*****

SÜLEYMAN BULUT

BÜYÜK ATATÜRK’TEN

KÜÇÜK ÖYKÜLER

“BENİ HATIRLAYINIZ...”

*****

Büyük Atatürk’ten Küçük Öyküler, Süleyman Bulut

© 2018, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2018

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4429-7

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

SÜLEYMAN BULUT

BÜYÜK ATATÜRK’TEN

KÜÇÜK ÖYKÜLER

“BENİ HATIRLAYINIZ...”

*****

Süleyman Bulut’un Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Seviyordum Hâkim Bey, 2014

Nüktedan Namık Kemal, Şair Eşref, Neyzen Tevfik, 2015

Nüktedan Yahya Kemal, Ahmet Rasim, Süleyman Nazif, 2015

Nüktedan Atatürk, 2015

*****

SÜLEYMAN BULUT, 1954 yılında, Konya/Beyşehir, Tolca köyünde doğdu. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’ni bitirdi. İktisat okurken, rakamlardan çok harfleri sevdiğini fark edince yazmaya başladı. İlk ürünleri olan radyo oyunları İstanbul Radyosu’nda yayınlandı. Derlemeler yaptı. Yıllardır çocuklar için yazdı. Şimdilerde büyümeye çalışıyor, yetişkinler için yazarak...

*****

İÇİNDEKİLER

Büyük Atatürk’ten Küçük Öyküler’in... Öyküsü!

“BENİ HATIRLAYINIZ...”

“Beni Hatırlayınız...”

“BENİM İNSAN TARAFIMI ÖVÜYORLAR!”

Benim İnsan Tarafımı Övüyorlar!

Gazi

Dağ Başını Duman Almış!

23 Nisan Nasıl Çocuk Bayramı Oldu?

Çocuk Haklarında Atatürk İmzası

19 Mayıs Nasıl Bayram Oldu?

Mustafa Kemal, Nasıl “Atatürk” Oldu?

Okuyan Atatürk

Cephane Sandığında Kitap

Samsun’a Kitap Okuyarak mı Çıktın?

En Hakiki Mürşit

Büyük Adam Kimdir?

Ben O Adamım ki

Yarının Adamı Olmak

Kadın Öğretmenleri Niçin Ayrı Oturttunuz?

Mustafa Kemal ve Carmen Operası

Mustafa Kemal Atatürk’ün Portresi

Öpülen Kalem

Fotoğraf Arkasındaki Evlenme Teklifi

Benim Bulunamayacağım Yerde

İlk Kez Bir Sinemada Kadın-Erkek Bir Arada Film İzlendi

Latife Hanım’la Yapılamayan Röportaj

Lokantada Bir Kadın Avukat

İstanbullu Macit

Sevdiği Atıyla Vedalaşırken

Kıvılcımdan Aleve

Gözlerine Bakılamayan Atatürk

Sait Faik, Öğrenciyken...

Herkes Sanatkâr Olamaz

Ekmek Aslanın Ağzındaymış!

Beni Görmek Demek

Donar Kalırız...

Mustafa Kemal Paşa

Bu Zorbaları Kim Seçecek?

Tren Sesini İşiteyim!

Yahu, Hiç İnsan Dövülür mü?

Siz Conker’e Bakmayın...

Sıfır Neye Denir?

Ne Zaman Kurtuluruz?

Hepsi Benim Kadar Uykusuzdurlar

Devlet Adamının Böyle Düşünmesi Gerekir

Bir Makalenin Tartışması

Picardie Manevralarında

Geldikleri Gibi Giderler

Onlar Misafir!

Mebruke Hanım’ın Hükmü

Sultanla Evlenme

Türkiye’nin Arması Ne Olmalı?

Ben Napolyon Değilim

Atatürk Suikastçısıyla Karşı Karşıya - 1

Atatürk Suikastçısıyla Karşı Karşıya - 2

Sonra Millet Ne Der?

Çiçek Alan Atatürk

Hendese, Nasıl Geometri Oldu?

Türkçe Alfabe, Halka İlk Kez Nasıl Sunuldu?

Köy Ağasının Silahlığı

Mustafa Kemal Paşa

İlkokul Öğretmenleri

İnsana Değer Verin

Kıyafet Balosunda Bir Yeniçeri

Atatürk’ten Dans ve Saygı Dersi

Kadınların Seçme-Seçilme Hakkı

“10. Yıl Marşı” Nasıl Belirlendi?

Derleme Yasası Nasıl Çıktı?

Satın Alınamayan Adam

Atatürk’ün Kullandığı İmzalar

İki Mustafa Kemal Vardır

Yaşamak Gerekir

Halil Ağa’nın Vergi Borcu

Şahane Gözler

“Dolmasaydı” Değil... “Katmasaydın” Deseydi

Konya’nın Bir Köyünden Gelen Mektup

Mustafa Kemal’i 67 Yıl Önce, Bir Cuma Günü Tanımıştım

Meclis’te Ot Yolduruyor

Genelgeyle

Senin Bakanın Bana Ne Yaptı?

Baba Hakkı

Namık Kemal’e Yanıt

Yol, Erkân Bilen Vali

Otomobil Ödeneği

Diktatör

Köylü Haklı

İhtiyarın Gönlündeki Gazi

Gelecek Günler

Elinizi Kirletmez

Övünmeyi Bırakın

Atatürk’le Kavun Pazarlığı

Emrimi Geri Aldım

Başkent Niye Ankara Oldu?

Mustafa Kemal Paşa ile İlk Karşılaşma

Cumhuriyet Caddesi

Atlı Tramvayda Ders

Para Babasının Saati

Artık Eğri Kalamazsın

Pepe Ali

Kırılan Bardak

Atatürk’ten Gençliğe Öğüt

Gazi Dolması

Deli Değil... Zırdeli

Bursa’ya Kırgınım

Kırk Para

Hasan Paşa

Ayşe Kadın

Doğum Yıldönümü

Futbol Nasıl Bir Oyun?

ATATÜRK, KARINCALAR VE BİR ÇOCUK

Atatürk, Karıncalar ve Bir Çocuk

Küçük Mîna’nın Atatürk’le Dansı

Bırak Orada Kalsın!

Sığırtmaç Mustafa’nın Öyküsü

Yarının Kahramanı

Sınav

Aydın Sayılı

“Köpeğinizi Daha Çok Seviyorum!”

Kahverengi Ayakkabıları Siyaha Boyayan Ülkü

Alkışlar Kime?

Teoman’ın Dikkati

Sabiha, Zehra ve Öğretmenleri

Paşa Bebek

Atatürk, Küçük Ülkü ve Fotoğrafçı

Bu, Üç Saatlik Sakal Değil, Ülkü

Bir Çocuktan Mektup Var!

Tayını Atatürk’e Hediye Eden Çocuk

1934’te... Florya’da

Bu Günbatımına Erişmek İçin

“EVLATLARINIZ BİZİM BAĞRIMIZDADIR...”

Çanakkale Söylevi

Az Bile Gelir

Kemalyeri Adı Nasıl Kondu?

Türküyle Verilen Ateşkes Emri

Tevfik Fikret’in Evinde

Kumandayı Bırakmayan Kumandan

Bir Saat ki...

Atatürk’ün Anlattığı Çanakkale Fıkrası

İngiliz Eşeği

Çanakkale’yi Almanlar mı Kazandı, Türkler mi?

Çanakkale Boğazı’ndan Geçerken

ATATÜRK NEREDE, FOKS ORADA...

Atatürk ve Köpeği Foks

Mustafa Kemal ve Alp

Alber, Foks ve Ankara Kedisi

Ayakkabı Dişlemeyi Seven Foks

Foks Vagonda

Küskün Foks

Ceylana Kuvvet Şurubu

SAMSUN’DAN ANKARA’YA...

Sıfırdan Başlamak

16 Mayıs Gecesi

Bugün Günlerden Ne?

Paşam, Yola Çıkmayınız!

Samsun’a Doğru Mustafa Kemal - 1

Samsun’a Doğru Mustafa Kemal - 2

Samsun’a Doğru Mustafa Kemal - 3

Yıldırım Çarparsa Seni de Çarpar, Beni de!

