japonya’yı değil Sovyetler Birliği’ni hedef aldığını yazmıştır. Alperovitz’in bu çalışmasıyla birlikte Soğuk Savaş’ın 1947’den çok önce başladığı ve fitilin, atom bombasının kullanılmasıyla yakıldığı şeklindeki açıklamalar yaygınlık kazandı.

Revizyonistlerin Soğuk Savaş’ın başlamasında esas sorumluluğun ABD’ye ait olduğu yönündeki iddialarına daha sonraki yıllarda postrevizyonistlerden itiraz geldi. Yeni arşiv kayıtlarından yararlanan postrevizyonistler eskisine oranla daha dengeli açıklamalar yapmaya özen gösterse de Sovyetler Birliği’nin esas sorumlu olduğu tezini savunmayı sürdürdüler.

Revizyonist yazının Soğuk Savaş’ın çıkış nedenlerine ilişkin açıklamaları kadar ideolojik mücadelelerini yorumlama biçimi de özgündür. Robert LeFevre, Soğuk Savaş’ın vurucu gücünün muhafazakârlar değil liberaller olduğunu söylerken¹ liberallerin Soğuk Savaş’taki rolüne ilişkin Türkiye’de bugün bile pek bilinmeyen bir olguya işaret etmekteydi. Bu dönem ABD’de kurulan baskı mekanizmasından söz edildiğinde Türkiye’de hemen herkesin aklına yalnızca muhafazakâr Senatör Joseph McCarthy’nin adıyla bilenen sorgulamalar ve bu esnada yürütülen “cadı avı” gelmektedir. Aşağıda biraz daha geniş anlatılacağı üzere, Soğuk Savaş ideolojik mücadelelerinin anlaşılabilmesinin birinci koşulu bu tür ezberlerden uzak durmaktır.

Liberallerin, diğer tüm kesimlerden daha etkili Soğuk Savaşçılar olabilmelerinin nedenini, öncelikle Soğuk Savaş’ın karakterinde aramak gerekir. Sovyetler Birliği’yle ABD liderliğinde sürdürülen mücadele pek çok kez dile getirildiği gibi iki dünya görüşü arasında sürdürülen ve esas sahası ideolojiler olan bir mücadeleydi. Bu nedenle tarihin nasıl yorumlanacağından kavramların nasıl tanımlanacağına kadar uzanan bir hegemonya mücadelesi olarak anlaşılması gerekir. Bu kapsama, II. Dünya Savaşı’nın seyrinde Batılı güçlerin sorumluluğu olup olmadığı tartışması, özgürlük ve demokrasi kavramlarının içeriği ve kapsamı ya da özellikle 1970’lerden itibaren insan hakları tartışmasının sosyalist ülkelere karşı daha etkili biçimde kullanılacak şekilde ele alınması gibi pek çok başlık girer.

Hatta denilebilir ki, tüm Soğuk Savaş mücadelesinin kalbinde ve özellikle kavramlar üzerine yapılan tartışmaların özünde “özgürlük” tartışması durmaktaydı. Batı blokunun bir süre sonra ideolojik üstünlüğü ele geçirmesinin önemli nedenlerinden biri, Soğuk Savaş ideolojik mücadelesinde eksenin “özgürlüğe karşı esaret” düzleminde tarif edilebilmiş olmasıydı. Özgürlük kavramının ise liberal siyaset felsefesinin hukuk önünde eşitlik nosyonuyla sergilediği pozitif içerikle bile değil; kamu otoritesi ya da ortak iyi adına bireysel alana yapılan her türlü müdahalenin reddi anlamında negatif, bireyci-anarşizan bir içerikle tanımlandığı görülür. Kavramın, Soğuk Savaş boyunca ne tür bir içerik değişimine uğradığı, özellikle 68 Hareketi’nin bu içeriğe nasıl katkı yaptığı gibi sorulara ancak kapsamlı çalışmalarla yanıt verilebilir. Şimdilik şu notu ekleyebiliriz: Özellikle 1980’lere doğru yoğunlaşan “tüketim özgürlüğü” söyleminin bu tartışmada dikkate alınması gerekir. Sosyalist blok ülkelerinde insanların jean pantolon, makyaj malzemesi, radyo ya da çiklet, vb. türden metalara ulaşamadığı söylemi; bir diğer deyişle iktisadi ve ideolojik gerilik iddiasının tüketim nesnelerinin kısıtlılığı üzerinden propaganda edilmesi oldukça yaygın biçimde kabul gördü. Diğer tarafından bakacak olursak, örneğin, sosyalist ideolojinin daha güçlü olduğu “eşitlik” kavramı ve bu kavramın somut ifadesi olarak işsizliğin ve yoksulluğun ortadan kaldırılması, konut sorunun çözülmesi ya da kadınların annelik rollerinin onları işgücüne katılmaya alıkoymasını önlemek için geliştirilen sosyal uygulamalar, vb. başlıklar Soğuk Savaş tartışmalarında aynı ağırlığa ulaşamadı. Kuşkusuz bunun bir nedeni Batı Avrupa’da bu gelişmelerin refah devleti modeliyle karşılanmaya çalışılmasıydı. Ancak yine de iki dünya görüşü arasında kıyaslamanın hangi kriterlere göre yapıldığı ve bu kriterlerin –örneğin özgürlüğün– içeriğinin nasıl doldurulduğu ideolojik mücadelenin konusuydu.

Soğuk Savaş’ı Soğuk Savaş yapan gelişmelerden bir diğeri, kapitalist blokun lideri olarak hegemonyasını dünya çapında inşa etmeye başlayan ABD’nin bilim ve sanat alanında bir merkez haline gelmiş olmasıydı. Yüzyıllara dayanan bir birikim üzerine oturan Avrupa, savaşta yaşadığı yıkımın ağır koşullarını göğüslemeye çalışırken eğitime ve kültürel faaliyetlere büyük kaynaklar aktarabilen ABD karşısında bilimsel ve sanatsal üretimin merkezi olma niteliğini yitirmeye başladı. Avrupa düşünce hayatında sol ideolojilerin taşıdığı ağırlık ve örneğin Fransa’da Louis Aragon, Jean-Paul Sartre gibi entelektüellerin saygınlıkları göz önüne alındığında ABD’nin yeni merkez olarak yükselmesiyle yaşanan kırılmanın niteliği anlaşılabilir. ABD’nin bu yükselişi, kültür ve sanat faaliyetlerinden fen ve sosyal bilimler alanındaki çalışmalara kadar farklı alanlardaki üretimi Anglosakson geleneğinin ve ABD’deki hâkim Soğuk Savaş atmosferinin etkisi altına soktu.

Tam da yukarıda sayılan nedenlerle revizyonist tarih tartışmalarından esinlenen ve gittikçe artan sayıda çalışmayla zenginleşen “kültürel Soğuk Savaş” literatürü son derece yol açıcıdır. Strateji severler tarafından çoğunlukla “tali” konuları ele aldıkları düşüncesiyle örtük biçimde küçümsenen “kültürel Soğuk Savaş” çalışmaları; gündelik hayat, edebiyat, sanat ve diğer kültürel alanlarda verilen ideolojik mücadeleyi ve aydınların bu mücadeledeki rollerini anlamayı sağlayan renkli ve çok boyutlu bir malzemeyle Soğuk Savaş konusundaki ezberlerin sorgulanmasını sağlayan yeni bir perspektif sunmaktadır. Bu kapıyı açan çalışma, Frances Stonor Saunders’ın dilimize Parayı Verdi Düdüğü Çaldı adıyla çevrilen, Soğuk Savaş mücadelesinin fikir-sanat alanındaki ünlü dergilerinin ve bu dergi kadrolarının düzenledikleri konferansların CIA tarafından nasıl desteklendiğini ayrıntılı ve alaycı bir dille anlatan kitabıdır. Kitap boyunca aralarında şairlerin, ressamların, orkestra şeflerinin, yazarların bulunduğu ünlü simalar arzıendam ederken Saunders, aydınlar ve Soğuk Savaş arasındaki ilişkiyi tartışır. Bu konuda yine Türkçede bulunabilen bir diğer önemli çalışmaysa New York Modern Sanat Düşüncesi’ni Nasıl Çaldı başlığıyla yayımlanmıştır. Serge Guilbaut’nun bu başarılı kitabı, soyut dışavurumcu resmin MOMA gibi New York’un modern sanat kurumlarınca sosyalist gerçekçiliğe ve Avrupa sanatına karşı nasıl desteklendiğini anlatırken savaş sonrasında sanatın merkezinin Paris’ten New York’a taşınmasının arkasındaki Soğuk Savaş rasyonalitesini tartışır.² Sanat alanından fikir tarihine geçtiğimizdeyse önümüze çıkan dikkat çekici çalışmalardan biri, Abbott Gleason’un kaleme aldığı Totalitarianism: The Inner History of the Cold War başlıklı kitaptır. Gleason bu kitapta totalitarizm kavramının özellikle tarih ve siyaset felsefesi çalışmalarında Soğuk Savaş boyunca nasıl tanımlandığını ve kavramın kapsamının nasıl değiştiğini yetkin bir biçimde açıklar. Gleason böylece kavramın faşizm ve reel sosyalizm deneyimini mutlak biçimde eşitleyen, aynı şekilde işlenmiş günahlar olarak kodlayan bir ideolojik kafese dönüşme seyrini takip etmemizi sağlar.

Kuşkusuz, her gün biraz daha büyüyen bir külliyatın tamamına ilişkin değerlendirme yapılması için bu kitaplar yeterli örneklemi sunmuyor. Ancak şu söylenebilir; bu literatürün iyi örnekleri, liberal aydınlarla devlet kurumları arasındaki ilişki ağlarının ne tür ideolojik ortaklıklar etrafında kurulabildiğini komplocu olmayan ama var olan somut bağları göstermekten geri durmayan bir yaklaşımla ortaya koyarak önemli bir boşluğu doldurabilmiş ve Soğuk Savaş’ın tam olarak nasıl bir mücadele verildiğinin anlaşılmasına büyük katkıda bulunmuşlardır.

Bu bağlamda, ABD’de liberallerin ve sol liberallerin Soğuk Savaş’ın ilk yıllarında düşünce dünyasındaki kurdukları tahakkümün anlaşılması, yukarıda bahsedildiği gibi bu ülkenin fikir, sanat ve edebiyat ortamının soldan arındırılmasında, Soğuk Savaş politikalarına karşı çıkan akademisyen, yazar ve sanatçıların sesinin kısılmasında sadece zor mekanizmasının rolüne işaret edilemeyeceğini gösterir. Üstelik birkaç yıl süren McCarthy soruşturmalarına, sorumluluğun büyüğünü yüklemek ideolojik mücadelenin karmaşıklığını küçümsemek olurdu. Fikirler söz konusuysa tarihin bazı dönemlerinde ideolojik hegemonya, siyasi ya da fiziki baskıdan daha boğucu ve faşizan bir bastırma mekanizmasına dönüşebilir. 1950’lerin ortalarına gelindiğinde ABD’de yaşayıp Sovyetler Birliği’nin kırda kolektif çiftlikler kurarak doğru bir tarım politikası yürüttüğünü savunan bir akademisyen çok büyük ihtimalle, söylediğinin doğru ya da yanlış olmasından bağımsız olarak, kendisini gözleri fal taşı gibi açılmış meslektaşlarıyla çevrili bulurdu. Hiçbir koşulda savunulmaz olanın savunulması, kullandığı kavramların bile büyük bir günahın işaretleri olarak algılanması ve bunların steril akademik metinlerde olumlu bir içerikle belirmesinin dahi hayretle karşılanacağını bilmek... Baskı, esas olarak böyle işliyordu. Fiziki baskı, faşist ya da otoriter rejimlerde görüldüğü gibi bir fikri yasadışı ilan ederek bastırmaya çalışırken liberal faşizan baskı gayrimeşru ilan ederek dile getirilmesini bile absürdleştiriyordu. Soğuk Savaş yıllarında bunu öğrenmek zorunda kalan çok sayıda aydın, susturulmayı beklemek yerine suskunluğu ya da otosansürü bir tercih eder hale geldiklerinde mekanizma başarıyla çalışmaya başladı.

ABD’li liberallerin Soğuk Savaş’taki kilit konumları ideolojik mücadelenin etkili özneleri olmalarıyla sınırlı kalmadı. II. Dünya Savaşı’nın hemen ardından ABD’nin egemen çevreleri içinde başlayan ve Soğuk Savaş politikalarının kabul görmesiyle sonuçlanan tartışma sürecinde, muhafazakârların dar görüşlü dışa kapanma yanlısı pozisyonları karşısında, liberallerin dışa açılma ve müdahale yanlısı politikaları büyük bir hararetle savundukları gözlenir. Uluslararası kapitalizmin çıkarları gereği ABD’nin, Sovyetler Birliği tehlikesi varken sorumluluktan kaçamayacağını savunan liberaller, özellikle Avrupa’daki yıkımın giderilmesi amacıyla kurgulandığı ileri sürülen yeniden yapılandırma programlarını hem iktisadi hem insani gerekçelerle savunarak dış müdahalenin bir insani sorumluluk olduğu tezini işlemekteydiler. Üstelik savaşın yaralarının sarılması gereğinden başlayarak geliştirilen müdahale yanlısı söylem, kısa sürede sömürgeci güçlere karşı bağımsızlığını yeni kazanan ya da savaştan sonraki yıllarda yol arayışında olan Batı dışı toplumlara kapitalist dünya adına yol gösterilmesini de içermeye başladı. Kısa bir kararsızlık döneminden sonra ABD politikalarının bu söylem ekseninde şekillenmeye başlaması sonucu ortaya yeni ihtiyaçlar çıktı. Bunların başında yol gösterilecek ve yardım edilecek olan Batı dışı toplumların tanınması, bu toplumların tarihsel ve güncel dinamikleriyle araştırılması için gereken altyapının oluşması gelmekteydi. Üniversiteler ve çeşitli araştırma kurumlarında başlatılan çalışmalar, bu kültürleri tanımaya ve anlamaya daha açık olan liberal aydın ve akademisyenlere, muhafazakârlara göre daha fazla alan açtı. Bölge çalışmaları olarak bilinen bu araştırma inceleme faaliyetlerinin yıldızı Sovyetoloji’ydi. Kısa sürede tarih dil araştırmaları merkezli olarak gelişen Ortadoğu çalışmalarına Osmanlı ve Türkiye çalışmaları da eklendi. Böylece, Doğu’ nun Batı’ya benzememesini mutlaklaştıran klasik oryantalizmin yerini, Batı’nın norm ve model kabul edildiği, değişimin Batı’ya benzemek olarak uygulandığı oranda olumlandığı Soğuk Savaş oryantalizmi almaya başladı.

Türkiye’nin Soğuk Savaş’ı

Soğuk Savaş’ın girift ideolojik ilişki ve çatışmaları bağlamında değerlendirildiğinde, Türkiye’de Soğuk Savaş konusundaki bilgi birikimi ve hâkim perspektif sadece tek yanlı değil, neredeyse tamamen siyasi askerî düzleme hapsolduğu için aynı zamanda tek boyutludur.

Halbuki Soğuk Savaş ya da antikomünizmin gündelik hayatta yeniden üretilmesi denince pek çok kişinin aklına Rus salatasının adının Amerikan salatasına çevrilmesi, NATO ismiyle bugün hâlâ hizmet veren restoranlar açılması, aşk temalı Sovyet filmlerinin gösterilmesi bile sakıncalı sayılırken bir kuşağın James Bond ya da Rocky serileriyle büyümesi, Beyoğlu’ndaki Sovyet Konsolosluğu önünde birkaç saniyeden fazla duraklamanın bile insanları zanlı durumuna düşürmesi gibi ifrata varan uygumalar gelir. Dönemin gazetelerine bir göz atmak bile gündelik hayatta ifratın olağanlaştığı bir rejim altında yaşandığını gösterir.

Buna rağmen Türkiye’de Soğuk Savaş başlığında üretilen yazına bakıldığında neredeyse sadece strateji boyutuna indirgenmiş bir anlayışın hâkimiyeti göze çarpar. Bunun bir nedeni bu konudaki çalışmaların “yüksek politika” odaklı akademisyenlere ve stratejistlere bırakılmış olmasıdır. Böyle olunca, Marshall Planı gibi savaş sonrası Türkiye’nin sadece iktisat politikalarını değil, teknik yardım yoluyla kamu kurumlarının örgütlenmesinden ulaşım projeleri gibi altyapı yatırımlarına kadar pek çok politikayı belirleyen kapsamlı bir olgu hakkında bile çok az sayıda çalışma yapılmıştır.

Bu durumun yol açtığı sorunlardan biri, Türkiye’de devlet ve toplum yapısını ilgilendiren önemli konularda tarihsel bilgimizin, Soğuk Savaş halkasının eksik olması nedeniyle sakat kalmasıdır. Bu konuların başında Türkiye’deki devlet teşkilatı ve bürokrasinin gelişimi gelir. 1950’li yıllardan itibaren her bakanlıkta ve belli başlı kamu kuruluşunda ABD’li uzmanlar istihdam edildi ve bu uzmanlar bulundukları teşkilatın örgütlenme şemasından, personel istihdamına kadar her konuda söz sahibi oldular. Ancak hangi kurumda kimlerin uzman olarak görev yaptığı ve bu uzmanlarla birlikte hangi perspektifle ne tür işler yapıldığı konusunda neredeyse hiçbir sistematik bilgi yoktur. Aynı şey üniversiteler için de geçerlidir. 1930’lu yıllarda üniversitelere gelen Alman biliminsanlarının yarattığı etkiyi anlamak yönünde belli bir mesafe kat edilmişse de 1940’ların ikinci yarısından itibaren onların yerini alan çok sayıda ABD’li öğretim üyesinin üniversitelerde bıraktığı izler neredeyse hiç incelenmemiştir. Türkiye’de üniversitelerin kurumsal ve disipliner tarihleri, hâlâ ana şekillendiricilerden biri olan Amerikan etkisi dikkate alınmadan anlatılmaktadır. II. Dünya Savaşı sonrasından başlayarak çeşitli burs programları ve araştırma destekleriyle ABD’ye binlerce öğrenci, bürokrat, gazeteci, biliminsanı gönderildi; Türkiye’de İngilizce eğitim veren üniversiteler açıldı. Bunların Türkiye’nin yetişmiş insan kaynağının niteliklerini nasıl değiştirdiğiyse hiçbir incelemenin konusu olmamıştır.

Genel olarak düşünce dünyası ve ideolojiler alanını ilgilendiren konularda da benzer bir eksiklikten bahsedilebilir. Örneğin 20. yüzyılın önemlice bir bölümünde Türkiye’de resmî çevrelerin adeta kutsal ilan ettiği, partiler ve hükümetlerüstü görülen antisovyetizmin ve antikomünizmin Türkiye’de nasıl örgütlendiği, hangi ideolojik temalarla eklemlendiği, daha çok hangi sınıf ideolojileri aracılığıyla yeniden üretildiği gibi başlıklarda pek az derinleşme sağlamış bulunuyoruz. Bağlantılı olarak komünizmle mücadele dernekleri gibi özellikle Türkiye’nin taşrasında, pek çoğu bugün siyasetin önemli simalarından olan sağcı kadroların yetişmesine, birbirleriyle ve yerel kamu otoriteleriyle ilişki kurmasına olanak sağlamış girişimler konusunda da çok az şey biliyoruz.

Bu eksikliğin bir nedeni, Türkiye’de tarih yazımının ve ideoloji tartışmalarının, eleştirel çalışmalar üzerinde hegemonya kuran liberal paradigmanın Kemalist söylem ve pratikle hesaplaşma gündemi nedeniyle erken Cumhuriyet dönemine yoğunlaşmasıdır. Bu dönemi ele alan pek çok kapsamlı çalışmadan söz edilebilir. Ancak 1930’lardan günümüze doğru geldikçe farklı dönemleri ve başlıkları ele alan eleştirel çalışmalar seyrelir. Liberal paradigmanın, özellikle 1980 sonrası dönemde sosyal bilimlerde hegemonik hale gelmesiyle birlikte iktisadi bağımlılık, kültürel emperyalizm veya Amerikan etkisi gibi aslında bu ülkedeki yapı ve ilişkilere içsel hale gelen fenomenlerin eleştirel bir gözle incelenmesinin pek muteber sayılmadığı bir düşünsel atmosfer oluşmuştur. Bu tür çalışmaların gözden düşmesiyle birlikte bu alanlar ya büyük ölçüde bakir bırakılmış ya da bu bakirliğin yarattığı boşluk nedeniyle bu başlıklar komplocu fikirlerin rahatlıkla dile getirildiği ve alıcı bulduğu alanlar haline gelmiştir.

Sonuç olarak tüm bu boşlukların kapatılması ancak bu hegemonyadan sıyrılarak Türkiye’yi anlamaya çalışan geniş bir külliyatın oluşmasıyla mümkündür. Dolayısıyla bu çalışmada, dile getirilen eksiklerin tamamının giderilmesi gibi, altından kalkılması imkânsız bir işe girişilmemiştir. Çalışmanın odak noktası, Soğuk Savaş’ın ve özel olarak ABD’yle yakınlaşma sürecinin Türkiye’nin entelektüel hayatında yarattığı tartışmaların ve değişimin irdelenmesidir. Bu değişim hem farklı fikir çevrelerine hem de Türkiye fikir hayatını doğrudan belirleyen kurumlardan biri olarak üniversitelere bakılarak tartışılmaktadır. Bu çalışmanın esin kaynağıysa özellikle erken Cumhuriyet döneminde yönetici sınıfların ve Kemalist aydınların Batı’yla angajmana girmekten imtina eden kuşkucu bir Batıcılık geliştirdikleri teziyle savaş sonrası ABD’yle kurulan frensiz ilişkilerin uzun süre yaygın biçimde eleştirilmeden sürdürülebilmesi arasındaki çelişkidir. Başından beri bu tür bir bağımlılık ilişkisinin tesisine ve gidişatına karşı çıkanlarsa neredeyse birkaç solcu aydından ibaret kalmıştır. 1950’lerin ikinci yarısına kadar ne bürokrasi içerisinden ne de solcular dışındaki aydınlardan bu gidişatı yadırgayıcı bir tepki geldi. Tersine Kemalistlerden İslamcı sağcılara kadar birbirleriyle birçok başlıkta çatışma içerisinde olan kesimler, bu konuda farklı saiklerle de olsa ortak bir zeminde buluşabilmişdi. Soğuk Savaş’ın Türkiye’deki özgünlüklerinden biri ABD’yle ilişkilerin köklü biçimde eleştirilmemesi konusunda sergilenen bu adı konmamış mutabakat ya da ideolojik ortaklaşmadır.

Soğuk Savaş’ın Türkiye’deki seyriyle ilgili bir başka özgünlükse Türkiye’de Soğuk Savaş’ın Batı’ya kıyasla daha erken başlamış ve daha geç bitmiş olmasıdır. Osmanlı-Rus çekişmesinden miras kalan Rus düşmanlığı, Osmanlı modernleşme hareketlerinin sınıfsal analizden kaçınan yekpare toplum kurgusu, Kemalist kadroların Sovyet Rusya’yla yakınlaşma siyasetinin mecburi doğasından ve bu ilişkinin hızla koparılmasından kaynaklanan antisovyetizmi, tek parti iktidarının sınıf reddiyeciliğine dayanan antihalkçı halkçılığı ve ulusçuluk ideolojisi, II. Abdülhamit döneminden itibaren yaygınlaşan Alman hayranlığı ve pek tabii ki Batı’yla kurulan kuşkucu ancak güç politikasının gerektirdiği pragmatik temelli ilişkiler, Türkiye’de Soğuk Savaş’ın “yerli” karakterinin çözümlenmesi için göz önünde bulundurulması gereken ideolojik tarihsel öğelerdir.

Soğuk Savaş’ın Batı bloku tarafından benimsenen hâkim temaları olarak antisovyetizm ve sosyalizm karşıtlığı, 1940’ların başından itibaren Türkiye’deki resmî ve sivil çevrelerde yaygın görüş haline geldi. Bu bağlamda Soğuk Savaş’ın doruk yaptığı ilk tarihsel moment, Nazi Almanya’sının Sovyetler Birliği’ne saldırmasıyla başlayan ve savaş sonuna kadar süren dönemdi. Bu yıllarda Türkiye’de Almanya’nın Sovyetlere saldırmasını samimiyetle destekleyen bir kesimin sesi duyulurken, örneğin ABD kamuoyunda yaygın bir Stalin ve Sovyet sempatisi hüküm sürmekteydi.

Sovyet tarihinde “Büyük Anayurt Savunması” olarak bilinen Nazi işgaline karşı mücadele günlerinde, Türkiye’de Almanların attığı oltaya gelerek Kafkas hâkimiyeti ve Turan hayali kuran Pantürkçü gruplar faaliyetlerini artırmış bulunuyordu. Basına uygulanan sansüre rağmen Nazilerin bu girişimlerini destekleyen Türkçü dergiler, serbestçe Sovyet karşıtı propaganda yapabilmekteydiler. Şayet bu Alman yanlısı havanın yaratılması birkaç ırkçının işi olsaydı ya da Hitler bıyığı üst düzey bürokrat ve siyasetçiler arasında bu kadar rağbet görmeseydi, belki Sovyetler Birliği de savaş sona erdiğinde Türkiye’ye karşı daha dostane duygular besleyebilirdi. Üstelik 1944’te bu ırkçı gruba karşı açılan davanın bile göstermelik olmaktan öteye geçmeyeceği daha başından anlaşılmaktaydı. Savaş sona erip de yeni uluslararası ortamın şekillenmesi gündeme geldiğinde, 20 milyondan fazla insan kaybı olan Sovyetler Birliği’nin, işgal sırasında Nazi propagandasının serbestçe yapılabildiği Türkiye’ye dost eli uzatması beklenmiyordu. İnönü başta olmak üzere Türkiye’deki yönetici kadrolar, Sovyetler Birliği’nin Türkiye’yi savaş politikaları nedeniyle hırpalamasını beklediklerinden Almanya’nın kayıtsız şartsız teslimine de, Batı’nın Sovyetler Birliği’yle iyi ilişkiler geliştirmesine de baştan karşı çıkıyorlardı. Hatta sürekli olarak gündemde tuttukları bir Sovyet tehdidi söylemiyle Batı’yı bu “tehdide” karşı tavır almaya çağırmaktaydılar. Bu tarihsel veriler göz önüne alındığında Türkiye’nin II. Dünya Savaşı sırasındaki tutumuyla Soğuk Savaş politikalarının bir süreklilik arz ettiği, dolayısıyla Soğuk Savaş’ın zannedilenden erken başladığı söylenebilir.

Tarih olarak bu çalışmanın dışında kalmakla beraber, erken başlayan Soğuk Savaş’ın geç bitişine dair kısa bir not düşmek yerinde olur. 1989-1991’de sosyalist blokun ortadan kalkmasının zafer sarhoşluğunu yaşayan kapitalist blokta, tarihin doyum noktasına ve ideolojilerin sonuna gelindiği ilan edilirken Türkiye’de yönetici sınıflara endişe hâkimdi. Bu kesimler, tıpkı henüz pişmemiş Soğuk Savaş aşını erkenden servis ederken yaptıkları gibi, Türkiye’ye uluslararası sistemde biçilecek yerin ve ülke güvenliğinin Sovyet tehdidi karşısında Batı’nın Türkiye’ye ihtiyaç duymasına bağlı olduğu düşüncesiyle aynı aşın sürekli sofrada tutulmasından yanaydılar. Sovyetlerin ortadan kalkmasıysa alışkanlıkların değişmesini gerektirmiş, Türkiye’yi belirsizlik içinde bırakmıştı. Bu nedenle yönetici sınıflar, uzun süre Soğuk Savaş kodlarını terk ederek yeni politikalar üretmekte zorlandı. İçeride sosyalist hareketlere ve sendikal mücadeleye karşı üretilen resmî söylem ve uygulamalar yoluyla Soğuk Savaş zihniyetinin baki kaldığı kısa sürede anlaşıldı. “Uzatmalı” Soğuk Savaş’ın bir diğer göstergesi solun ve işçi sınıfı hareketinin zayıflatılmaya çalışıldığı 1970’li yıllarda yoğun olarak kullanılan kontrgerilla mekanizmasının tasfiyesinde yaşanan gecikmeydi. Her şeyden önce yükselen Kürt hareketine karşı yürütülen örtülü operasyonlarda kullanılmaları nedeniyle bu mekanizma uzun süre tasfiye edilmedi. 1990’lı yılların ikinci yarısında Türkiye, Soğuk Savaş yıllarından artakalan kontrgerilla kadrolarının hâlâ devlet için iş yapmayı sürdürdüğü, isimlerinin her gün gündeme geldiği bir ülkeydi. Tek başına bu uzatmalı Soğuk Savaş koşullarının yakın döneme kadar siyasetine açıktan egemen olmayı sürdürmesi bile, Türkiye’nin düşünsel ve kurumsal Soğuk Savaş yapılanmasını etraflıca bilmek ve tartışmak için yeterli bir nedendir.

Soğuk Savaş boyunca gündeme gelen politikaların ve işlenen ideolojik temaların resmî alanla sınırlı kalmayıp özellikle düşünce dünyasında güçlü izdüşümler yaratabilmesi ve kalıcılaşabilmesi, resmî ideoloji dışında farklı ideolojik pozisyonlar tarafından yeniden üretilmeleriyle yakından ilgilidir. Sistem karşıtı olmamakla birlikte Türkiye’de ideolojik yelpazenin farklı uçlarına tekabül ettikleri varsayılan siyasi akımların Soğuk Savaş’ın kritik siyasi ideolojik başlıklarında resmî politikanın yakınına düşmeleri dikkate değer bir durumdur. Bu çalışmada Cumhuriyet projesinin sahiplenicisi ve karşıtı olarak nitelenebilecek iki kesimin görüşlerine mercek tutularak Soğuk Savaş ve Amerikan etkisi söz konusu olduğunda ulaşılan mutabakat zemininin ideolojik nitelikleri açıklanmaya çalışılmaktadır.

