*****

ALBERT CAMUS

YOLCULUK

GÜNLÜKLERİ

*****

Can Modern

Yolculuk Günlükleri, Albert Camus

Fransızca aslından çeviren: Ramis Dara

Journaux de voyage

© 1978, Éditions Gallimard, Paris

© 1993, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1993

Dizi editörü: Emrah Serdan

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

Kapak resmi: © iStockphoto.com / Przemyslaw Rzeszutko

E-kitap: ISBN 978-975-07-2736-8

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Maslak Mah. Eski Büyükdere Cad. İz Plaza, No: 9/25, Sarıyer/İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

ALBERT CAMUS

YOLCULUK

GÜNLÜKLERİ

GÜNLÜK

1957 NOBEL EDEBİYAT ÖDÜLÜ

Fransızca aslından çeviren

Ramis Dara

*****

Albert Camus’nün Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yabancı, 1982

Mutlu Ölüm, 1991

Tersi ve Yüzü, 1992

İlk Adam, 1994

Yaz, 1994

Başkaldıran İnsan, 1995

Düğün / Bir Alman Dosta Mektuplar, 1995

Sürgün ve Krallık, 1996

Sisifos Söyleni, 1997

Düşüş, 1997

Veba, 1997

Asturya’da İsyan / Bütün Oyunları 1, 2015

Caligula / Bütün Oyunları 2, 2015

Yanlışlık / Bütün Oyunları 3, 2015

Sıkıyönetim / Bütün Oyunları 4, 2015

Adiller / Bütün Oyunları 5, 2015

*****

ALBERT CAMUS, 1913 yılında Cezayir’de dünyaya geldi. Cezayir Üniversitesi’nde sürdürdüğü felsefe öğrenimini sağlık sorunu nedeniyle yarıda bıraktı. 1938’de Paris’e gitti, ilk yapıtları Tersi ve Yüzü ve Düğün bu dönemde yayımlandı. Edebiyat dünyasına asıl girişini, 1942’de yayımlanan Yabancı adlı romanı ve Sisifos Söyleni başlıklı felsefi denemesi belirledi. Birbirini tamamlayan bu iki yapıtta, varoluşçu izler taşıyan “saçma” felsefesini geliştirdi. Başkaldıran İnsan, Yaz, Sürgün ve Krallık isimli eserleriyle hem edebiyat hem de düşünce alanlarında yetkinliğini kanıtladı. Mutlu Ölüm ve İlk Adam adlı romanları ölümünden sonra yayımlandı. 1957’de Nobel Edebiyat Ödülü’ne değer görülen ve bugün XX. yüzyıl edebiyat ve düşünce dünyasının en önemli adlarından biri kabul edilen Albert Camus, 1960 yılında bir trafik kazasında yaşamını yitirdi.

RAMİS DARA, 1953 yılında Manisa’da doğdu. Konya İmam Hatip Lisesi ve Atatürk Üniversitesi, Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. 1977-1981 yılları arasında Fransızca öğretmenliği, 1981-1985 arasında radyo metin yazarlığı yaptı. 1993-1999 yıllarında Yeni Biçem dergisini çıkardı. 1986 yılından beri Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nde okutmanlık yapıyor. İç Sızıları (1985), Şiir Çünkü Şiir (1988), Edebiyatçı Aydın Değildir (1998) ve Kırık Amfora (1999) başlıklı deneme ve eleştiri kitapları da bulunan Dara, Albert Camus’nün Düğün, Yaz ve Mutlu Ölüm adlı eserleri ile Yolculuk Günlükleri’ni dilimize kazandırdı.

*****

İçindekiler

Önsöz

ABD / Mart-Mayıs 1946

Güney Amerika / Haziran-Ağustos 1949

*****

Önsöz

Önsöz

Birkaç yıl önce, Albert Camus’nün Defterler’inin ikinci cildini yayımlarken biri ilkesel, öbürü teknik olmak üzere iki sorunla karşılaştık. Güney Amerika’ya ayrılmış defter ötekilerin arasında yer almamıştı, aynı zamanda elyazması da farklıydı.1 Taşıdığı başlık şuydu: “Güney Amerika Yolculuğu.” Yazarın bu konuda kararsız kaldığı açıktı. Ayrıca, 1954’te, bana bu Defterler’in tümünü daktiloya çekilmiş olarak gösterdiğinde de, bu Güney Amerika yolculuğu ayrı bir dosyada yer alıyordu.

Zaten, üstünkörü bir inceleme bunu kanıtlar: Konu yolculuk ilişkisidir, bununla ilgili olmayan bütün düşünceler dışarıda bırakılmıştır. Camus onu genişletmeyi, uzun bir anlatı oluşturmayı mı tasarlamıştı? Bu konuda elimizde hiçbir kanıt yok. Ama her şey, bu yolculuk ve bağıntılarının onun kafasında ayrı bir yer tuttuğunu gösteriyor. Öyleyse, defter de bir cilt oluşturamayacak kadar ince olduğundan, onun yayınını hangi biçimde gerçekleştirebilirdik? Doğal olarak, ona, defterlerin zamandizinsel akışı içinde bütünleşmiş olarak bulunan Kuzey Amerika Yolculuğu’nu2 eklemeyi düşündük. Atlantik’i geçiş ve New York’u tanımayla ilgili kimi turistik notlar dışında, Camus’nün, yolculuğunu renklendiren tanışmalarıyla serüvenlerinden çok az söz ettiği, New York ve Harvard’da verdiği konferanslarla bunların uyandırdığı tepkiler üzerine çok az şey aktardığı göz önüne alınırsa, bu bütünleşme oldukça mantıklı. Tersine, ABD yolculuğu günlüğünde, 1945 ve 1946 yıllarıyla ilgili defterlerin orasına burasına serpiştirilen düşünceler, özellikle de Veba vardır.

Sonuçta, bu doku farklılıklarına karşın bu iki defteri bir araya getirmeye karar verdik. Metin; daktiloya çekilmiş pek çok metinle, biri, aynı toplam içinde yer alan bütün defterler gibi Madam Camus’ye –ABD Yolculuğu Defteri– öbürü denetlememiz için güvenip onu bize veren Madam Maria Casarès’e ait olan elyazmalarını, Madam Camus’yle karşılaştırarak ortak okumamız sonucunda ortaya çıktı.

Her türlü gereksiz düşünceyi önlemek için, bu metinlerin öncekiler gibi en küçük bir kesinti yapılmadan yayımlandığını bir kez daha belirtelim. Adları belirtmek üzere kullanılan başharfler yazar tarafından seçilmiştir. Bu arada bir istisna: Bir kişinin adını X harfiyle iki kez biz değiştirdik.