Gözlerinizin Işığı Beni Götürür Paşam

Babalarımızın Oğlu Sıfatıyla

Paşa’nın İlk Sivil Kıyafeti

Şakacı Vali Vekili

Sivas’a Doğru

Şeker Alacak Para Yok

Eski Harflerle Yeni Sözcükler

Paşa’nın Köşkünde

Atatürk ve Abdülhalim Çelebi Efendi

Din ve Devlet İşleri

Gece Karanlığında Gazi’nin Kağnıları

Atatürk’ü Meclis Dışında Bırakmak

“YEŞİLDE NE ARAR DA BULAMAZ İNSAN OĞLU?”

İkinci Sakarya Zaferi

Atatürk’ün Küçük Kolibası

Ankara Toprağı

Yürüyen Köşk

Burada Bir İğde Ağacı Vardı

Nasıl Kesersin?

“MEMLEKETİN HAYATI SÖZ KONUSU...”

Memleketin Hayatı Söz Konusu

Sakarya’da Mustafa Kemal

Aklınla Görürsün

Sakarya’nın Resmi

Yenmeyen Tavuk

Hattı Müdafaa Yoktur, Sathı Müdafaa Vardır

Cephane Yokluğuna Çare

“OĞLUM, SELANİK’İ DE ALACAKSIN DEĞİL Mİ?”

Selanik’i De Alacaksın Değil Mi?

Mustafa Kemal ve Annesi

Yedi Evliya Kuvvetindeki Padişah

Zübeyde Hanım’ın Öptüğü El

Vatan Anam Sağ Olsun

Annesinin Mezarı Başında

“Atatürk’ün Annesi Bayan Zübeyde Burada Gömülüdür”

“30 AĞUSTOS... SAAT İKİDE...”

Büyük Taaruz’a Nasıl Karar Verildi?

Gazi, Pazaryerinde

Büyük Taarruz Kahvaltısı

Atatürk Anlatıyor: “30 Ağustos... Saat İkide...”

Büyük Taarruz Günlüğü - 1

Büyük Taarruz Günlüğü - 2

Başkumandan Mustafa Kemal Paşa Esir Olmuş...

Aslanlık Edelim Derken

Ölüm Bizim İçin Değil Binbaşı

30 Ağustos: Atatürk’ün Başyaveri Salih Bozok Anlatıyor

Pıışşkk!

Daha İleriye

30 Ağustos: Atatürk’ün Yaveri Muzaffer Kılıç Anlatıyor

İki Yumurtacık

Bayrak Çiğnenmez

Atatürk Kocatepe’de... Fotoğrafı Nasıl Çekildi?

Ordular, İlk Hedefiniz Akdeniz’dir, İleri!

Bir Gün Yanılmışım

Kapatın ve Kaldırın!

BÜTÜN MAL VARLIĞINI MİLLETE BIRAKARAK...

Atatürk Nasıl Çalışırdı?

Ne Güzel... Ama, Ne Yazık!

Son Arzu

Yarınlar Sizindir

Savar Onu

Bütün Mal Varlığını Millete Bırakıyor

KAYNAKÇA

DİZİN

*****

ÖNSÖZ

Büyük Atatürk’ten
Küçük Öyküler’in... Öyküsü!

2000’li yılların başında bir roman yazmak için yola çıkmıştım... Temel karakteri Atatürk olacaktı.

Tarihî ya da belgesel bir roman değildi yazmak istediğim. Atatürk’ü “edebî bir karakter” olarak yazmayı başarabilecek miydim, onu görmek istiyordum.

Roman ne ile yazılır? Gündelik ayrıntılarla...

Atatürk’ü edebî bir karakter olarak yazabilmek için tarih kitaplarının ya da akademik çalışmaların ötesine geçip onun gündelik hayatının ayrıntılarına girebilmeliydim... Kütüphanelere taşınmaya başladım.

İlk başvurduğum kaynaklar, onu yakından görmüş, tanımış insanların, çalışma arkadaşlarının kitaplarda, dergilerde, gazetelerde yayımlanmış anıları olacaktı elbette.

Okumalarım derinleştikçe bendeki roman fikri öyküye döndü. Çünkü, Atatürk’ün gündelik hayatıyla ilgili ayrıntılar değil de “ayrıntıların öyküleri” daha çok dikkatimi çekti. Pek çoğunu bildiğim olayların arka planını okumak daha ilginç gelmişti bana.

Atatürk’ün, o olayları, tarihî bir karakter olmanın ötesinde, bir insan olarak ne gibi duygu ve düşünce süreçleri içinde yaşadığını öğrenmek şaşırtıcıydı doğrusu. Sözgelimi, 1924 Ankara’sında eşi Latife Hanım’la komşularına gece oturmalarına giden bir Atatürk!.. Türkiye’nin ilk kadın avukatı Süreyya Ağaoğlu’nun anılarında anlattığı “insan” Atatürk’ü şaşırarak okumuştum (“Lokantada Bir Kadın Avukat” öyküsüne bakılabilir).

Trablusgarp, Çanakkale, Diyarbakır, Bitlis, Şam, Samsun, Amasya, Erzurum, Sivas, Büyük Millet Meclisi, Sakarya, Büyük Taarruz, Cumhuriyet, devrimler... Bütün hayatı mücadeleyle geçmiş bir insan vardı karşımızda.

Bu “mücadele insanı”nın, “insan” yanlarıyla ilgili bildiklerimiz ise oldukça sınırlıydı.

Tarihin dikkati onun yaptıklarında olduğu için, insan yanını gösteren küçük olaylar, yarattığı büyük olayların gölgesinde flulaşmış ya da ayrıntı zenginliğinin içinde görülemez olmuştu.

Bu duygular içinde okuma ve derleme çalışmalarımı yürüttüğüm o yıllarda, çocuklar için yazdığım kitaplardan dolayı okullar tarafından sık sık öğrenci-yazar buluşmalarına çağrılıyordum.

Bu öyküleri önce çocuklar için yazma fikri, bu buluşmalar dolayısıyla ortaya çıktı. Ama çocukların bu konularla ilgili bilgileri henüz çok kısıtlıydı. Nasıl olacaktı bu iş? Öyküleyerek anlatma yöntemini seçerek aştım bu sorunu. Onların kavrayabileceği öyküleri onların düzeyinde yazıp bir araya getirerek hazırladığım Büyük Atatürk’ten Küçük Öyküler’in ilk kitabı 2009 yılında yayımlandı. Büyük ilgi gördü. Sadece çocuklar değil, anne-babalar da ilgiyle okuyor; dost ve arkadaşlarına hediye olarak alıyorlardı.

Büyükler için daha ayrıntılı, daha geniş, yeni öykülerle zenginleştirilmiş bir Büyük Atatürk’ten Küçük Öyküler kitabı yazma fikri beni hiç terk etmemişti ama araya giren başka kitap çalışmalarımdan dolayı, büyükler için bir kenara ayırdığım yeni öyküleri derleyip toparlama ve yeniden yazma işi bugünlere kadar uzadı.

Ne var bu öykülerde?

Yaşanmışlık var, sadece tarih değil... Hayat macerasına, küçük yaşta yetim kalmış bir çocuk olarak başlayan Mustafa’nın, Mustafa Kemal’in, Mustafa Kemal Paşa’nın, Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın ve elbette Atatürk’ün mücadeleleri ve “insan” yanları var.

1937 Kasım’ında, kendisine verilen Mark Twain Derneği Ödülü’nü kabul ederken gerekçesini şöyle açıklamamış mıydı Atatürk:

“... Benim insan taraflarımı övüyorlar!”

*****

“Benİ Hatırlayınız...”

“BENİ HATIRLAYINIZ...”

*****

“BENİ HATIRLAYINIZ...”

1933 Yılı...

Cumhuriyet’in 10. Kuruluş Yıldönümü yaklaşıyordu...