Devlet merkeziyle kendilerini daha rahat özdeşleştiren Kemalist ya da Kemalist olarak nitelenemeyecek modernleşmeci çevreler, partiler üstü bir politika olarak gördükleri Soğuk Savaş siyasetini benimsemekte ciddi bir tereddüt göstermedi. Türkiye’deki yaygın ezberin aksine bu yıllarda ABD’nin artan etkinliğinin içselleştirilme hızı ve kolaylığına bakıldığında Kemalistlerin “bağımsızlık” hassasiyetleri nedeniyle Batılı güçlerle yakınlaşmaya alerji duyduklarını söylemek için bir gerekçe görünmüyor. Üstelik örneğin, Türkiye’nin NATO üyeliği ve üyelik düzenlemeleri kapsamında ordunun yeniden yapılandırılması gibi gelişmelerin de bu kesimleri rahatsız ettiğine ilişkin elimizde güçlü bir veri bulunmuyor. Bu kesimde ABD’ye karşı daha ikircikli ya da mesafeli bir tutuma ilişkin ilk belirtilerin ortaya çıkması, bu çalışmada açıklanmaya çalışılan bir dizi nedenle 1950’lerin ikinci yarısına tekabül eder. Demokrat Parti (DP) hükümetinin artan otoriterliğine rağmen 1950’lerin sonlarına kadar ABD’den destek görmeye devam etmesi soğukluğun nedenlerinden biriydi. Birinciyle bağlantılı ikinci nedense 1950’lerin ikinci yarısında Türkiye ekonomisinde yaşanmaya başlanan ciddi sorunlarla birlikte, ABD belirleyiciliğindeki uluslararası finans kuruluşlarının Türkiye’ye önerdikleri ekonomi politikalarının sonuçlarının gözlenmesiydi. Ancak bu çevreler bir süre daha iktisadi çöküşten ABD reçetelerini değil, bunları uygulamakla yükümlü hükümetin beceriksizliğini sorumlu tutacaktı. Bu nedenlere, başta Kıbrıs olmak üzere bazı dış politika başlığının da eklenmesiyle birlikte, 1960’larda antiamerikan tutumun Kemalist aydınlar arasında yaygınlaşmaya başladığı görülür. Dolayısıyla ABD’yle kurulan bağımlılık ilişkilerini şiddetli bir biçimde eleştiren bir aydın hareketi olarak Yön Hareketi’nin doğuşu ve Türkiye entelektüel hayatında yarattığı büyük etki, bir dizi tarihsel gelişmenin bir sonucu olarak okunmalıdır. Özellikle 1950’lerde Kemalist aydınların bağımlılık politikalarına ilişkin fikir ve tutumları, bu kesimin ideolojik yapısal nedenlerden ziyade tarihsel gelişmelerin bir sonucu olarak başlangıçta herhangi bir rezerv koymadıkları ABD’ye, bir süre sonra daha eleştirel bakmaya başladığını göstermektedir. Ancak ABD’ye bakıştaki bu değişimin Kemalistlerin Soğuk Savaş mücadelelerindeki ideolojik konumunu birebir etkilediğini öne sürmek de doğru değildir. Ötesinde, Kemalist-modernleşmeci kesim bu bakımdan homojen değildi. Sosyalist hareketin etkisinde kalan kesim dışında ABD’ye sempati sürmekteydi. Bu ideolojik konumu, Kemalizmin ve genel olarak Türkiye’deki modernleşmeci ideolojinin antikomünizmle ilişkisini ve Sovyetlere karşı tutumunu dikkate almadan tartışmak yanlış olur.

İslamcılar başta olmak üzere muhafazakâr sağın tereddütsüz ABD yanlılığıysa Türkiye ideolojiler alanının dikkat çekici bir başka özelliğidir. Bu bağlamda İslamcı siyasal hareketlerin Soğuk Savaş’taki Batı yanlısı tutumunu anlatmak için başvurulan örneklerden biri, Sovyet coğrafyasının Türkiye’den Afganistan’a antikomünist ve Batı yanlısı İslamcıların kontrolü altındaki rejimler tarafından çevrelenmesini öngören “Yeşil Kuşak” projesidir. Bu proje siyasal İslamın Türkiye’deki yükselişinin nedenleri konusundaki tartışmalarda çok sık gündeme gelmektedir ancak İslamcılığın bu tür projelerde yer almayı mümkün kılan ideolojik örüntüsü hakkında derinliği olan analizler bulmak zordur. Oysaki her dönem bu kadar somut projelere dökülmese de Soğuk Savaş’ın başından itibaren İslamcı hareketin ABD etkisini kabullenmekte zorlanmadığı ve hatta bu sürece hızlı adapte olabildiği tarihsel bir vakadır. II. Dünya Savaşı sonrası yıllara ait İslamcı yayınlara bakıldığında modernleşme karşıtlığı olarak Batı medeniyeti eleştirisine sık rastlanmakla birlikte, Türkiye’nin sosyal kültürel hayatındaki ABD etkisinin eleştirilerden büyük ölçüde azade kılındığı görülür. Bu çalışmada İslamcıların yorum ve tartışmaları incelenerek İslamcı fikir çevrelerinin bu tutumu hangi gerekçelerle ve nasıl meşrulaştırdıkları açıklanmaya çalışılmaktadır. Bu bağlamda, Osmanlı modernleşme hareketleri içinden doğan bir fikir akımı olarak İslamcılığın, Batı dünyasına ve Batılılaşma tartışmasına ilişkin olarak Soğuk Savaş dönemine taşıdığı miras, bu dönemin İslamcılarını anlamaya yardımcı olduğu oranda çalışmada yer bulmuştur. Buna ek olarak döneme has iç ve dış gelişmeler, yeni fikirler ve tartışmalar çerçevesinde İslamcıların Soğuk Savaş politikalarına ve ABD etkisine bakış açıları çözümlenmeye çalışılmaktadır.

Bu tutumun düşünsel düzeyde nasıl meşrulaştırıldığının sorgulanması, İslamcıların arkaik ve dar bir medeniyet anlayışına veya inanç temelli bir Batı karşıtlığına saplanıp kaldıkları şeklindeki varsayımların yanıltıcı olduğunu anlamak açısından önemlidir. Böyle bir çaba, İslamcılığın Türkiye’de ABD yanlısı bir sağcılığı ideolojik düzeyde nasıl beslediğini açıklayabilmek veya bağlantılı olarak, ABD protestolarına ya da antiemperyalist gösterilere karşı İslamcı milliyetçi sokak gücünün hangi ideolojik temalarla harekete geçirildiğini kavrayabilmek için gereklidir. Böylece örneğin, ABD Deniz Kuvvetleri’ne bağlı 6. Filo’nun ziyaretlerini protesto eden öğrencilere saldırırken namaz kılan grubun bunu nasıl meşrulaştırdığını açıklamaya yaklaşabiliriz. Benzer şekilde, tarihe Kanlı Pazar olarak geçen ve 6. Filo protestosuna katılan iki kişiyi sadece devlet müsaade ettiği için değil, imanı için de öldürenlerin nasıl bir siyasi ideolojik dünyayla çevrelendikleri biraz daha açığa kavuşabilir. Böylece o günün mirasını gurur vesilesi olarak gören bugünkü siyasal İslamı, sağcı muhafazakârlığı çözümlerken elimizde daha fazla tarihsel veri olur.

Osmanlı-erken Cumhuriyet mirasını tartışarak başlayan bu kitap, II. Dünya Savaşı’nın bitişinden 1960’lara kadarki bir döneme yoğunlaşmıştır. 1960 sonrası, Türkiye’de yükselen ABD karşıtlığının aydın hareketine yansımaları ve toplumsal düzlemde Soğuk Savaş tartışmalarının tek yönlülükten çıkması nedeniyle yeni bir dönem olarak görülmelidir. Bu çalışma yöntemsel bakımdan bir fikir tarihi çalışması olarak “eylem”in analizinden ziyade “fikir”lerin analizine ağırlık vermektedir. Çalışmada farklı ideolojik pozisyonları yorumlamak için kullanılan malzemenin kaynağı, bu yıllarda belli çevrelerinin takip ettiği, ürettiği, tartıştığı etkili dergilerdir. Bu dergiler iki grupta ele alınmıştır: Kemalist modernleşmeci aydınların düşüncelerini temsil edenler ve İslamcı muhafazakâr kesimler tarafından çıkarılan dergiler. Böylece söz konusu dönemde, içeride Cumhuriyet rejimine yaklaşım farklılıkları nedeniyle karşıtlık içerisinde olan ve bu nedenle birbirlerine karşı farklı uçlarda konumlandıkları düşünülen fikir çevrelerinin; Soğuk Savaş tartışmalarına, ABD’yle yakınlaşmanın farklı veçhelerine ve Anglosakson düşünsel geleneğine bakış açılarının çözümlenmesi amaçlanmıştır.

Öncelikle şu iki başlığın ele alınmasıyla böyle bir tartışmanın yapılabilmesi için gerekli zeminin oluşturulmasına çalışılmıştır. Birincisi, aynı dönemde ABD’nin geçirdiği dönüşümün ve bu ülkedeki Soğuk Savaş tartışmasının ideolojiler, fikirler düzeyinde nasıl ifade edildiğinin anlaşılmasıdır. Böylece iki ülke arasında oluşan bağlantılar, kurulan ilişkiler kadar yerel dinamiklerin farklılaştırıcı etkisi de görülebilecektir. İkincisi ise ABD’nin Soğuk Savaş politikalarının bir ayağı olarak geliştirilen kültürel çalışmaların Türkiye’de hangi kesimlere hitaben ve nasıl tasarlandığını incelemektir. Burada kültürel çalışmalar denilirken geniş anlamda Türkiye’de eğitim, kültür, iletişim, sanat, vb. alanlarda yürütülen faaliyetler kastedilmektedir. Böyle bir inceleme sadece hangi araç ve amaçlarla kültürel çalışmaların şekillendirildiğini belirlemek bakımından değil, Türkiye’nin dışarıdan nasıl algılandığını ve diğer ülkelerden nasıl ayrıştığını anlamak bakımından da önemlidir.

Bu analizin yapılabilmesi için gerekli belgeler, ABD’nin Maryland eyaletinde College Park’ta bulunan Ulusal Arşiv’ den (The National Archives) elde edilmiştir. Büyük çoğunluğu ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Kültürel İşler Yakındoğu (US Deparment of States Decimal Files, Cultural Affairs Near East) başlığı altında sınıflandırılan bu belgeler, 1950’lerde Türkiye’de yürütülen kültürel faaliyetlere, bu faaliyetlerin hangi amaçla planlandığına ve hangi kesimleri hedeflediğine ilişkin zengin bir malzeme sunmaktadır. Buna ek olarak, New York eyaletinde bulunan Rockefeller Vakfı arşivindeki Türkiye’ye ilişkin belgelerden yararlanılmıştır. Rockefeller Vakfı, 19. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu sınırları içerisinde, özellikle eğitim ve sağlık alanlarında yardım faaliyetleri örgütlemiş; bu faaliyetlere ilişkin yazışma ve raporlar arşivlenmiştir. Bu çalışmada, Rockefeller arşivinin özel olarak 1950’li yıllarda Türkiye’de sosyal bilimler araştırmalarına ve üniversitelere verilen desteğe ilişkin belgeleri incelenmiştir.

Birinci bölümde, Soğuk Savaş mücadelesinin Türkiye’de fikir çevrelerine ve genel olarak ideolojiler alanına nasıl yansıdığının incelenmesine; Osmanlı modernleşme döneminde Batılı güçler ve Batılılaşmaya ilişkin yaklaşımlar ele alınarak ve bu yaklaşımların erken Soğuk Savaş dönemine nasıl bir miras devrettiği tartışılarak başlanmaktadır. Böylece Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, Avrupa’dan ABD’ye düşünce çevrelerinin “Batı sorununa” ilişkin ana meselelerine değinilmektedir. Osmanlı İmparatorluğu’nun içinde bulunduğu bağımlılık mekanizmalarının nasıl çözümlendiği, bu çözümlemede reel politiğin ve kuramın tuttuğu yer gibi meselelere de çalışmanın konusuyla ilişkili olduğu oranda bu bölümde tartışılmıştır. Söz konusu mirasın bir diğer yüzü olan antikomünist birikimin modernleşme tarihindeki kaynaklarına yine aynı bölümde değinilmekte; böylece Türkiye’de Soğuk Savaş mücadelelerinin sürdürüleceği tarihsel zemin tanımlanmaya çalışılmaktadır.

İkinci bölümün konusu Soğuk Savaş’ın ABD’deki gelişiminin ve bu sürecin düşünce hayatı üzerindeki etkisinin kısaca ortaya konulmasıdır. Soğuk Savaş politikalarının benimsenmesi, ABD’de düşünce ve ifade özgürlüğünü kısıtlayan oldukça baskıcı bir atmosfer yaratmıştır. Bu bölümde McCarthy soruşturmalarından çok daha kapsamlı bir baskı rejiminin nasıl inşa edildiği ve bu rejimin ne tür sonuçlar doğurduğu tartışılmıştır. Bu sonuçlardan biri olarak Soğuk Savaş antikomünizminin, bazı aydınları sustururken aynı süreçte özellikle liberal aydınların entelektüel Soğuk Savaşçılar haline gelmeleri üzerinde durulmuştur. Kuramsal tartışmalara da yansıyan bu dönüşümün, Amerikan sosyal bilimlerinin Soğuk Savaş politikalarına uyumlu hale gelmesindeki rolü ele alınmıştır.

Bu bölümde ABD’de özelinde düşünsel gelişmelerin daha sonraki bölümlerde Türkiye’ye yansımaları üzerinde durulacaktır. Bu bölümde ortaya konan resim, savaş sonrası yıllarda Türkiye’de bazı aydınların, ABD’nin Türkiye’ye demokratik hakların genişletilmesi ve katılım kanallarının açılması için baskı yapacağı yönünde beklentiler taşımalarının, dönemin gerçekleriyle ne kadar uyuşmaz olduğunu da göstermektedir.

Üçüncü bölümün konusunu, ABD’nin Türkiye’deki aydın yönetici çevreyle ilişki kurmak ve ABD’yi tanıtmak için geliştirdiği yöntemlerle bu yöntemlere temel teşkil eden yaklaşımların açıklanması oluşturmaktadır. Bu çerçevede ABD’nin Türkiye’de yürüttüğü “kültürel program”a odaklanılmakta ve bu programın çeşitli öğeleri ele alınmaktadır. Bu analiz ABD’ nin Türkiye’ye, Türkiye’de aydın ve yönetici sınıflara ilişkin değerlendirmelerini de kapsamaktadır. ABD, Marshall Planı’nın başlatılmasıyla ağırlık verdiği “kültürel program”ı büyük ölçüde Türkiye’ye ilişkin gözlemleri ve bilgi birikimiyle şekillendirmiştir. Bu nedenle ABD diplomatlarının bilgi birikiminin kaynağı olan ve Amerikan sosyal bilimlerinin Soğuk Savaş’la birlikte gelişen uzvu olarak nitelenebilecek bölge çalışmaları üzerinde durulmuş, Osmanlı ve Türkiye çalışmalarının nasıl bir Türkiye portresi çizdiği yine bu bölümde ele alınmıştır. Yapılan sadece var olanın betimlenmesi değil, aynı zamanda “akılları ve gönülleri kazanılacak” Türkiyeli aydın ve bürokratların önüne hayata geçirilecek bir kapitalist model konulmasıdır. Bu model 1950’li yıllarda Amerikan sosyal bilimlerinde, özellikle bölge çalışmalarında giderek popülerleşen “modernleşme teorisi”ne dayanmaktadır. Modernleşme teorisinin Türkiye’yi nasıl analiz ettiği ve bu bağlamda ne tür bir model öngördüğü bölümün alt başlıklarından biridir.

Çalışmanın son üç bölümünde Türkiye düşünce dünyasının farklı bölmelerinin; Soğuk Savaş’ı, ABD politikalarını, ABD’deki fikir tartışmalarını nasıl yorumladıkları ve Türkiye’de hemen her alanda varlığını hissettiren ABD’nin bu etkisini nasıl karşıladıkları üzerinde durulmaktadır.

Bu bağlamda dördüncü bölümde, Türkiye’de siyasi düşüncenin önemli kaynaklarından biri olagelmiş üniversiteler ve özellikle sosyal bilimler üzerinde durulmaktadır. Üniversite bileşenleri, ABD’nin kültürel programı tasarlanırken hedef kitle olarak belirlenen başlıca kesimler arasında sayılmıştı. Öte yandan Türkiye’deki farklı aydın hareketlerine yakından bakıldığında bu hareketlerde öne çıkanlar arasında üniversite öğretim üyelerinin yer aldığı görülür. Bu nedenle Türkiye düşünce dünyasını üniversitelerdeki gelişmeleri dikkate almadan incelemek eksik ve hatalı bir yaklaşım olur. Aynı zamanda, Amerikan sosyal bilimlerinin Avrupa başta olmak üzere hegemonya kurduğu bu yıllarda, Türkiye gibi Amerikan etkisine olabildiğince açık bir ülkede bu hegemonyanın sosyal bilim disiplinlerini etkilememesi düşünülemezdi. Tüm bu nedenlerle üniversitelerin ABD’yle etkileşimini sağlayan resmî kanallar, özellikle sosyal bilimlerde kurulan yöntemsel kuramsal ilişki ve somut işbirliği örnekleri bu bölümde ele alınmış; böylece üniversitelerin Soğuk Savaş tartışmaları ve artan Amerikan etkisi eşliğinde dönüşümü açıklanmaya çalışılmıştır.

Bu bölümde gösterileceği gibi savaş sonrası yıllarda Türkiye’de sosyal bilimlerin evrimi incelenecekse bunun ABD’de geliştirilen yöntem, konu ve yaklaşımların etkisinden bağımsız olarak ele alınması mümkün değildir. Hatta, bu açıdan, bazı sosyal bilim disiplinlerinin kuruluşuna o disiplindeki hâkim Amerikan yaklaşımının damga vurulduğu görülür. Bu tür olgular ortaya konulmadan üniversitelerin Soğuk Savaş tartışmalarına nasıl dahil oldukları anlaşılamaz.

Beşinci bölümün konusu, bu çalışmada genellikle “modernleşmeci aydınlar” olarak adlandırılan, Kemalist ya da –rejime eleştiriler getirmekle birlikte– Kemalist paradigmayı reddetmeyen kesimlerin ABD karşısındaki tutumudur. Bu analiz, üç dergiye, diğer bir deyişle üç aydın ya da aydın çevresine odaklanılarak yapılmıştır. Türkiye’yi, Avrupa’daki tartışmalarla tanıştıran Hüseyin Cahit Yalçın ve Yalçın’ın Fikir Hareketleri dergisi bunlardan biridir. Soğuk Savaş öncesinde çıkan bir yayın olmakla birlikte Fikir Hareketleri, erken bir dönemde sayfalarına taşıdığı totalitarizm tartışması ve antimarksist yazılarıyla Soğuk Savaş ideolojisinin öncü taşıyıcılarından biri oldu. Ali Fuat Başgil ve Ahmet Emin Yalman işbirliğinin ürünü olan Hür Fikirler dergisiyse “Hür Dünya” iddiasının, Soğuk Savaş’ın diliyle “hürriyet” kavramının işlenmesi bakımından önemli bir yayındır. Son olarak 1950’lerin düşünce hayatına damgasını vuran Forum dergisi ayrıntılı olarak incelenmektedir. Forum, birçok açıdan istisnai niteliklere sahipti. Kemalist aydınların ABD’ye yaklaşımlarını çok yönlü bir biçimde ortaya koyan Forum, güçlü bir antikomünist vurguya da sahipti. ABD’deki pek çok fikir tartışmasından Türkiye’deki okuyucuyu haberdar ediyordu. Bu yönüyle Forum hem Türkiye’deki demokrasi tartışmalarına ilişkin önemli bir birikim oluşturdu hem de etkili bir Soğuk Savaş yayıncılığı yaptı. Bölümün ana eksenini de Forum’da yapılan bu tartışmalar oluşturmaktadır.

Türkiye düşünce dünyasının geleneksel kanadında yer alan İslamcı düşünürlerin ya da fikir çevrelerinin ABD konusundaki görüşleri, Soğuk Savaş ve “Hür Dünya” algıları altıncı bölümde ele alınmaktadır. Modernleşmeci Kemalist kesimlerden sonra, Kemalist reformları şiddetli bir biçimde eleştiren İslamcıların fikirlerinin incelenmesi, içeride çatışma içerisinde olan iki farklı kesimin Amerikan etkisine neden olumlu tepki verdiklerini açıklayabilmek için tercih edilmiştir. II. Dünya Savaşı sonrasında yeni bir canlanma dönemine giren İslamcı düşüncenin temel tezlerinin ve ele aldıkları konuların incelenmesinde, dönemin öne çıkan bazı isimlerinin yanı sıra, bu isimlerin yazılarının yayımlandığı dergilerden de yararlanılmaktadır. Bu dergiler Büyük Doğu, Sebilürreşad, İslâm, Türk Düşüncesi, Selâmet, Taceddin Öney’in İslâm Dünyası ile Raif Ogan’ın İslâm Dünyası’dır. Bu bölümde İslamcı ideoloji merkeze alınmış olsa da yapılan çözümleme, İslamcılığın, dönemin milliyetçiliğini ve genel olarak sağcı düşünceyi etkileme kapasitesi göz önüne alındığında, aslında daha geniş bir çevrenin ABD karşısındaki tutumlarının anlaşılmasına yardımcı olacak niteliktedir.

Son olarak şunu not etmek gerekir: Türkiyeli aydınların Soğuk Savaş’ın amansız ideolojik mücadelesinde tuttuğu yerle bu dönem yoğunlaşan Amerikan etkisini ve Soğuk Savaş antikomünizminin etkisini birbirinden kopararak ele almak mümkün değildir. Bu nedenle bu çalışmada ABD’yle kurulan yakın ilişkinin entelektüel hayattaki izdüşümleri takip edilmeye çalışılırken Soğuk Savaş’ın ideolojiler alanına nasıl da geri dönülmez bir şekilde nüfuz ettiği de anlatılmaktadır.

1. Robert LeFevre, “On the Other Hand”, Rampart Journal, Spring 1966, s. 83-85.

2. New York’un modern sanatın merkezi olarak bilinen Paris’ten nasıl rol çaldığını anlatan How New York Stole the Idea of Modern Art, ABD’nin yükselişini çarpıcı bir biçimde anlatmaktadır. Bkz. Guilbaut Serge, How New York Stole the Idea of Modern Art, Chicago, London, University of Chicago Press, 1983.

I. BÖLÜM:

Türkiye’nin Erken Başlayan Soğuk Savaş’ı

II. Dünya Savaşı’nın sona erdiği 1945 yılı, Türkiye için bir arayış döneminin başlangıcıydı. Savaşın ardından içeride siyasi yapının değiştiği, dışarıda ülkeyi demirleyecek güvenli bir limanın arandığı belirsizliklerle dolu birkaç yıl geçirildi. Kısa süre sonra yeniden yapılanmakta olan düzenin iki temel belirleyeninin, çok partili bir siyasal yapıyla ABD dostluğu olduğu ortaya çıkacaktı.

Her ne kadar dışında kalınmış olsa da savaş, Türkiye tarihinin dönüm noktalarından biri olarak kabul edilebilir. Dünya savaşa doğru giderken, Kemalist devrimlerin ürünü olan uygulamalar sürmekte, tek partili iktidar mekanizması kısa süreli denemeler dışında esnetilmeden işlemekteydi. Ancak 1937’de, yani savaştan hemen önce, anayasaya giren “altı ok”la birlikte aslında rejim bir kurumsallaşma dönemine girdi. Kemalist devrimlerle öngörülen dönüşümün sınırlarına gelindiğine ilişkin kuvvetli emareler belirmekteydi. Savaştan sonra İsmet İnönü idaresi yeni radikal reformlarla yoluna devam etmek yerine konsolidasyon sağlamaya öncelik verdi, aynı süreçte kapitalist dünyayla entegrasyonu kolaylaştıran iktisadi ve siyasi boyutları olan bir liberalizasyon politikasını hayata geçirmeye çalışmaktaydı. Bu açıdan İnönü idaresi dünyadaki eğilimleri takip etmekteydi. Nitekim bu yılların hâkim uluslararası koşulları incelendiğinde dünya genelinde 1930’ların içe kapanmacı politikalarının hızla terk edildiği görülür.

Türkiye Cumhuriyeti için savaş sonrasının en önemli yeniliklerinden biri, ABD’yle kurulan ve en azından 1950’lerin sonuna kadar neredeyse eleştirilmeden ve sarsılmadan yürütülen yakın ilişkiydi. Bu ilişkideki yakınlığın dozu, ABD’nin Türkiye’de kazandığı etkinlik, egemen sınıfların bu etkinliği tüm araç ve mekanizmalarla desteklemekte gösterdikleri kararlılık oldukça çarpıcıdır. Çarpıcılık biraz da Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren yönetici kadronun, Osmanlı’nın Batılı güçlerle ilişkisinin yarattığı korku mirasının etkisi altında olduğu ve ülkenin bağımsızlığının üzerine titrediği yönündeki iddialardan kaynaklanmaktadır. Bağımsızlığa zarar vereceği çekincesiyle borç almaktan bile imtina edildiği –yabancı ülkelerle ve uluslararası sermayeyle kurulan ilişkinin doğasını ne derece yansıttığından bağımsız olarak– genel bir kanı haline gelmişti. Öyleyse önce ülkeyi tahlil etmek üzere gönderilen danışman heyetleriyle, daha sonra eğitimden sağlığa tüm sosyal yapıyı, iktisadi politikaları ve orduyu yeniden şekillendirmek üzere uzmanlarıyla Türkiye’ye yerleşen; filmleri, müzikleri, popüler dergileriyle kültürel dokuya nüfuz eden bir Batılı gücün, bu emsalsiz etkisi karşısında neden uzun yıllar ciddi bir memnuniyetsizlik ya da direniş gösterilmedi? Bu sorunun egemen sınıflar açısından yanıtının verilmesi görece kolaydır. I. Dünya Savaşı sonrası kapitalist dünyada savaşa girmemiş bir ülke olarak ABD’nin ekonomik ağırlığı gittikçe daha fazla hissedilmekteydi. Ancak ABD’yle dostluğun düşünsel ve ideolojik yansımalarına bakıldığında, yani bu ilişkinin farklı toplumsal ve entelektüel kesimler tarafından hangi gerekçelerle kabul gördüğü ve meşrulaştırıldığı incelendiğinde tablo daha karmaşık bir hal alır. En azından 1950’lerin sonuna kadar ABD’yle ilişkilere kendisini ifade edebilen tüm siyasi ideolojik konumlanışları bağlayan bir kutsiyet ve dokunulmazlık atfedilmişti. Bunun tek istisnası dönemin az sayıdaki komünist ve sosyalist çevreleriyle aydınlarıydı. Başka bir deyişle, Türkiye’yle ilgili projeleri çatışan, iktidar alternatifi olarak açık ya da örtük biçimde mücadele eden kesimlerin, nedenleri farklı da olsa bu yakın ilişkiyi olumlamakta ortaklaştıkları gözlenmekteydi. Bu kesimler arasında Kemalistleri de İslamcıları da görmek mümkündü.

ABD varlık ve etkisinin farklı kesimler tarafından neden bu derece rahatlıkla kabul gördüğünü anlamak için çok boyutlu bir analize başvurmak gerekir. Bu çerçevede, öncelikle savaş sonrasına devrolan düşünsel-ideolojik miras üzerinde durulmalıdır. Bu mirasın taşıdığı bazı eğilimler, savaş sonrasının ve özellikle de 1950’lerin özel koşullarıyla, yeni siyasi ve ideolojik temalarıyla da birleşerek ABD’nin adeta, Türkiye’ye içkin bir güç olarak kabul görmesini mümkün kıldı. Bu mirasın düşünce dünyasının farklı bölmelerine devrettikleri tabii ki aynı değildi. Buna rağmen, Batı’yla geçmişte kurulan ilişkilerin, aydın ve yönetici kuşaklara devrettiği dersler ve deneyimler açısından ortak bir hafızadan bahsedilebilir.

Egemen çevreler için olduğu kadar ideolojik yelpazenin farklı bölmelerinde konumlanan fikir adamları için de ABD’ye yaklaşımlarında göz önünde bulundurulması gereken bir diğer faktör kökleri oldukça güçlü bir antikomünizmdi. ABD’ye hayırhah bakan çevreler arasında, gerek kendi güncel siyasi-ideolojik duruşlarının bir sonucu olarak, gerekse tarihten süzülerek gelen ideolojik mirasın etkisi altında komünizm düşmanlığına yaygın olarak rastlanmaktaydı. Dolayısıyla antikomünizmin Türkiye fikir hayatındaki güçlü etkisi dikkate alınmadan ABD’yle kurulan koşulsuz dostluğun ve Batı’da üretilen Soğuk Savaş ideolojisinin nasıl kolayca benimsenebildiğinin açıklanabilmesine imkân yoktur.