* * *

İki defterin ortak, ilginç bir yanı var: Bize Camus’nün ham notlardan işlenmiş yapıtlara nasıl geçtiğini gösteriyorlar. “ABD’ye Yolculuk”un kimi parçaları “New York Yağmurları”nda bulunuyor; “Güney Amerika’ya Yolculuk”un önemli bölümleri gerek “Denizin Bağrında”da (Yaz), gerek daha geniş biçimde Büyüyen Taş’ta yeniden ele alındı: Gerçekten görülmüş iki dans sahnesi, Camus’nün kaleme almış olduğu ender egzotik metinlerden birine katışıyor; basit folklor olguları gibi kaydedilen Iguapa yolculuğu ve büyüyen taş yan-olgusu, öyküde simge değeri kazanıyor. Öykü üzerinde ne düşünülürse düşünülsün, hem olayın söylence düzeyine ulaşmadan önce uğradığı dönüşümün böylesine açık olduğu çok az örnek vardır hem de yazar için yorucu ve çökertici bir yolculuktan çıkarılmış istemli, iyimser bir söylence.

Yolculukların her birinin konumları, Camus’nün davranışları üzerinde etkilerini gösterirler: 10 Mart 1946’da başlayan ABD yolculuğu, henüz yaygınlıkla tanınmayan bir yazarın olduğu kadar ünlü bir gazetecinin de yolculuğudur. İşte, “Direnişten Devrime” savsözünü gururla dalgalandıran bir gazetenin temsilcisine dikkatle –ve kaygıyla– bakan Amerikan polis teşkilatının kuşkulu yaklaşımının nedeni budur. İlginç olan şu ki, bir Fransız gezgine şaşkınlık verecek her şeye sahip olmalarına karşın, Camus bize Amerikan üniversitelerinden ve en tanınmışları Harvard’dan hiç söz etmez; oysa Harvard’ın aylık bülteninde onun gelişinden izler kalmıştır. Kaydedilen kimi notların satır aralarından, gökdelenleriyle olduğu gibi alanlarıyla da sınırsız olan bu Yeni Dünya’nın önünde kimi kez hayranlık, kimi kez kınama dolu bir tür ürküntü ve bu dev gücün bilinçsizce içerdiği yayılmacılığın karşısında duyulan belirsiz bir endişe sezilir. Dönem aşağı yukarı Doğu’yla Batı’da iki düşman blokun –dayanma noktalarından biri ABD– ortaya çıktığı dönemdir ve Camus bunlardan birini seçmeyi inatla reddedecektir. Ne var ki, bu yolculuğun hemen ardından eski ilkokul öğretmeni Mösyö Germain’e içini şöyle açmıştır: “Amerika yolculuğum bana, burada ayrıntılarıyla saymamın haddinden fazla zaman alacağı pek çok şey öğretmiştir. Burası, özgürlüğü güçlü ve disiplinli, ama başta Avrupa olmak üzere çok şeyi de tanımayan büyük bir ülke.”

Güney Amerika yolculuğu farklı özelliktedir: Camus ona kararsızlıkla yaklaşır: Ama daha çok veremin yeniden depreşmesinden duyulan kuşku yüzündendir bu. Bu anlamda, onun izlediği yol, daha sonra “Denizin Bağrında”nın izlerini taşıyacağı, yeniden depreşen hastalığın da yoludur. Sevenlerinden büyük acı duymadan ayrılamaz Camus, bunun içindir ki postadaki gecikmelere kızgınlık gösterir. Sonunda, bu onun ilk resmî ve ön planda olduğu gezisidir: Artık bu olanak ona tanınmayacaktır (oysa daha sonra İtalya’da ve Yunanistan’da konferanslar verecek); eğlendiği olsa da, çokluk, gezip görme amaçlı bu tür yolculuklara özgü çeşitli güçlüklerle canı sıkılır: Değişik ve çok zaman düş kırıcı tanışmalar, karşılayıcıların ve kabullerin hiç durmadan değişen nitelikleri; bütün bunlar, toplumun üst kesiminin davranışlarından nefret eden ve bu yolculuğu kabul etmekle bağımlılıkları da kabul ettiğini bilen bir adamı kızdırmak üzere gerçekleşir. Bunun için de o, aşırı derecede yüklü ve değişik ilgilere dönük bir izlenceye isteyerek, özündeyse istemeden uyarken görülür.

Sonuç olarak bu sayfalar, gemiden başlayarak Vigny okumasının azdırmaktan başka işe yaramadığı bir bunalım durumunun damgasını taşırlar: Camus’nün baş etmek için aylar harcadığı gövdesel bunalım; derin bir sürgün duygusuyla olduğu gibi intihar takınağıyla da kendini gösteren duygusal ve aktörel bunalım; yine, Büyüyen Taş özsuyunu buradan, bu yolculuktan alır.

Bu yüzden de bu gezi, bu Amerikan topraklarının bir Avrupalıya sunduğu derin karşıtlıklara özellikle duyarlı görünüyor: Aşırı yoksulluğun karşısında zenginlikler; incelmiş ve barbar kültür, hem de kimi zaman aynı kişilerle birlikte yer alır. Her dikkatli gözlemcinin fark ettiği, bu topraklardaki, özellikle de büyük kentlerdeki şu dev, aşırı nüfus artışı sorununu saymazsak! Camus henüz Üçüncü Dünya diye adlandırılmaya başlanan şeyi kaygıyla keşfeder. Kuşkusuz bunu ancak uçak yolculuklarıyla toplumun üst kesimindekilerin eğlencelerinin birbirine karıştığı bir kargaşa ortamında fark etmekten de üzüntü duyar.

* * *

İki yıl arayla iki yolculuk. Bunu izleyen on iki yıl içinde Camus dışarıda konferanslar vermeye çok az razı olacak; Japonya için önerilen bir “servet”i reddedecek. Stockholm’deki Nobel Ödülü törenlerine zorunlu olarak katlanacak. Bunun için, ayrıca yayıncılarıyla Roger Martin du Gard’ın üstelemeleri gerekecektir.

Yazar, aykırı biçimde, büyük kaynakları olmayan bir delikanlıyken Avrupa’yı özgürce dolaşmasına karşın, 1948’den sonra ününün doruğundayken genellikle benzerlerinin varlıklarına renk katan yolculuklardan kaçınacaktır.