Atatürk, bu yıldönümüne büyük önem veriyordu. Ekim ortalarında Genel Sekreter Hikmet Bayur’a,

“Onuncu yıldönümünde ne söyleyeceğiz? Düşünüp bir şeyler hazırlayalım,” dedi.

Bunu söylemesinin üstünden iki gün geçmişti ki... yaveri, Atatürk’ün uyandığını haber verince, gündelik işleri konuşmak için her zamanki gibi Atatürk’ün çalışma odasına gitti. Özel Kalem Müdürü Hasan Rıza Soyak da oradaydı.

Bayur, günlük raporunu sunmaya hazırlanırken, Atatürk,

“Bu gece çalıştım, nutku yazdım!” dedi.

Bayur için sürpriz değildi bu. Atatürk, çoğu zaman bir konuda hazırlık yapılmasını ister, ama gece misafirlerini uğurladıktan sonra oturup o konuda, kendi bir çalışma hazırlardı.

Atatürk, elyazısıyla yazılmış sayfaları Bayur’a uzattı.

Bayur, düşündüklerini çekinmeden söyleyen, içtenliğiyle Atatürk’ün güvenini kazanmış bir genel sekreterdi.

Taslağı okuyan Bayur, son cümleye takılmıştı. Atatürk, o son cümlede şöyle diyordu.

“Bu söylediklerim hakikat olduğu gün senden ve medeni beşeriyetten dileğim şudur:

Beni hatırlayınız...”

Hikmet Bayur, bir veda duygusu uyandıran bu cümleye çok üzülmüştü.

“Paşam, bütün millet o güne sizinle beraber erişmeyi ister, bu cümle herkesi teessüre (üzüntüye) sevk edecektir, kaldırılmasını rica ederim,” dedi.

Sonra da bütün içtenliğiyle, ama biraz nezaket sınırlarını da zorlayarak şöyle bir tavsiyede bulundu:

“Hem zaten bunları gerçekleştirmek sizin için güç ve uzun zaman ihtiyaç gösteren bir şey değil ki... Milli Mücadele zamanındaki gibi çalışırsanız bunu da az zamanda başaracağınıza şüphe yoktur; fakat şimdiki gibi sofradan yatağa, yataktan sofraya giderseniz, tabiidir ki, geç ve güç olur.”

Onu sakince dinleyen Atatürk, Hikmet Bayur’un biraz az işittiğini bildiği için, Özel Kalem Müdürü Hasan Rıza Soyak’a yavaş bir sesle,

“Adamın samimiyetini bilmesek darılacağız,” dedi.

Sonra Bayur’a döndü:

“Pekâlâ, ver bakayım...”

Kendisine uzatılan sayfadaki o cümleye yeniden baktı, yuvarlak içine aldı.

Taslağı, daha sonra yakın çevresinden birkaç kişiye daha okudu. Onlar da aynı duyguyu yaşadıklarını ifade edip, o cümlenin kaldırılmasını rica edince Atatürk, “Beni hatırlayınız...” cümlesinin üstünü kesin olarak çizdi ve onuncu yıl nutkundan çıkardı.

Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar,

YKY, İstanbul, 2004, s. 46-47.

*****

Atatürk’ün yaveri Cevat Abbas Bey’e (Gürer) dikte ettirdiği
10. Yıl Nutku’nun “Beni hatırlayınız...” bölümü…

Kaynak: Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Atatürk Çizgisinde Geçmişten Geleceğe,
Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005, s. 405.

*****

“Benİm İnsan Tarafımı Övüyorlar!”

“Benim İnsan Tarafımı Övüyorlar!”

*****

BENİM İNSAN TARAFIMI
ÖVÜYORLAR!

Yıl 1937... 4 Kasım!

Amerikalı ünlü yazar Mark Twain’in adını taşıyan Mark Twain Derneği Ödülü, o yıl Atatürk’e verildi.

Dernek, gönderdiği mektupta, ödülün neden verildiğini şöyle açıklıyordu:

“Türk ulusuna neşe içinde yaşama yolunu açtığı ve rehberlik ettiği için Mark Twain Ödülü kendisine verilmiştir.”

Mektubu dikkatle okuyan Atatürk’ün yüzüne bir gülümseme yayıldı. Neşeli bir sesle, yanındakilere,

“Bu haberi ajansa verin, duyurulsun,” dedi.

Çevresinde bulunanlar şaşırdı: “Haberi ajansa verin,” demesi, Atatürk’ün ödülü kabul ettiği anlamına geliyordu. Oysa kendisine daha önce İngiltere’nin en yüksek ödüllerinden Dizbağı Nişanı önerilmiş, Atatürk çeşitli sebepler ileri sürerek bunu kabul etmemişti.

Oradakilerden birisi, bu durumu anımsatınca, Atatürk, ödülü niçin kabul ettiğini şöyle açıkladı:

“Hayatımda işittiğim en büyük iltifat bu... Benim insan tarafımı övüyorlar çünkü!”

Münir Hayri Egeli, Atatürk’ten Bilinmeyen Hatıralar,

Ahmet Halit Yaşaroğlu Yayınevi, İstanbul, 1959, s. 59.

*****

PORTRE

GAZİ

.Yeni harflere dair ilk defa fikir teatisi (alışverişi) için Dolmabahçe Sarayı’na davet edilenler içinde Gazi’yi gözlerimle görmeye gidenlerden biri de bendim.

Heyecanım çoktu. (...)

Gördüğüm fotoğraflara göre biraz şişman, biraz yorgun, biraz hatları kalınlaşmış bir vücutla karşılaşacağımı zannederken, kapıdan bir ışık dalgası halinde giren teksif edilmiş (yoğunlaştırılmış) bir kuvvet ve hayat tecellisi1 ile birden gözlerim kamaştı: Gözbebekleri en garip ve esrarengiz madenlerden yapılmış bir çift gözün, mavi, sarı, yeşil ışıklarla aydınlattığı asabi (gergin) bir çehre... Yüzde, alında, ellerde bir sıhhat ve bahar rengi... Muntazam taranmış noksansız, sarı, genç saçlar... Bütün zemberekleri çelikten, ince, yumuşak, toplu, gerilmiş, genç ve taze bir uzviyet (organizma).

Altı yüz senelik bir devri bir anda ihtiyarlatan adamın çehresi, eski ilahlarınki gibi, iğrenç yaşın hiçbir izini taşımıyor. Alevden coşkun bir nehir halinde, köhne tarihin bütün enkazını süpüren ve yeni bir âlemin meydana gelmesine yol açan fikirler kaynağı başı, bir yanardağ zirvesi gibi, taşıdığı ateşe kayıtsız, mavi gök sema altında, sessiz ve gülümseyerek duruyor!

1. Tasavvuf inancında Tanrı’nın, doğada ve insanda belirmesi.

*****

Gazi Mustafa Kemal, Ahmet Haşim’in anlattığı Harf Devrimi toplantısında.
29 Ağustos 1928.

*****

Kendi yarattığı şimşekli bulutlardan, fırtınalardan ve etrafına döktüğü feyizli çağlayanlardan yegâne (tek) müteessir olmayan meğer onun genç başı imiş!

O günün benim için en büyük nimeti, o efsanevi başı yakından görmem olmuştur..

Ahmet Haşim, Bize Göre, Mehmet Kaplan (haz.),

MEB Basımevi, Ankara, 1969, s. 5-6.

*****

DAĞ BAŞINI DUMAN ALMIŞ!

Yıl 1919... Ülke işgal altındaydı!

19 Mayıs’ta Samsun’a çıkan Mustafa Kemal, İngilizlerin istediği gibi çalışmasına izin vermeyeceklerini gördü... Anadolu içlerine doğru ilerlemeye karar verdi.

İlk durak Havza olacaktı.

Yaverinden, hemen bir otomobil bulunmasını istedi.

Araştırıldı, soruşturuldu... Sonunda, Benz marka, çok eski bir otomobil bulunabildi.

Mustafa Kemal,

“Tamam,” dedi.

Arkadaşları,

“Ama çok eski,” diyerek kuşkularını belirtti.

Mustafa Kemal,

“Olsun,” dedi.

Arkadaşları,

“Her an arıza çıkarıp bizi yolda bırakabilir!” diye uyarmak istedi.