Tarihsel miras: Batılı güçler, yerli pragmatizm ve güç ideolojisi

Osmanlı İmparatorluğu’na 18. yüzyıldan itibaren damgasını vuran modernleşme hareketlerinden başlayarak Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna kadarki dönüşüm süreci Batı’yla ilişkiler bağlamında iki dinamik üzerine oturur: İlki, Osmanlı İmparatorluğu’nun imparatorluklar çağının sonuna gelinmesiyle birlikte Batılı emperyalist güçlerin paylaşım sahası olarak “Doğu Sorunu”nun konusu olmasıdır. Toprakların paylaşılması kadar imparatorluk pazarına hâkim olmayı sağlayacak imtiyazlar koparmak da aynı güçlerin mücadele başlıklarından biriydi. İkincisiyse imparatorluğun bir nüfuz ve paylaşım mücadelesinin nesnesi olduğunu bilen Osmanlı aydın ve bürokratlarının imparatorluğu ayakta tutmak için “modernleşmek” anlamında “Batılılaşmak” gerektiğine inanmalarıdır. Batılı güçlerin müdahaleleri, emperyalizm ve paylaşım tartışmaları, Batı etkisiyle gerçekleştirilen reformlar gibi bir dizi başlık karşısında sergilenen çelişkili tutumlar; Yeni Osmanlılar ve Jöntürkler gibi aydın hareketlerinin kendi çelişkilerinden kaynaklandığı gibi, bu yapısal koşulların doğal sonucu olarak da çelişkiliydi. Zor bir denklem içerisinde hareket etmek zorunda kalan Osmanlı aydınlarının bütünsellik ve tutarlılık gerektiren ideolojiler benimsemek yerine pragmatizme yönelmelerinin arkasında da büyük ölçüde bu koşullar yatmaktaydı.

Aydınların “Batı” ya da “Avrupa” kavrayışlarını şekillendiren modernleşme serüveni 17. yüzyıla kadar geriye götürülebilir. Ancak imparatorluğun otarşik siyasetinden verilmiş ilk ciddi taviz Nizam-ı Cedid’di.³ Bu reformlar, Avrupa karşısındaki üstünlük hissinin tersine döndüğü yeni bir dönemi açtı. Bu dönemin reformcuları bir Avrupa devletine yaslanmadan devletin ayakta kalamayacağı fikrinde birleşmekle birlikte bunun hangi Avrupa devleti olacağı hususunda görüş ayrılığı yaşamaktaydılar.⁴ Bir karşı dalga olarak Avrupa düşmanlığıysa III. Selim başta olmak üzere reformcu yöneticilerin gözde ülkesi haline gelen Fransa’nın Mısır’ı işgal etmesiyle yükseldi. Batılılaşmak ile Batılı güçlerin paylaşım nesnesi olmak arasında sıkışmanın bu şekilde somutlanması sonraki yıllarda pek çok kez tekrarlandı. Bununla birlikte, yine bu dönemden itibaren imparatorluğun Hıristiyan tebaasının Avrupalı tüccarlara tanınan ayrıcalıklardan yararlanması yönünde düzenlemeler yapılması, tebaanın devletle kurduğu sadakat ilişkisini bozdu. Böylece Avrupalı güçlerin, imparatorluğun iç işlerine müdahale edebilmelerine yarayan elverişli bir kanal açıldı. Bu gelişmeler bir bütün olarak Müslümanlar arasında Avrupa düşmanlığının kaynaklarından biri oldu. Sonuç olarak Avrupa düşmanlığı çoğu durumda gayrimüslim düşmanlığıyla iç içe geçmiştir.

Tanzimat ve Islahat reformlarıyla Batılı idare ve hukuk sistemine biraz daha yakınlaşıldı. Ancak aynı süreçte imparatorlukta Avrupalı güçler karşısında sergilenen acziyet ve hızlı kültürel Batılılaşma büyük tartışma yaratmaktaydı. Bir kez bu dönemde geleneksel kapıkulu devşirme sisteminden gelmeyen bir aydın tipi ortaya ortaya çıktı. Bu kişilerin hemen hepsi bir süreliğine Babıâli bürokrasinin en önemli kurumlarından Tercüme Odası’nda çalışmıştı. Bu ortak geçmiş, Batı’yı ve Batı düşüncesini tanımayı sağlayan kurumların bir aydın folluğu işlevi üstlendiğini göstermesi bakımından önemlidir. Yeni tipin ortaya çıkışıyla birlikte örgütlü bir aydın muhalefeti de başladı. Yeni Osmanlılar olarak bilinen bir grup, Babıâli’nin Avrupa karşısındaki teslimiyetçi tarzı ve imparatorluğun gayrimüslim tebaasına tanınan ayrıcalıklar karşısındaki eleştirilerini açıkça dile getirmekteydi. Dönemin siyasal gelişmeleri de eleştiri yapanlarda kendi haklılıkları konusunda şüphe bırakmıyordu. Balkan ve Arap topraklarında patlak veren ayaklanmalar, özellikle bir türlü bastırılamayan Girit Ayaklanması ve tüm bu sorunları daha da içinden çıkılmaz hale getiren Avrupalı güçlerin müdahaleleri derin bir öfke ve moral bozukluğu yarattı. Özellikle Islahat Fermanı’nın tanıdığı eşitlik temelli haklar yoluyla seküler bir Osmanlı kimliği yaratma gayesi, bir türlü istenen birliği sağlayamadığı gibi bölünmeyi ve yabancı müdahalesini hızlandırdığı gerekçesiyle büyük hoşnutsuzluğa yol açtı. Yeni Osmanlılar bu başarısızlığı temel olarak imparatorluğun farklı köken ve dinden tebaasını temsil kabiliyetinde bir parlamento kurulmamış olmasına bağlamışlardı. Tunaya’nın dediği gibi, “19. yüzyılda müessese, ithilalci bir anlam ifade ediyordu.”⁵ Müessese, hükümdar ve bürokratların iradeleri üzerinde bir otoritenin inşa edilmesi anlamına geliyordu. Yeni Osmanlıların mücadelesini verdikleri müesseseler, parlamento ve anayasa idi. Bu unsurları içeren meşruti bir reformun önündeki en önemli engel olarak gördükleri Ali ve Fuat paşaları, Avrupa karşısında acze dayalı bir siyaset izlemekle ve Batılılaşmayı geleneksel değerlerin reddi bir “Avrupai yaşam” olarak gören yanlış ve taklitçi siyaset gütmekle suçlamaktaydılar.⁶ Tunaya’ya göre bu gelenekçi modernizmleri Alman romantizminden gelen tesirin neticesiydi.⁷

Eleştiriler sadece sözü edilen çevrelerle sınırlı kalmadı. Cevdet Paşa gibi önemli isimler bu konuda Yeni Osmanlılar’dan daha sert bir tavır takınan gelenekselci kesimin temsilcileri gibi hareket etti. Aslında modernleşme sürecinin muhafazakâr ve dinsel bir tepki ürettiği ilk kez görülmüyordu. Ancak Tanzimat ve özellikle de Islahat fermanlarıyla çerçevesi çizilen yeni düzende daha önce var olan tepkiler güçlendi ve belirli fikir adamları tarafından daha sistematik biçimde ifade edilerek fikir akımlarına dönüşmeye başladı.

Yukarıda bahsedilen çelişkinin bir diğer göstergesi olarak şu duruma dikkat çekilebilir: Yeni Osmanlılar, Tanzimat bürokratlarına Batı’yla ilişkiler konusunda yönelttikleri sert eleştirilere rağmen kendilerinin ve hamilerinin Avrupa güçleriyle ilişkileri de tartışmalıydı. Bu kesim arasında meşrutiyetçi projelerini Babıâli’ye kabul ettirmek için Düvel-i Muazzama’nın desteğini almaya çalışanlar ya da imparatorluğu kurtarmak üzere hazırladığı projesini sunmak üzere Paris’te İmparator Napoléon’un huzuruna çıkan Yeni Osmanlı finansörlerinden Mustafa Fazıl Paşa gibileri vardı. Babıâli’nin baskısı üzerine yurtdışına kaçmak zorunda kalan Ali Suâvi, Namık Kemal, Ziya Paşa’nın kaçışları sırasında Yeni Osmanlılar grubuyla temasta olan Fransız Büyükelçiliği’nin desteğinin alınmış olmasıysa bir başka örnekti.

Osmanlı aydınının Batı karşısında geliştirdiği bir başka tutum, Cumhuriyet döneminde de etkisi hissedilen bir süreklilik arz etti. Bu tutumun kaynağında Avrupa’yı gittikçe daha fazla tanıyan ve kısmi “tanzimat” girişimlerinin Osmanlı’yı Avrupalı güçlere eşit kılmaya yetmediğini kısa sürede öğrenen Osmanlı aydınının, “Batı’yı aynı zamanda güçlü olmaya prim veren bir uygarlık”⁸ olarak görmesi yatıyordu. İmparatorluğun, reformlara rağmen Avrupalı güçler karşısında tutunduğu mevzileri her alanda hızla kaybetmesi, Avrupa karşısındaki zayıflığın imparatorluğun sonunu getirmekte olduğunu gözlemleyen aydınlar arasında “güç ideolojisi”nin etkisini artırmaktaydı.

Mardin’e göre özellikle Harbiye, Mülkiye, Tıbbiye gibi modern eğitim kurumlarının öğrencileri, aldıkları eğitimin etkisi altında müspet bilimlerin Batı’nın esas güç kaynağını oluşturduğunu görüyordu. Müspet bilime duyulan hayranlık, Mardin’in öne sürdüğü gibi, dinsel değerlerin ancak milli gücü artırdıkları oranda önemli olduğu kanısını yerleştirmiş olabilir.⁹ Öte yandan II. Abdülhamit’in İslamcı ideolojisi karşısında Jöntürk muhalefetinin “bilimci” bir ideolojik içerik taşıması şaşırtıcı değildi. Abdullah Cevdet gibi tek medeniyetin Batı medeniyeti olduğunu öne süren Batıcılara rağmen, Şükrü Hanioğlu’nun Jöntürk ideolojisini esas olarak “dine karşı müspet bilim” eksenine oturtan yaklaşımı abartılı görünmektedir. Jöntürklerin bu konuda kendi aralarında yaklaşım farklılıkları olduğu gibi, bu konu sistemli olarak tartışılmamıştı. Mardin’in vurgusuna geri dönecek olursak Jöntürklerin “güce” verdikleri önem, Batı’nın bilim ve teknik alanındaki üstünlüğüne büyük hayranlık duymalarına yol açmaktaydı. Ancak bu Batıcı Jöntürklere özgü bir tavır değildi; aralarında İslamcıların da olduğu kesimlerin “Batı’nın kültürünü değil, tekniğini almak” şeklinde formüle ettikleri kısmi Batıcılık, Batı bilim ve tekniğine duyulan hayranlığa ve bilim teknik iktibasının Batı seviyesine ulaşmanın kilit aracı olduğu ön kabulüne dayanmaktaydı.

Özellikle Ziya Gökalp’in ele aldığı şekliyle neredeyse resmileşen bu söylem, aynı zamanda Osmanlı düşünce dünyasının önemli niteliklerinden birine işaret etmekteydi. Söz konusu nitelik, sorunların tespit ve çözümünde iradeye yapılan aşırı vurgu ve yapısal analiz yoksunluğu olarak özetlenebilir. Yeni Osmanlılardan Jöntürklere, Osmanlı’nın aydın kuşakları büyük oranda siyasi alandaki mücadelelerle meşgul olmuş; imparatorluğun sorunlarının kökeninde “yanlış idarecilik”, “beceriksizlik” ya da “bilime önem vermeme” gibi yönetim sorunları görmüşlerdi. Böyle bir eğilimin belirleyici olmasının arkasında, gerek yıkım sürecinin aydınları tarihsel ve teorik incelemeleri öteleyen bir acil çıkış arayışına itmesi, gerekse İslam idare geleneğinin yöneticinin ehil olmak gibi niteliklerine yaptığı aşırı vurgu yatmaktaydı. Bu eğilim daha yapısal bir analizle gelişmelere yaklaşılmasını; bu bağlamda, Osmanlı İmparatorluğu’nun pazar ve hammadde mücadelesinin belirlediği yeni bir dünya sistemi içerisinde yer aldığını ve iktisadi sosyal yapı değişikliğinin bir siyasi form olarak “imparatorlukların” sonunu getirdiğini kavramaktan uzaklaştırmıştı.

Mardin bu konunun anlaşılamamış olmasını Tanzimat dönemine kadar geri götürür. Ona göre Tanzimat’ı başlatanlar çeşitli devletlerin birbirleriyle ticaret alanında amansız bir savaşa girmiş olduklarını ve 19. yüzyılda daha çok benimsenecek olan emperyalist politikaları anlamamıştır.¹⁰

Halbuki tam da bu politikalar nedeniyle Avrupalı güçlerin ardı arkası kesilmeyen müdahaleleri var olan yapısal sorunları kronikleştirdi. Örneğin imparatorluğun zaten çok zayıf olan ve büyük oranda 18. yüzyıl sonunda birkaç alanda yapılan yatırımlara dayanan sanayi altyapısı, 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması’yla çöküş noktasına geldi. Bu antlaşmadan sonra imparatorluğun bir yarı sömürgeye dönüşme süreci¹¹ hız kazandı; iç pazar, yabancı mallarla dolup taştı, artan ithalatı karşılamak üzere yapılan borçlanma yabancı finans sermayesinin imparatorluktaki nüfuzunu artırdı. Sonuç olarak 19. yüzyılın son çeyreğine iflas etmiş bir mali yapıyla girildi.

Esasında iktisadın Batı etkisinden kurtarılması modernleşme döneminde hem Batıcıların hem de Türkçülerin vurguladıkları bir noktaydı. Ancak iktisadi alandaki bağımlılığın sadece Osmanlı’ya özgü olmayan kapitalist emperyalist sistemin dünya çapındaki örgütlenmesinin bir neticesi olduğu ve iktisadi, siyasi, askerî boyutlarının birbirini bütünlediği çok fazla algılanmadı. İktisadi bağımlılığın imparatorluğu çöküşe doğru götürdüğünü fark edenlerse kapitalistleşme dışında bir alternatif geliştiremedikleri oranda, sorunlara, dış unsurun yerine yerli unsuru geçirmek dışında bir çözüm önerisi getiremediler. Türkçülerden önce iktisadi durum üzerine yazan Yeni Osmanlılardan bazı kalemler, “yerli tüccar zümresi” oluşturulmasını isterken bir tür “iktisadi millileştirme” talep ediyordu.¹² Bilindiği gibi Türkçüler arasında bu bağlamda iktisadi bağımlılığa dikkat çekenler Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, Tekin Alp ile Parvus takma adıyla bilinen ve Türk Yurdu’nda uyarı dolu yazılar kaleme alan Alexander Helphand olmuştu.¹³ Özellikle I. Dünya Savaşı’na giderken ve savaş yıllarında, daha çok Alman tarihçi okulunun etkisiyle ortaya konan görüşler neticesinde bir “milli ekonomi” yaratılması gerektiği noktasında birleşildi. Ancak “milli ekonomi” görüşünün içerdiği korumacı yaklaşım, kapsamlı bir emperyalizm eleştirisine esin kaynağı olmadı ya da iktisadi alanda yabancı sermayenin reddi gibi sonuçlar doğurmadı.¹⁴

Osmanlı modernleşme sürecinden Cumhuriyet’e Batı’yla ilişkilerin en hararetli eleştirilen yönü iktisadi bağımlılık ilişkileri değil, Avrupa taklitçiliğinden kaynaklandığı ileri sürülen kültürel yozlaşma ve tüketimcilik oldu. Tanzimat’tan itibaren edebiyatın Avrupai, züppe, yüzeysel Batıcılığı eleştirmek için yarattığı Felatun Bey, Bihruz, Efruz Bey gibi karakterler, kültürel Batılılaşmaya gösterilen tepkinin dışavurumuydu. Batı tipi yaşam, giyim, eğlence alışkanlıkları ve bunların körüklediği tüketimcilik öncelikle edebiyat eserlerinde yerilmekteydi. Ancak zaman içinde bu tür bir kültürel eleştirinin, Batı’nın kültürel tahakkümünün köklü bir eleştirisi olmaktan ziyade modern yaşam tarzına ve değerlerine daha hızlı uyum sağlayan, seküler politikalara taban desteği sağlayan kesimlerin eleştirisine dönüşecekti. Böylece taklitçilik savı, bir tür modernleşme aleyhtarlığının ve uzun yıllar sürdürülen tutucu bir seferberliğin kullandığı kültürel kodlardan biri olacaktı. Bu konuda kapsamlı bir makalesi bulunan Mardin, “Daha değişmiş şekliyle Bihruz aleyhtarı tutum, 1960’lara kadar Türkiye’de sosyalizm aleyhtarlığında gözükür,”¹⁵ demektedir. Öyle ki II. Dünya Savaşı sonrasında sadece kentli üst-orta sınıflar arasında değil, altsınıflar arasında da yayılan ve gündelik yaşamı görünür biçimde değiştiren Amerikan kültürel etkisine dair muhafazakâr eleştiriler, etkili bir “kültürel emperyalizm” eleştirisine dönüşmediği gibi seküler kentli nüfusa yönelik tepkinin bu vesileyle dışavurulmasıyla sınırlı kaldı.

İktisadi süreçlerin köklü eleştirisinin esamesi okunmazken asıl hedefi içeride hasım görülen bir kesime yüklenmek olan kültürel tüketimcilik eleştirisinin hevesle yapılması Türkiye modernleşme tarihinin özgünlüklerinden biridir. Bu yaklaşımın arkasında Berkes’in, “kafalarımızda ekonomik zihniyetin yokluğu”¹⁶ diye tanımladığı bir zihniyet kusurundan daha fazlasını aramak gerekir. 19. ve 20. yüzyıllarda Batı düşüncesini sarsan Marksizme, tek başına Marksizm kaynaklı olmayan emperyalizm eleştirisine başvurulmamasının çeşitli nedenleri olmalıdır. Bu nedenleri anlamak için öncelikle topluma bakmaktan çok devletin bekasıyla ilgilenilmiş olmasının yarattığı bozulmaya işaret etmek gerekir. Bu açıdan Taner Timur’un şu sözleri oldukça yerindedir:

XIX. yüzyılda batı etkisinin Osmanlı İmparatorluğunda yarattığı fikir hareketleri de, batıdakinin aksine, bir sınıf karakterinden mahrumdur. Bunlar temel felsefi sorunlardan veya belli bir tarih felsefesinden kaynak almıyorlardı. Batıda hâkim sınıfların, idealizmin muhtelif şekillerine dayanan felsefesine karşılık işçi sınıfına maledilmek üzere önce mekanist sonra da diyalektik bir metoda dayanan materyalist felsefe gelişmişti. Oysa Osmanlı İmparatorluğundaki fikir akımları daha çok “devlet kurtarma” ihtiyacına cevap veriyorlardı ve bu yüzden de sistemli bir dünya görüşü halini alamadılar.¹⁷

Timur’un işaret ettiği bu nokta dışında bir husus daha göz önünde bulundurulmalıdır. O da Osmanlı aydınlarının kurtarmaya çalıştığı yapının tarihe karışmakta olan “imparatorluk” siyasi formu olduğudur. İmparatorluk geniş bir coğrafyadan artık aktarımına dayanan bir sömürü sistemi yoluyla ayakta duruyordu. Ötesinde Osmanlı İmparatorluğu sınıf düşmüş olsa da Avrupa’daki güç mücadelelerinin aktörü olmayı sürdürüyordu. Bunlar bir arada düşünüldüğünde Osmanlı aydınlarının neden uzun bir süre kendilerini “mazlum milletler” liginde görmekten uzak durdukları anlaşılabilir. Bu durum, Batı’ya yönelik topyekûn bir “sömürü” eleştirisi yapılmamış olmasının nedenlerinden biri olmalıdır.

Bu anlayış neticesinde “milli iktisat” politikası güden İttihat ve Terakki, kendi iktidar yıllarında bağımlılığın kilit araçlarından biri olan kapitülasyonları kaldırarak önemli bir adım atmışsa da “millilik” imparatorluk içinde servetin el değiştirmesi anlamında uygulanmıştı. Bu oldukça bilinçli bir politikaydı. İttihatçıların özellikle savaş yıllarında sürdürdükleri iktisadi politikalar her ne kadar devlet eliyle sanayileşmeyi teşvik eden, korumacı politikalar olarak görünse de iktisadi bağımsızlığın ilke olarak benimsendiğini söylemek zordur. Savaş yılları, korumacılığı nesnel olarak dayatmakla birlikte, korumacılığın en uç noktasında İttihatçılar yabancı sermayenin yerli sermayeyle işbirliği halinde ülkeye girmesini savunmaktaydı.¹⁸ Bu bağlamda İttihatçıların iktisat politikalarında iki yön dikkat çekiciydi: Birincisi, bu politikaların özellikle Almanya’nın iktisadi çıkarları doğrultusunda olduklarının görülmesi; ikincisi, dünya ekonomisiyle bütünleşmenin objektif koşullarını değiştirmekten çok, bütünleşmeyi sağlayan faktörleri değiştirmeye yönelik olmalarıydı. Nitekim bu politikalarla esas olarak Rum ve Ermeni aracıların yerine Müslüman ve Yahudileri geçirme çabası içerisindeydiler.¹⁹

İttihat ve Terakki’yle başlayıp Cumhuriyet tarihinde sürdürülen Türk ve Müslüman burjuva sınıfı yaratma projesinin gayrimüslimleri hedefe yerleştirmesi, imparatorluğu yıkıma götüren ulusçuluk akımlarının yarattığı milliyetçi tepkiyle de bilenmekteydi. Ayaklanan ulusların Batılı güçlerden gördüğü destek, çoğu durumda imparatorluk yöneticilerinin elini bağladı. Bunun sonucunda hem “ittihad” ümitleri boşa çıktı hem de ayaklanan milletlere karşı Müslüman halk arasında duyulan öfke büyüdü. Burada önemli olan nokta, gerek imparatorluğun içine düştüğü bağımlılık mekanizması, gerekse ulusçuluk akımlarının Batı’dan destek bulması karşısında tepkinin “içe dönmesiydi”. Yani bağımlılık mekanizmasının aracı aktörleri olarak görülen ya da ulusal bağımsızlık talebiyle ayaklandıklarında kendilerini güçler çekişmesinin içinde bulan halklar, tepkinin de yöneldiği kesimler oldu. Bu tür işbirlikçilik eleştirisi Türkiye siyasi tartışmalarının en keskin silahlarından biri olurken bağımlılık mekanizmalarını kuran yönetici kesimlere ya da müdahaleci Batılı güçlere aynı şiddetle yöneltilmediğine dikkat çekmek gerekir. Bu yaklaşımın bir örneği, Türkiye egemen sınıflarının II. Dünya Savaşı sonrasından itibaren ABD’yle çok boyutlu bir işbirliği içerisine girerken bir sorun görmemeleri ancak aynı süreçte marjinalize edilmeye çalışılan sol kesimlerin Sovyet yanlılığıyla, yaygın deyişle “Moskofçuluk”la suçlanmasıydı.

Batı’yla ilişkinin karakteri, topyekûn Batılılaşmacı bir modernleşme projesinin yürütüldüğü Cumhuriyet devrinde de büyük ölçüde korundu. İktisadi alana bakıldığında, Cumhuriyet’in ilk yıllarında izlenen politikaların özellikle dış dünyayla ilişkiler ve yabancı sermayeye ilişkin tutum bağlamında İttihatçıların iktisat politikalarından kopuş niteliği taşıdığı söylenemez.²⁰ Siyasi alana bakıldığındaysa Lozan görüşmelerinden başlayarak Batılı güçlere yakınlaşma siyaseti güdüleceğinin işaretleri verilmiştir. Bu açıdan özgünlük gösterdiği iddia edilen dönem 1930’lardır. 1930’larda dış politikada herhangi bir ülkeyle angajmana girmeyen, içeride devlet öncülüğünde bir sanayileşme hamlesi yürüten bir iktidar pratiği sergilenmekteydi. Ancak bu hat üzerinde hareket edilmesi, bağımsız kalma tercihinden ziyade 1929 ekonomik buhranıyla beraber dünya çapında içe kapanma yöneliminin güçlenmesiyle ilişkiliydi. Bilindiği gibi, iki dünya savaşı arası dönem, Batılı emperyalist ülkelerin bir yandan girdikleri büyük paylaşım mücadelesinin ardından yeni kurallara dayanan uluslararası düzen yaratmaya çalıştıkları, öte yandan savaşın yaralarını sarmakla ve patlak veren iç siyasal krizlerle meşgul oldukları yıllardı. Üstelik 1930’larda önemli sanayi tesislerinin kurulması da dış finansmanla, hatta Karabük örneğinde olduğu gibi, Türkiye’de nüfuzunu artırmak isteyen Batılı güçler arasında bir rekabet yaratılarak mümkün olabilmişti.²¹ Özellikle 1930’ların son yıllarında İngiltere ve Almanya arasındaki çekişmeden yararlanmayı gözeten bir siyaset anlayışı etkili oldu; böylece savaş boyunca iki taraf arasında bir denge politikası yürütüldü. Bu politikayı belirleyen ilkenin “bağımsızlık” olduğunu söylemek zordur. İki ülke arasındaki mücadeleden kimin galip çıkacağının belli olmadığı koşullarda “garantici” davranılmakta ve herhangi bir tek yönlü angajmana girilmemekteydi. Üstelik önde gelen kadro ve fikir adamlarının tutumlarına bakıldığında, faşizmin yükselişiyle birlikte kendisini hissettirmeye başlayan Alman hayranlığının savaş sırasında açık bir Nazi taraftarlığına dönüştüğü görülür. Öte yandan, bu dönemde Nazi duygudaşlığıyla heyecanlanan Pantürkçü çevreler, Kafkaslarda Alman planlarının bir parçası olma hülyasıyla harekete geçmişti.

Düşünce dünyasına yakından bakıldığındaysa radikal solun şiddetle susturulduğu II. Dünya Savaşı sonuna kadarki dönem boyunca çıkan tek aykırı sesin “Kadrocular” olarak bilinen gruptan geldiği görülür. Kemalizme, antiemperyalist bir renk vermeye niyetlenen Kadro hareketi, komünist hareketten koparak Kadro ekibine katılan Şevket Süreyya Aydemir, Vedat Nedim Tör ve İsmail Hüsrev Tökin gibi isimlerin de etkisiyle Batı’nın sömürgeci ve emperyalist siyasetini açıklama ve eleştirmeye çalıştı. Ancak Batı politikalarına yönelik eleştiriler, içeride yürütülen kapitalistleşme sürecine itiraz etmeyen, bu anlamda emperyalizmi bir “dış düşman” olarak tanımlayan “üçüncü yol”cu bir içerikteydi. Kadrocuların emperyalizm başlığındaki bu yaklaşımı, sınıf yerine milliyeti geçiren²² ve bu yönüyle Türkiye’nin sınıf karakterini reddeden Kemalizmle uyumluydu. Ancak Kemalist ideolojiyi şekillendirme gayreti içerisindeki Kadrocuların görüşleriyle iktidarın Batı karşısındaki politikalarını biçimlendirdiğini söylemek mümkün değildi. Zaten bilindiği gibi kısa süre sonra dergi kapatıldı, hatta dergiyi çıkaran isimler atamalar yoluyla dağıtıldı.

Kadrocularla ilgili bir not 1950’leri anlamak bakımından da önemlidir. Bilindiği gibi, Kadro dergisi çevresi, Türkiye’nin dünyadaki yerini, “mazlum milletler” olarak tanımladıkları geri kalmış, sömürgeleştirilmiş ülkelerin yanında görmekteydi. Kurtuluş Savaşı sırasında Sovyetler Birliği’yle ilişkilerin sıcak olduğu dönemde Mustafa Kemal’in de daha çok pragmatik kaygılarla buna benzer bir söylemi dillendirdiği görüldü.²³ Ancak bu söyleme bir ideolojik tercih muamelesi yapmak, Türkiye’nin, özellikle Mustafa Kemal’in liderliğinde dış politikasını bu tercihle şekillendirdiğini söylemek yanlış olur. Üstelik bu yıllarda Türkiye aydınının geniş bir kesimi, dünyaya bakarken kendini “mazlum milletlerin” değil, “güçlülerin” cephesinde görmek arzusundaydı.

Bu tablo özet bir şekilde ifade edilecek olursa Türkiye’de, geçici tepkisel çıkışlar dışında Batılı güçlerle kurulan eşitsiz ilişkilerin radikal ve sistemli bir eleştirisinin yapıldığını söylemek mümkün görünmemektedir. Bu açıdan Şevket Süreyya’nın şu sözlerini düşünce tarihi açısından abartı içeren bir istisna olarak kabul etmek gerekir:

Çünkü bizim neslimiz Garba düşman, Şarka ise kırgındı. Garp bize daima oyun oynamıştır, bizi daima haksız çıkarmıştır diye düşünürdük. Garp, bizim varlığımızın, vatanımızın, dinimizin düşmanıdır diyorduk:

Garbın cebîn-i zalimi, affetmedim asla seni,

Türküm ve düşmanım sana kalsam da bir kişi

Bu bir şiirdi ki, o zamanın bütün gençleri ezber bilirdik.²⁴

Batı’ya duyulan öfkenin dozu Şevket Süreyya’nın ifade ettiği düzeyde olsa bile bunun siyasette aynı ölçüde izdüşümüne rastlamak mümkün değildi. Oysa aynı yıllarda Batı dışı toplumları etkisi altına alan maddi ve ideolojik koşullar Türkiye’den oldukça farklıydı. Örneğin Latin Amerika gibi ithal ikameci politikaların savaş yıllarında bile sürdürülebildiği coğrafyalarda²⁵ antikapitalist olmayan emperyalizm karşıtlığı popülerlik kazandı, Asya ve Afrika’daysa Batılı sömürgeci güçlere karşı antisömürgeci akım, ikidarları ve halkları gittikçe daha fazla etkisi altına almaya başladı. Türkiye’nin Batı dışı toplumlardaki bu tür eğilimlerden büyük oranda uzak kalışının bir nedeni, Şarkçı bir yaklaşıma her daim mesafeli durmasıydı. Öte yandan özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında Ortadoğu’da güç kazanacak olan “kapitalist olmayan yol” denemeleri ve Arap dünyasının Batı karşıtı tutumu, yaygın antişarkçı, Arap düşmanı tutum ve Osmanlı döneminden kalma kibir nedeniyle Türkiye’de ciddi bir etki yaratmadı.²⁶

3. Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’nin Siyasî Hayatında Batılılaşma Hareketleri, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010.

4. Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2006.

5. Age, s. 55.

6. Şerif Mardin, “19. yüzyılda Düşünce Akımları ve Osmanlı Devleti”, Makaleler 4: Türk Modernleşmesi içinde (81-100) İstanbul, İletişim Yayınları, 2005, s. 87.

7. Türkiye’nin Siyasî Hayatında Batılılaşma Hareketleri, s. 59.

8. Şerif Mardin, “Batıcılık”, Makaleler 4: Türk Modernleşmesi içinde (9-19) İstanbul, İletişim Yayınları, 2005, s. 15.

9. Age, s. 15.

10. Age, s. 13.

11. Boratav, yarı sömürgenin özellikleri arasında hammadde ihracatçısı, sinai mali ithalatçısı olmak; dış borçların yarattığı iktisadi, askerî, siyasi bağımlılık gibi belirleyici nitelikleri saymaktadır. Bkz. Korkut Boratav, Türkiye İktisat Tarihi (1908-1985), İstanbul, Gerçek Yayınevi, 1987, s. 11-13.

12. 1850’lerin ikinci yarısında yürütülen bu tartışmada özellikle Namık Kemal’in ve Ahmed Mithat Efendi’nin görüşleri için bkz. Şerif Mardin, “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e İktisadî Düşüncenin Gelişmesi (1838-1918)”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi Cilt 3, İstanbul, İletişim Yayınları, 1985, s. 623-628.

13. Bu isimlerden Parvus’un fikirleri Osmanlı’yı kapitalist emperyalist sistem içerisinde incelemesi bakımından özgün görünmektedir. Ancak Parvus da sonuç olarak milliyetçi ekonomi politikalarını, yerli ticaret ve sanayi burjuvazisinin yaratılmasını savunuyordu. Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İstanbul, İletişim Yayınları, 2003, s. 182.

14. Dönemin yönetici sınıfının yabancı sermaye konusunda, özellikle İttihat ve Terakki iktidarı döneminde daha kontrollü olmaya çalıştığı bilinmektedir. Ancak yabancı sermayeye ihtiyaç olduğu ve yerli yabancı ortaklığıyla sorunun çözülebileceği düşünülmüştür. Bu konuda bkz. Zafer Toprak, Türkiye’de Milli İktisat (1908-1918), Ankara, Yurt Yayınları, 1982, s. 69-98.

15. Şerif Mardin, “Tanzimat’tan Sonra Aşırı Batılılaşma,” Makaleler 4: Türk Modernleşmesi içinde (21-79), İstanbul, İletişim Yayınları, 2005, s. 78.

16. Niyazi Berkes, Türk Düşününde Batı Sorunu, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1975, s. 19.

17. Taner Timur, Türk Devrimi: Tarihî Anlamı ve Felsefî Temelleri, Ankara, Sevinç Matbaası, 1968, s. 85.

18. Türkiye’de Milli İktisat, s. 90-91.

19. Çağlar Keyder, “İktisadi Gelişmenin Evreleri”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 4, İstanbul, İletişim Yayınları, s. 1065-1073.

20. Türkiye İktisat Tarihi (1908-1985), s. 28.

21. Doğan Avcıoğlu, Türkiye’nin Düzeni, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1968, s. 257.

22. Yalçın Küçük, “Cumhuriyet Döneminde Aydınlar ve Dergileri”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 1, İstanbul, İletişim Yayınları, s. 140.

23. Timur, Atatürk’ün bu söyleme başvurduğunu ancak kurtuluş mücadelesi biter bitmez Sovyetlere mesafe koyduğunu, Lozan’da Sovyet desteğine tenezzül etmediğini söyler. Bkz. Türk Devrimi: Tarihî Anlamı ve Felsefî Temelleri, s. 130.

24. Aydemir’in alıntıladığı şiir, Emin Bülent Serdaroğlu’nun “Kin” başlıklı şiiridir. Aydemir bu satırları Bakü’deki Doğu Halkları Kurultayı’na katılma heyecanını anlatmak için yazmıştır. Doğu halklarının Garp’a karşı uyanışı olarak gördüğü gelişmeler Aydemir’i heyecanlandırmış görünüyor. Ancak buradaki Şarkçılık kalıcı ve sistemli bir hareket olarak görülemez. Şevket Süreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam, İstanbul, Remzi Kitabevi, 1979, s. 183.

25. Latin Amerika ve Türkiye arasındaki siyaseti ve siyasi düşünceyi de açıklamaya yardımcı olacak iktisadi farklılaşma sürecinin analizi için bkz. Haldun Gülalp, Gelişme Stratejileri ve Gelişme İdeolojileri, Ankara, Yurt Yayınları, 1987.

26. Özdalga, Ortadoğu’daki radikalleşmeyle birlikte “Türk İslamı” vurgusunun arttığından bahsetmektedir. Bkz. Elisabeth Özdalga, “The Hidden Arab: A Critical Reading of the Notion of ‘Turkish Islam’”, Middle Eastern Studies, Cilt 42, Sayı 4, Temmuz 2006, s. 551.

Tarihsel miras: Gen kodu olarak antikomünizm

Türkiye’de resmî çevrelerin modernleşmeci, milliyetçi ya da İslamcı kesimlerin düşünce dünyalarının asgari müştereklerinden biri, nedenleri farklılaşsa da komünizme karşı beslenen derin kuşku ve nefrettir. Erken Cumhuriyet döneminde komünizm düşmanlığının gündelik siyasetin başlıca gündem maddeleri arasına girmesi 1930’ların ikinci yarısına rastlar. 1920’ler Türkiye’sinde de siyasi hayat, antisovyetizm ve antikomünizmden bağışık değildi. Ancak bu karşıtlık, 1930’lara gelince iktidar çevreleriyle içli dışlı milliyetçi ve Pantürkçü bir kesim tarafından yürütülen yaygın ve açık bir propagandaya dönüşmüştü. Almanya ve İtalya’da faşist hareketlerin güçlenmesinden cesaret alan, II. Dünya Savaşı’nın ilk yıllarında özellikle Almanya’nın Sovyetler Birliği’ne saldırmasıyla coşan komünizm karşıtlığı, Soğuk Savaş antikomünizminin öncülü niteliğindeydi. Türkiye’de egemen ve resmî ideolojilerin de öğelerinden biri olan antikomünizm, “Hür Dünya”yla bütünleşme sürecinde resmî ideolojinin baskın temalarından birine, Soğuk Savaş “antikomünizm”ine dönüştü.

Soğuk Savaş antikomünizminine temel oluşturan komünizm karşıtlığı Cumhuriyet’in tarihsel ve ideolojik formasyonu içerisinde birbiriyle ilişkili iki kaynaktan beslenmekteydi. Kuşkusuz bunların başında sınıf kavramından ve sınıf çelişkisi fikrinden duyulan rahatsızlığı saymak gerekir. Kemalist ideoloji özellikle 1930’lardaki olgunlaşmış haliyle sınıfların varlığını inkâr ederken, halkçılık ilkesiyle parçaların bütün içinde eridiği organik bir toplum modelini veri alıyordu. Bu anlayışın ürünü kimi zaman sınıfların varlığını reddeden, kimi zaman sınıfların belli bir toplumsal işbölümü içerisinde birbirini tamamladığını öne süren bir söylem olmuştu.²⁷ Tabii, sınıf siyasetinin reddi sadece söylem düzeyinde kalmamış, yasal düzenlemeler ve zor yoluyla sınıf mücadelesinde dengenin emekçi sınıflar lehine değişmesinin önü alınmaya çalışılmıştı.²⁸ Kemalist ideolojinin komünizm karşıtlığı, halkçılık ilkesiyle açık bir biçimde sergilendiği gibi, bütüncül bir toplum yaratma amacıyla ve dolayısıyla ulus inşa projesiyle yakından alakalıydı.

Bunun dışında, Kemalizmin tutumuna kaynaklık eden önemli tarihsel etkenlerden söz edilmelidir. Kemalist kadronun tarihsel deneyimleri incelendiğinde Ulusal Kurtuluş Savaşı’ndaki Sovyet desteğinin antikomünizmle zıtlık yarattığı düşünülebilir. Sovyetlerin, Anadolu’daki mücadeleye verdiği askerî, maddi ve siyasi destek bir yana, Sovyet iktidarının kurulmasıyla Türkiye’nin de bir parçası olduğu coğrafyada yeni dengelerin oluşmasını sağlamıştı. Daha açık bir deyişle Anadolu’daki mücadelenin Sovyetlere yakınlaşması ihtimali ve Sovyet iktidarının bölgesel dengeler üzerindeki ağırlığı, başta İngiltere olmak üzere işgalci güçlerin hesaplarını gözden geçirmeye sevk etmişti. Kemalistler ise bu süreçte İngiltere’yle Sovyetler arasındaki siyasi çatışmadan yararlanmaya çalışmaktaydı.²⁹ Ancak bu politika oldukça kısa sürdü. Emperyalist ülkelerin iki iktidar arasındaki işbirliğinin boyutlarına ve geleceğine ilişkin kuşkuları, işgalin sonlanmasından hemen sonra yine Kemalist kadroların çabalarıyla giderildi.³⁰ Esasında, İngiltere’nin, Mustafa Kemal’in antikomünist ve antisovyetik çizgisini yorumlamakta ve bu tutumdan yararlanmakta zorlandığı söylenebilir.³¹ Buna rağmen, Mustafa Kemal önderliğindeki kadronun Batı dünyasına yakınlaşma yönündeki tutumu, iki taraf arasında ilişkilerin yeniden kurulmasında kilit rol oynadı. Özellikle Lozan görüşmelerindeki tutum, tüm pürüzlere rağmen, Türkiye’nin Sovyetlerle ilişkilerine mesafe koyacağı yönünde güçlü bir kanaatin oluşmasını sağladı. Ancak Musul Sorunu nedeniyle İngiltere’yle ilişkilerin gerçek anlamda yumuşaması 1920’lerin sonunu bulacaktı.

Türkiye’deki ulusal bağımsızlık mücadelesi, eşzamanlı olarak, aralarında sosyalist ve komünist unsurların da bulunduğu gruplar arasında süren bir iktidar mücadelesiydi. Mustafa Kemal önderliğindeki kadro oldukça güçlü olmakla birlikte, 1920 güzünde Anadolu’da oluşmakta olan yeni iktidarın nasıl şekilleneceği konusunda belirsizlik sürmekteydi. Türkiye Komünist Partisi, Sovyetlerle ilişkileri nedeniyle Mustafa Kemal ve ekibinin tedirginlik duyduğu hareketlerden biriydi. Parti, eylül ayında Bakü’de kurulmuştu. Kuruluştan kısa süre sonra Anadolu’ya geçen parti önderleri Trabzon’da katledildi. Anadolu’daki kurtuluş mücadelesinin liderliğini elinde tutmak isteyen Mustafa Kemal’in, bu dönemde solun tasfiyesine dönük girişimlerde bulunduğu görülür. Mustafa Kemal’in resmî bir komünist partisi kurmasının³² nedenlerinden biri içerideki iktidar mücadelesiydi. Başta komünistler olmak üzere bağımsızlık mücadelesinin sol kanadının ortadan kaldırılması, Kemalist hareketin bir iktidar gücüne dönüşümünde basamaklardan biri oldu.

Kemalist ideolojinin sınıf mücadelesine kapalılığı ve kuruluş yıllarında sola karşı yürütülen mücadele, yönetici sınıfın komünizm karşıtlığını besleyen iki önemli kanaldı. Ancak antikomünizmin resmî makamlarla temas içerisinde olan daha geniş bir çevre tarafından körüklenmesi yukarıda da belirtildiği gibi 1930’ların ikinci yarısında gerçekleşti. Alman faşizminden esinlenen ve savaş başladığında Nazi Almanya’sının Sovyet topraklarında ilerlemeye başlamasıyla birlikte Alman planlarında yer kapmaya heveslenen Pantürkçüler antikomünist propagandada önderliği ele aldı.³³ Almanya’nın etkisindeki bu grubun ırkçı ve antisovyet söylemi, resmî makamlardaki kimi isimleri de cezbetmiş, Nazi yanlılığı ve Sovyet düşmanlığı Alman ordularının Sovyet topraklarında ilerlediği 1941-1943 arasında doruğa çıkmıştı. Bu yıllarda cüret kazanan ve bir histeri halini alan antisovyetizm, savaşın bitmesiyle birlikte geçici bir süre için geriye çekildi. Ancak II. Dünya Savaşı’nın ardından Sovyet yönetiminin Türkiye’den toprak talebinde bulunduğu iddialarıyla yeniden yükseldi ve Türkiye’de siyasi söylemin merkezine yerleşti. Özellikle Türkiye’nin ABD liderliğindeki Soğuk Savaş kampında gözüpek üyelerden biri olarak yerini almasıyla birlikte, antikomünist söylem ve pratik siyasal hayatın en belirleyici özelliklerinden biri haline geldi.

Dikkat çekilmesi gereken bir nokta, Türkiye’nin savaş yıllarında uzunca bir süre ve savaşın hemen ardından sergilediği antisovyetik tutum açısından, Batılı güçlerle bir eşzamanlılık içerisinde olmayışıdır. Aynı dönemde ABD ve Avrupa kamuoylarında Nazi yayılmacılığı ve faşist uygulamalar birincil gündem maddesiydi. Sovyetlerin, Nazi Almanya’sına karşı verdiği savaş ve Avrupa’da komünistlerin antifaşist direnişte oynadıkları öncü rol nedeniyle ABD kamuoyunda bile Sovyetlere karşı sempati duygusu hâkimdi. Savaşın ardından ABD’de Soğuk Savaş ideolojisi devlet kurumlarını ve kamuoyunu ele geçirene kadar bu duygunun eşlik ettiği bir iyimserlik havası hüküm sürmekteydi. Türkiye ise Soğuk Savaş dönemine eskiye dayanan koyu bir komünizm düşmanlığıyla girdi. Üstelik bu düşmanlık resmî çevreler dışında da paylaşılmaktaydı. Türkiye’deki antisovyetizmin ve komünizm düşmanlığının bu “yerli” karakteri, Soğuk Savaş boyunca ABD’yle girilen idelojik etkileşimi doğru tahlil etmek için göz önünde bulundurulması gereken önemli noktalardan biridir.

Soğuk Savaş’la birlikte ise, antikomünist histeri hem ABD hem de Türkiye’de düşünce hayatı ve fikir özgürlüğü üzerinde ağır bir baskı kurmaya başladı. Bu histeri, öyle bir düzeye ulaşmıştı ki, çoğunlukla gerçekle bağı koptu, her tür aykırı fikri, gayrimeşru ilan etmenin bir yöntemine dönüştü ve çok boyutlu bir kampanya şeklinde yürütüldü. “Antikomünizm”i bir fikir öğesi olmaktan çıkarıp bir hareket haline getiren de bu kampanyaydı. Özellikle Türkiye’de komünizm düşmanlığını, tarihsel ve yapısal köklerine rağmen 1940’ların ikinci yarısına kadar “antikomünizm” olarak; yani sistemli bir hareket olarak tanımlamak pek mümkün değildi. Soğuk Savaş’a kadar, sınıf mücadelesine duyulan düşmanlık ve antisovyetizmin körüklediği korkulara dayanan bir komünizm karşıtlığından söz edilmelidir.

II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye’deki çok partili yeni siyasi yapıya bakıldığında antikomünizmin başka bir işlev daha üstlendiği fark edilir. Bu yıllarda özellikle iktidar ve muhalefet partileri arasında zaman zaman fiziki çatışmaya dönüşen siyasi rekabete rağmen, antikomünizm bir ortak payda ve birleştirici bir ortak düşman yarattı. Komünizmin bir dış güçle ilişkilendirilmesi, komünizme karşı mücadeleyi bir “ulusal politika”ya dönüştürdü; partiler, hükümetler, programlar değişse de komünizmle mücadele politikası Cumhuriyet’in sabiti oldu. Aynı şekilde sosyalist aydınlar dışarıda tutulacak olursa antikomünizm, farklı ideolojilerden beslenen fikir çevrelerinin uzlaşma, yakınlaşma ve kimi zaman eklemlenme noktasıydı.

27. Meslek zümrelerini birbirini bütünleyen organlar olarak gören bu korporatist dünya görüşünün bir analizi için bkz. Taha Parla, Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm, İstanbul, İletişim Yayınları, 2001.

28. Doğrudan bu konuyla ilgili yasal düzenleme Türk Ceza Kanunu’nun 141 ve 142. maddelerinde ifadesini bulmuştur. Bu maddelerin arkasındaki zihniyet ve tarih içerisinde geçirdiği değişimin bir analizi için bkz. Cangül Örnek, “Türk Ceza Kanunu’nun 141 ve 142. Maddelerine İlişkin Tartışmalarda Devlet ve Sınıflar”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 69 (1), 2014, s. 109-139.

29. Hale’e göre askerî zaferi mümkün kılan faktörlerden biri bu rekabetin başarılı bir biçimde kullanılmış olmasıdır. William Hale, Turkish Foreign Policy since 1774, London, Routledge, 2013, s. 31.

30. Yerasimos, Lozan görüşmelerinin başlamasından hemen sonra Türkiye’nin benimsediği politikayla ilgili şunları yazıyor: “Böylece, temsilciler Lozan’a doğru yola çıkmadan önce Türk-Sovyet ilişkileri hiçbir hayale yer bırakmayacak kadar açıktır. Türk Hükümeti, herhangi bir ortak diplomatik cephe kurmayı düşünmediği gibi, Rusya’nın konferansa katılmasını Batı ile anlaşma olanaklarını azaltan bir dene olarak görmektedir.” Stefanos Yerasimos, Türk-Sovyet İlişkileri: Ekim Devriminden “Millî Mücadele”ye, İstanbul, Gözlem Yayınları, 1979, s. 491. Yerasimos, Lozan’da özellikle Boğazlar meselesi görüşülürken Türkiye’nin İngiltere’yle işbirliğini ayrıntılı olarak açıklamaktadır. Bkz. age, s. 483-513.

31. Bu yıllarda ABD’nin, Kemalist hareketi ve bölgedeki dengeleri daha farklı yorumladıkları görülmektedir. Amiral Bristol Temmuz 1920’de ABD Dışişleri Bakanlığı’na şöyle yazmıştır: “Bugünkü durumda Türkler, Bolşevik yardımını aramaya mahkûm edilmiştir. Elde edebildiğim bilgilere göre, Türkler Bolşevikliğe sempati beslemiyor, Bolşeviklere katılmak istemiyorlar, ancak Yunan ve Avrupa saldırganlığına karşı kendilerini korumak için son çare olarak Bolşevik yardımını arıyorlar. Bolşeviklik Türkiye’de yayılıyorsa sanıyorum bunun suçluları başta Büyük Britanya ve Yunanistan, daha az derecede Fransa ile İtalya olacaktır. (...) Birleşik Devletler, Bolşevikliğin yayılmasına karşı ise o zaman Türkiye’de Bolşevikliğin yayılmasına yol açma eğilimi gösteren bugünkü politikaya kesinlikle muhalefet edilmelidir.” Orhan Duru, Amerikan Gizli Belgelerinde Türkiye’nin Kurtuluş Yılları, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2001, s. 101-102.

32. Mustafa Kemal bu sol hareketi ezmek için Ocak 1921’de harekete geçti. Zürcher’e göre sebep, aşırı solun bir tehdit oluşturması değildi. Ancak Sovyetlerin desteğini sağlamak isteyen Mustafa Kemal için Enver Paşa’nın varlığı bu yola başvurmayı gerektirmişti. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, s. 230. Tunçay ise sola karşı mücadelenin bir aracı olarak tasarlanan resmî TKF’nin kuruluşunun asıl maksadını iç politikayla alakalı görür. Bkz. Mete Tunçay, Türkiye’de Sol Akımlar, Cilt 1, İstanbul, BDS Yayınları, 1991, s.94.

33. Özdoğan, Türkiye’yi savaşa sokmak isteyen Almanların yararlandığı Pantürkçülerden, Almanya’nın, Türkiye’nin kendi yanında savaşa girebileceği yönündeki beklentisini sürdürmek isteyen Türk makamlarının da yararlandığını belirtmektedir. Bkz. Günay Göksu Özdoğan, “Turan”dan “Bozkurt”a: Tek Parti Döneminde Türkçülük (1931-1946), İstanbul, İletişim Yayınları, 2002, s. 126-127.

II. BÖLÜM:

Uzak Ülkeden Yakın Dosta ABD’yle Hasbıhal

Türkiye düşünce hayatının geçmişten devraldığı birikim, II. Dünya Savaşı sonrasında yeni müttefik ABD’yle işbirliğinin memnuniyetle karşılanmasına zemin sağladı. ABD’yle ilgili ön kabuller ve bu ülkeyle kurulmuş bulunan sınırlı ilişki yoluyla edinilen deneyim de bu birikimin bir parçasıydı.

Öncelikle ABD’ye ilişkin genel kanaatin Avrupalı güçlere ilişkin kanaatten farklı olduğu vurgulanmalıdır. Avrupa’daki çıkar çatışmalarından kendisini izole etmeye çalışan ABD, bu siyasetine yön veren Monroe Doktrini’ne II. Dünya Savaşı sonrasına kadar büyük oranda bağlı kaldı. ABD’nin “Avrupa işlerine karışmama”³⁴ doktrinini daha önce I. Dünya Savaşı’na katılarak ve Wilson İlkeleri’ni ilan ederek kısmen deldiği öne sürülebilir. Yine de ABD’nin özellikle 19. yüzyıl boyunca yakın coğrafyasına yoğunlaşması, Türkiye’de ABD’nin diğer Batı devletlerinden farklı olarak “emperyalist” bir ülke olmadığı kanısı uyandırmıştı. Öte yandan, kapitalizmin ABD’ de ulaştığı ölçek, resmî kadro ve aydınlar arasında ABD sanayi ve ticaret gücüne hayranlık duyulmasını sağlamıştı.

Türkiye-ABD ilişkilerinin tarihine bakılacak olursa iki ülke arasındaki ilk doğrudan temasın ticaret sahasında olduğu görülür.³⁵ Güçlenen ABD kapitalizmi, özellikle 1700’lerin sonundan itibaren Akdeniz ticaretinin bir parçası olma çabası içerisine girmişti.³⁶ Bağımsızlık sonrasında ABD’liler, İzmir’de bir konsolosluk açmak istemiş, Osmanlı’nın isteksizliği nedeniyle bu talep karşılıksız kalmıştı.³⁷ İki ülke arasında 1830’da ABD’ye bazı ticari haklar tanıyan Ticaret ve Seyrisefain Anlaşması imzalandı.³⁸ Böylece iki ülke arasındaki ticari faaliyetlerin hacmi artmaya başladı.

ABD’nin, Osmanlı İmparatorluğu’yla düşük yoğunluklu siyasi ilişkisine rağmen 19. yüzyıl paylaşım mücadelelerine damgasını vuran “Doğu Sorunu”na kayıtsız kaldığı söylenemez. Özellikle içsavaşın ardından ABD kapitalizminin, hızla büyüyen pazar arayışlarının uyandırdığı yayılmacı güdü, ABD’yi bu paylaşım mücadelesiyle yakından ilgilenmeye sevk etti. Doğu Sorunu’nda ön planda yer almak yerine Avrupalı güçlerin birbirleriyle çekişme halinde oldukları sahnenin hemen gerisinde yer alan ABD; Boğazlardan Geçiş Sorunu, Girit Sorunu, Bulgaristan ve Makedonya olayları, Ermeni Sorunu, Arap milliyetçiliğinin yükselişi, Filistin’e Yahudi göçü gibi önemli gündem maddeleriyle yakından ilgilendi.³⁹ Ancak hiçbirine Avrupalı güçlerin yaptığı şekilde doğrudan müdahil olmaya kalkışmadı.

Özellikle 19. yüzyılın sonundan itibaren ABD’li misyonerlerin de yardımıyla imparatorluğu terk ederek bu ülkeye göç eden Hıristiyan nüfus, ABD’nin Doğu Sorunu’na ilgisini artırdı ve ABD’de Osmanlı aleyhtarı olarak nitelenebilecek bir kamuoyu oluşturdu. Bu kesimler arasında ABD’ye giden Ermenilerin, Ermeni Sorunu’na dikkat çekmeye dönük gayretleri önemliydi. ABD’nin Doğu Sorunu’na dolaylı da olsa müdahil olabilmesini sağlayan bu göçmen nüfus, sonraki yıllarda da ilişkilerin sürekli bir öğesi haline gelecektir.

Neticede ABD, Osmanlı İmparatorluğu’na karşı ilkesel olarak barışçı bir tutum takınmamıştı; ancak imparatorluk 19. yüzyılda henüz ABD kapitalizminin yayılma alanının dışında, Avrupalı güçlerin çatışma alanı dahilinde bulunmaktaydı.

Bu dönemin öne çıkan öğeleri kültürel ve dinî temaslardır. 1800’lerin başından itibaren imparatorluk topraklarında izlerine rastlanan ABD’li Protestan misyonerler, Anadolu dışında özellikle Lübnan, Suriye gibi bölgelerde sabırlı bir çalışma yürütmekteydi. Bu çalışmaları yönlendiren ve yöneten ise ABCFM adlı kuruluştu. Misyonerlik faaliyetleri, Müslümanları din değiştirmeye ikna etmekten ziyade Hıristiyan Osmanlıları hedef kitle olarak belirlemişti, özellikle Ermenilerle yoğun biçimde ilgilenilmekteydi.⁴⁰ Tanzimat döneminde misyonerlerin faaliyetinden rahatsız olan Osmanlı Hıristiyan kiliselerinin şikâyetleri konuyu bir soruna dönüştürdü.⁴¹ Ancak bu tür yakınmalar olmasa Osmanlı idarecilerinin, bu tür faaliyetleri büyük bir sorun olarak algıladıkları söylenemez.

ABD’nin Osmanlı İmparatorluğu’ndaki esas yüzü okullardı. Bu okullar, misyonerlerin yürüttüğü faaliyetlerin eğitim sahasındaki izdüşümleriydi ve çoğunlukla yerli halkla ilişki kurmayı sağlayan misyoner hastaneleriyle birlikte kurulmuşlardı. Okulların sayısında özellikle 1820’lerden sonra bir artış gözlenir ve çok geçmeden yüksekokul (college) açılmasına karar verilir.

Bu kurumlar arasında, 1863’te eğitime başlayan Robert Kolej’in özel bir yeri vardır.⁴² Kolej her ne kadar ABCFM’ye bağlı bir misyoner okulu olmasa da gerek okulun açılmasında Cyrus Hamlin tarafından sağlanan kaynaklar, gerekse eğitimin niteliği açısından bakıldığında bu okul da misyonerlik faaliyetlerinin bir uzantısı olarak değerlendirilmelidir. 1871- 1872’deyse İstanbul’da Amerikan Kız Koleji açıldı. Sonraları Anadolu’nun farklı yerlerinde, daha çok Hıristiyan çocuklarına eğitim vermek üzere yüksekokullar açıldı.⁴³

1950’lere gelene kadar ABD’yle ilişkilerin en önemli boyutunu eğitim alanındaki bu faaliyetler oluşturdu. Türkiye’nin eğitimli insan gücünün kayda değer bir bölümünün bu okullarda yetiştirilmiş olması oldukça önemliydi.⁴⁴ Bunun dışında, misyoner okullarında İngilizce dışındaki dillerde eğitim ve edebiyata verilen önem nedeniyle Ermeni ve Bulgar dillerinin gelişimine katkıda bulunulması,⁴⁵ okullarda dinî kılıfa rağmen pozitif ve liberal bir eğitim verilmesi, müfredatın okulun bulunduğu yörenin ihtiyaçlarına uyarlanması; kadın eğitiminin çok kısıtlı olduğu bir ülkede kızlara yüksekokul tahsili verilmesi⁴⁶ yapılanların ne kadar derin izler bırakmış olabileceğine ilişkin ipuçları vermektedir.

Ortaylı, misyonerlik faaliyetinin desteklenmesi dolayısıyla 20. yüzyıl başında Osmanlı İmparatorluğu’nun her yerinde Amerikan eğitimi görmüş, Amerikan tarz-ı hayatına ve politikasına sempati duyan bir aydın tabaka yetiştirilmiş olduğunu ve bu sayede ABD’nin, bir ölçüde Balkanlar’da, fakat özellikle Anadolu ve en çok da Arap Ortadoğu’sunda kendi politika ve ticaretine yardımcı olacak geniş gruplar kazandığını belirtmektedir.⁴⁷

Kocabaşoğlu’ysa bu okullar sayesinde, her türlü olumsuzluğa rağmen, ABD’nin ehvenişer bir devlet imajını sürdürdüğünü söylemekte ve I. Dünya Savaşı’nın ardından bir grubun Amerikan mandası istemesinde bu okulların rolü ve payı olduğuna dikkat çekmektedir.⁴⁸

Gerçekten de Anadolu’daki kurtuluş mücadelesinin başlangıç yıllarında bir kesimin desteklediği ABD mandası fikrinin öncüleri arasında yer alan Halide Edip Adıvar, Üsküdar’daki Amerikan kolejinde eğitim görmüştü. Yine aynı grup içerisinde yer alan, Türkiye siyasi hayatının önemli figürlerinden ve en tutkulu ABD taraftarlarından olan Ahmet Emin Yalman da yükseköğretimini ABD’de tamamlamıştı.