R. QUILLIOT

1. Elyazılı Defterler’in dördüncüsünde, “Bkz. Güney Amerika Günlüğü, Haziran-Temmuz 1949” açıklaması bulunuyor.

2. Bu sayfalar, öncekiler gibi bir öğrenci defteri olan V. defterde elyazısıyla yazılıydı; metin de, yola çıkmadan önce başlanmış sayfadan başlıyor. İki daktilo metnindeki sayfaların numaralanışında hiçbir kopukluk görülmüyor. Notların kalemin ucuna geldiği gibi tutulduğu ve üzerinde düzeltme yapılmadığı da su götürmez bir gerçek.

*****

ABD / Mart-Mayıs 1946

ABD

Mart-Mayıs 1946

*****

Amerika. Yola çıkış. Her yola çıkışa özgü o hafif sıkıntı geçti. Trende Amerika’ya çeşitli ilişkilerde bulunmaya giden psikiyatr R.yi buluyorum. Gemide kamaramda olacağını biliyorum, onu nazik ve cana yakın bulduğum için bu hoşuma gitmiyor değil. Kompartımanımda başlangıçta gürültü patırtı yapan, daha sonra uykuları gelen üç çocuk, onların ufak tefek hizmetçileri, açık renkli gözleriyle, zarif ve iriyarı anneleri ve karşımda ağlayan ufacık sarışın bir kadın var. Sorunsuz bir yolculuk, biri dışında. Sarışın genç kadına kimi yardımlarda bulunuyorum. Rouen’a varmadan önce, uzun bir hayvan kürkü giymiş ve yüzünde şaşkınlık çizgileri bulunan, iriyarı bir kadın, beni, bu vagondaki herkesin Amerika’ya gidip gitmediği konusunda sorguya çekiyor. Evet, ben oraya gidiyorum. “Evet!” Özür diliyor ve benim oraya ne yapmaya gittiğimi öğrenip öğrenemeyeceğini soruyor. “Kimi konferanslar vermeye.” “Yazınsal mı, yoksa bilimsel mi?” “Yazınsal.” Elini hızla ağzına götürerek gerçek bir tiyatro çığlığı atıyor. “Ay, bu ne harika!” diyor. Ve iki saniye sonra gözlerini süzerek ekliyor: “Ben de yazın dünyasındanım.” “Gerçekten mi?” diyorum. “Evet, yakında bir şiir kitabı yayımlayacağım.” “Çok iyi,” diyorum. “Evet, Rosemonde Gérard’dan bir önsöz kopardım. Benim için çok güzel bir sone yazdı.” “Yaşa.” “Ay, kuşkusuz bu ilk kitabım. Ama yazın dünyasına Rosemonde Gérard’ın bir önsözüyle adım atmak...” “Hangi yayıncıdan çıkacak?” Bana tanımadığım bir yayıncı adı veriyor. Dizelerinin ölçülü uyaklı olduğunu söylüyor: “Çünkü ben klasik türü yeğliyorum. Çağdaş yazın hakkında sizin ne düşündüğünüzü bilmiyorum, ama ben anlamadığımı sevmem,” vb., vb. Rouen’da trenden iniyor ve R.nin New York’taki adresini unuttuğum için Paris’e göndermek istediğim bir telgrafı benim adıma çekmeyi öneriyor. Yanıt alamadığıma göre telgrafı çekmedi.

Yemek vagonunda R.yi buluyorum ve cevizlerini kıramayan ufacık sarışının karşısında yemeklerimizi yiyoruz. Havre’da büsbütün hapı yutmuş görünen küçük kadın yardımımı istiyor. Otobüs beklerken konuşuyoruz biraz. Kadın Philadelphia’ya gidiyor. Otobüs kir pas içinde eski bir cezaevi arabası. Molozlar içinde geniş şantiyeleriyle, Le Havre. Hava yumuşak. Oregon’un karşısına vardığımızda bunun bir yük gemisi olduğunu fark ediyorum, kocaman, ama sonuçta bir yük gemisi. Gümrük, kambiyo, bir aynasızın içinde adınızı aradığı küçük fiş kutusuyla polis karakolu – arama sırasında tenimde beliren ter damlalarından dolayı kutu belleğimde yer ediyor. Ve sonunda gemideyiz.

Duşu ve WC’siyle dörtlü kamara beşli duruma gelmiş, içinde bir şeyleri devirip dökmeden aksırmak olanaksız. Metrdoteli görmek için yemek salonuna geçmemiz isteniyor. Gerçekte bu, bir güldürü oyununa katılmaktan başka bir şey değil. Metrdotel tıpkı Amerikan filmlerinde görülen Fransızlara benziyor, ayrıca, sağa sola kaş göz işaretlerinden oluşma tikleri var. Uyumlu yemek masaları oluşturmaya çalışıyor ve bu amaçla, akıllı ev sahipleri gibi bir plandan, özellikle tanınmış yolcuların kimilerinin unvanlarından yararlanıyor. Beni doğallıkla gemide bulunan bir gazeteciyle3 birlikte oturtmak istiyor. Ama şiddetle karşı çıkıyorum, sonuçta R. ile ve –ne harika– adı Jeanne Lorette4 olan ufacık sarışınla aynı masayı paylaşıyorum. Güzel kokular içinde çalışan küçük bir Parisli kadın bu, bu sabah, kendisi için her şey demek olan ikizi kız kardeşinden ayrıldığı için ağlamış, ama Philadelphia’ya evleneceği bir Amerikalıyla buluşmaya gidiyordu. R., bu Lorette’in doğallığı, akıllılığı ve nezaketinden hoşnut. Ben de öyle. Ama kamaradan pek hoşnut değiliz. Ortaya konmuş olan ek yatakta yetmiş yaşında yaşlı bir adam kalıyor. Üstümdeki kuşet, ticaretle uğraştığını sandığım orta yaşlı birine ait. R.nin üstünde, Şanghay’a giden, gürültücü, gözüpek bir yüz ifadesi olan bir konsolos yardımcısı bulunuyor. Yerleşiyoruz, ben çalışmaya başlamaya karar veriyorum.