Bunun üzerine Mustafa Kemal:

“Başka otomobil var mı?” diye sordu.

Arkadaşları,

“Yok,” dedi.

“Öyleyse bununla yola çıkacağız!”

Samsun’dan çıkıp Havza’ya doğru gecenin karanlığında yol almaya başladılar...

Yağmurun bozduğu yollar berbattı. Otomobil haraptı, dökülüyordu. Saatte 14 kilometre yapabilen otomobil ikide bir duruyor, arıza yapıyor; yaşlı şoför saatlerce uğraşmak zorunda kalıyordu.

38 yaşındaki Mustafa Kemal sabırsızlanıyor, öfkeleniyordu. Öyle ki, zaman zaman hemen yanında oturduğu şoföre müdahale ediyor, direksiyona yapışıyordu.

Sonunda otomobil, bir dönemeçte durdu kaldı. Şoför ne kadar uğraştıysa da yeniden çalıştıramadı.

Mustafa Kemal, yanındakilerden Doktor Refik Saydam’a,

“Doktor... Havza’ya kadar yürüyebilir misin?” diye sordu.

Şoför, yarım saatlik yolda bir köy bulunduğunu, orada, at ya da araba bulunabileceğini söyleyince, köye doğru yürümeye başladılar.

Şafak yeni sökmekte... dağların bulutlara değen tepeleri yeni yeni pembeleşmekteydi.

Mustafa Kemal, yanındakilere,

“Size yorulmamanız için bir çare söyleyeceğim,” dedikten sonra, “‘Dağ Başını Duman Almış’2 marşını biliyor musunuz?” diye sordu.

Yanındakilerden hiçbiri böyle bir marş duymamışlardı.

Mustafa Kemal, gür bir sesle marşı söylemeye başladı...

Dağ başını duman almış,

Gümüş dere durmaz akar.

Güneş ufuktan şimdi doğar,

Yürüyelim arkadaşlar...

Sesimizi yer, gök, su dinlesin,

Sert adımlarla her yer inlesin!

Bu gök, deniz nerede var?

Nerede bu dağlar taşlar?

Bu ağaçlar, güzel kuşlar,

Yürüyelim arkadaşlar...

Münir Hayri Egeli, Atatürk’ten Bilinmeyen Hatıralar,

Ahmet Halit Yaşaroğlu Yayınevi, İstanbul, 1959, s. 31-32.

Falih Rıfkı Atay, Babanız Atatürk,

Bateş Yayınları, İstanbul, 1980, s. 60.

2. “Dağ Başını Duman Almış” gençlik marşının bestesi İsveçli Felix Körling’e aittir. Galatasaray Lisesi beden eğitim öğretmeni Selim Sırrı Tarcan müzik eğitimi için gittiği Stockholm’den getirdiği besteye, İstanbul Erkek Öğretmen Okulu Türkçe öğretmeni Ali Ulvi Elöve’ye yeni, bugünkü sözlerini yazdırarak marş olarak okumaya, okutturmaya başladı. En sevilen marşlar arasına giren “Dağ Başını Duman Almış” 20 Haziran 1938’de çıkan bir yasayla milli marşlar arasına girdi.

*****

23 NİSAN NASIL ÇOCUK
BAYRAMI OLDU?

23 Nisan 1920!

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kuruluş ve açılış günü!

23 Nisan, o kadar önemli bir gündür ki, Meclis, o günün, her yıl milli bayram adıyla kutlanmasına karar verdi.

Bir yıl sonra, 23 Nisan gününe yaklaşılırken bütün Ankara, Meclis’in açılış gününü en güzel şekilde kutlamak için yoğun bir hazırlık içine girdi.

Hazırlıkları yürütenlerin başında, o dönemde yeni kurulan Öğretmen Okulu Mezunları Derneği de vardı. Öğretmenler, kutlamaların coşku içinde geçmesi için kız erkek ayrımı yapmadan tüm öğrencilerin bir tören alanında buluşması gerektiğini düşünüyordu.

Bunun için, o günkü Ziraat Okulu’nun yanındaki meydanı çam dallarıyla süsleyerek tüm erkek ve kız okullarına çağrı gönderip kutlamaya katılmalarını istediler.

Zamanın Ankara valisi ve eğitim müdürü, öğretmenlerin bu kutlama çağrısından hiç hoşlanmadı. Okulları dolaşıp kızlı erkekli bir kutlamanın yapılamayacağını, bu tür kutlamaya kimsenin katılmaması gerektiğini, katılacak öğretmenlerin de işten çıkarılacağını söylediler.

Karşılaştıkları bu tavıra çok üzülen öğretmen okulu mezunları kendi aralarında toplanıp ne yapabileceklerini düşündüler. Sonunda, bu durumu Mustafa Kemal’e duyurmaya karar verdiler.

*****

Atatürk, bir 23 Nisan kutlamasında çok sevdiği çocuklarla, 23 Nisan 1929.

*****

Kutlamalara çok az bir zaman kaldığı için, Mustafa Kemal’e hep yakın olmuş bir kişiden, Yunus Nadi’den yardım istediler.

Aracılık yapmayı kabul eden Yunus Nadi, hemen Mustafa Kemal’e gidip yaşananları olduğu gibi anlattı.

Onu dinleyen Mustafa Kemal, kısa bir suskunluktan sonra, “Öğretmenler haklı,” dedi ve ekledi: “Bu bayram bütün çocuklar tarafından kutlanmalı. Söyleyin kutlamalara ben de katılacağım.”

Vali ve eğitim müdürü, Mustafa Kemal’in tavrını öğrenince, bütün okullara kutlamalara katılımın serbest olduğunu duyurmak zorunda kaldı.

1921 yılının 23 Nisan günü, Ziraat Okulu’nun önündeki meydan çocuklar tarafından dolduruldu. Sevinç çığlıkları göklere yükselmekteydi. Konuşmalar yapıldı, şiirler okundu...

Kutlamalar coşkuyla devam ederken Mustafa Kemal de tören alanına geldi. Herkesi selamladıktan sonra okunan şiirleri dinledi. Sonunda kürsüye çıkıp kısa bir konuşma yaptı ve konuşmasını,

“Bu bayramın adı Milli Egemenlik ve Çocuk Bayramı olsun,” diyerek bitirdi.

23 Nisan Milli Bayramı o yıldan sonra, Mustafa Kemal’in desteğiyle, “çocuk bayramı” olarak da kutlanmaya başladı.3

Anlatan: H. Veldet Velidedeoğlu

Cemil Sönmez, Atatürk ve Çocuklar,

UNICEF Türkiye Temsilciliği Yayınları, Ankara, 1992, s. 62-63.

Yrd. Doç. Dr. Mücahit Özçelik,

“23 Nisan Çocuk Bayramı’nın Ortaya Çıkışı ve 1922-1929 Yılları Arasında 23 Nisan Kutlamaları”,

Gazi Akademik Bakış, Cilt 5, Sayı 9, Kış 2011.

3. Meclis, 1921 yılında bir yasa çıkararak 23 Nisan’ı “Milli Bayram” adıyla kabul etti. 1 Kasım 1922’de saltanat kaldırılınca, o günün “Milli Hâkimiyet Bayramı” olarak kutlanması için yeni bir yasa çıkarıldı. Resmî olarak iki bayram vardı ama, bu iki bayram gayriresmi olarak 23 Nisan’da birleştirilerek kutlandı. 1935 yılında, Bayramlar ve Tatil Günleri İle İlgili Kanun düzenlenirken, “1 Kasım Milli Hâkimiyet Bayramı” kaldırıldı ve 23 Nisan, “Milli Hâkimiyet Bayramı” olarak tanımlandı.

Benzeri ikili durum, “Milli Hâkimiyet/Çocuk Bayramı” konusunda da yaşandı... 23 Nisan gayriresmi olarak yıllarca hem “Milli Hâkimiyet” hem de Çocuk Bayramı olarak kutlandı. Yurt çapında yaygın ilk kutlama, Atatürk’ün desteğinde 1927 yılında gerçekleşti. 1933 yılı 23 Nisan kutlamalarında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Cumhurbaşkanlığı makamını ilk kez çocuklara bıraktı. Bu durum daha sonra gelenekselleşti.