ABD’nin “manda” isteyen kesimler vasıtasıyla 19. yüzyıl boyunca uzaktan izlediği imparatorluğun kaderi hakkında söz sahibi haline gelmiş olması ilginçtir. ABD mandasının savunulmasında, ABD Başkanı Wilson’ın adıyla anılan ilkelerin, Anadolu üzerinde Türklere egemenlik hakkı tanıdığı fikri kadar, ABD’nin diğer Batılı güçlerden farklı olarak “emperyalist” amaçlar peşinde koşmadığı inancı da etkili olmuştu.⁴⁹ Diğer bir deyişle ABD, bu yıllarda en tehlikesiz büyük güç olarak görülmekteydi.⁵⁰ ABD mandası fikrini işlemek üzere 1918’de Wilson Prensipleri Cemiyeti kuruldu. Bilindiği gibi, mandacılık tartışması Erzurum ve Sivas kongrelerine damgasını vurmuş ancak milli mücadelenin başlamasıyla rafa kaldırılmıştı. Halide Edip, Ahmet Emin gibi isimler ise sonraki yıllarda ABD’yle kurulan müttefiklik ilişkisinin önde gelen savunucuları arasında yer aldılar.⁵¹

Aslında 20. yüzyılın başında manda taraftarlarının ABD’ nin emperyalist bir ülke olmadığı sanısını çelen gelişmeler yaşanmamış değildi. Örneğin ABD, savaştan önce gündeme gelen Chester Projesi’yle diğer emperyalist ülkelerin de ilgilendiği Musul petrol bölgesine ulaşmayı tasarlamaktaydı. 1900’lerde Türkiye’ye gelerek Ottoman American Development Company adlı şirketi kuran Albay Colby M. Chester’in ismini taşıyan bu projeye göre, inşa edilecek demiryolu hattı 99 yıl işletilecek ve demiryolu hattının iki yanında 20 km’lik bir alandan çıkarılan madenler işletilebilecekti. Bu koşulların ayrıntıları zaman içerisinde değişse de madenler konusundaki isteklerden vazgeçilmedi. Nitekim Musul’un Türkiye toprakları içerisinde yer almayacağı anlaşılınca proje de birkaç deneme dışında ölmeye bırakıldı. ABD sermayesinin, bu tür girişimlere rağmen, Ortadoğu bölgesindeki çıkar çatışmalarında çizdiği düşük profil, ABD aleyhine olumsuz bir kamuoyu yargısı oluşmasını büyük ölçüde engelledi.⁵²

Öte yandan, ABD ile Osmanlı İmparatorluğu savaşta farklı taraflarda yer almış olsalar da aralarında doğrudan bir çatışma yaşanmaması, ABD’ye negatif duygular beslenmemesinin nedenleri arasında sayılmalıdır. Üstelik I. Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle başlayan işgal yıllarında uzun süre İstanbul’da kalan ABD diplomatı Amiral Mark Bristol’ün, aralarında Mustafa Kemal’in de bulunduğu kişilerle dostluk ilişkisi kurduğu bilinmektedir. Bristol’ün kişisel bağları Cumhuriyet döneminde de ilişkilerin olumlu seyretmesine katkıda bulundu.

Cumhuriyet’in kurulmasının ardından ABD yönetimi Türkiye’yle ilişkilerini ağırdan aldı, keza ilk diplomatik temas ancak 1927’de kurulabildi.⁵³ Ancak bu durum resmî kanallar dışında ABD’lilerle işbirliği yapmanın önünde engel değildi. Bu yıllardaki önemli bir gelişme, ABD’li filozof John Dewey’in Mustafa Kemal’in davetiyle yaptığı Türkiye ziyaretiydi.⁵⁴ Dewey, ziyareti vesilesiyle Türk eğitim sistemine ilişkin bir rapor hazırladı; Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı Talim ve Terbiye Dairesi onun önerisi üzerine kuruldu.

Görüldüğü gibi birtakım önemli gelişmelerden bahsedilebilse bile II. Dünya Savaşı ufukta görününceye kadar iki ülkenin ilişkileri rölantide sürdü. Savaşın ardından yakınlaşma baş döndürücü bir hız kazandı; 1945-1947 arasındaki kararsız ara dönem 1947-1948 dönemecinde sona erdi. Bu dönemden sonra ABD, salt müttefiklerden biri olmaktan çıktı; Türkiye’ nin siyasi, iktisadi, askerî yapısını şekillendiren başlıca güce dönüştü. Bu gelişmelerin kritik faktörlerinden biri Sovyetler Birliği’ne karşı cepheleşmenin yarattığı ortaklıktı.

34. Monroe Doktrini’nin “Avrupa işlerine karışmama” anlamına gelmekle birlikte, yükselen ABD kapitalizminin genişleme eğilimine gem vurmadığını ve ABD’nin özellikle kendisine yakın olan Latin Amerika’yla Uzak Asya’da işgallerle genişlediğini, genişleme güdüsü nedeniyle çeşitli savaşlara girdiğini anlatan bir çalışma için bkz. Türkkaya Ataöv, Amerikan Belgeleriyle Amerikan Emperyalizminin Doğuşu, Ankara, Sevinç Matbaası, 1968.

35. Bkz. Lealand James Gordon, American Relations with Turkey, 1830-1930: An Economic Interpretation, Philadelphia, University of Pennsylvania Press; London, H. Milford, Oxford University Press, 1932.

36. Osmanlı ile ABD arasındaki ilk temas 1700’lerin sonunda imparatorluğun bir parçası olan Garp Ocakları’nda gerçekleşmiştir. Bu bölgede ticaret yapan Amerikalı tüccarlar Kuzey Afrika korsanlarına karşı can ve mal güvenliklerini sağlamaya çalışır.

37. Çağrı Erhan, Türk-Amerikan İlişkilerinin Tarihsel Kökenleri, Ankara, İmge Kitabevi, 2001, s. 73.

38. Tercüme hataları nedeniyle bu anlaşma konusunda da anlaşmazlıklar yaşanmıştır. Fahir Armaoğlu, Belgelerle Türk-Amerikan Münasebetleri, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991, s. 1.

39. Türk-Amerikan İlişkilerinin Tarihsel Kökenleri, s. 265-266.

40. Misyonerler, İngiltere’ye baskı yaparak Ermenilerin bir millet olarak tanınmasını sağlamıştır. Hasan Tahsin Fendoğlu, Modernleşme Bağlamında Osmanlı-Amerika İlişkileri, 1786-1929, İstanbul, Beyan Yayınları, 2002, s. 221.

41. Age, s. 207.

42. Bu kolej, ABD’nin Ortadoğu’daki ilk eğitim kurumudur. Bundan sonra Beyrut’ta Suriye Protestan Koleji (bugünkü Beyrut Amerikan Üniversitesi’nin öncülü) açılmıştır.

43. Kocabaşoğlu’nun verdiği bilgiye göre şu kolejler ABCFM’ye bağlı olarak açılmıştır: Antep’te 1876’da Merkezi Türkiye Koleji (Central Turkey College), Harput’ta 1878’de Fırat Koleji, Merzifon’da 1886’da Anadolu Koleji, Maraş’ta 1882’de Merkez Türkiye Kız Koleji, Tarsus’ta 1888’de Aziz Pavlus Enstitüsü, İstanbul’da 1890’da İstanbul Kız Koleji, İzmir’de 1903’te Uluslararası Kolej. Bkz. Uygur Kocabaşoğlu, Anadolu’daki Amerika, Ankara, İmge Kitabevi, 2000, s.138-164.

44. 1900’lerde İstanbul ve Anadolu’da 400’ü aşkın okulda 17.500 öğrencinin eğitim görmesinin küçümsenecek bir olgu olmadığını vurgulayan Uygur Kocabaşoğlu, elindeki verileri Yusuf Akçura’nın verdiği mektepleşme rakamlarıyla karşılaştırdıktan sonra, bu okullardaki öğrenci sayısının 1913-1914 yıllarında imparatorluk dahilindeki sultani ve idadilerde okuyan öğrencilerin yaklaşık yarısına tekabül ettiğini belirtmektedir. Age, s. 167-168. Bu oran gerçekten çok yüksektir.

45. Lewis V. Thomas, Richard N. Frye, The United States and Turkey and Iran, New York, Archon Books, 1971, s. 140-141.

46. Anadolu’daki Amerika, s. 168.

47. İlber Ortaylı, Batılılaşma Yolunda, İstanbul, Merkez Kitaplar, 2007, s. 103.

48. Anadolu’daki Amerika, s. 168.

49. Osmanlı’nın son döneminde benzer bir inanç Almanya için de taşınmıştır.

50. Ahmed Emin Yalman, Turkey in My Time, Norman, University of Oklohama Press, 1956, s. 73.

51. Yalman, basım tarihi 1956 olan kitabında ABD mandasının tartışıldığı yıllardan bahsederken, o zaman istenenin, II. Dünya Savaşı’ndan sonra gerçekleştiğini söylemektedir. Yalman o yıllarda gerçekleştirilebilmiş olsaydı “(…) Avrupa’daki ve Asya’daki gelişmelerin yönü, Amerikan halkına maddi bir külfet getirmeden, barış ve ilerlemeye çevrilmiş olurdu,” demektedir. Age, s. 74.

52. Bir diğer neden ise aslında Türkiye’nin bu projeyi gündemde tutarak Lozan görüşmeleri sırasında ABD desteğini sağlama taktiği izlemesidir. Bu konuda bkz. Yaşar Semiz, Türk Amerikan Münasebetleri Işığında Chester Demiryolu Projesi 1909-1926, Ankara, Yetkin Basımevi, 1995.

53. Lozan görüşmeleri sırasında iki devlet arasında bir anlaşma imzalanmıştır. Ancak anlaşma, Ermenistan meselesi ve ABD’li eğitim kurumlarının, Lozan’daki yabancı okullar konusundaki hükümlerle Türkiye devletinin kontrolüne sokulmasının yarattığı tepki neticesinde ABD senatosunda reddedilmiştir. Haluk Ülman, Türk-Amerikan Diplomatik Münasebetleri, Ankara, Sevinç Matbaası, 1961, s. 14.

54. Dewey’in bu ziyareti için bkz. Ernest Wolf-Gaza, “John Dewey in Turkey: An Educational Mission”, Journal of American Studies of Turkey, Sayı 3, 1996, s. 15-42.

ABD’yle ilişkilerde Sovyet faktörü

1945’te Sovyetler Birliği, Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin değiştirilmesi teklifinin⁵⁵ yanı sıra, 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması’nın yenilenmesi için masaya yeni koşullar koydu. Moskova’da yapılan Molotov-Sarper görüşmesinden sonra Türkiye tarafı, Sovyetler Birliği’nin anlaşmayı yenilemek için Türkiye’nin doğusundan toprak ve Boğazlardan üs talep ettiğini, Montrö’nün gözden geçirilmesinin yeniden gündeme getirdiğini söyledi. Sovyetlerin talepleri arasında toprak ve üs olup olmadığı, bu tür talepler dile getirildiyse bile bunların ciddi niyetlerle mi yapıldığı yoksa baskı ve pazarlık aracı olarak mı öne sürüldüğü konusunda farklı görüşler vardır. Ancak Türkiye’nin bu konuyu özellikle ABD’nin desteğini almak için sonuna kadar kullandığı bilinmektedir. Bir yoruma göre Molotov-Sarper görüşmesi, gündeme getirilen isteklerin Türkiye açısından vahametinden çok daha büyük bir olaya dönüştürüldü.⁵⁶ ABD’nin en azından ilk aşamada Türkiye’nin Sovyet tehdidi altında olduğu yönündeki iddiaları pek ciddiye almaması da bu görüşü güçlendirmektedir. Bu döneme ait ABD resmî belgelerinde “Türkiye’de alarmı gerektirecek bir durum olmadığı” belirtilmekteydi.⁵⁷ Nitekim Türkiye görüşmeyi ABD’lilere ilettiğinde, aldığı ilk tepki Molotov-Sarper görüşmesinin “dostça” olarak nitelenmesiydi. Bunun üzerine Türkiye, Sovyetler Birliği karşısında yeterince sert tavır almadığını düşündüğü ABD’yi tehlikenin büyüklüğüne ikna etmeye çalıştı.⁵⁸ Ancak Türkiye’nin ikna çabalarına rağmen ABD, Truman Doktrini’nin ilanına kadar Türkiye politikasında değişikliğe gitmedi. Bunda, ABD’yle Sovyetlerin savaş yıllarından kalan müttefiklik ilişkisi kadar, savaş döneminde uyguladığı politikanın yarattığı antipati nedeniyle Türkiye’nin uluslararası alanda yalnızlaşmış olmasının da payı vardı. İkincisi, Sovyetlerin de Türkiye’ye gösterdiği tepkinin nedeniydi.

Öte yandan Türkiye’nin sadece Sovyet tehdidini değil, içeride komünizm tehdidini abartarak ABD’nin desteğini sağlamaya çalıştığı bilinmektedir. Tan Matbaası’nın tahrip edilmesi, üniversiteden solcu öğretim üyelerinin tasfiye edilmesi, 1951 tevkifatı gibi antikomünist eylemlerin ileride daha ayrıntılı olarak ele alınacak bir iç politika boyutu olduğu kadar, ABD’yi Türkiye’de ciddi bir komünizm tehdidi olduğuna ikna etmek gibi bir dış politika boyutu da vardı.

1946’nın ilk aylarıysa iki ülke ilişkilerinde bir dönüm noktası olarak tarihe geçti. Yunanistan’da komünistlerin ve İran’da bağımsızlık yanlısı siyasetin güç kazanması üzerine ABD, Soğuk Savaş pozisyonu almaya başladı ve Türkiye politikası da bundan doğrudan etkilendi. Bu çerçevede 11 Kasım 1944’te ölen Türkiye Washington Büyükelçisi Münir Ertegün’ün naaşını taşıma gerekçesiyle, 1946 Nisan’ında Türkiye’ye gönderilen Missouri savaş gemisi İstanbul’da demirledi. Gemi, özellikle dönemin basınında abartılı sevinç gösterileriyle karşılandı. Birkaç ay sonra, 7 Mayıs 1946’da ABD ile Türkiye arasında imzalanan Ödünç Verme ve Kiralama Yasası’ndan doğan borçları silindi. 1947’de Türkiye, Truman Doktrini çerçevesinde ABD yardımı almaya başladığında⁵⁹ “kızıl tehlike” efsanesi, Türkiye’yi olduğu gibi ABD iç kamuoyunu da teslim almış bulunuyordu.

Truman Doktrini’ni 1948’de imzalanan Marshall Planı takip etti. Bu plan kapsamına girmeyi başararak ABD’den mali kaynak almaya başlayan Türkiye’ye, uluslararası iktisadi işbölümü içerisinde Avrupa ekonomisine tarım ürünleri tedarik eden ülke rolü uygun görüldü.⁶⁰ Batı bloku tarafından oluşturulan her türlü kuruma üye olmaya, her türlü anlaşmaya taraf olmaya dönük yoğun bir çaba içerisine girildi. İki ülke ilişkilerinin yeni bir yapısal zemine kavuşması ise esas olarak Türkiye’nin Kore’ye asker göndermesiyle yolu açılan NATO üyeliği sayesinde gerçekleşti. Bu adımdan sonra Türkiye-ABD ilişkisinin, Batı’yla ilişkiler tarihinde daha önce benzeri olmayan mutlak bir angajmana dönüşmesiyle birlikte, ABD’yle dostluk hem bir vatanseverlik ölçüsü haline getirildi hem de partiler üstü bir devlet politikası mevkisine çıkarıldı.

Bu hususta not edilmesi gereken bir nokta, Türkiye’yi Batı ittifakının bir parçası haline getiren ilişkileri ilk aşamada ABD’nin değil İngiltere’nin kurmuş olduğu gerçeğidir. 1950’lerin başından itibaren Türkiye’nin bu bölgede İngiltere’nin çıkarlarını da gözetecek bir Sovyet karşıtı ittifak politikası içerisinde yer alması tasarlanmıştı.⁶¹ NATO üyeliğine kabul edilmesi karşılığında Ortadoğu’da kendisine verilecek vazifeleri üstlenmesi istenen Türkiye için, böylece, Ortadoğu Komutanlığı’na katılımla başlayan, 1955’te Bağdat Paktı’nın kurulmasıyla yeni bir boyuta kazanan Ortadoğu gündemi açılmış oldu. Başlangıç aşamasında Ortadoğu’yla ilgilenmek konusunda gönülsüz davranan Türkiye’yi ikna eden, tek başına İngiltere’nin NATO’ya üyelik için koyduğu önkoşul değildi. Bu bölge Soğuk Savaş’ın önemli cephelerinden biri haline gelince ve Arap ülkelerinde Sovyetlere yakınlaşan Batı karşıtı siyasi hareketler güç kazanmaya başlayınca ABD de Türkiye’yi Ortadoğu politikasına doğru iter. Bu sırada Türkiye’de büyükelçilik yapmakta olan McGhee, Türk yetkililerin Ortadoğu’ya açılma konusundaki isteksizliğini kırmak üzere pek çok girişimde bulunduğunu anlatmaktadır. Yetkililere ABD’nin Latin Amerika’daki rolünü örnek gösteren McGhee,⁶² somut politika önerileri olarak Türkiye’nin bölgedeki nüfuzunu artırmak için Ortadoğu’dan öğrenci kabul edebileceğini, diğer ülkelere profesör ve uzmanlar gönderebileceğini söylemiştir.⁶³ Bu önerilerin kapılarını bölge öğrencilerine açan ODTÜ’nün ve bölge ülkelerine kamu yöneticileri yetiştirilmesi misyonunu üstlenen Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü’nün kurulması gibi adımlarla gerçekleştirilmeye çalışıldığı görülecektir.

Türkiye bu yıllarda başta Mısır olmak üzere Ortadoğu ülkelerini etkisi altına alan “üçüncü yol” rüzgârına ve sonraları dünya çapında “Üçüncü Dünya” ülkelerini bir araya getiren Bağlantısızlar Hareketi’ne hiçbir yakınlık duymadı. Bilakis bölge ülkelerinin emperyalist ülkelerle sürtüşmelerinin arkasındaki tarihsel nedenleri ve ulusçu güdüyü anlayışla karşılamadığı gibi, kimi zaman Batılı ülkeleri bile zor durumda bırakan bir düşmanlık sergiledi.⁶⁴ Resmî politika düzeyinde Türkiye’nin Batı yanlılığında herhangi bir esneme yaşanmaması bir yana, 1950’ler boyunca Türkiyeli aydınların Üçüncü Dünya aydınlarının önemli bir bölümünü içine alan rüzgârın etkisine pek kapılmamış olmaları da dikkat çekiciydi. İleride Forum dergisi çevresi, özelinde daha ayrıntılı olarak inceleneceği gibi, özellikle DP’ye mesafeli duran çevrelerde Türkiye’nin bu tür arayışlar karşısında sergilediği kraldan çok kralcı tavrı eleştirilmiş ancak bu eleştiri söz konusu arayışlardan esinlenme anlamına gelmemiştir.

Soğuk Savaş politikasını esnetmemekte kararlı davranan Türkiye, Sovyetler Birliği’yle ilişkilerini de aynı mantıkla yürütmekteydi. Nitekim Türkiye’nin yönetici sınıfı, Kruşçev’in iktidara gelmesiyle Türkiye’yle ilişkilerini iyileştirmek yönünde çaba gösteren Sovyetler Birliği’nden uzanan eli sıkmaya yanaşmadı. Sovyetler’le ABD arasında gelişen ve détente olarak adlandırılan “yumuşama” politikası Menderes yönetimi tarafından Türkiye’nin Soğuk Savaş’taki önemini azaltacağı düşüncesiyle olumlu karşılanmıyordu. Türkiye, Ahmad’ın dediği gibi kendisini uzun sürecek bir Soğuk Savaş’a uyarlamış,⁶⁵ hatta Batı için taşıdığı önemin Soğuk Savaş’ın devamına bağlı olduğunu düşünmüştü.

Türkiye-ABD ilişkilerindeki bu balayı dönemi 1960’lara kadar sürdü. ABD bir yandan Türkiye’nin uluslararası konumunun başlıca belirleyeni oldu; öte yandan ülke içinde ekonomi politikalarından ordunun yapılanmasına kadar hemen her sahada dönüşüm başlattı. Bu yakınlaşmanın itici gücü olarak Sovyet tehdidine işaret etmek birkaç nedenle hatalıdır. Birincisi, Türkiye’nin Sovyet tehdidi konusunda kopardığı gürültüye rağmen Batı’nın, bu tehlikeyi kavrayışı oldukça temkinliydi. Nitekim Türkiye’nin Truman Doktrini çerçevesinde yardım almasına ABD’de bazı çevreler Türkiye’ye yönelmiş bir tehdit olmadığı gerekçesiyle itiraz etti. İkincisi, Sovyet tehdidi iddiası ne derece gerçeğe uygun olursa olsun bu, iki ülke arasındaki ilişkilerin çok boyutluluğunu ve her alanda ABD’nin önerdiği politikaların itiraz görmeden uygulanmasının nedenlerini açıklamaktan uzaktır. Örneğin bağımsızlık ve kalkınmaya önem verdiği söylenen Cumhuriyet ideolojisinin, Türkiye’yi tarımsal üretime ve bağlı sanayileşmeye teşvik eden ABD yönlendirmesiyle neden çatışmaya girmediği açıklanamamaktadır. Üçüncüsü, Sovyet tehdidi iddiası, Türkiye’nin Soğuk Savaş boyunca Batı dışı toplumların bağımsızlıkçı arayışlarına neden bazen Batılı müttefikleriyle farklı tavır alacak kadar sert tepki gösterdiğini açıklamaktan uzaktır.

Üstelik içeride ve dışarıda izlenen bu politikalar muhalefet partilerinden, solcu bazı aydınlar dışında farklı aydın çevrelerinden kayda değer bir eleştiri de almadı. Dolayısıyla Türkiye’nin 1945 sonrası gönüllü olarak kabullendiği Amerikan etkisinin, güvenlik kaygısı ötesindeki nedenleri sorgulanmadan açıklanması mümkün değildir. Bu nedenle Türkiye aydınına geçmişten miras kalan ideolojik ön kabullere, bu mirasa savaş sonrasında eklemlenen güncel siyasal gelişmelere ve ideolojik tutumlara eğilmek önem taşımaktadır.

55. Sovyetler, yapılacak düzenlemeyle Boğazların ortak savunulması, Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerine Boğazların mutlak kapatılması gibi öneriler sunmuştur. Ayşegül Sever, Soğuk Savaş Kuşatmasında Türkiye, Batı ve Ortadoğu 1945-1958, İstanbul, Boyut Kitapları, 1997, s. 17-18.

56. Baskın Oran (Ed.), Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 1, İstanbul, İletişim Yayınları, 2002, s. 502.

57. Feroz Ahmad, The Turkish Experiment in Democracy, 1950-1975, Boulder, Colorado, Westview Press, 1977, s. 337.

58. Sever, ABD’nin ilk tepkisini ve Türkiye’nin ikna girişimlerini anlatırken İngiltere’nin de ABD’yi sertleşmeye teşvik ettiğini vurgulamaktadır. Soğuk Savaş Kuşatmasında Türkiye, Batı ve Ortadoğu 1945-1958, s. 24-25.

59. McGhee, anılarında Truman Doktrini’nin şekillenişi aşamasında, Yunanistan’da komünistlerin verdiği mücadele ve İran’daki Sovyet askerî varlığının esas faktörler olduğunu, bölgenin güvenliğine ilişkin endişelerin artmasıyla Türkiye’nin kapsam içerisine alındığını anlatmaktadır. Bkz. George McGhee, ABD-Türkiye-NATO-Ortadoğu... Ankara, Bilgi Yayınları, 1992, s. 52-76.

60. ABD yardımları söz konusu olduğunda sonraki yıllarda da eleştiri yapılırken yardım miktarının yetersizliğiyle yetinilmiştir. Bu tür eleştirilerin de ABD’den çok hükümetleri hedef aldığı anlaşılmaktadır. McGhee, DP’nin Dışişleri Bakanı Köprülü’yle yaptıkları görüşmede, Köprülü’nün kendisine yardımların yetersizliği eleştirisinin hükümeti yermek niyetiyle yapıldığını söylediğini aktarır. Age, s. 175.

61. Süveyş Kanalı’nı elinde tutmak isteyen İngiltere, Türkiye’nin NATO üyeliği konusunda bir süre ayak diremiştir. İngiltere, Türkiye’ye Ortadoğu’da görev verilmesini savunmuştur. Türkiye bu engeli aşabilmek için İngiltere’yi ikna etmek adına Ortadoğu’da istenen rolü oynayacağını taahhüt etmiş, İngiltere’nin direnci böylece kırılabilmiştir. Bu nedenle NATO üyeliği Türkiye’yi Ortadoğu’daki Batı yanlısı ittifak girişimlerinin bir parçası haline getirmiştir. Bu konuda bkz. Soğuk Savaş Kuşatmasında Türkiye, Batı ve Ortadoğu 1945-1958, s. 78-85.

62. ABD-Türkiye-NATO-Ortadoğu..., s. 189.

63. Age, s. 192.

64. Türkiye’nin Irak’taki devrim ve Suriye’nin Sovyetlerle ilişkilerini geliştirmesi karşısında sergilediği hiddetli tutum örnek olarak verilebilir.

65. The Turkish Experiment in Democracy, 1950-1975, s. 395.

Dostlar yakınlaşırken demokrasi ve özgürlükler

ABD liderliğindeki Batı cephesinde Soğuk Savaş ideolojisi yeniden inşa edilirken antikomünizm temelli bir anlayışla demokrasi ve özgürlüklerin sınırları da yeniden çizilmeye başlandı. Bu durum düşünce hayatından sanat ve bilim pratiğine kadar her alanı derinden etkiledi.

Bu koşullar altında Türkiye’deki düşün ve sanat faaliyetlerinin, ABD’nin Avrupa’yı gölgede bırakan etkisinden, genel olarak Anglosakson felsefesinden ve Soğuk Savaş ideolojisinin düşünsel ve sanatsal üretim alanında yarattığı tahribattan etkilenmemesi düşünülemezdi. Üstelik modernleşme sürecinin başından itibaren Türkiye düşünce dünyası, Avrupa’yla sürekli bir etkileşim içerisinde olmuş, buradaki yeni eğilimler çok geçmeden Türkiye’ye taşınmıştır. Savaş sonrasında da bu düşünce alışverişi sürdü. Nitekim bu yıllarda düşünce dünyasında etkili olmaya başlayan yeni kuşak aydınlar eskilere nazaran ABD’yi daha iyi tanımaktaydı. Gittikçe artan sayıda kişi, Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi aydınları gibi yabancı dil olarak Fransızca ya da Almanca yerine İngilizce öğrenmeye başlamıştı. Bu kuşağın entelektüel gıdasını Anglosakson geleneğinden ve fikir hayatından almaya başlaması yeni bir aydın kuşağının doğuşuna da işaret etmekteydi. Bu doğuş, ideolojik düzlemde Amerikan etkisine aracılık eden bir kesimin ortaya çıkması bağlamında önem taşımaktaydı.

Aydınların içinde soluk alıp verdiği fikir atmosferinin kimyasını değiştiren Soğuk Savaş mücadelelerinin yoğunlaştığı başlıklardan biri “demokrasi” meselesiydi. Bu başlık Türkiye’yi sadece düşünsel düzeyde değil, daha somut siyasi düzlemde de yakından ilgilendirmekteydi. Bilindiği gibi ABD’yle dostluğun altın çağı olarak nitelenebilecek 1945’lerin sonu ve 1950’liler, siyasal sistemin Batılı anlamda çok partili bir demokrasi olarak yeniden inşa edildiği bir dönemdi. Dolayısıyla bu yıllarda Türkiye “demokrasi”nin ne olduğu, sınırlarının nasıl genişletilebileceği gibi tartışmalara daha fazla ilgi göstermekteydi. Bu siyasi yeniden yapılanma döneminde Türkiye’de sürdürülen “demokrasi” tartışmasında “Hür Dünya” devletlerinin demokrasi adına neyi hoş gördüğü veya neyi gayrimeşru ilan ettiği bir referans noktası oluşturmaktaydı.

Türkiye’de çok partili hayata geçişin nedenleri üzerine üretilen yazın, Türkiye’nin iç koşullarıyla birlikte dış ortamdan kaynaklanan nedenler üzerinde de durur.⁶⁶ Savaşı, Sovyetler Birliği, ABD ve İngiltere’nin öncülüğündeki “demokrasi cephesi”nin kazanmasından sonraki dünya koşullarında, özellikle savaşın son yıllarında Almanya’yla geliştirdiği ilişkiler nedeniyle Türkiye’nin itibarı epey zedelenmiş bulunmaktaydı. Savaş sonrası ortama uyum sağlamak ve oluşturulmakta olan uluslararası teşkilatlara katılmak isteyen Türkiye’nin faşizmden fazlasıyla esinlenen siyasi yapısı üzerinde oynama yapması bir bakıma ülkenin itibarını yeniden kazanmasını sağlayacak bir adım olarak tasarlanmıştı. Kuşkusuz bu kaygının çok partili hayata geçişte iç dinamiklerin etkisini önemsizleştirecek bir ağırlık taşıdığı söylenemez ancak önemli faktörlerden biri olarak dikkate alınması gerekir.