Akşam yemeğinde R.yi, Lorette’le kompartımandaki iriyarı kadını (o kadar da iriyarı değil – tersine ince ve zarif) ve “ticaretle iştigal eden” Meksikalı bir çifti buluyorum yeniden. İki kadın bizim Lorette’e biraz küçümsemeyle bakıyor gibiler. Ama doğal olmakla yetindiği için, içlerinde en niteliklisi de Lorette. Bize tanımadığı kayınvalidesinin kendisine son derece nazik mektuplar gönderdiğini, Amerika’daki kayınvalidelerin olağanüstü kişilikli insanlar olduklarını sandığını söylüyor. Nişanlısı çok dindar biri, ne içki ne sigara içermiş. Lorette’ten yola çıkmadan önce günah çıkartmasını istemiş. Yola çıkış günü kiliseye gitmek için sabah saat altıda kalkmış (önceki günler başvurmuş), ama kilise açılmamıştı, trense erken hareket ediyordu. O da bu durumda orada günah çıkaracağını söylüyordu, o hafif Paris ağzıyla (ama çok kötü ve çok hızlı konuşuyor, söylediğini anlayabilmesi için insanın başını uzatması gerekiyor). “Böyle konuşmayı yeğliyorum, çünkü Amerika’daki, kendisine söylediğim şeyi anlayamayacak ve böylece günahımı bağışlayacak.” Ona böyle durumlarda insanın günahının her zaman bağışlanacağını açıklıyoruz. “Korkunç olanların da mı?” Elbette, diyor R., güvenle. Ve ona kuşkusuz gemide de bir din adamının bulunduğunu belirtiyoruz.

Yemekten sonra R.yle, bu güzelim Lorette’in kaygısını başkalarına anlatarak dağıtmaya çalıştığı, sonuçta bizzat kendi gözünde durumunu güçlendirmek istediği kanısına varıyoruz – ayrıca belki durumu fena da sayılmaz, ama önemli değil. Yine, her ne olursa olsun bu küçük, hoş yaratığa layık olduğu bütün mutlulukları dilemekte birleşiyoruz. Yatış pek sıkıntılı. Gerçek bir koğuş havası. İki kişi horluyor, yaşlı adam ve tüccar. Üstelik, R. ile lombozu açmıştık, ama ihtiyar geceleyin onu kapatıyor. Başkalarının soluğunu soluyormuş duygusunu yaşıyor ve güverteye yatmaya gitmek gibi çılgın bir istek duyuyorum. Yalnız soğuk düşüncesi beni engelliyor. Yedi buçukta uyanış, çünkü sekiz buçuktan sonra kahvaltı yapılamıyor. Sabah çalışma. On ikiyi çeyrek geçe öğle yemeği. Meksikalı bana, Meksika’da Fransız parfüm firmalarının temsilciliğini yaptığını söylüyor, Fransız kalitesini övüyor. Karşımdaki güzel, parlak gözler gururunu yitiriyor biraz ve adamın durumunda çokça sıkılganlık bulunduğu fark ediliyor. Lorette bize, evlerinde Fransa hakkında asla kötü şey söylenmesine izin vermeyeceği güvencesini veriyor. Gözümüzün önünde, yargı yetisiyle dikkate değer bir Anversli portresi çiziyor. (Anversli erkekler eşlerine bir mücevher aldıklarında, bu ancak yontulmamış bir elmas olur, hiçbir zaman işlenmiş bir yüzük değil. Böylelikle ellerinde sermaye oluşur. Ve kürk mantolar. Her an geçerli birikimler, yani.)

Öğleden sonra konsolos yardımcısıyla konuşuyoruz. Fazla şaşırmaksızın onun Oranlı olduğunu öğreniyorum. Ve doğallıkla birbirimizin sırtına güçlü şaplaklar vuruyoruz. En inanılmaz ülkelere gitmiş, bunların içinden Bolivya’dan söz ediyor bana uzun uzun. La Paz, denizden dört bin metre yükseklikteymiş. Otomobiller orada güçlerinin yüzde kırkını yitirir, tenis topları hedefe güçlükle ulaşır, atlar ancak çok kısa engellerden atlarmış. Yemekte sarmısağa bayılırmış konsolos yardımcısı. Karısı ince ruhlu bir Polonyalı, R.ye büyü öyküleri anlatıyor. Saat on beş. Hareket. Deniz güzel. Karalar bağlamış bir denizci karısı, çeşitli uğurlama davranışları yaparak gemiyi izleyip dalgakıran boyunca beceriksizce koşuyor. Son Fransa imgesi, şu, yaralı toprak kıyısındaki yıkık dökük yapılarınki.

Çalışma. Akşam yemeğinde Meksikalı, gümrük öyküleri anlatıyor. İçlerinden yalnız biri ilginç: Meksika’da bir kaza sonucunda bacağı kesilen ve kesik bacağını kristal bir kutuda yanında götürmek isteyen Amerikalı adamınki. Bu nesnenin salgın hastalıklara karşı korunmayla ilgili soruşturma kapsamına girip girmediğini öğrenmek için üç gün süren bir tartışma. Ama Amerikalı bacağından ayrılmayacağını, gerekirse Meksika’da kalacağını açıklamış, Birleşik Devletler de onurlu bir yurttaşından olmak istememiş. Lorette, boyuna öksürüyor ve deniz tutmasından korkuyor. R. telkinle onu bu sayrılıktan kurtarmak istiyor. Ve oldukça ustalıkla bunu başarıyor. Akşam yemeğinden sonra açık renk gözlü, iriyarı hanımla; Madam D.yle bir kadeh içki içiyorum. Kocası Washington Büyükelçiliği’nde görevli.

Salı, saat on. Gece, kısa da olsa, iyiydi. Bu sabah yağmur yağıyor, deniz kabarıyor. Bar hemen hemen boş. Erinçle çalışıyorum. Atlantik güvercin kanadı renginde. Öğle yemeğinden önce uzanıyorum, yüreğim kabarık ve yarım saatin sonunda bir çamçak balığı5 gibi diri olarak uyanmak üzere kestiriyorum biraz. Öğle yemeğinde çekimserlikler. Lorette’imiz gün boyunca kuşetinden çıkmıyor. Meksikalılar masadan yemek sona ermeden ayrılıyorlar. Madam D., R. ve ben dostça çene çalıyoruz. Ama R. biraz rahatsız, yatmaya gidiyor. İyi olmama karşın ben de aynısını yapıyorum. Kafam çalışamayacak kadar dağınık. Ama Savaş ve Barış’ı okuyorum. Nataşa’ya nasıl da âşıktım!

Daha sonra gün ağır ve tekdüze biçimde uzayıp gitti. Akşam yemeğinden sonra kürk tüccarı X. bana Doğu’nun bilgeliğinden söz ediyor. Bu, hiçbir zaman beş dakikadan fazla dayanamadığım bir söyleşi biçimidir. Yeniden Nataşa Rostov’u bulmak üzere yatağa giriyorum.

Çarşamba. Ateşle ve belli belirsiz bir anjinle kalkış. Ama bozuk denize karşın güzel bir güneş. Sabahı güneşte uzanmış olarak geçiriyorum. Öğleden sonra güvertede R. ile İngilizce, kaptan köşkünde de Madam D. ile kokteyl. Akşam yemeğinden sonra R. hekimlik anılarını anlatıyor. Dachau. İshali birbirinin üstüne akan can çekişenler yığını.