*****

ÇOCUK HAKLARINDA
ATATÜRK İMZASI

Çocuk haklarından ilk söz eden kişi Belçikalı avukat ve politikacı Jules Le Jeune’dü (1828-1911).

1894 yılında, Jules Le Jeune, bu haklardan söz ederken aynı zamanda bu hakların uluslararası hukukta korunmasını da istemişti.

Çocukların ve gençlerin hakları konusunda ilk resmî girişim 1912 yılında Belçika ve İsviçre’de yapıldı. 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı başlayınca bu girişimler yarıda kaldı.

Birinci Dünya Savaşı’nın en büyük acılarını yine çocuklar ve gençler çekti.

1920 yılında Milletler Cemiyeti’ni (bugünkü Bileşmiş Milletler) kuran devletler 1924 yılında Cenevre’de bir araya gelerek ilk uluslararası Çocuk Hakları Bildirgesi’ni yazdılar.

Toplumun temel taşı olan çocukların yaşama, gelişme ve korunma haklarını uluslararası bağlamda ilk kez ele alan 5 maddelik bildirge, 26 Eylül 1924’te, Milletler Cemiyeti Genel Kurulu’nda kabul edildi.

Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal, bu bildirgeyi 1928 yılında imzaladı.

Bir yıl sonra, 23 Nisan 1929’da, makamların çocuklara devredilmesi geleneği başladı. Bir hafta süreyle Türk Ocağı makamlarına geçen İstanbullu ilkokul çocukları, Atatürk’e bir telgraf çekerek hem Ulusal Egemenlik Bayramı’nı kutladılar hem de çocuk haklarını kabul ettiği için teşekkür ettiler.

Bugün Hâkimiyet-i Milliye Bayramı. Bayramınızı tebrik ederiz. Biz, bütün Türkiye çocukları büyük bir sevinç içindeyiz. Bu mübarek Hâkimiyet-i Milliye gününde çocukların da hâkimiyetini kabul ettiğiniz için size ayrıca teşekkür ederiz.

............Umumi Kâtip.............İstanbul Türk Ocağı’nın

..................Sevim.........................Bir haftalık Reisi

.................................................Burhanettin

Ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne bir dilekçe ileterek şu haklarının karşılanmasını istediler.

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ

BAŞKANLIĞINA,

Büyük Türk milletinin muhterem vekilleri, biz Çocuk Bayramı’nı kutlayan dört bin çocuk, aşağıdaki ihtiyaçlarımızı kabul için milletin büyük vekillerine müracaat ediyoruz.

1. Her çocuğa eşit gıda, sağlık ve hayat isteriz.

2. Çocukların dilenmesini yasaklayan kanunların şiddetle tatbik edilmesini isteriz.

3. Çocukları evlerde, okullarda, sokaklarda, her yerde dövenlere karşı tarafsız davranmanızı, çocuklara işkenceyi yasaklayacak ve cezalandıracak bir kanun çıkarmanızı isteriz.

4. Küçük çocukların hamallığına, yük taşımasına mâni olmanızı isteriz.

5. Çocuk sinemaları isteriz.

6. Fakir, zengin her çocuk için izci teşkilatı isteriz.

7. Her çocuğa okul isteriz.

8. Sokaklarda yatan çocuklara çatı isteriz.

9. Fakir çocukları koruma için Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin (Çocuk Esirgeme Kurumu) her tarafa yayılmasını ve kuvvetlenmesini isteriz.

Türk çocuklarının bu isteklerinin Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne yaptığımız bu ilk müracaatımızın geri çevrilmemesini rica eder, hepinize hürmetlerimizi bildiririz.”

Dört bin çocuk adına,

...............Kâtip...............................................Reis

...............Sevim........................................Burhanettin

Cemil Sönmez, Atatürk’te Çocuk Sevgisi,

Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2004, s. 58-59.

*****

Atatürk’ün 1928 yılında imzaladığı uluslararası ilk çocuk hakları sözleşmesi.

*****

19 MAYIS NASIL BAYRAM OLDU?

Yıl 1932...

Aydın Halkevi, Atatürk’e saygısını göstermek için bir Gazi Günü4 kutlaması yapmak ister. Ama Gazi Günü’nün hangi gün olması gerektiğine karar verilemez.

Uzun tartışmalardan sonra Atatürk’ün doğduğu günün, Gazi Günü olmasında herkes birleşir.

Asıl sorun da ondan sonra başlar. Atatürk’ün hangi gün doğduğunu kimse bilmemektedir.

Kentin ileri gelenlerine sorulur... Bir cevap alınamaz!

Tarih kitapları karıştırılır... Bir kayıt bulunamaz.

Tam o günlerde, Ankara’da, 1. Türk Tarih Kurultayı toplanacaktır. Bu toplantıya Aydın Ortaokulu tarih öğretmeni Hulusi Aksudoğan da çağrılıdır.

Kurultaya katılan Aksudoğan, Atatürk’ün doğum gününü, ülkenin önde gelen tarihçilerine hatta Atatürk’ün yakın arkadaşlarına sorar.

Şaşırarak görür ki, onlar da bilmemektedir. Ne yapacağını bilmez durumdayken onu sevindiren bir haber alır: Atatürk, katılımcılara bir çay partisi verecektir.

4. 19 Mayıs, önceleri Samsun’da yerel bir şenlik olarak kutlanıyordu. 1928’de, Selim Sırrı Tarcan’ın öncülüğünde İstanbul’da jimnastik şenlikleri olarak kutlanmaya başlandı. 1932’de, Atatürk’ün, “Doğum günümü 19 Mayıs kabul edebilirsiniz,” demesinden sonra Gazi Günü olarak kutlanmaya başladı. “Gençlik ve Spor Bayramı” olarak yasası 20 Haziran 1938’de çıkartılan kutlamalar, yurt çapında bayram olarak ilk kez 1938 Mayıs’ında yapıldı. Bu kutlamaları Atatürk, hasta olmasına rağmen Ankara Stadyumu’nda (19 Mayıs Stadyumu) izledi. İlk ve son kez olarak...

*****

Atatürk, 1. Türk Tarih Kongresi’ne katılanlarla, 9 Temmuz 1932.

*****

Orman Çiftliği’nde verilen çay partisine koşan Aksudoğan, hemen Atatürk’ün yanına gidip Aydın Halkevi olarak yapmak istediklerini anlatır.

“Ama sizin doğum gününüzü bilmiyoruz,” der.

Bir an gözleri parlar Atatürk’ün... Ama bu canlanma, kısa bir süre sonra sıkıntılı bakışlara dönüşür. Bir sigara yakan Atatürk, kollarını iki yana açarak,

“Bana bunu sormayınız, doğum günümü bilmiyorum,” der.

Ne diyeceğini ne düşüneceğini bilemeyen Aksudoğan, olduğu yerde kalakalır. Onun, karşısında beklemeye devam ettiğini gören Atatürk, Ankara’nın ufkuna bakarak bir süre düşündükten sonra,

“Samsun’a çıktığım günü kutlayınız,” der,

Çevresindeki tarihçiler dönüp,

“Samsun’a ne zaman çıktım?” diye sorar.

Tarihçiler, hemen yanıt verir:

“19 Mayıs 1919’da!”

Yüzü aydınlanan Atatürk,

“İşte benim doğduğum gün!” der.

Anlatan: Hulusi Aksudoğan

Ahmet Hidayet Reel (der.), Atatürk’e Ait Hatıralar,

Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1949, s. 106-107

*****

MUSTAFA KEMAL,
NASIL “ATATÜRK” OLDU?

İlk adı Mustafa’ydı...

Matematik öğretmeni Mustafa’ya Kemal ekledi... Mustafa Kemal oldu.

Çanakkale Savaşı’ndaki başarılarından dolayı rütbesi yükseltilince... Mustafa Kemal Paşa oldu.

Kısaca Kemal Paşa diye anılmaya başlandı.