Öte yandan aynı dış koşullar demokrasinin sınırlarının oldukça dar tutulmasında da pay sahibidir. Çünkü ABD başta olmak üzere Batı’da faşizme karşı ortak mücadelenin yerini, çok geçmeden komünizme karşı kutsal savaş almıştı. Dolayısıyla Türkiye’nin solu dışarıda tutarak emek hareketini sınırlandırarak kurmaya çalıştığı demokrasi idaresi, dışarıda önceliğin sistemin istikrarına verilmesi ve antikomünizmin demokrasi anlayışını dar sınırlar içine hapsetmesi nedeniyle uluslararası meşruiyet sıkıntısı çekmedi. Taner Timur, Türkiye’de hâkim hale gelen ABD yanlısı politikanın asıl dayanağı, “Bir yandan savaş içinde palazlanan egemen sınıfların çok partili hayatın getireceği ‘tehlikeli’ fikirlere karşı korkuları, öte yandan da ufukta beliren Amerikan sermayesine aracılık özlemleridir,” demektedir.⁶⁷ Nitekim biçimselliği öne çıkan, halkın genel çıkarlarının azınlıktaki sermaye çevrelerinin çıkarlarına kurban edildiği bir demokrasinin inşasına böylece girişildi.

Demokrasi gibi özgürlükler de Soğuk Savaş ortamında gerek ABD’de gerekse Türkiye’de ağır yara almaktaydı. Türkiye’de bir yandan ABD’ye komünizm tehlikesi olduğunu ispatlama gayretiyle girişilen baskı hareketleri, diğer yandan antikomünizmi sabit bir demokrasi kavrayışı, boğucu bir ortam yarattı. Böyle bir ortamda, 1945 sonlarında hükümetin teşviki ve güvenlik kuvvetlerinin hoşgörüsüyle yürütülen ve ABD’deki McCarthy’ciliğe benzeyen uygulamalar, döneme damgasını vuran bir cereyan halini aldı.⁶⁸

Bu aşamada iki noktaya dikkat çekmek gerekir. Birincisi, II. Dünya Savaşı’nın bitişini takip eden yıllarda ABD’de –her ne kadar devlet katında komünizme karşı mücadelenin ilk işaretleri belirmişse de– geniş kesimler açısından Sovyetler Birliği’nin dost bir ülke olarak algılanmasıydı. Faşizme karşı ortak mücadelenin kazanılması, ABD’de hem genel bir iyimserlik havası yaratmış hem de Sovyetler Birliği’ne karşı olumlu duygular beslenmesini sağlamıştı. Dolayısıyla ABD’nin antikomünist mücadelenin liderliğine soyunması sürecinde, içeride bu sempatinin yerini korku ve düşmanlığın alması için güçlü bir antikomünist kampanya yürütülmesi gerekti. ABD için dönüm noktası 1947 yılıydı. Truman Doktrini bu dönüm noktasının dış ilişkilerdeki en önemli çıktısı oldu. Yine de yukarıda da bahsedildiği gibi, ABD’deki gelişmeler incelendiğinde Türkiye’yle eşzamanlı bir antisovyetik politikadan bahsedilemeyeceği ortaya çıkar.

İkincisi, “Türkiye’nin McCarthy’ciliği” antikomünizmin tarihsel kökleri ve içerideki siyasal dengeler düşünüldüğünde öncelikle “yerli” karakterliydi. Diğer bir deyişle esin kaynağının ABD’deki uygulamalar olduğunu söylemek en azından başlangıç safhası için tam olarak doğru değildir. 1945’in Aralık ayında Tan gazetesi başta olmak üzere ilerici yayınlara yönelik saldırı, henüz ABD cephesinden komünizme karşı topyekûn bir savaşa girilmeden gerçekleştirilmiş; böylece yeni kurulan çok partili siyasal yapıda muhalefetin solla ilişkisi başlamadan kesilmişti.⁶⁹ Ancak demokrasi adına, işçi sınıfına dair, sola dair her şeye yasak konulmasında ABD örneğinin cesaret verici olduğu, zaman içerisinde bu ülkedeki uygulamalardan daha açık bir biçimde esinlenildiği söylenebilir. Nitekim 1948’de DTCF’den Behice Boran, Niyazi Berkes, Pertev Naili Boratav’ın atılmasına neden olan tasfiye girişimi, ABD’de üniversite öğretim üyelerine karşı yürütülen tasfiye operasyonlarının bir benzeriydi.⁷⁰ Ancak bu örnekte bile doğrudan bir etkileşimden bahsedilip bahsedilemeyeceğini tartışacak verilere sahip değiliz. Zamanla yürütülen kampanyaların benzerlikleri arttı. Türkiye’de de tıpkı ABD’de olduğu gibi antikomünist cadı avı çığrından çıktı, olur olmaz her şeyin altında komünistlerin arandığı komplocu bir zihniyet günlük siyasete hâkim hale geldi. Bir uç örnek olarak, Türkiye’deki irtica hareketlerini bile komünistlerin imal ettiği ileri sürülebilmişti.⁷¹ Soğuk Savaş Türkiye’si bu tür uç örneklerin istisna olmadığı bir ülkeydi.

1950’lere gelindiğinde ardı ardına gerçekleştirilen baskı ve sindirme kampanyalarıyla ülkede bir “korku” atmosferi yaratılmıştı. Tan gazetesi baskınını, Truman Doktrini’yle kurulmak istenen ABD hegemonyasına karşı çıkan Mehmet Ali Aybar’ın çıkardığı Hür ve Zincirli Hürriyet’e yönelik baskı ve saldırılar izledi. Aynı zamanda Ankara’da DTCF öğretim üyelerinin tasfiyesine girişilmiştir. Öte yandan Nâzım Hikmet’in uzayan hapisliği, Sabahattin Ali’nin öldürülmesi aydınları dehşete düşürdü; hatta çok sayıda aydın bu şekilde sindirildi. 1940’ların sonlarından başlamak üzere 1950’ler boyunca yaşananlar sonucunda ülke, gözüpek bir aydın kuşağından yoksun kaldı. Seslerini çıkarmaya çalışan aydınlar, uzun süre kendilerini dolaylı yollardan ve üstü kapalı bir üslupla ifade etmeye yöneldi. Bu, pek çok sahada gözlemlenen bir siyasetten uzaklaşma eğilimi doğurdu. Uygulanan baskının sonuçlarını, örneğin, edebiyatta gözlemlemek mümkündü. Bu yıllarda edebiyatta toplumsal temaların yerini bireysel öyküler aldı ve bireyin iç dünyasında yaşadığı sorunlar gittikçe daha fazla işlenir oldu.⁷² Kuşkusuz varoşçuluğun edebiyat dünyasındaki etkisinin sadece baskı koşullarıyla açıklanması mümkün değildir. Bu dönemde Avrupa’da da güç kazanan varoluşçu felsefenin özellikle Frankofon aydın, sanatçı ve edebiyatçılar tarafından Türkiye’ye taşındığı söylenebilir. Ancak orada da Soğuk Savaş ideolojisinin baskıcı ve antimarksist karakteriyle muhalif entelektüelleri yeni arayışlara sevk ettiği bir atmosfer hâkimdi.

Bu uygulamalarla Türkiye’de demokrasi, işçi sınıfından, sosyal haklardan, sosyalist hareketlerden ve bunları savunan aydınlardan arındırılmış bir içeriğe kavuşturuldu. Çok partili hayata geçme kararından kısa süre sonra kurulan Türkiye Emekçi Köylü Partisi ile Türkiye Sosyalist Partisi kısa sürede kapatıldı. 1951 TKP Tevkifatı’yla komünist harekete darbe vurulduğu gibi, çok sayıda solcu aydın hapse atıldı.⁷³ Cem Eroğul, özellikle Kore Savaşı’yla içeride oluşan ortamın bu yönde kullanıldığını söyleyerek, bu dönemi “beyaz yıldırı” dönemi olarak adlandırmakta ve bu bağlamda Ceza Kanunu’nun 141. ve 142. maddelerinde gerçekleştirilen değişikliklere dikkat çekmektedir.⁷⁴ “Yıldırı” sadece fiili uygulamalar düzeyinde kalmadı, sola ve işçi sınıfına karşı yasalar da “tek parti dönemi baskıcılığı”nı aratmadı.

Solun bastırılması, antikomünizmin bir hareket haline gelmesine ve Türkiye tarihinde eşine rastlanmayan bir düzeye ulaşmasına yol açtığı gibi, ABD’yle kurulan ilişkilerin eleştirilmesinin de önünü kesti. Amerikan yardımlarını, “Tarihimizin en kritik anlarından birini yaşıyoruz: İstiklâlimiz tehlikededir. Ve işin korkunç tarafı şudur ki, istiklâlimize kasdedenler bu sefer ordularla değil de bir yardım teklifinin yaldızlı paravanası arkasına gizlenerek üzerimize yürüdükleri için, Türk milleti kuşkulanmıyor,”⁷⁵ ifadeleriyle eleştiren Zincirli Hürriyet’in başına gelenler bunun en açık deliliydi. Tartışma yaratan sayıları ve on binlerce okuruyla Türkiye’nin en önemli siyasal mizah yayınlarından biri olan Marko paşa da türlü baskı yöntemiyle susturulmadan önce ABD’nin “dost” yüzünün arkasındaki çıkarcılığı teşhir etmekteydi. Marko paşa’nın ABD’ye ve Türkiye’deki Amerikan etkisine yönelttiği eleştiri okları, ABD yardımlarından, ABD sermayesinin Türkiye’ye girişine, her alanda ABD’nin taklit edilmesinden, bu ülkeden gelen tüketim biçimlerine kadar farklı konulara yöneldi. Amerikan etkisini her alanda teşhir eden ve ABD’yle işbirliğini itibarsızlaştıran tavrıyla Marko paşa’nın yayımlanabildiği sürece oldukça önemli bir işlev yüklendiği belirtilmelidir.⁷⁶ Üstelik sadece Türkiye’deki Amerikan etkisi eleştirilmemiş, ABD’deki siyasi sosyal düzenin bozukluklarına da dokundurulmuştur.⁷⁷ Bu tür yayınların susturulması aydınların ve halkın ABD’yle yakınlaşmanın yarattığı sorunlara ilişkin daha uyanık, daha eleştirel bir tutum geliştirmesi imkânını da büyük ölçüde sınırlandırdı. Üstelik bu yıllarda eleştirel yayıncılık kadar eleştirel politik etkinlikler de engellendi. Bunun bir örneği, Türkiye’nin Kore Savaşı’na katılmasına karşı çıkan Barışseverler Derneği üyelerinin derdest edilmesi ve susturulmaya çalışılmasıydı. Fiziki şiddetin yanı sıra, ABD’nin eleştirilmesi “Moskofçuluk” yapmakla, Sovyetler Birliği’ne destek vermekle itham edilerek eleştirenler üzerinde baskı kuruldu.

Bu boğucu siyasi ortam, Türkiye’nin herhangi bir yöneliminin ve tabii ki kutsiyet atfedilen Soğuk Savaş politikalarının köklü biçimde eleştirilmesini ya da alternatif bir politika önerilmesini neredeyse imkânsız kılmaktaydı.⁷⁸ Aydınların önemli bir bölümü bu ortam nedeniyle sindi ya da eleştirilerinin dozunu düşürmek zorunda kaldı. Öte yandan, ABD’yle çok yönlü temasın getirdiği yenilikler, yeni fikirler; bunlara uyum sağlamakta zorlanan bazı aydınları köşeye itti. Bu yıllarda özellikle Kıta Avrupa’sı geleneğiyle yetişen, o kalıplarla düşünen aydınların kendilerini yeniden üretmekte zorlandıkları görülmekteydi. Bazıları yeni dönemde de kabul görebilmek kaygısıyla eski görüşlerinden feragat etti ve yeni ortama ellerinden geldiğince uyum sağlamaya çalıştı.⁷⁹ Aralarında Alman yanlılarının da bulunduğu bir grup ise komünizme karşı demokrasi savunucusu, ABD yanlısı isimlere dönüştü.⁸⁰

ABD’yi adeta dokunulmaz kılan bu atmosfer, siyasi ve ideolojik alanda birbirleriyle mücadele etmekte olan kesimlerin Sovyet destekçiliği ya da komünizm savunuculuğunu birbirlerine karşı suçlama aracı olarak kullanmalarıyla iyice baskıcı hale geldi.

Aslında savaşın son bulduğu yıllarda Türkiye’deki solcu aydınlar arasında ABD’ye ilişkin değerlendirmelerin peşinen olumsuz olduğu söylenemez. Bazı solcu aydınlar, ABD’nin Sovyetler Birliği’yle ilişkisinin henüz bozulmadığı bu yıllarda, Alman hayranlığıyla yükselen faşizme ve CHP iktidarının baskıcı politikalarına karşı yürüttükleri mücadeleye ve demokrasinin geliştirilmesi taleplerine dayanak olarak Türkiye’deki iktidara, ABD’yi örnek göstermekteydi. Özellikle hürriyetler bahsinde ABD’deki uygulamaların, ABD’yle dostluğa önem veren bir iktidarı ikna edeceği düşünülmüş olmalıdır. ABD’den demokrasi adına beklenti içerisindeki bu aydın kesiminin, beklentilerini uzun süre korudukları, Tan Matbaası’nın basılmasının ardından Sertellerin gazete yazıları nedeniyle aleyhlerine açılan davalardaki savunmalarından anlaşılmaktadır. İktidara yönelik eleştirilerinin dava konusu yapılması karşısında özellikle Zekeriya Sertel, ABD’den örnekler vererek kendisini savundu.⁸¹ Sertel, ABD’de devlet yöneticilerine yöneltilen eleştirilerin nasıl hoşgörüyle karşılandığını anlatmış ve savunmasını kısmen bu iddiasına dayandırmıştı.

Serteller örneğinde görülen ABD’ye hayırhah bakışın tek nedeni, Türkiye’deki iktidara karşı demokrasinin genişletilmesi için yürütülen mücadelede, ABD’deki uygulamaların bir manivela olarak kullanılabileceği düşüncesi değildi. Bu yıllarda ABD henüz sol fikirlerin ifade edilebildiği ve örneğin, Amerikan Komünist Partisi’nin gittikçe artan baskılara rağmen kayda değer bir üye ve sempatizan kitlesine sahip olduğu bir ülkeydi. Nitekim ilginç bir biçimde, Türkiye’nin iki önemli kadın aydınının Marksizmle ilk tanışmaları ABD’de gerçekleşmişti. Sabiha Sertel, 1920’lerde gittiği ABD’de, üniversitede bir profesörün ek okuma olarak verdiği Engels’in Ailenin, Özel Mülkiyeti ve Devletin Kökeni ve August Bebel’in Kadın ve Sosyalizm kitaplarıyla kafasındaki sorulara yanıt bulabildiğini söylemektedir.⁸² Behice Boran’ın da benzer bir anısı vardır. Boran, Karl Marx ismini ilk kez Michigan Üniversitesi’nde Sosyoloji Bölümü’ndeki profesörlerden birinin aynı bölümde doktora yapan oğluyla teorik konularda tartışırken işitir ve Marx’ı okumaya başlar.⁸³ Marksizm okumalarının yanı sıra 1930’lar ABD’sindeki derin sınıf çelişkileri de Boran’ı, toplumu anlamakta Marksizme daha fazla başvurmaya itti.⁸⁴

Sertellerin, DP’nin kuruluş döneminde, Türkiye’nin önde gelen ABD savunucularından Ahmet Emin Yalman’la Tan gazetesinde birlikte çalışabilmeleri de dikkat çekicidir. Sertellerin bu tavrı ABD hakkındaki olumlu kanaatlerinden ziyade Türkiye ve sosyalizme ilişkin fikirlerinden kaynaklanmaktaydı. Sosyalizmin Türkiye için bir seçenek olmadığını, önceliğin burjuva devriminin tamamlanmasına verilmesi gerektiğini düşünen Serteller, bir strateji olarak DP gibi burjuva demokrasisini geliştirmeye niyetli olduğunu düşündükleri çevrelerle yan yana gelmeyi benimsemişti. Ama kısa süre içerisinde, bu kesimin demokrasinin geliştirilmesi ve katılım kanallarının açılmasıyla ilgilenmediği anlaşılacaktı.

ABD’nin de bu yönde Türkiye’ye baskı yaptığına ilişkin herhangi bir emare görülmüyordu. Tersine Soğuk Savaş’ın başlamasıyla birlikte ABD’de de son derece otoriter eğilimler belirmekte, işbirliği içerisinde olduğu ülkelerdeyse komünizme karşı ve ABD çıkarları lehinde olduğu sürece, benzer eğilimler destek görmekteydi. Böylece Batı blokunun “merkez ve çevre ülkeleri”nde komünist parti üyeliğinin suç sayıldığı, sendikalarda örgütlenmenin şüpheli vatandaş damgası yemeye yettiği bir baskı ortamı oluşuyordu.

Türkiye kapitalizminin yeniden yapılanma sürecinde sınıf hareketinin kontrolü de üzerinde durulan başlıklardan biriydi. Cemiyetler Kanunu’nda yapılan değişiklikle sınıf esasına dayalı dernek kurmanın serbestleşmesi üzerine sınıf bazlı örgütlenmelerin hızlı bir gelişim göstermesi bu tür bir kontrolün önemine işaret etmekteydi. Tarihe 1946 sendikacılığı olarak geçen sendikal hareketlenme bu gelişimin kısa sürede hangi boyutlara ulaşabileceğini göstermekteydi. Sendikal alanın düzenlenmesi Marshall Planı’nın kapsamı içerisindeydi. Bu bağlamda, komünizme düşman ve ABD yardımlarına açık bir sendikal çizginin hâkim kılınması amaçlanmaktaydı⁸⁵ ki bu da Türkiye’deki örgütlenmelere yönelik müdahalelerin çerçevesini oluşturdu. Bu bağlamda Türkiye’ye ilgi göstermeye başlayan ABD’li sendikacıların, 1950’ler boyunca ağırlıklı olarak Marshall Planı’nda sendikalar için ayrılan mali kaynağı kullanarak ve sendikal eğitimler yoluyla Türkiye’deki sendikacılık hareketini şekillendirmeye çalıştıkları görülür.

İlk işçi konfederasyonu olan Türk-İş’in kuruluşunda, sendikal birlikleri konfederasyonlaşmaya ikna eden AFL-CIO Avrupa Temsilcisi Irving Brown’un etkisi büyüktü. Brown, Kenan Öztürk’e verdiği mülakatta Türkiye’ye gelişlerini ve faaliyetlerini anlatırken sendikalar arasında, partileri destekleme eğilimini fark ettiklerini ve buna engel olmaya çalıştıklarını kaydeder.⁸⁶ Sendikal alanı partiler üstü gören bu yaklaşım, sendika siyaset ilişkisini koparan antikomünist ABD sendikacılığının bir ürünüydü.⁸⁷ Uzun yıllar ABD sendikacılık anlayışı, Türkiye’deki sendikal hareketi belirlemiş; sendikalar eğitim, finansman gibi başlıklarda ABD’lilerle işbirliği yapmıştır.⁸⁸ Sonraki yıllarda Türkiye’de sendikal hareketin radikalleşmesiyse öncelikle politikleşmesiyle ve ABD sendikacılığının belirlenimi altındaki Türk-İş’ten kopuşla başlamıştır.

66. Nihal Kara, çok partili sisteme geçişe ilişkin literatürde yer verilen dış ortamdan kaynaklanan nedenleri özetlerken uluslararası ortamdaki demokratik eğilimlerin genel etkisi, Sovyetler Birliği’nin Türkiye’nin güvenliğini tehdit ettiğini düşünen yöneticilerin uluslararası topluluk dışında kalmayı göze alamaması, demokrasiye geçişin yabancı devletlerin baskısı sonucu gerçekleşmesi, ABD yardımının demokratikleşme koşuluna bağlanması ve İsmet İnönü’nün dış ortamı algılayışı gibi tezleri sıralamaktadır. Nihal Kara, “Türkiye’de Çok Partili Sisteme Geçiş Kararının Nedenleri”, Yapıt, Sayı 8 (İnönü Özel Sayısı), Aralık-Ocak 1984-1985, s. 64-68.

67. Türk Devrimi: Tarihî Anlamı ve Felsefî Temelleri, s. 49.

68. Age, s. 49.

69. Tan gazetesinin basılmasının, yeni kurulan DP’nin solcu aydınlarla kurabileceği ilişkiyi kesme amacı taşıdığı belirtilmektedir.

70. 1947’de Truman hükümetinin yeni sadakat güvenlik programı, kamu çalışanlarına yönelik tasfiye operasyonlarının yolunu açmıştır. Bu tasfiyelerin üniversitelerde nasıl yürütüldüğünü, öğretim üyelerinin üniversitelerden nasıl kovulduğunu kapsamlı bir biçimde anlatan bir çalışma için bkz. Ellen W. Schrecker, No Ivory Tower, McCarthyism&The Universities, New York, Oxford, Oxford University Press, 1986.

71. Örneğin, DP programında irtica ve ırkçılığın aşırı sol hareketler tarafından kullanıldığı iddia edilmiştir. Cem Eroğul, Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, Ankara, İmge Kitabevi, 2003, s. 99. Ahmet Emin Yalman, Türkiye ve diğer Müslüman ülkelerde kızıl ajanların gerici ya da aşırı milliyetçi ajitatörler rolünü oynadıklarını, bir tür komünist sızma taktiği olarak bu tür hareketlerin Moskova’dan destek aldığını öne sürdükten sonra bu hareketlere örnek olarak Büyük Doğu, İslam Demokrat, Nurculuk ve Milliyetçiler Derneği’ni örnek olarak vermiştir. Bkz. Turkey in My Time, s. 250.

72. 1950’lerin genç edebiyatçı kuşağı arasında bireyselliği merkeze alan, varoluşçuluktan esinlenen bir eğilim belirmeye başlar. Bu kuşağın önemli temsilcileri arasında Vüsat O. Bener, Demir Özlü, Ferit Edgü, Orhan Duru, Yusuf Atılgan, Bilge Karasu ve Tahsin Yücel sayılabilir. Bu dönemin edebiyatçıları üzerine doktora tezi yazan Mustafa Kurt, dönemin yazarlarının Avrupa’daki varoluşçuluk akımından etkilendiklerini ve Camus, Sartre, Kierkegaard, Nietzsche, Heidegger gibi isimleri okuduklarını belirtmektedir. Bu tartışmayla ilgili olarak bkz. Mustafa Kurt, “1950 Sonrası Türk Edebiyatında Varoluşçu Felsefeden Etkilenen Yazarların Romanlarında Yapı, Tema ve Anlatma”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi SBE, 2007. Bu kuşağın ortaya çıkmasında Avrupa’daki varoluşçu akım kadar, içeride toplumsal temaların dile getirilmesini zorlaştıran baskı ortamının etkisi olduğu söylenebilir.

73. Tevfik Çavdar, McCarthy hareketinin 1950’lerin başından itibaren Türkiye’de de yansımasını bulduğunu söylemekte ve 1951 Tevkifatı’nı bu açıdan değerlendirmektedir. Çavdar dava süresince Türkiye’de tam bir McCarthy havası estirildiğini söylemektedir. Tevfik Çavdar, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi 1950-1995, Ankara, İmge Kitabevi Yayınları, 2000, s. 38-43.

74. Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, s. 106.

75. Mehmet Ali Aybar, “Herşeyden Evvel ve Herşeyin Üstünde İstiklâl”, Zincirli Hürriyet, Yıl 1, Sayı 1, 5 Nisan 1947, s. 4.

76. Bu tür eleştirilere bir örnek olarak şu satırlar verilebilir: “Amerikanın Türkiye’ye kazık atmaya başlamasının üçüncü yıl dönümü münasebetsizliği ile Marko paşa Truman’a ve Amerikan milyarderlerine hitaben aşağıdaki mesajı, deliğe girerim korkusu ile gönderememiştir: Bu hava seferleri çağında ve atom devrinde fennî tenakkilerin iki memleketi birbirine yaklaştırmak için, Türkiye’nin altına uskur takılarak yüzdürülmek suretile veyahut tepesine pervane takılıp uçurulmak suretile çok yakında Amerika’ya getirileceğine hiç şüphemiz kalmamıştır. Harp artığı eski ve yırtık otomobil lâstiklerinden yaptığınız Kovboy çikletlerini, Türk milleti evde sokakta, vapurda trende çiğneye çiğneye demokrasi gevişi getirmekte ve Türk gençliği ağızlarında şişirdiği çiklet balonlarını şerefinize patır patır patlatmaktadır. Çiklet namı altında yutturduğunuz eski kamyon lâstiklerini çiğnemekten Türk milletinin konuşmağa vakti kalmamıştır. Bu çiklet nam demokratik icadınızla halka konuşmak fırsatı vermediğiniz için, hükûmetimiz namına size teşekkür sunarız.” “Marko paşa’nın Amerikan Milyarderlerine Mesajı”, Marko paşa, Yıl 1, Sayı 2 (35), 5 Kasım 1948, s. 1.

77. Dünyaya demokrasi dersi veren ABD’nin yüzlerce kralın kurduğu bir demokrasi olduğunu söyledikten sonra otomobil kralları, petrol kralları, demir çelik kralları, vb. gibi büyük kapitalistleri sıralamaktadır. “Merhumpaşanın Konferansları: Krallar Cumhuriyeti”, Merhum paşa, Yıl 1, Sayı 4, 1 Kasım 1947, s. 3; Amerika’da basının para babalarının çıkarlarını savunduğu söylenmektedir: “Amerikada Basın Hürriyeti”, Merhum paşa, Yıl 1, Sayı 4, 1 Kasım 1947, s. 2. Merhum paşa, Marko paşa’nın devam ismidir. Dergi sık sık kapatıldığı için farklı isimlerle yayın hayatını sürdürmek zorunda kalmıştır.

78. Bu yıllarda ABD’yle yürüttükleri ilişkiler nedeniyle hükümetlerin birkaç konuda eleştirildiği bilinmektedir. Bunlardan biri Marshall Planı kapsamında alınan yardımlardır. Yardım miktarının beklenenden az olması ve buna karşılık Yunanistan’ın aldığı yardımlar eleştirilere yol açmıştır. Türkiye’nin NATO kapısında uzun süre bekletilmesinin yarattığı hayal kırıklığı da eleştirilerin kaynaklarından biridir. Türkiye’nin hak ettiği NATO üyeliğine alınmadığını düşünen Hürriyet’ten Sedat Simavi, Kore Savaşı’nı eleştiren az sayıdaki köşe yazarından biri olmuştur. Bkz. Ayla Acar, “Soğuk Savaş Yıllarında Amerikan Kültürünün Türkiye’ye Girişinde Basın (1945-1960)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, Marmara Üniversitesi SBE, 2008, s. 59-62.

79. Bu koşullara uyum sağlamakta zorluk çeken aydınlardan biri Hilmi Ziya Ülken’dir. Kıta Avrupa’sı düşünce geleneğinden etkilenen bir aydın olan Ülken uyum sağlama yönünde çaba göstermiştir. Tarihî Maddeciliğe Reddiye ismi kitabı bunun bir örneğidir. Ancak felsefe ağırlıklı formasyonu ve Fransızca bilmesi, Ülken’i, İngilizce bilmenin ve ampirik çalışmaların moda olduğu bir dönemde ister istemez kıyıya itmiştir.

80. Sertel, dönemin koşullarına göre taraf değiştiren bu kesimleri şu sözlerle yermektedir: “Faşizm yıkıldı, faşist milliyetçiler derhal demokrat kesildiler. Fakat öyle bir demokrat ki demokrasinin müdafaası, muhafazakâr Churchill’in, emperyalist ve kapitalist Tori’lerin müdafaası oldu. Churchill ‘Ben Nasyonalistim,’ dediği için az daha ağzını öpeceklerdi. Churchill ve partisi seçimleri kaybetti. Yerine sosyalist parti geldi. Evvelsi gün faşizmin, dün liberal demokrasinin müdafaasını yapanlar, bugün hemen sosyalist oluverdiler.” Sabiha Sertel, Roman Gibi, İstanbul, Ant Yayınları, 1969, s. 307.

81. Zekeriya Sertel, eski ABD Devlet Başkanı Roosevelt’in eşi Eleanor Roosevelt’e servetiyle ilgili bir soru sorulması karşısında Roosevelt’in açıklama yaptığını söylemekte ve “İşte demokraside kontrolün kıymet ve ehemmiyeti buradadır. Demokrasi; parlamento, partiler ve matbuat gibi birçok kontrol cihazları kurmuştur. Bu cihazlar vatandaşın vergisini kullanan hükûmet erkânını daimî surette kontrol altında bulundururlar.” Sabiha Sertel ve Zekeriya Sertel, Davamız ve Müdafaamız: Makaleler, İddianameler, Müdafaalar, Mahkeme Kararları, Yargıtay Kararları, İstanbul, F-K Basımevi, 1946, s. 9.

82. Sertel, bu kitapları okuduktan sonra kafasının altüst olduğunu, ufkunun değiştiğini ve ondan sonra sosyalizme ait kitapları büyük bir ilgiyle okuduğunu anlatmaktadır. Bkz. Roman Gibi, s. 41-42.

83. Gökhan Atılgan, Behice Boran: Öğretim Üyesi, Siyasetçi, Kuramcı, İstanbul, Yordam Kitap, 2007, s. 37.

84. Atılgan, Boran’ın Akis dergisinde çıkan bir yazısından şu satırları aktarıyor: Age, s. 39: “1930’ların Amerika’sı… Roosvelt’in New Deal’i… Büyük buhran sonrası… O zamanın Amerika’sı etkiledi beni. Bir tarafta lüks, refah, öbür tarafta sefalet, işsizlik. Ama istihsal bol. Bu tezat çarptı beni…(…)”, “Aracının Kızı Behice Boran”, Akis, Sayı 5, 1967, s. 6.