Perşembe. Grip üşütmesiyle berbat bir gün. Akşam R. ve Madam D. ile içtiğim biraz şampanya canlandırıyor beni. Ama kafam boş. Öğleden sonra İngilizce yine de.

Cuma. Grip yatışıyor. Ama yaşam öyle tekdüze ki. Sabah çalışıyorum biraz. Deniz hep güçlü. Öğleden sonra Konsolos (Dahoui) ile birlikte, Madam D. ile L.yi kamaramızda konuk ediyoruz. Hoş çene çalış. Konsolos, (Cezayirli tumturaklılığıyla) konsolosluğun bekleme salonunda bağlı bulunan dört orangutan yüzünden, konsolosa ilk ziyaretini yapamayan Hadrianopolisli6 çelimsiz konsolos yardımcısının öyküsünü anlatıyor. Sonunda adam buna karar verir, ama konsoloslukta günler korkuyla geçmektedir. Çözüm olarak konsolos bu hayvanlardan birinin bir kutu kibrit yuttuğu için öldüğünü açıklayınca, o da her gün, hayvanlardan birine sevgiyle bir kibrit kutusu getirir verir, ölümler birbirini izler. Bütün hayvanlar toprağa verilince konsolos yardımcısı rahat bir soluk alır.

Bir de Cidde’de, başka yerlerde kendini içkiye vuran ve (bana göre) yalnızlık içinde ölen otuz yıllık konsolosların bildik öyküsü.

Akşam yemekten sonra, Azor açıklarından geçeceğimiz için güverteye gidiyorum, yola çıkıştan beri esen sert rüzgârdan korunduğum bir köşede, aynı düz devinimle geminin üzerinden kayan çok iri ve ender yıldızlarıyla duru gecenin tadını çıkarıyorum. Solgun bir ay, eşit bir yansımayla ele avuca sığmaz suyu da aydınlatan, parıltısız bir ışık yayıyor gökyüzüne. Yıllardır yaptığım gibi bir kez daha, köpükle dümen suyunun su üzerinde oluşturduğu resimlere, örülen ve çözülen şu dantelaya, şu akışkan mermere bakıyorum... bir kez daha, nice zamandır benden kaçıp duran şu, olağanüstü deniz, su, ışık çiçeklenişini benim için biraz elle tutulur kılacak doğru ölçüyü arıyorum. Boşuna yine. Benim için, sürüp giden bir simge bu.

Cuma. Cumartesi. Pazar. Benzer izlence. Deniz hep çok çok dalgalı, güneye doğru iniyor, Azor Adaları’nı geçiyoruz. Bu küçücük toplum hem coşku verici hem tekdüze. Herkes zariflik ve görgüyle övünüyor. İnsanın köpeksi yanı bilgiçlik. Ama kimileri açılıyorlar. Kürkçü X. gemide. Böylece onun, görkemli bir porselen sofra takımının, olağanüstü bir gümüş takımının vb.nin olduğunu, ama asıllarını saklayarak yaptırttığı sahtelerini kullandığını öğreniyoruz. Bu durum bana onun, sahte bir aşktan başka bir şey yapmadığı, sahte bir karısının da bulunduğu izlenimini veriyor.

Üç-dört yolcunun ABD’ye sermaye ihracatı için gittiği belli oluyor. Hatta bana, kendi niteliği gereği son derece cinlik dolu çözüm yolları açıklamalarına ses çıkarmıyorum. “Dikkat edin,” diyor biri, “ben devlete karşı bir şey yapmıyorum. Onun niyetleri yerinde de, ticaretten bir şey çaktığı yok.” Onlar bunu, alım-satım işlerini biliyorlar. Hep sevimli bir yol arkadaşı olan R. ile çağın tek sorununun para sorunu olduğunu dile getiriyoruz. Açgözlülük ve iktidarsızlıkla kirletilmiş, kokuşmuş ağızlar. Ne mutlu ki kadınların arkadaşlığı var. Gerçek ve dünya bundan başkası değil. Madam D. gittikçe daha çekici oluyor. L. de öyle.

Pazartesi. Görkemli gün. Rüzgâr yatışmış. Deniz ilk kez dingin. Yolcular yağmurdan sonra biten mantarlar gibi güverteye çıkıyorlar. Keyifle soluk alınıyor. Çarpıcı güneşiyle görkemli akşam. Yemekten sonra denizin üzerinde ay ışığı. Madam D. ile insanların çoğunun yaşamak istedikleri yaşamı yaşayamadıkları ve korkakça davrandıklarını düşünüyoruz.

Pazar. Akşama varacağımız bildiriliyor. Hafta baş döndürücü biçimde geçti. Ayın yirmi biri salı akşamı masamızdakilerle ilkbaharı kutlamaya karar veriyoruz. Sabahın dördüne kadar içki. Ertesi gün de. Kırk sekiz saatlik hoş bir keyif, bu sırada bütün ilişkiler hızlanıyor. Madam D. çevresine karşı başkaldırı içinde. L. bana yakında bir mantık evliliği yapacağını itiraf ediyor. Cumartesi günü Gulf Stream’i geride bırakıyoruz, sıcaklık korkunç biçimde düşüyor. Zaman bu arada çok hızlı geçiyor, artık yolculuğun sonuna varmakta onca acelem yok. Konferans metnimi bitirdim. Geri kalan zamanda denize bakıyorum, özellikle de, gerçekten zeki biri olan R. ile ve doğallıkla Madam D. ve L. ile çene çalıyorum.

Bugün saat on ikide kara görünüyor. Geminin çevresinde sabahtan bu yana martılar uçuşup duruyor, güvertelerin üzerinde asılıp kalmış gibi devinimsiz duruyorlar. İlk olarak Orléans Kapısı’na benzeyen Coney Island’ı görüyoruz. “Burası tıpkı Saint-Denis ya da Genevilliers,” diyor L. Gerçekten de öyle. Soğukta kül rengi rüzgâr, yassı gökyüzü, bütün bunlar oldukça can sıkıcı. Hudson Koyu’na demirliyoruz, ancak ertesi sabah karaya ayak basacağız. Uzakta sisler içinde Manhattan’ın gökdelenleri. Beni ilgilendirmeyen gösteriler karşısında olduğum gibi yüreğim dingin ve duyarsız.

Pazartesi. Bir gün önce çok geç yatılmış. Çok erken kalkılıyor. New York Limanı’na çıkıyoruz. Sise karşın ya da sis nedeniyle korkunç görünüm. Düzen, erk, ekonomik güç burada. Bunca hayran olunası insandışı şey karşısında yürek titriyor.