Sarı Paşa diyenler de oldu.

Sakarya Savaşı’ndan sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi ona Gazi rütbesini verdi.

Adı, Gazi Mustafa Kemal Paşa oldu.

Bu unvan o kadar benimsendi ki, herkes ondan kısaca Gazi Paşa diye söz etmeye başladı. Daha kısaca “Gazi” deniyordu...

21 Haziran 1934’te Soyadı Kanunu çıkınca, herkesin aklına doğal olarak ilk o geldi:

Gazi Mustafa Kemal’in soyadı ne olacaktı? Herkese soyadı bulan Gazi, kendisine nasıl bir soyadı bulacaktı?

Meclis’te, gazetelerde her gün ortaya yüzlerce öneri atıldı... Bu öneriler arasında öne çıkanlardan bazıları şöyleydi:

Kemal Etel-Etil (Attila’nın özgün söylenişidir. Büyük nehir, ırmak demektir).

Kemal Etelalp (Altay dilinde büyük kahraman).

Kemal Korkut (Korkusuz, yavuz, heybetli).

Kemal Arız (Türk kahramanlarından Alp Arız’dan esinlenme).

Kemal Ulaş (Türk kahramanlarından Ulaş oğlu Salur Kazan’ın ismi).

Kemal Yazır (Türk kahramanı Yağlıkçı oğlu Yazır’ın ismi).

Kemal Emen (Türk kahramanı Ucen oğlu Emen Beg’in ismi).

Kemal Çoğaş (Güneş, ışık anlamında).

Kemal Salır (Türk kahramanlarından birinin adı).

Kemal Begit (Sağlam, dayanıklı, direngen anlamında).

Kemal Ergin (İrfan sahibi, gelişkin, olgun anlamında).

Kemal Tokuş (Türk kahramanı Ertokuş-Cengaver).

Kemal Beşe (Mümtaz, seçkin anlamında).

Bu öneriler çok konuşuldu, tartışıldı ama bir karara varılamadı. Atatürk’ün de pek benimsemediği görülüyordu.

Günler, haftalar geçti... Sonunda herkesin merakını gideren, üzerinde anlaştığı öneri, Saffet Arıkan’dan geldi.

Daha sonra Milli Eğitim Bakanlığı da yapacak olan Saffet Arıkan, 1934 yılındaki Dil Kongresi’nde, Dil Tetkik Cemiyeti Başkanlığı’na seçilmişti.

Dil Tetkik Cemiyeti başkanı olarak radyoda Dil Bayramı’yla ilgili bir konuşma yapması gerekiyordu.

Konuşma metnini hazırlayıp Mustafa Kemal’e göstermek için Dolmabahçe Sarayı’na gitti. Mustafa Kemal, Afet İnan’la bazı konular üzerinde çalışıyordu.

Metni alıp dikkatle okumaya başladı. Okurken bir cümleyi tekrar tekrar okuyup üzerinde düşündüğü görüldü.

O cümlede Saffet Arıkan şöyle diyordu:

“Hanımlar, Beyler!

Bugün, büyük önderimiz ata türkün, budunumuza armağan ettiği bayramlardan birini yaşıyoruz: Dil Bayramınız... Kutlu olsun yurttaşlar...”

Saffet Arıkan’ın metnindeki “Ata Türk” sözcüğü, o günlerde kullanılan adıyla Gazi Paşa’nın dikkatini çekmişti.

“Çok güzel bir buluş ama çok iddialı,” dedi.

Biraz daha düşündükten sonra okumaya devam etti.

Biraz ilerde, “Türk atası” tabiriyle karşılaşınca ona hemen itiraz etti:

“Çok çok iddialı!” dedi.

Üstünü çizdi.

“Bunu da Ata Türk olarak kullan,” dedi.

Birkaç düzeltme daha yaptıktan sonra, “Teşekkür ederim, güzel olmuş,” diyerek metni geri verdi.

Saffet Arıkan, metni o şekliyle radyoda okudu. Böylece Atatürk ilk kez, Ata Türk olarak söylenmiş oldu.

Konuşması, ertesi gün Hakimiyet-i Milliye gazetesinde yayımlandı. Böylece ilk kez yazılmış oldu.

Gazi Paşa, çok iddialı demişti ama “Ata Türk” ve “Türk Atası” ifadeleri o güne kadar önerilenlerin en iyileriydi...

Gazi Paşa, Türk Atası ve Ata Türk ifadelerini, “Türkatası” ve “Atatürk”, şeklinde birleştirdi. Çevresindekilere bu şekilde söyleyip,

“Ne buyururlar, bakalım!” diyerek fikirlerini sormaya başladı.

Bu konunun tartışıldığı bir toplantıda Konya Milletvekili Naim Hazım Onat,

“Müsaade buyurulur mu, Paşam?” diyerek söz istedi.

Gazi,

“Arkadaşlar, lütfen hocamızı dinleyelim,” diyerek sözü Onat’a bıraktı.

Konya milletvekili şu açıklamayı yaptı:

“‘Türkata’... ‘Türkatası’... gerek yazılışta, gerek söylenişte bana biraz tuhaf geliyor. Arkadaşlar biliyorsunuz, tarihimizde bir ‘Atabey’ sözü, unvanı vardır. Anlamı da, yine biliyorsunuz: Bey’in, Emir’in, Şehzade’nin hatta Hükümdar’ın ilimde, idarede, askerlikte müşaviri, hocası demektir. Atabey, kullanılmış, tarihe geçmiş bir unvandır... Bu unvanı taşıyan birçok Türk büyüğü vardır. Binaenaleyh biz de Türk’e her alanda atalık etmiş, Türklüğü kurtarmış, istiklaline kavuşturmuş olan Büyük Gazi’mize ‘Atatürk’ diyelim, bu soyadını verelim. Bu bana şivemize de daha munis, daha uygun gibi geliyor...”

Açıklamayı çok yerinde bulan Gazi, Naim Hazım Hoca’ya teşekkür etti. Sofrada bulunanların pek çoğunun da bu fikre katıldıkları görüldü.

Atatürk soyadının herkes tarafından beğenildiğini gören Gazi, bu soyadını almaya karar verdi.

Daha sonraki toplantıların birinde söz yine bu soyadından açılınca Atatürk, orada bulunan Saffet Arıkan’ı göstererek:

“Beyefendinin armağanlarıdır,” dedi.

Baha Arıkan, Ulus gazetesi, 26 Kasım 1949.

Mehmet Ö. Alkan, “Atatürk Soyadı Nasıl Bulundu?”,

Toplumsal Tarih, Sayı 205, Ocak 2011

*****

Soyadı Kanunu’ndan sonra Atatürk için düzenlenen yeni nüfus cüzdanı.

*****

OKUYAN ATATÜRK

1930’lu yıllar... Atatürk, Cumhurbaşkanı...

Özel kalem müdürü olarak hayatı boyunca Atatürk’ün yakınında bulunan Hasan Rıza Soyak, bir görevle gittiği İstanbul’dan Ankara’ya döner dönmez hemen Köşk’e koştu.

Çalışanlara Atatürk’ü sordu.

Çalışanlar biraz kaygılı görünüyordu:

“İki gün, iki gecedir sürekli okuyor; birkaç kere banyo yapıp şezlongta dinlendi, o kadar...” dediler.

Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ün yatak odasına koştu hemen.

Kapıyı çalıp açtığında Atatürk’ü elinde kitap, yatağın ortasında otururken buldu.

Atatürk’ü daha önce de defalarca yatağında bağdaş kurmuş, kitap okurken gören Soyak için yadırgatıcı bir durum değildi bu.

Tuhaf olan, Atatürk’ün sağında solunda, atılmış gibi duran, mendil büyüklüğündeki ince, beyaz kumaş parçalarıydı.

Merak içinde sordu:

“Paşam, bunlar nedir?”

Atatürk okuduğu kitaba o kadar dalmıştı ki, Rıza Soyak’ı ancak o zaman fark etti.

“Bu mu?” dedi, elindeki kitabı göstererek, “Kitap... Elime bir kitap geçti, bilmem ne kadar zamandır okuyorum...”