85. Soğuk Savaş’ın başlamasıyla birlikte ABD, uluslararası sendikal harekete dönük bir dizi müdahaleye girişmiştir. Sendikaların siyasete bulaşmamasını vaaz eden, hedefi sendikal alanda faaliyet gösteren komünistler ve sosyalizm eğilimli sendikalar olan Amerikan sendikacılığının taşıyıcıları, tek tek ülkelerde sendika ve konfederasyonlarla ilgilenmiş; gerektiğinde mali yardım aktarmış, gerektiğinde sendikacıları eğitim almak üzere ABD’de ağırlamıştır. Uluslararası sendikal hareket içerisinde ilk ciddi bölünmeyse Marshall Planı’na destek tartışması üzerinden yaşanmıştır. Marshall Planı’nı desteklemek üzere kurulan Ekonomik Sendikal İşbirliği adlı örgüt, 1948’de Londra’da bir konferans düzenlemiş ancak Marshall Planı’na karşı olanların katılmadığı konferans Dünya Sendikalar Federasyonu’nda yaşanan bölünmenin de somut göstergesi olmuştur. 1949’da ikinci bir sendikal merkez olan ABD’nin etkisinin belirleyici olduğu Uluslararası Hür İşçi Sendikaları Konfederasyonu kurulmuştur. Bkz. Kenan Öztürk, Amerikan Sendikacılığı ve Türkiye, İlk İlişkiler: AFL-CIO’nun Avrupa Temsilcisi Irving Brown ile Söyleşi, İstanbul, TÜSTAV Yayınları, 2004.

86. Age, s. 19.

87. Brown’un şu sözleri bu tarz sendikal yaklaşımı özetler niteliktedir: “Biz sendikalara yardım etmek istiyorduk, çünkü biz hür sendikacılık taraftarıydık. Herhangi bir hükümetin sendikacılığına karşıydık. Özellikle Rus sistemine, sendikaların partinin, hükümetin aracı olduğu komünist sisteme karşıydık.” Age, s. 28.

88. Sendika liderlerinin ABD’de eğitilmesi Türkiye’nin ilk sendikacılar kuşağına damgasını vurmuştur. Sendikacılar eğitim nedeniyle ya da ABD sendikalarıyla temas için sık sık ABD’ye davet edilmiştir. Ali Rauf Akan bu gezilere katılan ve daha sonra ABD işçileri ve sendikaları hakkında yazılar yazan bir gazetecidir.

İlişkinin yapısal temelleri: Programlar, raporlar, mümessiller

Türkiye’nin savaş sonrasında ABD’nin liderliğindeki “Hür Dünya”ya katılması salt bir siyasi düzlemle sınırlı kalmadı. Dünya genelinde iktisadi sahada kapitalist ülkelerin içine girdiği iktisadi uluslararasılaşma eğilimi, büyük ölçüde ABD’nin telkin ettiği politikalar aracılığıyla Türkiye’yi de içine aldı. Bu bağlamda Türkiye bir yandan kapitalist blok içerisindeki işbölümüne eklemlenirken, diğer yandan içeride bu uluslararasılaşma eğiliminden kazançlı çıkan sermaye kesimlerinin güçlendiği yeni bir evre açıldı. ABD’yle dostluktan maddi olarak yarar gören bu kesimler, bu dostluğun önde gelen destekçileri oldu. Öte yandan, iktisadi politikalara ABD’nin yönlendirmesiyle verilen biçim, Türkiye’de köklü sosyoekonomik dönüşümlerin yolunu açtı. Dolayısıyla, ABD’yle ilişkilerin bu boyutu üzerinde durmak Amerikan etkisinin kapsamıyla ve siyasi, kültürel ve ideolojik alanlardaki yansımalarını anlamak bakımından önem taşımaktadır.

Öncelikle savaş sonrasında kapitalist blokun uluslararası iktisadi yapısını büyük oranda ABD’nin şekillendirdiğini söylemek yerinde olacaktır. ABD bir yandan savaşın yol açtığı yıkımı gidermeye çalışan Avrupa ekonomilerini yardım programlarıyla desteklerken, öte yandan 1930’ların içe kapanık korumacılığının geride bırakıldığını gösteren liberal bir uluslararası iktisat politikasını kurumsallaştırmaya girişti. Bu yönde atılan en önemli adımlardan biri, Bretton Woods sisteminin oluşturulmasıdır. Türkiye de 7 Eylül 1946’da alınan kararlarla Türk lirasının değerini yeniden belirledi, böylece Bretton Woods sistemi içerisinde yer almanın ve IMF’ye katılmanın koşullarını yerine getirdi.

ABD, uluslararası iktisadi ve siyasi ilişkileri yönlendirirken Türkiye’ye yönelik müdahalelerini, Truman Doktrini ve Marshall Planı kapsamındaki yardımların ön koşullarını ve uygulama esaslarını belirleyerek yaptı. Truman Doktrini kapsamında verilen yardımın askerî niteliği ön plandaydı. Marshall yardımlarıyla iktisadi yapıdan başlayarak sivil ve askerî bürokrasinin⁸⁹ yeniden şekillendirilmesine kadar uzanan bir dönüşüm öngörüldü. Yardım programlarının yürütülmesi için kurulan yardım idarelerinin çok sayıdaki askerî ve sivil personeli⁹⁰ Türkiye’de uzun yıllar sivil ve askerî bürokrasiyle iç içe çalıştı. Özellikle Marshall Planı vesilesiyle, her ne kadar yardım miktarı beklenenin altında kalsa da ABD’nin Türkiye’deki etkinliği birkaç yıl içinde görülmemiş bir güce ve yaygınlığa kavuşmuştu. Plan kapsamındaki faaliyetlere ilişkin olarak Türkiye’de basına yayın yasağı getirilirken ABD basın kuruluşlarına tamamen serbest bir biçimde, üstelik bir denetim işleviyle yayın yapabilme hakkı tanınması ise ABD’ye verilen ilk belirgin tavizlerden biriydi.

Türkiye’yi ziyaret eden ABD’li uzmanların hazırladığı raporlar hem politikaları şekillendirdi hem de Türkiye’deki yönetici kadro ve aydınlar için uzun süre birer başvuru kaynağı oldu. Özellikle 1947’de Türkiye’ye gelen Max Weston Thornburg’un hazırladığı rapor, Marshall Planı kapsamındaki yardımlara da yön verdi. Bu rapor, Türkiye’nin genel iktisadi görünümüne dair açıklamalarıyla, bu açıklamalardan yola çıkarak iktisat politikalarında devletçiliğin terk edilmesi ve özel sektöre öncelik verilmesi gibi telkinlerde bulunmasıyla söz konusu kesimleri etkiledi. Savaş sonrasında hazırlanan ve devletin sanayi alanındaki faaliyetlerine öncelik veren İvedili Plan, yapılan öneriler doğrultusunda değiştirildi. Daha önceki planı hazırlayan Şevket Süreyya Aydemir ise bakanlıktaki görevinden uzaklaştırıldı.⁹¹ Türkiye’nin Marshall Planı’na dahil edilebilmesi için kalkınma planının özellikle tarım ve ulaşım başlıklarında değişiklikler yapılması istenmişti.⁹² Bu doğrultuda hazırlanarak İvedili Plan’ın yerini alan ve Vaner Planı olarak bilinen 1947 planı ise ulaştırma ve haberleşme yatırımlarının yanında üretimde tarıma ağırlık vermeyi öngörüyordu.

Dönemin basını tarafından “Türk dostu” ilan edilen Thornburg’un ziyaretinin ardından bu kez de Dünya Bankası, Türkiye’ye bir heyet gönderdi. James Barker’ın liderliğindeki heyetin gözlem ve tavsiyelerini topladığı Barker raporunda, Thornburg raporundaki tavsiyeler yinelendi, sanayiye öncelik verilmesine karşı çıkıldı.⁹³ Yine ABD telkiniyle 1954’te çıkarılan Petrol Kanunu, ABD petrol şirketlerinin avukatlığını da yapan Max Ball isimli bir ABD’linin hazırladığı tasarıya uyularak düzenlendi ve kabul edildi. Kanun petrol sektörünü yabancı petrol şirketlerine tamamen açıyordu.

İktisadi kalkınmada tarıma öncelik verilmesi, toprak sahibi sınıfın özellikle DP iktidarıyla birlikte, var olan koşullardan en fazla yararlanan kesimler arasına girmesini sağladı. Öte yandan, savaş boyunca vurgun ve karaborsacılıkla güçlenen ticaret sermayesi de savaş sonrasında ABD’yle yakınlaşmanın ve uygulanan iktisadi programın kendilerine yeni kapılar açtığını fark etti. Dış ticaretin liberalleştirilmesi ve yabancı sermayeyi teşvik amacıyla çıkarılan 1951 ve 1954 tarihli kanunlar⁹⁴ ithalat ihracat mümessilliği yapan ve bazıları ABD şirketleriyle çalışan kesimlerin büyük kazançlar elde etmesini sağladı. Avcıoğlu, 1950’ler boyunca yabancı sermaye miktarı sınırlı kaldığı halde görüneni çok aşan ölçüde dışarıya bağlı yerli kapitalist imal edildiğine dikkat çekmektedir. Çünkü çoğu durumda yabancı sermaye, yerli sermayeyle iştirak halinde çalışmakta ya da lisans ya da mamulün adını satarak iş yapmaktaydı. Bu yolla Türkiye’de bir kapitalist sınıfın gelişimine katkıda bulunuldu.⁹⁵

Hükümetin ABD telkiniyle hayata geçirdiği bir diğer yapısal dönüşüm ise ulaşımı ilgilendirmekteydi. Bu alandaki politika değişikliği sonucu demiryolu yapımı yerini karayollarına bıraktı. Bu kararın alınmasında 1947 tarihli Amerikan Federal Yollar İdaresi’nin Umum Müdür Yardımcısı Hilt’in hazırladığı rapor etkili oldu.⁹⁶ Bu doğrultuda çıkarılan bir kanunla 1950’de Karayolları Genel Müdürlüğü kuruldu. Karayollarının öne çıkması tarımsal ürünün pazara ulaştırılması gereğiyle açıklansa da karayolları yapımında askerî gerekçelerin de rol oynadığı bilinmektedir. Karayolları Genel Müdürlüğü’nün kurulmasının önemi sadece iktisadi ve askerî nedenlerle sınırlı değildi. ABD’li uzmanlarla çalışan ve kendileri de ABD’de eğitim gören bir yüksek bürokrat tipolojisinin yetişmesinde bu kurum önemli bir işlev üstlendi.

Türkiye’deki iktisadi yapıyı uluslararası kapitalist sisteme ve savaş sonrası hâkim hale gelen serbest ticaret rejimine uyarlayan ilk adımlar CHP döneminde atıldı, DP de aynı yolda ilerlemeyi sürdürdü. Bu açıdan kimi tökezlemeler dışında, iki parti arasında ciddi bir farklılıktan söz etmek mümkün değildir.⁹⁷ Bu nedenle 1950’lerde uygulanan iktisadi politikaların başlangıcı için 1940’ların sonlarına gitmek gerekmektedir. Özellikle 1947 yılının bu açıdan bir dönüm noktası olduğu söylenebilir. Truman Doktrini çerçevesinde Türkiye’nin yardım almaya başladığı 1947’de toplanan CHP Kurultayı, program değişikliğiyle özel sektöre öncelik verilmesini öngörmekte; sektörel düzlemdeyse tarım odaklı bir iktisadi kalkınma anlayışı benimsemekteydi. CHP muhalefet yıllarında, örneğin, TBMM’deki Petrol Kanunu görüşmeleri sırasında “kapitülasyonlar”ın geri getirildiği eleştirisi yapmış olsa da yapısal dönüşümlere ve iktisadi bağımlılığa yol açan ilişkilerin CHP döneminde kurulduğu bilinmektedir. Üstelik CHP yönetimi ileriki yıllarda da benzer bir politika izleyecektir.⁹⁸

ABD’yle kurulan iktisadi ilişkileri emperyalizmin Türkiye’ye girişi olarak eleştiren solcu aydınlar hariç tutulursa farklı siyasal yönelimlere sahip aydın çevrelerin yardımlar, raporlar, yerli sermaye çevresiyle girilen ilişkiler gibi vasıtalarla iktisadi ve sınıfsal yapıda gerçekleştirilen dönüşümleri olumlu karşıladıkları anlaşılmaktadır. Öncelikle iktisadi kalkınma tartışmalarının dar bir çevrede yapıldığı ve genel olarak aydınlar arasında yaygın bir ilgiyle karşılanmadığı söylenmelidir. Bu tür tartışmalara yoğun ilgi gösteren Kemalist aydınlar ise özellikle DP döneminde izlenen iktisat politikalarını eleştirmekle birlikte, ileride gösterileceği gibi DP yönetimini çoğunlukla ABD ya da uluslararası kuruluşlar tarafından yapılan uyarıları dikkate almamakla suçlamaktaydılar. Bu koşullar altında 1930’ların iktisat ideolojisine atfen sanayileşmeyi üstün tutan kalkınma söyleminin Kemalist yönetici kadroların ve aydınların dünya görüşünde gerçekten ne kadar yer ettiği sorgulanmalıdır. Keza aynı çevrelerin iktisadi bağımsızlık başlığındaki hassasiyetlerinin derinliğine ilişkin olarak da benzer bir değerlendirme yapılabilir. Bu tür bir sorgulama 1960’ların kalkınmacılık anlayışı konusunda yeni değerlendirmeler yapmayı sağlayabilir.

89. Marshall Planı hazırlanırken ekonomik tamir üzerinde durulmaktaydı. Ancak 1951’den itibaren ABD’nin verdiği yardımlarda ağırlık askerî yardımlara kaydırılmıştır.

90. McGhee 1970’de bu personelin sayısının 25 bini bulduğunu belirtmektedir. ABD-Türkiye-NATO-Ortadoğu... s. 165. Personelin Türkiye’deki ikametleriyle bu esnada karşılaşılan sorunların çözümünü düzenlemek için, 1954 tarihli Kuvvetler Statüsü Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmayla ABD’li personelin eylemleri, Türk hukuk sisteminin dışına çıkarılmış, adeta bir dokunulmazlık güvencesine kavuşmuştur.

91. Türkiye’nin Düzeni, s. 277.

92. Bu değişikliklerle Türkiye, Avrupalı ülkelerin gıda ve hammadde deposu haline gelecekti. Sanayideyse değerli madenlerin ve özellikle ABD’nin silah sanayii için önem verilen kromun çıkarılması isteniyordu. Erhan, Çağrı. “ABD ve NATO’yla İlişkiler”, Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 1 içinde (522-575), s. 540.

93. Türkiye’nin Düzeni, s. 271-272.

94. Eroğul, yabancı sermayeyi ülkeye sokma çabalarının 1947’de CHP iktidarı döneminde başladığına, çıkarılan kararnameler yetersiz kalınca 1950’de ilk defa yabancı özel sermaye yatırımlarını teşvik için bir kanun çıkarıldığına dikkat çekmektedir. Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, s. 107-108.

95. Avcıoğlu, Coca-Cola gibi lisans ya da mamul adı satan firmaları örnek olarak vermektedir. Türkiye’nin Düzeni, s. 325.

96. Bu rapor üzerine hazırlanan 9 yıllık bir planla toplam karayolunun devlet yoluna ek olarak 26 bin kilometrelik il yolu ve 15 bin kilometrelik köy yoluyla birlikte toplam 200 bin kilometre yol yapılması hedefleniyor. İlhan Tekeli ve Selim İlkin, “Türkiye’de Ulaştırmanın Gelişimi”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 10, İstanbul, İletişim Yayınları, s. 2763. Bu plan büyük oranda gerçekleştirildiğinde, ulaşımın kolaylaşması ve kır-kent entegrasyonuyla önemli bir sosyal dönüşümün de önü açılmış oluyordu.

97. Timur, CHP’nin bir yandan özel teşebbüsçü bir iktisat politikasını esas aldığını ancak öte yandan devlete sınıflar üstü bir görev atfeden “halkçılık” ilkesiyle sınıfları kaynaştırmaya çalışan tutumundan vazgeçemediğini söylemekte; 1947 tarihli Sendikalar Kanunu, 1949 tarihli Esnaf Dernekleri Kanunu gibi düzenlemeleri örnek vermektedir. Taner Timur, Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş, İstanbul, İletişim Yayınları, 1991, s. 99.

98. Türkiye’nin Düzeni, s. 328.

Kültürü ve tüketim ürünleriyle gündelik hayatta ABD

1950’lerde başta Hollywood filmleri olmak üzere ABD menşeli kültürel ürünler Türkiye’de hızla ve yaygın olarak tüketilmeye başlandı. Popüler kültürel tüketim alanını hızla işgal etmeye başlayan ürünleriyle Amerikan etkisi, saç modellerinden giyim tarzına, yeme içme kültüründen danslara büyükşehirlerin gündelik hayatlarında gözlemlenebilir hale geldi. Bu tüketim kalıpları, Türkiye toplumunda daha önce neredeyse hiç bilinmeyen bir ülkeye ilişkin yeni bir imajın oluşmasını da sağlamaktaydı.

ABD mallarının ve kültürel ürünlerinin kitlesel tüketiminde bu ülkenin diplomatik temsilcilikleri de devredeydi. Örneğin Hollywood filmlerinin Türkiye gösterimleri için işletilmesi gereken mülkiyet hakları prosedürünün izlenmesi konsoloslukların görevleri arasındaydı.⁹⁹ Yine Amerikan kitaplarının yayımlanması, günlük dergi ve gazete dağıtımı gibi konularda da konsolosluklar devreye giriyordu. Bu yıllarda Amerikan edebiyatından çok sayıda eser de ilk kez Türkçeye çevrilmeye başlandı. Böylece Türkiye’nin okumuş kesimleri ABD’nin sosyal ve psikolojik gerçekleriyle daha derinlemesine tanışma fırsatı bulmaktaydı.¹⁰⁰

Bu yıllarda ABD’ye yönelik yaygın sempati yaratan ve kamuoyunda ABD’nin dost bir güç olduğu fikrinin işlenmesine vesile olan iki olaydan bahsedilebilir. Bunlardan birincisi, Missouri’nin ziyaretiyle¹⁰¹ başlayan ve sonraki yıllarda da devam eden ABD askerî gemilerinin Türkiye limanlarına yaptıkları ziyaretlerdi. Bu ziyaretler basında büyük tezahüratla karşılanmış; gemiler limanlara demirlediğinde ziyaretçi akınına uğramış, İstanbul’da kayıkçılar insanları gruplar halinde gemilere taşımıştı.¹⁰²

ABD’ye yönelik sempatinin artmasına vesile olan ikinci olay ise Kore Savaşı’ydı. Kore Savaşı’nın başlamasıyla birlikte Türk askerlerinin kahramanlıklarına ilişkin haberler gazete sütunlarını doldurdu, halk arasında Türk askeriyle birlikte savaşan “dost” ABD’lilere duyulan sempati arttı. Bu sempatinin popüler kültürdeki yansımasını gösteren bir örnek “Dostluk Şarkısı” adını taşıyan ve 1954’te İzmir Fuarı’nda ücretsiz dağıtılan plaktır. Bu plağın varlığını hatırlatan Mehmet Ö. Alkan, sonradan ABD’ye yerleştiğini belirttiği Celal İnce’nin seslendirdiği şarkının nakaratını şöyle aktarır: “Amerika, Amerika / Türkler dünya durdukça / Beraberdir seninle / Hürriyet savaşında.”¹⁰³ Plak, “Gerek Türk ve gerekse Amerikan tarihi, hürriyet uğrunda büyük emek sarf etmiş ve hatta bu uğurda canı pahasına çarpışmış kahramanlarla doludur. Her iki milletin tarihinde bu mümtaz evlatların hürriyet mefkûresi uğrunda veciz sözleri gayet parlak bir yer işgal eder,” cümleriyle başlar. “Hürriyet” temasının öne çıktığı plakta Roosevelt, Jefferson, Washington, Henry, Namık Kemal, Atatürk, Ziya Gökalp’in “hürriyet” konusundaki sözleri de seslendirilmiştir.¹⁰⁴

ABD dostluğu ve Soğuk Savaş çekişmeleri çocukların oyunlarına kadar sindi. 1940’ların sonunda İzmir’de çocukların söylediği bir oyun şarkısının sözleri şu şekildedir: “Bir-iki-üçler, yaşasın Türkler / Dört-beş-altı, İtalya (veya Polonya battı) / Yedi-sekiz-dokuz, Alman (veya Ruslar domuz) / On-on bir-on iki, Amerika birinci.”¹⁰⁵

ABD’nin bu derece yaygın bir kültürel etki yaratabilmesi, ABD’ye benzemekte gösterilen heveskârlıkla doğrudan ilişkiliydi. 1957 seçimlerinden önce 20 Ekim’de Celal Bayar’ın Taksim’deki seçim konuşması sırasında kullandığı “Biz memleketimizde Amerikalıların ilerleyişleri seyrini takibe çalışmaktayız. Öyle ümit ediyoruz ki, 30 sene sonra bu mübarek memleket 50 milyon nüfusu ile küçük bir Amerika olacaktır,” şeklindeki ifadesi,¹⁰⁶ dönemin ruhuna ilişkin çok şey söylemekteydi. Bu ifade, devletin gündelik hayatta gözlemlenen Amerikan etkisinden memnuniyet duyduğunun bir göstergesi olduğu gibi, bu yıllardan itibaren Türkiye’nin her alanda ABD’yi model alacağının da ilanıydı.

Bu yıllarda ABD’yle dostluğun candan savunucusu bir gazeteci türü de peyda oldu. Bu isimler çoğunlukla ABD’nin kültürel etkisinin yerli taşıyıcıları rolünü gönüllü olarak üstlendi. En önde gelen temsilcisi Vatan’dan Ahmet Emin Yalman olan bu gazeteci türü, ABD misyon görevlileriyle yakın arkadaşlıklar kurmakta, ABD’yi sık sık ziyaret etmekte ve ABD’nin Türkiye’ye tanıtılmasında öncü bir rol oynamaktaydı. Öne çıkan isimler arasında Yalman’dan başka, Akşam’dan Ahmet Şükrü Esmer’le Cumhuriyet’ten Abidin Daver’i de saymak gerekir. Vatan’a ABD muhabirliği yapan Altemur Kılıç’la Cumhuriyet’in özel ABD muhabiri olan Reha Oğuz Türkkan da dönemin basınında ABD konusundaki önemli haber kaynakları arasında yer aldı.

ABD’yle ilgili her tür gelişmenin dikkat çektiği yıllarda Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın 1954 yılının 27 Ocak gününden başlayarak 19 Şubat’a kadar süren 40 günlük ABD seyahati büyük olay yarattı. Cumhurbaşkanı, ABD’yi bir uçtan diğerine gezerken Türkiye’deki gazetelerde bir yandan seyahatin ayrıntıları aktarılmakta, diğer yandan ABD konusunda dizi yazılar yayımlanmaktaydı. Bayar’ın gün gün ne yaptığı, kimlerle görüştüğünü aktaran gazeteciler, haberlerini ABD’ye ilişkin çeşitli gözlemlerle süsleyerek sunmaktaydı.¹⁰⁷

Amerikan yaşam tarzının Türkiye’de, en azından kentli tabaka arasında yaygınlaşmasında Resimli Hayat, Hayat¹⁰⁸, Yedigün, Ses, Bütün Dünya gibi dergilerin büyük katkı yaptığı belirtilmelidir. Bu dergiler dışında abonelik sistemiyle Türkiye’ye ABD gazeteleri ve dergileri getirildi. İlgilisine ulaşan bu dergiler ABD’de gündelik hayatın ayrıntılarına dair bilgi vermekteydi.

ABD hayat tarzının geniş kitlelerce benimsenmesinde en önemli araç, bir boş zaman izlencesi olarak diğerleriyle kıyaslanamayacak kadar etkili bir biçimde geniş bir kitleye seslenen Hollywood sineması oldu. Kendisinden önce sinema piyasasına hâkim olan Mısır sinemasını saf dışı bırakan Hollywood, insanların az sayıdaki eğlencesinden birinin sinemaya gitmek olduğu bir dönemde, Türkiye’deki tüm sinema salonlarını işgal etti. Basın Hollywood ünlülerinin haberleriyle dolup taşmaktaydı. Özellikle kentli kadınlar Holywood aktristlerinin elbise ve saç stillerini takip ederken gazeteler ayrı Hollywood ekleri çıkarmaya başladı.¹⁰⁹

Bütün bu görsel araçlarda kadınların önüne ABD’li orta sınıf, bakımlı kadın imajı çıkarılmaktaydı. Bakımlı kadının aynı zamanda çok iyi bir eş ve anne olarak yansıtıldığı bu kadın profili, kentli nüfusa sunulan ABD imajının önemli bir bileşeniydi. Böylece bir yandan Amerikan yaşam tarzına hayranlık duyulması sağlanırken öte yandan Türkiye pazarına girmeye başlayan Amerikan malları için piyasa yaratılmaktaydı. Mutfaklarda kullanılan beyaz eşyalar başta olmak üzere dayanıklı tüketim malları kadın imajının tamamlayıcısıydı. Bu ürünler, Türkiye’de halkın satın alma gücü düşünüldüğünde henüz büyük bir kesim için satın alınabilir olmaktan uzaktı. Ancak bu durum ileriki yıllarda değişmeye başladı. Amerikan buzdolabı alamayan genç kadınlar için daha ucuz ABD mallarının adresi, kentlerde kurulan ABD pazarlarıydı. 1950’lerde ABD’li personelin beraberinde Türkiye’ye getirdiği eşyalarla kurulan Amerikan pazarlarının cazibesi gün geçtikçe artmaktaydı. Bu pazarlarda bulunan küçük aletler, makyaj malzemeleri, ikinci el çamaşırlar, naylon çoraplar kapış kapış satılmaktaydı. Bu nesnelerin tüketicisi kentli genç kadınlar, kültürel dejenarasyon eleştirisinin yeni hedefi olacaktı.

Türkiye’de ABD varlığını simgeleyen pek çok şeyden biri, gazlı içecek olarak pazara çıkan Coca-Cola’ysa bir diğeri ise yeni yapılmakta olan Hilton Oteli’ydi. 1955’te açılan İstanbul’daki Hilton Oteli, büyük ilgi yarattı. Kent aylarca Hilton Oteli’nin inşa edilmekte olduğunu haber veren reklam panolarıyla süslendi. Gazeteler otelle ilgili haberler verirken otelin açılışı ve daha sonra otelde gerçekleşen olaylar da basında geniş yer buldu.¹¹⁰

İzmir Fuarı her yıl açılan büyük Amerikan pavyonlarıyla ABD’nin ve ABD’linin Türkiye’ye tanıtılmasında etkili organizasyonlardan biri haline gelmiştir.¹¹¹ ABD’yi daha fazla tanımak isteyenlere broşürlerin, kitapların dağıldığı stand, fuarın en işlek yerlerinden birinde kurulmaktaydı. Burada ABD’ye seyahat etmek isteyenler için Türkiye Turizm Kurumu’na ait Tarsus gemisinin seferleri de tanıtılmaktaydı.¹¹² Bu pavyonda ayrıca, Coca-Cola ve dayanıklı tüketim malları gibi Amerikan kültürünün gurur duyulan ürünleri sergilenmekteydi.

ABD’nin kültürel etkisine ilişkin ayrıntılar çoğaltılabilir. Ancak ulaşacağımız sonuç değişmez. Tarihsel sorunlarından Batılı güçleri sorumlu tutan ancak aynı zamanda Batı gibi olmak, yani güç ilişkilerini değiştirerek basamak tırmanmak arzusu duyan ve bunun yapısal sınırlarını gördüğü oranda kendi güvenliğini Batılı bir güce dayanmakta bulan bir ülke; antikomünizmi güçlü bir siyasi gelenek, Soğuk Savaş’ın kutuplaştırıcı ortamında ABD’yle buluşmuştu. Aynı süreçte ABD yönetimi, içeride ve dışarıda Soğuk Savaş hegemonyasını inşa etmeye yönelik kritik adımlar atmaktaydı. Bu süreç boyunca ABD de sınıfsal ve ideolojik dengelerin değiştiği köklü bir iç dönüşüm geçirmekteydi.

99. “1951 yılında ‘1886 tarihli Uluslararası Bern Telif Hakları Protokolü’nün imzalanmasının ardından kabul edilen ‘Fikir ve Sanat Eserleri Yasası’ ile ülke Amerikan yayınları ile dolmuştur. Protokole göre, yayın tarihinin üzerinden 10 yıl geçmiş olan kitaplar protokole dahil ülkelerde telifsiz yayımlanabilecektir. Demirtaş Ceyhun o dönemi şöyle anlatmaktadır: ‘DP Hükümetinin bu protokolü imzalamasının hemen ertesi gününden itibaren Amerikan elçiliklerindeki görevlilerin koltuklarının altlarında ilk yayın tarihlerinin üzerinden on yıl geçmiş kitaplarla [Türkiye’nin Bern Sözleşmesini imzaladığını, artık bu kitabı yayımlarlarsa tek kuruş telif ödemeyeceklerini] söyleyerek, kimse yüz vermeyince bu kez kitapları Türkçeye çevirtip [çeviri ücreti istemeyeceklerini] belirterek, olmadı [şayet bu kitabı basarsanız, hem telif ve çeviri ücreti ödemeyeceksiniz hem de Amerika Hükümeti bu kitaptan bin adet satın alacak] diyerek yayınevi yayınevi dolaşmaya başlayınca gerçekten de sözcüğün tam anlamıyla Amerika ile ilgili kitap yayımlamamış yayınevi kalmamıştır daha ülkede 1953 yılında.’ Demirtaş Ceyhun, Amerikalıların satın aldıkları biner adet kitabı daha sonra üzerine, ‘Amerikan halkından Türk halkına armağandır,’ diye basıp Türk ordusuna verdiğini, Genelkurmay’ın buyruğuyla bütün birliklerde akşam dinlenme saatinde askerlere okutulduğunu da söylemektedir. Cumhuriyet gazetesinin bir haberinde de Amerikan Haberler Servisi’nin 1025 İngilizce kitabı, Heybeliada’daki Deniz Harp Okulu’na ‘takdim ettiği’ bildirilmektedir. 1959 yılında döviz sıkıntısı nedeniyle Kambiyo Müdürlüğü tarafından kitapçılara bir tezkere gönderilerek gazete, kitap ve mecmua ithalinin durdurulduğunun bildirilmesine karsın, Amerikan yayınları bu kapsamın dışında bırakılmıştır.” “Soğuk Savaş Yıllarında Amerikan Kültürünün Türkiye’ye Girişinde Basın (1945-1960)”, s. 166.