Bütün yolcuların içinde bir tek beni kuşkulu buluyorlar, uzun formalitelerin ardından saat ancak on birde karaya ayak basıyorum. Göçmen bürosu görevlisi sonunda benden, uzun süre alıkoymuş oldukları için özür diliyor.7 “Buna zorunluydum, ama nedenini size söyleyemem.” Giz, ama beş yıllık bir uğraştan sonra!

C., E. ve bir konsolosluk temsilcisi tarafından karşılanış. C. değişmemiş. E. de öyle. Ama bütün bu panayır ortamında L.yle, Madam D.yle ve R.yle vedalaşmalarımız hızla ve soğukça oluyor.

Yorgunluk. Gribim depreşiyor. New York’tan edindiğim ilk izlenim titreyen bacaklarıma yansıyor. İlk bakışta insandışı çok çirkin bir kent. Ama insanın görüşünü değiştireceğini biliyorum. Dikkatimi çeken ayrıntılar şunlar: Çöpçüler eldiven takmışlar, kavşaklarda görevlilerin araya girmesine vb.ye gerek duyulmadan trafik bir sıkıdüzen içinde yürüyor, bu ülkede kimsenin asla bozuk parası yok ve herkes bir dizi filmden çıkmış havasında. Akşamleyin, yorgun ve ateşler içinde taksiyle Broadway’i geçerken, ışık panayırıyla büsbütün sersemliyorum. Beş yıl süren geceden çıkıyorum, bu şiddetli ışık cümbüşü ilk kez bana yeni bir anakarada bulunduğum duygusu veriyor. (Camel sigaraları için on beş metrelik kocaman bir tabela: Ağzını iyice açmış bir G.I.8 kocaman ve sahici duman dalgaları salıyor.) Her şey sarı ve kırmızı. Gövdemden olduğu kadar yüreğimden de rahatsız, ama iki gün sonra düşüncelerimin değişeceğini çok iyi bilerek yatıyorum.

Salı. Ateşle kalkış. Öğleden önce dışarı çıkamıyorum. E. geldiğinde biraz daha iyiyim, onunla ve Macar gazeteci D. ile bir Fransız lokantasına öğle yemeğine gidiyorum. Sky-scraper’lara9 dikkat etmediğimi fark ediyorum, bana çok doğal görünmüşler. Bu bir genel oranlar sorunu. Hem sonra sürekli baş kalkık yaşanamaz da. Bu durumda kendi görüş alanında yalnızca usa uygun bir kat oranın vardır. Olağanüstü yiyecek dükkânları. Bütün Avrupa’yı çatlatacak şey. Sokaklardaki kadınlara, giysilerdeki renk uyumuna, takmış takıştırmış böceklere benzeyen kırmızı, sarı, yeşil taksilerin canlılığına hayran oluyorum. Kravat satan mağazalara gelince; inanmak için onları görmek gerekir. Bunca zevksizlik örneği zor düşünülebilir. D. bana Amerikalıların düşünceleri sevmediğini belirtiyor. Söylenen bu. Ben kuşkuluyum.

Saat üçte Régine Junier’yi görmeye gidiyorum. Bütün servetini önüme seren hayranlık uyandırıcı koca kız, çünkü babası veremden yirmi yedi yaşında ölmüş ve bunun üzerine... İki göz odada, kendi diktiği son derece çirkin bir yığın şapkanın ortasında yaşıyor. Ama hiçbir şey, sözcüklerinin her birinin ortaya koyduğu bu cömert ve dikkatli yüreğin yerini tutamaz. Ateşten bitkin bir durumda ve yatmaya gitmekten başka bir şey düşünmeden, ondan ayrılıyorum. Öbür buluşmalara aldıran kim. –New York’un kokusu– demirle çimento karışımı hoş bir koku – demir daha baskın.

Akşamleyin L.M. ile Rubens’te yemek. Bana sekreterinin öyküsünü anlatıyor, tam bir American tragedy. Kadın iki çocuğunun babası olan bir adamla evlidir, ilerleyen yıllarda, annesiyle birlikte kocanın oğlancı olduğunu keşfederler. Ayrılık. Püriten Protestan olan anne, aylar boyunca çocuklarının soysuzlaşacağı düşüncesiyle kızın beynini yıkar. Budala kız sonunda birini boğar, öbürünü boğazlar. Sorumsuz bulunarak serbest bırakılır. L.M. bana Amerikalılarla ilgili kişisel kuramını anlatıyor. Dinlediğim on beşinci kuram bu.

Doğu 1. Cadde’nin köşesinde, bağırıp çağıran mekanik bir gramofonun bütün sesleri bastırdığı küçük bir içkili yer. Beş dakikalık bir sessizlik elde etmek için beş sent harcamak gerekiyor.

Çarşamba. Bu sabah biraz daha iyiyim. New Yorker’ dan sevimli bir adamın, Liebling’in ziyareti. Önce Chiaromonte,10 sonra Rube. Son ikisiyle birlikte bir Fransız lokantasında öğle yemeği yiyorum. Bana göre Ch. Amerika’dan herkesten farklı söz ediyor. Onun dikkatini Funeral Home’a çekiyorum. O bana boyuna görevini anlatıyor. Bir ülkeyi tanıma yollarından biri, orada insanların nasıl öldüğünü bilmektir. Burada her şey önceden düşünülüyor. “You die and we do the rest,”11 diyor tanıtım afişleri. Mezarlıkların özel mülkiyeti var: “Yerinizi almakta acele ediniz.” Mağazada, taşımacılıkta, törenlerde vb.de her şey olur. Ölmüş bir adam bitmiş bir adamdır. – Gilson’un evinde radyo. Sonra benim kaldığım yerde Vercors, Thimerais ve O’Brien’la12 birlikte. Yarınki konferans. Saat altıda Saint-Regis’de Gral ile bir kadeh içki. İnsan seli ve kocaman, ışıklı tabelalar arasında hapı yutmuş, Broadway’den yaya olarak geri dönüyorum. Evet, bir Amerikan trajedisi var. Buraya geldiğimden beri göğsümü sıkıştırıp duran şey bu, ama onun nelerden oluştuğunu henüz bilmiyorum.

Bowery Sokağı’ndayım, evlilik giysilerinin satıldığı dükkânların bulunduğu beş yüz metrelik sokakta. Akşam yemeğimi öğlenki lokantada yalnız yiyorum. Ve geri, yazmaya dönüyorum.