*****

Meclis Kütüphanesi’nde okuyan Atatürk.

*****

Rıza Soyak,

“Hayır... o beyaz kumaş parçaları...” deyince, Atatürk gülerek karşılık verdi:

“Onlar mı? Okurken sık sık gözlerim yaşarıyor... Fakat onun da çaresini buldum. Beyaz bir tülbent aldırdım, parça parça kestirdim; yaşardıkça gözlerimi siliyorum.”

Anlatan: Hasan Rıza Soyak

Yakınlarından Hatıralar,

Sel Yayınları, İstanbul, 1955, s. 8

*****

CEPHANE SANDIĞINDA KİTAP

Atatürk, 16 Mayıs 1919’da Samsun’a gitmek için ayrıldığı İstanbul’a, yıllar sonra, 1927’de ilk kez geri dönecekti.

Kütüphanecisi Nuri Ulusu’ya gezide yanında götürmek istediği kitapların bir listesini verdi.

Liste o kadar uzundu ki, Nuri Ulusu, karton kutular bulup kitapları kutulara yerleştirmeye başladı.

O sırada kütüphaneye giren Atatürk, Ulusu’ya ne yaptığını sordu.

Nuri Ulusu,

“İstediğiniz kitapları kutulara koyup trene taşıyacağım Paşam,” dedi.

Bunu duyunca Atatürk,

“Dur, biraz bekle,” dedi, kütüphaneden çıktı.

Biraz sonra kütüphaneye muhafız birliğinden iki er geldi. Ellerinde cephane sandıkları vardı, bırakıp çıktılar.

Nuri Ulusu, cephane sandıklarının kütüphaneye niye getirildiğini düşünürken Atatürk yeniden geldi:

“Ne o, Nuri Oğlum, şaşırdın değil mi?”

Nuri Ulusu’nun bir şey söylemesini beklemeden konuşmasına devam etti:

“Şaşırma, şaşırma... Savaşta bunlarla cephane taşıdık, sen o zamanlar çocuktun, bilemezsin; bu sandıklar benim için çok önemlidir. Şimdi o savaş bitti, yeni bir savaşımız başlıyor... O da kültür ve sanat savaşımızdır ve okumakla, kitapla olur; işte şimdi, cephane taşıdığımız o sandıklara kitaplarımı koy, bu sandıklarda taşınsın, cephanenin yerini artık kitaplar alsın.”

M. Kemal Ulusu (der.), Atatürk’ün Yanı Başında,

Doğan Kitap, İstanbul, 2008, s. 55.

*****

Atatürk, Florya Köşkü’ndeki kütüphanesinde.

*****

SAMSUN’A KİTAP
OKUYARAK MI ÇIKTIN?

Atatürk, okumayı sever, okumaya büyük önem verirdi.

Zengin kütüphanesini, yeni çıkan kitapları edinerek daha da zenginleştirirdi. Ülke sorunlarıyla ilgili konularda, sadece uzmanları dinlemekle yetinmez, kendisi de okur, araştırır, onlarla tartışacak kadar bilgi sahibi olurdu.

Onun bu kitap ve okuma merakı, birtakım dedikodulara da yol açıyordu. Yakın çevresinde, ülkenin bu kadar işi, sorunu varken böyle kitaplara gömülmek doğru mu diye konuşuluyordu.

O günlerde, ziyaret için Dolmabahçe Sarayı’na gelen Moskova Büyükelçisi Vasıf Çınar, onu bir tarih kitabının başında görünce,

“Paşam,” dedi, “bu kadar tarih okuyup, kafanızı yormayınız; siz 19 Mayıs’ta Samsun’a, böyle kitap okuyarak mı çıktınız?”

Atatürk, okuduğu kitaptan yavaşça başını kaldırdı, hafifçe gülümseyerek,

“Vasıf Bey, bizim çocukluğumuz fakirliklerle geçti; elime üç beş kuruş para geçince, bunun mutlaka yarısını kitaba verirdim. O zaman da böyle okurdum. Eğer aksini yapsaydım ben Atatürk olamazdım, Türkiye’yi bu hale getiremezdim,” dedi.

Cemil Sönmez, Atatürk ve Okuma Sevgisi,

Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1993, s. 96

*****

EN HAKİKİ MÜRŞİT

Atatürk, 21 Eylül 1924’te Hamidiye kruvazörüyle Samsun’a geldi.

Samsun-Çarşamba Demiryolu Hattı’nın temel atma törenine katıldı.

22 Eylül günü, Öğretmenler Birliği, Atatürk şerefine bir çay ziyafeti verdi... Samsun İstiklâl Ticaret Mektebi’nde yapılan çay ziyafetinde bir konuşma yapan Atatürk, “en hakiki mürşit”le ilgili o ünlü cümlesini ilk kez burada kullandı:

“Muhterem Hanım... Muhterem Beyefendiler!

Bu çay ziyafetini düzenleyenlere özellikle teşekkür ederim...

Bu vesile, beni Samsun’un çok aydın bir muhitinde bulundurmuş oldu. Bu vesile beni, zihinleri ilim ve fen ile süslenmiş olan kıymetli insanlardan oluşmuş bir heyetin önünde, çok mutlu etti.

Efendiler!

Dünyada her şey için, maddiyat için, ma’neviyât için, hayât için, muvaffakiyet için en hakikî mürşid ilimdir, fendir!

İlim ve fennin dışında rehber aramak dikkatsizliktir, bilgisizliktir, yanlışlıktır.

Yalnız, ilmin ve fennin yaşadığımız her dakikadaki gelişme evrelerinin kavramak ve yükselişini zamanında izlemek şarttır. Binlerce sene önceki ilim ve fen dilinin çizdiği kuralları, şu kadar bin sene sonra bugün olduğu gibi uygulamaya kalkışmak, elbette ilim ve fennin içinde bulunmak değildir.

Büyük bir mutlulukla anlıyorum ki; sizler, bu gerçekleri kavramış kişilersiniz. Bu, mutluluğumu daha da artırıyor... Şöyle ki, sizler, öğretim ve eğitim altında bulunan yeni nesli de bu gerçeğin ışıklarıyla doğmasına sahip olacak şekilde yetiştireceğinize söz veriyorsunuz. Bu, hepimiz için çok övünülecek bir noktadır.

(...) Eğitimdir ki, bir milleti ya hür, bağımsız, şanlı, yüce bir millet halinde yaşatır; ya da bir milleti esirlik ve yoksulluğa düşürür. (...)

Efendiler!

Yeryüzünde üç yüz milyonu içine alan Müslüman vardır. Bunlar ana, baba, hoca eğitimiyle eğitim ve ahlâk almaktadırlar. Fakat ne yazık olayın gerçeği şudur ki, bütün bu milyonlarca insan grupları şunun ve bunun esaret zincirleri altındadır. Aldıkları manevî eğitim ve ahlâk onlara bu esirlikten kurtulabilecek insanlık becerisini vermemiştir, veremiyor. Çünkü eğitim amaçları millî değildir.

Efendiler!

Millî eğitimin ne demek olduğunu bilmekte artık bir yol karışıklığı kalmamalıdır. Bir de millî eğitim gerçekleştikten sonra onun dilini, metodunu, araçlarını da millî yapmak zorunluluğu tartışılmazdır. Millî eğitim ile açılmak ve yükseltilmek istenilen genç beyinleri, bir yandan da paslandırıcı, uyuşturucu, gerçek dışı fazlalıklarla doldurmaktan dikkatle kaçınmak gereklidir. (...)

Saygıdeğer Efendiler!

Bu toplantıda söylenen sözler o kadar duygulanmama, etkilenmeme neden oldu ki, kulağımda o kadar ilâhi bir ses oluşturdu ki, bunu bozmamak için bir kelime bile söylemek düşüncesinde değildim. Fakat varlığınızın ruhumda oluşturduğu duygulanma beni düşüncelerimi açıklamaya yöneltti.

Beni dinlemek zahmetine katlandığınızdan dolayı hepinize teşekkür ederim.”