100. Amerikan edebiyatının Türkiye’de yaygınlaşmasına ilişkin ayrıntılı bir çalışma için bkz. Cangül Örnek, “‘The Populist Effect’: Promotion and Reception of American Literature in Turkey in the 1950s,” Cangül Örnek, Çağdaş Üngör (Ed.), Turkey in the Cold War: Ideology and Culture içinde (130-155) London, Palgrave-Macmillan, 2013.

101. Missouri’nin gelişi şerefine şu önlemler alınmıştır: “Missouri’nin ziyareti nedeniyle Tekel İdaresi tarafından üzerinde her iki ülkenin bayrağının ve Missouri’nin silüetinin yer aldığı Missouri adlı lüks bir sigara ve kibrit çıkartılmıştır. Posta İdaresi ise Missourili pullar başmıştır. Merkez Bankası gemilerde birer büro kurarak denizcilerin Türk lirası ihtiyacını karşılamıştır. Taksim-Dolmabahçe arasına otobüs seferleri konmuş, Dolmabahçe ile gemiler arasında bir telefon hattı kurulmuştur. Otobüs ve tramvaylarda Amerikan denizcileri ücretsiz seyahat etmektedir. Sinema ve tiyatrolarda 80 kişilik yer ücretsiz olarak Amerikalı denizcilere ayrılmıştır. İstanbul Belediyesi Amerikalılara mahcup olmamak için şehre çeki düzen vermis ve Karaköy’den Beşiktaş’a kadar kıyı seridindeki binalar ile Beyoğlu’nun bir kesimindeki binalar aynı renkte boyatılmıstır.” Cumhuriyet, 5 Nisan 1946. “Soğuk Savaş Yıllarında Amerikan Kültürünün Türkiye’ye Girişinde Basın (1945-1960)”, s. 36.

102. Naim Tirali, kayıkçıların 25 kuruşa insanları gemilere taşıdığını “Yirmi Beş Kuruşa Amerika” adlı hikâyesinde anlatmaktadır. Bkz. Naim Tirali, Yirmi Beş Kuruşa Amerika, İstanbul, Yazko, 1983.

103. Şarkının devamındaki sözleri için Bkz. Melih Aşık, Milliyet, 18 Kasım 1999. Baskın Oran, “Amerika İmajı”, Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 1 içinde (493), İstanbul, İletişim Yayınları, 2002, s. 493.

104. Mehmet Ö. Alkan, “Kore’de Birleşen, Kıbrıs’ta Ayrılan Yollar: Türkiye’de Amerikan İmajının Değişimi (1945-1980)”, Toplumsal Tarih, Sayı 118, Ekim 2003, s. 54-55.

105. Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, s. 493.

106. “Küçük Amerika” ifadesinin ilk kez Nihat Erim tarafından 1949’da İzmit Halkevi’nde Marshall Planı’ndan bahsederken kullanıldığı söylenmektedir. Erim şöyle demiştir: “Eğer bir dış felakete uğramazsak ben memleketin yakın geleceği için çok nikbinim. Çünkü yakın bir gelecekte Türkiye, küçük bir Amerika haline gelecektir.” Vatan, 20 Eylül 1949, s. 3. “Soğuk Savaş Yıllarında Amerikan Kültürünün Türkiye’ye Girişinde Basın (1945-1960)”, s. 70.

107. Bu gezi hakkında Donanma Dergisi bir ek yayımlamıştır. Bir kitap hacminde olan bu ekte Bayar’ın gezisinden fotoğraflar ve basında yer alan haberler yer almaktadır. Özenle hazırlanmış olduğu anlaşılan bu ekte verilen bilgiler, geziye ne kadar büyük önem atfedildiğinin de göstergesidir. Bkz. Hayri Bars, “Türkiye III. Reisicumhuru Sayın Celâl Bayar’ın Birleşik Amerika Devletlerini Ziyaretleri”, 407 Sayılı Donanma Dergisi Eki, İstanbul, Deniz Basımevi, 1954.

108. Hayat dergisi ABD’nin Life dergisinin bir taklididir. Bütün Dünya ise Nebioğlu Yayınevi tarafından Reader’s Digest dergisinin Türkçeye çevrilmiş olarak yayımlanmış halidir.

109. Hollywood filmleri birbiri ardına gösterime girerken, antikomünizmden nasibini alan filmler de olmuştur. Bunlardan biri Hemingway’in ünlü eserinden uyarlanan Çanlar Kimin İçin Çalıyor ile “Vatan ve Aşk” filmleridir. Bu filmlerin gösterimine komünizm propagandası yaptıkları gerekçesiyle engel olunmuştur. Cantek, Hollywood filmlerinin antikomünizmden nasibini almasını ABD’deki McCharty’ciliğin etkilerine bağlamaktadır. Levent Cantek, Cumhuriyetin Büluğ Çağı: Gündelik Yaşama Dair Tartışmalar (1945-1950), İstanbul, İletişim Yayınları, 2008, s. 158.

110. “Soğuk Savaş Yıllarında Amerikan Kültürünün Türkiye’ye Girişinde Basın (1945-1960)”, s. 218-219.

111. İzmir Fuarı’ndaki ABD pavyonunun yanı sıra ABD ve Sovyet pavyonları arasındaki çekişmeyi anlatan bir çalışma için bkz. Sezgi Durgun, “Cultural Cold War at the İzmir International Fair: 1950s-1960s,” Turkey in the Cold War: Ideology and Culture içinde (67-86).

112. Age, s. 230.

III. BÖLÜM:

“Kızıl On Yıldan” Korku İmparatorluğuna: ABD’de Savaş Sonrası Fikir İklimi ve Sosyal Bilimler

Türkiye’de çok partili yaşama geçişle birlikte siyasi demokrasinin genişletilmesi için iç faktörlerin yanı sıra uluslararası ortamın kolaylaştırıcılığından umutlu olan kesimlerin, özellikle ABD’den bu yönde bazı beklentileri olduğuna değinilmişti. Tan gibi solcu aydınların buluştuğu çevrelerde de gözlemlenen bu beklentinin nedenleri arasında, Alman faşizminin müttefikler tarafından yenilmesinin yarattığı iyimserliğin yanı sıra, ABD’nin henüz Soğuk Savaş öncesi dönemini yaşıyor olması yer alıyordu. Halbuki II. Dünya Savaşı’ndan kısa bir süre sonra ABD de sarsıcı bir siyasi ideolojik dönüşüm sürecine girmiş, Tan’cılar gibi sol çevrelere cazip gelebilecek boşluklarını hızla kapatmaya yönelmişti. 1950’ler boyunca ABD’de uygulanan ideolojik şiddet ve kovuşturmalar, soruşturmalar, cezalandırmayla yürüyen fiziksel şiddet, Sovyetler Birliği’ne sempati besleyen tek bir aydına bile yaşam hakkı tanımayacak noktaya kadar sürdü. 1950’ler sonrası aydınları arasında, Türkiye üzerindeki Amerikan etkisini olumlayanları, bu dönüşümün gerçekleştirilmiş olmasını da göz önüne alarak ABD’ye ilişkin naif beklentiler içerisinde olan Tan gibi çevrelerden ayrı olarak düşünmek gerekir.

Öte yandan aynı dönemde ABD’de “demokrasi” ve halk temsiliyeti konularındaki tartışmalar, klasik demokrasi teorilerinden uzaklaşmakta, Soğuk Savaş’ın hâkim ideolojik atmosferi içerisinde yürütülmekteydi. Bilindiği gibi çok partili hayata geçilmesiyle birlikte Türkiye’de halkın siyasette daha görünür olduğu; mitingler, kahve toplantıları gibi, “doğrudan” yollarla ve sandık başına gitmek gibi, “dolaylı yollar”la siyasete etkide bulunduğu bir dönem açılmıştı. Halk katılımının çoğunlukla “yüzeysel” bir parti destekçiliğine indirgendiği ancak yine de olabildiğince yüceltildiği ve söylemde de olsa yegâne meşruiyet kaynağı ilan edildiği Türkiye’den farklı olarak, ABD’de aydınlar “demokrasi”nin sağlıklı işleyebilmesi için katılım kanallarının sınırlandırılması üzerinde durmaktaydılar. Bu yeni demokrasi ve katılım tartışmaları anlaşıldığında, ABD’nin özellikle 1950’lerin sonunda belirginleşen, Türkiye gibi ülkelerde sistem dışı dinamiklerin bastırılması ve ülkenin kapitalist bir modernleşme yoluna sokulması için otoriter bir siyasi yapıya ihtiyaç olabileceği yönündeki politika önerileri daha rahat anlaşılacaktır.

ABD’de Soğuk Savaş’ın başlangıç safhasında yürütülen antikomünist kampanya, Türkiye gibi ülkelere uygulanan baskı yöntemleriyle örnek teşkil etti. Kamu görevlilerinden istenen “sadakat yeminleri”nden bürokrasinin ve üniversitelerin sol eğilimlilerden temizlenmesine kadar varan antikomünist kampanyaya aydınların önemli bir bölümü sessiz bir onay verirken, sağcı siyasetçiler bu kampanyaların vurucu gücü olarak sahne aldı. Bu yıllar toplumdaki muhafazakâr eğilimlerin kuvvetlendiği, aydın karşıtlığının yaygınlaştığı bir dönem olarak tarihe geçti. ABD başkanlarının da içeriye ve dışarıya verdikleri mesajlarda “dinî vurgular”ı öne çıkarmaları, antikomünist mücadelelerine kutsiyet atfetmeleri koyu bir muhafazakârlığın güç kazanmasının etkenlerinden biri olarak görülebilir.

İçeride ve dışarıda Soğuk Savaş’ın gerektirdiği politikalar uygulanırken ABD’li aydınların desteği bu politikaların başlıca meşruiyet kaynaklarından biri oldu. Devlet ve aydınlar arasında, çıkış noktasını komünizme karşı mücadeleden alan işbirliği, ideolojik düzlemde bir meşruiyet tülü oluşturmanın ötesinde pratik bir boyut da içermekte, özellikle üniversiteler, uygulanan politikalar için gereksinim duyulan başlıca bilgi kaynaklarından birine dönüşmekteydi. Savaş sonrasında Anglosakson pragmatik geleneğinin de beslediği yeni sosyal bilimler anlayışı, Türkiye’de yeni kuşak akademisyen ve aydınlar üzerinde bir hayli etkili oldu. Soğuk Savaş, ABD yönetimlerinin içeride aydınların farklı veçheleri olan desteğine ihtiyaç duyarken Avrupa’dan başlamak üzere dışarıda da aydınların kazanılmasını önemli kıldı. Bunun en başlıca yolu ABD hegemonyasının fikir ve kültür alanında kurulmasıydı.

1930’lardan 1950’lere ABD’de ideolojik dönüşüm

1930’larda acımasız bir açlık ve işsizlik dalgası yaratan kriz, birkaç yıl içinde yeni bir toplumsal hareketlilik yaratarak en azından siyasi olarak nefes alınabilen bir döneme kapı aralamıştı. 1930’larda yükselmeye başlayan sistem dışı muhalefet ve örgütlenme dalgasını besleyen birden çok kaynak vardı. Bu kaynaklardan biri, özellikle büyük kentlerde yaşayanların hayatlarını çekilmez hale getiren ekonomik buhrana gösterilen tepkiydi. Kitlesel işten çıkarmalara,¹¹³ maaşların erimesine, kıtlıklara yol açan buhrana karşı bir direnç oluşturmak isteyen Amerikan işçi sınıfı 1930’larda sendikaların saflarını daha büyük bir öfkeyle doldurmaya başlamıştı. İşçi sınıfı hareketinin tarihi Amerikan kapitalizmi kadar eski olan bir ülkede krize verilen ilk tepkinin örgütlenme olması doğaldı.

Sendikal örgütlülük, ekonomik buhranın yol açtığı sıkıntılara duyulan öfkenin yanı sıra sendikalarda etkili olmaya başlayan radikal bir gücün, Amerikan Komünist Partisi’nin etkisiyle de sistem için tehlike çanlarının çalmasına neden olmaktaydı. Özellikle Sanayi Örgütleri Kongresi (CIO) içinde Amerikan Komünist Partisi’nin artan etkisi sendikal faaliyetlerin radikalleşmesini de beraberinde getirdi. Komünist Parti bu yıllarda bir ara CIO’nun toplam örgütlülüğünün yüzde yirmisini oluşturan sendikalarda hâkim durumdaydı. Daha da önemlisi New York, Illinois, California gibi önemli eyaletlerdeki CIO şehir konseyleri büyük oranda Komünist Parti’nin elindeydi. Büyükşehirlerdeki işçi hareketleri içindeki bu ağırlık partinin ülke çapında, özellikle aydınlar arasındaki prestijinin kaynaklarından biri haline gelmişti.

Siyasi gelişmeler bağlamından bakıldığında I. Dünya Savaşı’nın son yıllarında güç kazanmaya başlayan, başta aydınlar olmak üzere birçok toplumsal kesimi etkileyen savaş karşıtı hareketin, 1910’ların ikinci yarısını ABD tarihinin keskin siyasi mücadelelerle anılan bir dönemi haline getirdiği belirtilmelidir. Pasivistlerden, savaşı emperyalist sistemin bir paylaşım mücadelesi olarak gören çeşitli sol gruplara kadar geniş bir yelpazeyi içine alan bu savaş karşıtlığı, 1930’larda olgunluk dönemini yaşayacak olan aydınların siyasi düşüncelerini önemli oranda şekillendirdi.

Ancak aynı dönem ABD tarihinde yeni bir sağ yükselişe ve sonraki yıllarda sol hareketlere karşı mücadelede sivrilen politikacılara esin kaynağı olacak bir dizi uygulamaya da tanıklık edilmekteydi. ABD halkının, kendi ülkelerinin I. Dünya Savaşı’na katılmasına gönülsüz olması nedeniyle ilk başta olumlu bir ortamda boy veren savaş karşıtı hareket için koşullar, Woodrow Wilson’un ABD’yi savaşa sokmaya hazırlanmasıyla hızla değişti. Savaşa çocuklarını, yakınlarını, sevgililerini göndermek istemeyenlerin, büyük kapitalist ülkelerarasındaki çarpışmada halkların herhangi bir çıkarı olmadığını düşünenlere daha fazla kulak vermeye başlamasıyla siyasileşen savaş karşıtı duruş, Wilson’un savaşa katılma kararıyla birlikte, ABD’yi arkadan vurmakla itham edilmeye başlanacaktı. Siyasi atmosferdeki bu değişim savaş karşıtı tüm etkinliklerin şiddetle bastırılmasına, savaş karşıtı siyasi faaliyet yürütenlerin kovuşturulmasına ve cezalandırılmasına yol açtı. Devletin bu tutumunu aktif olarak destekleyen, hatta ABD’yi arkadan vurduğuna inandıkları savaş karşıtlarını, başta Alman göçmenleri hedef alarak¹¹⁴ bizzat cezalandırmaya başlayan yeni sağ hareketin boy vermesiyle birlikte ülkede bir anda politizasyonun yükseldiği birkaç yıllık bir ara döneme girilmişti. Dalga fazla yükselemeden sönümlenmişse de bu kısa dönemde verilen mücadeleyle politikleşen, savaş karşıtı imza toplayan, gösteriler düzenleyen, konser salonlarını dolduranlar, 1930’lara önemli bir siyasi birikim devretmiş oldular.

Esasen 20. yüzyılın ilk yarısı o kadar büyük sarsıntılara, travmatik olaylara tanıklık etmiştir ki, bu dönemde belirmeye başlayan arayış, eskiye duyulan öfke ve bunlarla güçlenen toplumsal hareketler sadece ABD’de değil, dünyanın diğer coğrafyalarında da statükoyu sarsmaya başlamıştı. Yüzyılın başında patlak veren ve cephelerde, cephe gerisinde milyonlarca insanın ölümüne yol açan bir dünya savaşı ve bu savaşa baş kaldırarak gerçekleştirilen Bolşevik Devrimi; 1930’larda dünyayı saran ekonomik buhran ve eşzamanlı olarak yükselmeye başlayan faşist hareketler... Tüm bu sarsıntıların Yeni Dünya’da hissedilmeye başlandığı düşünülürse ABD’de bir kuşağın hızla radikalleşmesinin nedenleri daha iyi anlaşılabilir.

Ancak bu radikalleşmenin doruk noktalarından biri, ABD halkını Avrupa’da yaşananlara ilk kez doğrudan tepki vermeye ve müdahale etmeye sevkedecek kadar etkileyen olay, 1930’ların ortasında dünya tarihinin belki de en geniş çaplı ve tutkulu uluslararası dayanışma eylemlerine yol açan İspanya İçsavaşı oldu. ABD’de de içsavaşta Franco’ya karşı savaşan cumhuriyetçileri desteklemek için büyük yardım kampanyaları organize edildi. Cepheye gidip cumhuriyetçilerin saflarında bizzat çarpışmak için gönüllü olan ABD vatandaşlarının, uluslararası ilişkileri güçlü olan Amerikan Komünist Partisi’ne başvurmaya başladıkları görülüyordu. Yüz kişilik ilk gönüllü birliği 1936’nın sonunda İspanya’ya gitmek için New York’tan yola çıktı. Savaş boyunca üç bin ABD’li İspanya’ya ayak basacak, gidenlerin yarısı geri dönemeyecekti.¹¹⁵

İspanya, İtalya ve Almanya’da faşizmin siyasi ve toplumsal etkisinin yarattığı tepkiyle politikleşen bu kuşak,¹¹⁶ faşizmin önüne geçemeyen liberal demokrasinin erdemlerini de sorgulamaya başlamıştı.¹¹⁷ Faşizm karşısında kötü bir siyasi sınav verilmesinin yanı sıra kapitalizmin krizinin yarattığı büyük hoşnutsuzluk radikal düzen değişikliği taleplerine ilgiyi artırdı.

Kapitalizmin sunduğu geleceğe umut bağlamaktan vazgeçen aydın kuşağının, ABD’deki liberal geleneği sorgulayarak içine girdikleri düşünsel macera, bazıları için gittikçe daha radikal toplumsal projelere ilgi duymakla sonuçlandı. Bunlardan pek azı, komünist hareketin saflarına katılırken önemli bir bölümü radikal bir dönüşümün nasıl sağlanabileceğine ilişkin arayışlarını uzun yıllar sürdürdü. Böyle bir ortamda aydınlar arasında Sovyetler Birliği’ndeki gelişmelere daha fazla ilgi duyulması bu dönemin dikkat çekici ama şaşırtıcı olmayan bir gelişmesiydi.

Sovyetler Birliği’ne gösterilen ilgi, İtalya’da Mussolini, Almanya’da Hitler liderliğinde faşist hareketlerin güç kazanmaya başlamasıyla birlikte büyük oranda sempatiye evrildi. Özellikle İspanya İçsavaşı’nda Franco’ya karşı cumhuriyetçilere yardım gönderen tek ülkenin Sovyetler Birliği olması, ABD’li aydınların Sovyetlere karşı derin bir minnettarlık ve takdir duymasına yol açtı. Sovyetler Birliği’nin aktif tarafgirliğine karşın Avrupalı güçlerin Franco’ya göz kırpan “tarafsızlık”ları ve Roosevelt liderliğindeki ABD hükümetinin tüm çağrılara rağmen tarafsızlık politikasını değiştirmemesi bu aydınlar tarafından faşizme karşı mücadelede kapitalist ülkelere güven duyulamayacağının bir göstergesi olarak kabul edilmişti.

Eskisine göre sola daha sıcak bakmakla birlikte eleştirileri ve çözüm projeleri birbirinden oldukça farklılaşan bir aydın kuşağını, aynı politik çatı altında birleştiren deneyim, faşizm karşıtı cephe örgütlenmeleriydi. Merkezinde komünistlerin durduğu halk cephesi ya da demokratik cephe olarak hayata geçirilen bu ittifak politikası, Avrupa’da olduğu gibi ABD’de de farklı kesimleri yan yana getiren bir örgütlenme deneyimi yarattı. 1930’ların sonlarına doğru etkili olan politikanın 1940’ların ortalarına gelindiğinde güç kaybettiği görülmekteydi.

Değişim her şeyden önce maddiydi. II. Dünya Savaşı Avrupa’da milyonlarca ölü, milyonlarca göçmen, değişen sınırlar, bombalanmış şehirler, işsizlik ve açlık bırakarak sona ermişti. Avrupa’nın hemen yanı başındaki Sovyetler Birliği’nin yalnız insan kaybı 20 milyonun üzerindeydi. Yüzyıl başında Avrupa’nın parlayan yıldızı olarak görülen Almanya, faşizme beşiklik etmenin yarattığı dehşet ve suçluluk duygusuyla ve tamamen yıkılmış şehirleriyle “tarihin sıfır yılı”nı¹¹⁸ yaşamaktaydı. Avrupa’yı molozlar içerisinde bırakan savaş, Atlantik’in öte yakasında kendisini tarihinde hiç olmadığı kadar muzaffer hisseden, yeni misyonlara hazırlanan bir dünya gücüne yükselme olanağı yarattı.¹¹⁹ Gerçekten de savaşın bitiminde ABD’de her alanda bir iyimserlik dalgasının hâkim olduğu gözlemlenebiliyordu. Bir kez, Avrupa’daki savaşa son anda dahil olan ABD verdiği az sayıda kayba rağmen büyük kazançlar elde etmişti; Almanya’nın yarısı elinde sayılırdı, Japonya’da tam denetim kurmuştu. ABD yönetimi, savaşın bitiminde, teslim olacağını bildirdiği halde Japonya’nın iki şehrini atom bombasıyla vurmuş, teknolojisinin üstünlüğünü tüm dünyaya kanıtlamış ve rakiplerine gözdağı vermişti. Savaş boyunca ekonomik kayıplar vermek bir yana savaşın tedarikçisi olarak içeride bir süredir uygulanan Keynesyen Yeni Düzen politikalarının da yardımıyla bunalım dönemini tamamen unutturacak bir refaha kavuştu. Ancak savaşın sonu gelse de ABD için kazanç evresinin sonu görünmemekteydi; ABD birkaç yılda Avrupa’daki yıkımı kendisi için ekonomik bir kazanca dönüştürecek mekanizmaları kurmaya hazırlanıyordu.

1945’te ABD halkı kendi ülkesini işte böyle bir tablo içerisinde görüyordu. Aydınlar, Avrupa’daki karamsarlıktan paylarına düşeni alsa da ekonomik buhran sırasındaki çöküntünün yerini refah dönemine bırakmasıyla duyulan rahatlama bu cenaha da sirayet etmekteydi. Bu iyimserlik, ABD’li aydınlarda Roosevelt döneminde içeride uygulanan müdahaleci politikaların savaş sonrasında devam etmesine dönük bir beklenti yarattı. Uluslararası gelişmeleri yakından takip eden aydınlar, dış politikada moral değerlerle hareket edilmesini, dünyanın yıkım görmüş yerlerinin onarılmasında ABD’nin aktif rol almasını ve faşizmin ardından başta Sovyetler Birliği olmak üzere müttefiklerle iyi ilişkiler kurulmasını teşvik eden yazılar yazıyorlardı.

Ancak herhalde aralarında 1945’ten sadece birkaç yıl sonra içeride ve dışarıda koşulların ne kadar kökten değişeceğini tahmin edebilen bulunmuyordu. Çok değil, henüz 1940’ların son yıllarında, içeride her yere sızan ve nihai olarak devleti ortadan kaldırmayı amaçlayan yıkıcı güçlere; dışarıda ise “şeytan” diye tanımlanan Sovyetler Birliği’nin dünyayı ele geçirme planlarına ilişkin yeni ifşaatlar yapan gazete manşetleriyle sarsılan bir toplum yaratıldı.

Toplumu büyük ölçüde ele geçiren bu paranoyak ruh halinin hâkim kılınması açısından 1946-1948 dönemi kritik önemdeydi. 1946’dan itibaren Soğuk Savaş’ın gerektirdiği siyasi, ideolojik toplumsal yeniden yapılanma çerçevesinde yeni adımlar atıldı. 1948 yılı geldiğinde insanlar ya yeni düşmanın yapabileceklerine ilişkin korku senaryolarıyla ikna edilmiş ya da büyük oranda susturulmuşlardı. Dolayısıyla antikomünist saldırganlığın simge ismi haline gelen Senatör McCarthy taarruza geçmeden çok önce toplumu ve aydınları bu darbeler karşısında hassas hale getiren bir ikna ve şiddet dönemi yaşandığı göz önünde bulundurulmalıdır.

ABD bir yandan içyapısının farklı öğelerini Soğuk Savaş eleğinden geçirirken aynı süreçte, özellikle devlet kademelerinde sürdürülen dışa açılma tartışmaları bir neticeye ulaştırılmaktaydı. Böylece ABD, Avrupa’dan başlamak üzere savaş sonrası dünya düzenine doğrudan müdahale etmeye dönük tedbirleri almaya başlamıştı.

113. Kitlesel işten çıkarmaları Zinn şu örneklerle anlatıyor: “1929 yılının bahar aylarında 128 bin işçi çalıştıran Ford Motor Fabrikası’nın işçi sayısı 1931’de 37 bine düştü. 1930 yılının sonunda New England’daki 128 bin tekstil işçisinin neredeyse yarısı işten çıkarılmıştı.” Howard Zinn, A People’s History of the United States, New York, Harper Collins Publishers, 2003, s. 387.

114. Bu dönem Alman kökenli ABD’lilerden yeni bir düşman yaratıldığını söyleyen Bennett, ABD’lilerin yeni düşmandan duydukları korkuyla Almanların yiyecekleri zehirlediğine, tıbbi malzemelere zarar verdiğine inandıklarını söylüyor. Dahası bu yıllarda devlet okullarındaki Almanca dersleri kaldırılıyor; Alman isimleri değiştiriliyor; restoranlardaki Alman yiyecekleri mönülerden kayboluyor; Alman shepherd cinsi köpeğin adı Alsatian shepherd oluyor; Almanca çıkan gazeteler sokaklarda yakılıyor; Wagner, Schubert, Beethoven müzikal organizasyonlarda çalınmaz oluyor ve pek tabii ki Alman kökenlilere yönelik saldırılar artıyor. David Harry Bennett, The Party of Fear: From Nativist Movements to the New Right in American History, University of North Carolina Press, 1988, s. 184.

115. Harvey Klehr, The Heyday of American Communism, The Depression Decade, New York, Basic Books, Inc., Publishers, 1984, s. 219.

116. Faşizmin yükselişiyle beraber hızla sola kayan kuşak içerisinde Yahudiler özel bir grup oluşturmuştur. Özellikle Almanya’da Yahudiler için yaşamı çekilmez hale getiren antisemitizm, ABD’deki Yahudiler arasında antifaşist eğilimi bilemiştir. Faşizm karşısında pasif bir politika benimseyen Batı Avrupa ülkelerine ve ABD’ye tepki duyan bu kesimler arasında Sovyetler Birliği’ne dönük sempatinin yaygınlaşmaya başlaması, ABD entelektüel hayatı üzerinde de etkide bulunmuştur. Savaş başladığında Avrupa’dan kaçarak ABD’ye sığınan Yahudilerin sayısı hızla artarken solun entelektüel tabanı da genişlemiştir. Aralarında dünya çapında yazarların, sanatçıların, aydınların bulunduğu Yahudi göçüyle ABD’de, sol, tarihinin en kuvvetli dönemini yaşamıştır.

117. Bu entelektüellerden biri olan Edmund Wilson’un fikirlerindeki dönüşüm, okumuş yazmış kesimin düşüncelerinde yaşanan kırılmanın en iyi örneklerinden biridir. Wilson, bu yıllarda ABD’nin özgürlükçü aydınları arasında en prestijli dergilerden biri olarak rağbet gören The New Republic’in editörüyken bir arkadaşına yazdığı mektupta, ülkenin farklı yerlerini bir süredir dolaştığını, ekonomik krizin etkilerini gözlemlediğini, komünistlerin verdiği mücadeleyi izlediğini ve liberalizmin geleceği konusunda kaygılı olduğunu anlatır. 1931’in ilk aylarında yazdığı “İlericilere Bir Sesleniş” (An Appeal to Progressives) başlıklı yazısında liberalizmin yaşadığı psikolojik krizin, ekonomik sıkıntılardan daha sakatlayıcı olduğunu ve liberalizmin neredeyse iflas ettiğini belirtir. Age, s. 77.

118. Roberto Rosselini’nin unutulmaz filmi Almanya Yıl Sıfır, 3. Reich’in molozları içerisinde hayata tutunmaya çalışan insanları anlatır.

119. ABD’nin muzaffer hali Türkiye’de bu güce duyulan hayranlığın nedenlerinden biridir.