Zenci sorunu. Buraya özel görevli Martinique’li birini yollamıştık. Harlem’de oturmuştu. Fransız meslektaşlarıyla yüz yüze gelince, ilk kez aynı ırktan olmadığını fark eder.

Karşıt bir gözlem: Otobüste ortalama bir Amerikalı adam gözümün önünde yaşlı bir Zenci kadına yerini vermek üzere ayağa kalkıyor.

Sel gibi saçılıp dökülen zenginlik izlenimi. Bu enflasyondur, diyor bana bir Amerikalı.

Perşembe. Gün, konferansımı yazmakla geçti. Akşam biraz topluluk önüne çıkma korkusu, ama hemen üstüne gidiyorum ve dinleyiciler kaygımı “yatıştırıyor”. Ancak konuşmam sırasında, kazancı Fransız çocuklarına ayrılan kasa aşırılıyor. O’Brien, konferans sonunda olayı açıklıyor, dinleyicilerden biri ayağa kalkıp salonda bulunanların çıkarken, girişte ödedikleri kadar daha para ödemelerini öneriyor. Çıkışta herkes daha çok para veriyor ve toplam, hatırı sayılır bir orana ulaşıyor. Tipik Amerikan cömertliği. Konukseverlikleri, içtenlikleri de aynı tarzda: hemen ve özentisiz. Bu onların en iyi yanı.

Hayvanlara yönelik eğilimleri. Çok katlı hayvan mağazaları var: birinci katta kanaryalar, sonuncuda iri maymunlar. Birkaç yıl önce 5. Cadde’de kamyonla zürafa gezdiren bir adamı tutuklamışlar. Adam zürafasının banliyöde rahat soluk alamadığını ve hava aldırtmak için bu yolu seçtiğini açıklamış. Bir kadın da Central Park’a ceylan otlatmaya çıkar. Ceza mahkemesine çıkarıldığında bu ceylanın bir insan olduğunu söyler. “Ama konuşmuyor ki,” der yargıç. “Nasıl, hem de iyiliğin diliyle!” 5 dolarlık bir ceza. Bunların yanında, Hudson altındaki üç kilometrelik tünel ve korkunç New Jersey Viyadüğü.

Konferanstan sonra Schiffrin13 ile daha önce dinlediklerim içinde en katıksız argoyla konuşan Dolorés Vanetti’yle ve başkalarıyla bir kadeh içki. Madam Schiffrin bana eskiden oyuncu olup olmadığımı soruyor.

Cuma. Knopf..14 Saat on bir. Büyük davranış. On ikinci radyo. Gilson cana yakın. Birlikte Bowery’yi görmeye gideceğiz. Rude ile ve daha sonra bizi otomobille New York’ta gezdiren J. de Lonnux ile öğle yemeği yiyorum. Güzel, mavi gökyüzü beni, Lizbon’un havasını düşünmeye zorluyor, içime sıkıntı dolduruyor bu. Yaldızlı gökdelenler, trafiğin ritmiyle birlikte başlarımızın üzerindeki mavilikte dönüyor, dönüyorlar. Güzel bir an.

Harlem’in üstündeki Tryon Park’a gidiyoruz, orada bir yandan Bronx’a, öbür yandan Hudson’a bakıyoruz. Çevrede yer yer manolyalar parlıyor. Hoşuma giden şu ice-cream’lerin15 yeni bir örneğini daha sindiriyorum. Güzel bir an daha.

Otelde saat dörtte Bromley beni bekliyor. New Jersey’e doğru yol alıyoruz. Fabrikaların, viyadüklerin ve demiryollarının oluşturduğu dev gibi bir görünüm. Sonra birdenbire East Orange ve uzun kavaklarla manolyalar ortasında, oyuncakları andıran, duru, temiz, binlerce küçük kır eviyle, en kartpostal görünümlü kırlar. Bana mahallelinin art arda girip çıktığı ışık ve neşe saçan küçük halk kitaplığını gösteriyorlar – çocuklar için de kocaman bir salon var. (Sonunda çocuklarla gerçekten ilgilenen bir ülke.) Felsefeye ayrılmış fişlere bakıyorum: W. James, hepsi bu.

Bromley’in evinde, Amerikan konukseverliği (babası Alman kökenli oysa). Onun bitirdiği Caligula çevirisi üzerinde çalışıyoruz. Tanıtımıma özen göstermeyi bilmediğimi, benim burada yararlanmam gereken bir “konum”umun olduğunu, Caligula’nın başarısının, bana çocuklarımla birlikte geçim sıkıntısından uzak bir yaşam sağlayacağını açıklıyor. Onun hesabına göre 1.500.000 dolar kazanacaktım. Gülüyorum, o başını sallıyor. “Hayret, sense’iniz16 yok!” Dönüşte senli benli konuşuyoruz. Delikanlıların en iyisi bu, Meksika’ya birlikte gitmemizi istiyor. (Not: İçki içmeyen bir Amerikalı!)

Cumartesi. Régine. Ona armağanlarımı götürüyorum, o iki gözü iki çeşme ağlıyor!

Dolorès’te bir kadeh içki. Sonra Régine bana Amerika’nın en büyük mağazalarını gezdiriyor. Ben Fransa’yı düşünüyorum. Akşamleyin L.M. ile yemek. Plaza’nın üzerinden taş canavarlarıyla dolu adaya hayran hayran bakıyorum. Milyonlarca ışıklı penceresi ve bu kırpışmayı gökyüzünün yarı yüksekliğine taşıyan büyük, siyah yüzeyleriyle gecede; ufkun karşısında içi henüz yanma noktalarıyla dolu, binlerce, uçsuz bucaksız, siyah iskelet hazırlayan, sona erme yolunda dev gibi bir yangın var sanıyorum. Çekici kontes.

Pazar. Chiaromonte ve Abel17 ile Staten Island’da gezinti. Dönüşte Manhattan’ın aşağı bölgelerinde birbirlerine çok yakın olan gökdelenlerin arasında uçsuz bucaksız yerbilimsel kazılar, buradan tarihöncesi bir duyguya kapılarak ilerliyoruz. Akşam yemeğini Çin Mahallesi’nde yiyoruz. Ve ilk kez kaynaşıp duran, ılımlı, sevdiğim, gerçek yaşamla karşılaştığım bir yerde soluk alıyorum.

Pazartesi sabahı. Tanrı bilir niçin otelime kadar gelen Georgette Pope ile gezinti. Yeni Kaledonyalı bu kadın. “What is your husband’s job?” “Magician!”18 Buz gibi bir rüzgâr altında Empire States’in üzerinden, New York’a, onun eski kaplıcalarına ve şu taş yığınlarına bakıyoruz hayranlıkla.

Öğle yemeğinde Saint-Ex’in hanımı –çılgın biri– San Salvador’da babasının on yedi yasal çocuğuyla kırk piçinin bulunduğunu ve bunlardan her birinin bir hektar toprak aldığını anlatıyor.

Akşam, Free School for Advanced Studies’de söyleşi. Yorgun argın, J.S. ile Broadway’e gidiyorum.

Batı 52. Sokak’ta Rolley Skating.19 Toz ve kırmızı kadife kaplı, uçsuz bucaksız paten alanı. Tavanın altında tünemiş gibi duran dikdörtgen bir kutunun içinde yaşlı bir kadın eski bir orgla en değişik havaları çalıyor. Ve yüzlerce denizci ile, bu iş için kombinezon-külot giymiş genç kız, küçük demir tekerlek ve yüksek org seslerinin oluşturduğu cehennemî bir gürültü patırtı içinde, kol kola dönüp duruyorlar. Canlandırılması gereken bir görüntü.

Daha sonra Eddy et Léon, sevimsiz bir kulüp. Ama J.S. ile birlikte; başının üzerinde delik bulunan, çırılçıplak iki manken aracılığıyla, kendinizi Âdem ile Havva olarak resimletebileceğiniz bir panayır fotoğrafçısında, havayı biraz neşelendirmek için resim çektiriyoruz. Yüzümüzü o delikten geçirebiliyoruz.

Amerikan aşkından söz edip duran J. bana taxi-girls’ü20 tanıtmaya can atıyor. Elenen ışıklar altında tozlu küçük bir salon. On sentlik her nikel para bir dans hakkı sağlıyor. Ama kadınla söyleşmek istenirse, her yandan engellerle çevrili salona girmek gerekiyor ve yaklaşılamıyor. Kendini tutma ve korkunç cinsel coşkunluk duygusu. J. bana V Day’i21 ve Times Meydanı’ndaki cümbüş âlemlerini anlatıyor.

Salı. Bana Amerikalı kadınlardan söz eden sevimli Harold ile. Akşam, can sıkıcı Fransız Enstitüsü. Ama Dr. Jerry Winter ile bir Zenci gece kulübüne gidiyoruz. Rocco, yıllardan beri dinlediğim en korkunç Zenci piyanist. Önünde ittiği tekerlekli bir piyanoyu ayakta çalıyor. Ritim, güç, bu çalışın doğruluğu, ona katılan, zıplayan, dans eden, saçını başını sağa sola sallayan piyanist.

Kendi yöntemleriyle sömürgeleştirdikleri bu ülkeye yaşamı, tutkuyu ve nostaljiyi yalnızca Zencilerin verdikleri izlenimi.

Bowery gecesi. Sefalet – bir Avrupalı bu görünüm karşısında şunu deme isteğini duyar: “İşte en sonunda somut.” Gerçek döküntüler. Ve yirmi sentlik oteller. Çok yaşlı, kadın şarkıcıların bir saloon dekoru için, yoksul bir dinleyici kitlesi önünde boy göstermeye geldiği Bowery Follies. Birkaç adım ötede, aynaların, pırlanta vb.nin –bir arada– görülebildiği, evlilikle ilgili şeylerin satıldığı göz kamaştırıcı dükkânlar. Evet, şaşkınlık verici bir gece.

W. Franck.22 Burada rastladığım düzeyli ender adamlardan biri. Bugünün Amerikası’ndan biraz umutsuzluk duyuyor ve onu XIX. yüzyılın Amerikası’yla karşılaştırıyor. “Üstün zekâlı kişiler (Melville) her zaman yalnızdı burada.”

Vassar College. Çimenlikler üzerinde karşılaşan uzun bacaklı genç yıldızcıklar ordusu. Burada gençlik için yapılanlar, anımsamış olma zahmetine değer.

Pazar. Ch. ile uzun söyleşi. Yeniden laik bir kilise oluşturabilir miyiz?

Öğleden sonra yükseköğrenim gençleriyle birlikte. Öğrenciler gerçek sorunu duyumsamıyorlar, ancak nostaljileri apaçık ortada. Yaşamın trajik olmadığını ortaya koymak için her şeyin kullanıldığı bu ülkede, bir eksiklik duygusu yaşıyorlar. Bu büyük çaba dokunaklı; ama trajiği ancak üzerinde durduktan sonra geri çevirmek gerekir; daha önce değil.

Pazartesi. Ryder23 ve Figari.24 Çok büyük iki ressam. Ryder’in mistik ve zanaatsal ya da neredeyse teknik esinli resmi (handiyse mineyle işlenmişler) dayanılmaz biçimde Melville’i düşündürtüyor; ikisi hemen hemen çağdaş (Ryder yaşça daha küçük). Evet, büyük Amerika burada. Ya şimdi? Figari’nin her şeyi var: nostalji, güç, ince alay.

Sonra Alfred Stieglitz, bir anlamda Amerikalı yaşlı Sokrates. “Yaşam bana yaşlandıkça, gittikçe daha güzel görünüyor; ama yaşamak gittikçe daha da güç. Amerika’ dan hiçbir şey ummayın. Bir son muyuz, yoksa başlangıç mı? Sanırım ki son. İnsanın aşkı tanımadığı bir ülke burası.”

Akşam. Sirk. Dört adet pist. Herkes aynı anda gösteri yapıyor. Ve ben hiçbir şey görmüyorum.

Tucci: İnsan ilişkileri olmadığı için insan ilişkileri ne kolay burada! Görünüşte kalıyor hepsi. Saygıdan ve tembellikten böyle.

Binlerce sözde general ve amiral; New York’ta, kapıcı, kaptan, yamak. Binlerce asansör görevlisi; su dolu bir vazoda inip kalkan yontucuklar gibi, büyük kutuları içinde çıkıp iniyorlar.

19 Nisan. Bowery’de bir gece daha. Ve elevated25 –biz öndeyiz– hızla beşinci katın yüksekliğine ulaşıyor, gökdelenler çevrede ağır ağır dönüyor; makine, kırmızı, mavi, küçük ışıkları yutuyor, küçük istasyonları yutup geçiyor ve otomobillerin gittikçe azaldığı daha yoksul mahallelere doğru, yeniden eski hızına kavuşuyor.

Yeniden Bowery Follies, burada bir mesleğin sonuna gelmiş yaşlı kadın şarkıcılar. Pudra ve tere batmış kocaman suratlar, gövdelerini saran biçimsiz deri katmanlarını zıplatacak biçimde, birden tepinmeye başlıyorlar.