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,

Cilt 2, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1989, s. 202-207

*****

BÜYÜK ADAM KİMDİR?

Mustafa Kemal’in gençlik yıllarında, Selanik Hürriyet Meydanı... Kristal, Yonyo, Olimpos Palas gibi gazinolarıyla gençliğin buluşma yeriydi.

Mustafa Kemal bir gün, arkadaşlarıyla buluşmak için Yonyo’ya girdi. Ana salon hıncahınç doluydu. Yukarıdaki küçük odalardan birine çıktı.

Arkadaşları bir masanın çevresinde toplanmış, birbirlerine doğru eğilmiş halde, hararetli hararetli bir konuyu tartışıyorlardı. Mustafa Kemal, masanın bir ucuna yerleşerek kulak verdi; tartışılan konu, inkilap yapabilmek için büyük adam olmak gerekip gerekmediğiydi.

Hemen herkes, büyük adam olmak gerektiğinde anlaşıyordu ama; büyük adam kimdi; kime benzerdi ve kimin gibi olmalıydı? Asıl tartışılan buydu.

Sonunda masadakilerden biri, bir örnek gösterdi:

“Cemal Bey!.. Onun gibi olmak gerekir!”

Daha sonra Cemal Paşa olarak tanıyacağımız Cemal Bey, o yıllarda Selanik 3. Ordu kurmaylarındandı ve İttihat Terakki içinde çok tutuluyordu.

Masadakiler, bu örneğe alkışlarla cevap verdiler.

“Bravo,” dediler. “Cemal gibi ha... Bravo!”

Heyecanları biraz yatışınca fark ettiler ki, masada bu fikri alkışlamayan biri var. Herkes, “Cemal gibi olmak isterim,” derken o hiç konuşmuyordu.

Üstelik, içlerinde Cemal Bey’le en sık görüşen de oydu!

Herkes ona döndü. Niye susuyorsun der gibi bakıyorlar, Cemal Bey’i onun da onaylamasını bekliyorlardı.

“Bir adam ki,” dedi Mustafa Kemal, “memleketi kurtarmak için evvelâ büyük adam olmak lâzımdır der ve bunun için bir de kendine örnek seçer, sonra seçtiği örnek gibi olmayınca memleketin kurtulamayacağı kanaatinde bulunur, bu, adam değildir!’’

Masadakiler donup kalmıştı.

Cemal Bey’le neredeyse her gün görüşen Mustafa Kemal, “Ben de Cemal Bey olmak isterim,” diyen arkadaşlarına katılmıyor; dahası, böyle düşünenleri “adam olmamak”la suçluyordu.

İlk şaşkınlık geçtikten sonra masa karıştı.

Mustafa Kemal’e hak verenler olduğu gibi; onun için, “Kendini o kadar büyük görüyor ki, gerçek büyüklüğü göremiyor artık,” diye düşünenler de vardı.

Gece boyunca yapılan tartışmalar sonunda masadakiler iki görüşe ayrılmıştı.

Birinci görüştekiler, “Evvelâ büyük adam olmak, sonra memleketi kurtarmak lâzımdır,” derken; Mustafa Kemal’in de bulunduğu ikinci görüştekiler, “Büyük adam lâfla olmaz, evvelâ memleketi kurtarmak lazımdır,” tezini savunuyordu.

Mustafa Baydar (haz.), Atatürk’le Konuşmalar,

Yeni Gün Haber Ajansı, İstanbul, 2000, s. 119-120

*****

BEN O ADAMIM Kİ

Mustafa Kemal, Çanakkale’de savaşın kaderini değiştirdikten sonra, İngilizlerin geri çekilmeye hazırlandıklarını görerek karşı saldırı yapılması önerisinde bulundu. Bu önerisi Enver Paşa tarafından kabul edilmeyince, istifasını verip 10 Aralık 1915’te İstanbul’a döndü.

Görevinden istifa etmişti ama doğru bildiklerini söylemekten asla!

Çanakkale dışındaki cephelerden gelen haberler ülkenin büyük bir felakete doğru sürüklendiğini gösteriyordu. Mustafa Kemal, bu cephelerin, Almanya’yı rahatlatmak için Alman Genelkurmay’ı W.’nın yönlendirmesiyle açıldığını düşünüyor; Almanların Osmanlı Genelkurmay’ı üstünde bu kadar etkili olmasını eleştiriyordu.

Bu kötü gidişi durdurmak için alınması gereken önlemleri ve yapılması gerekenleri konuşmak, aktarmak ve tartışmak üzere önde gelen devlet yetkilileriyle görüşmeler yapmaya başladı.

İlk olarak Dışişleri Bakanı Halil Bey’in (Menteş) kapısını çaldı. Bakan,

“Beklesin,” dedi.

Mustafa Kemal, bakanlık müsteşar yardımcısının odasında beklemeye başladı. O beklerken, dışişleri bakanı sürekli birilerini kabul ediyordu. Bunların çoğu da Mustafa Kemal’in görüşme isteğini iletmesinden sonra gelmiş kişilerdi.

Bunu fark edince Mustafa Kemal’in canı sıkıldı. Müsteşar yardımcısına dönüp,

“Beyefendi hazretleri galiba beni unuttular,” dedi.

Müsteşar yardımcısı, bakanın, “Beklesin,” buyurduğunu bir kere daha hatırlatınca,

“Sizin bakanınız bütün zamanını böyle manasız ziyaretleri kabul etmekle mi geçirir?” diye sordu.

Müsteşar yardımcısı cevap vermedi, başını öne eğmekle yetindi.

Mustafa Kemal müsteşar yardımcısıyla konuşuyordu ki, bakanın kapısı tekrar açıldı ve odacının sesi duyuldu:

“Buyurun efendim!”

Mustafa Kemal, ona doğru dönerek,

“Nedir o?” dedi.

Odacı, biraz şaşırmış:

“Bakan beyefendi sizi kabul buyuracaklar,” cevabını verdi. Mustafa Kemal,

“Beklesinler,” deyip müsteşar yardımcısıyla konuşmaya devam etti.

Bir süre sonra bakanın odasına girdiğinde Halil Bey, Çanakkale kahramanını ayakta karşıladı. Yer gösterdikten sonra siyasi ve askerî durumun ne kadar iyi olduğunu övgüler dolu bir dille anlatmaya başladı. Mustafa Kemal onu bir süre dinledikten sonra nezaketen, görüş belirtip belirtemeyeceğini sordu. Bakan, memnuniyet belirten bir ifadeyle,

“Hay hay efendim,” dedi.

Mustafa Kemal, konuşmasına,

“Ben vaziyeti hiç de sizin gördüğünüz gibi görmüyorum,” diyerek başladı. Sonra da şöyle devam etti:

“Genel durumun sizin izah ettiğiniz gibi olmasını çok temenni ederdim. Fakat ben en çetin ve en müşkül netice alınabilen bir harp sahasından ve o sahanın kumandanı olarak İstanbul’a geliyorum. Eğer lûtfeder de beni bir saniye dinlerseniz minnettar olurum...”

Bakan Halil Bey, biraz şaşırmış olmakla birlikte,

“Lütfen efendim,” diye cevap verdi.

Mustafa Kemal, derin bir soluk aldıktan sonra konuşmasını şöyle sürdürdü:

“Beyefendi, vaziyet sizin gördüğünüz gibi parlak değildir. Siz ki devletin idare sorumluluğunun bir kısmını üzerine almış bir zatsınız, eğer şunun bunun ifadesine itimat ederek siyaset kullanmakta devam ederseniz, mevcut genel tehlike tahminin de üstünde olur.”

Bakan, sohbet havasından çıkıp birden ciddileşerek,

“Beyefendi, ne demek istediğinizi anlayamadım,” dedi.

Mustafa Kemal daha açık konuştu:

“Siz her şeyi biliyorsunuz da, beni yabancı ve acemi bir adam kabul ederek, bu acı hakikatler üzerinde benimle açık konuşmaktan kaçınıyorsunuz... Muktedir bir bakana yaraşan da budur. Fakat ben o adamım ki, benimle her şey konuşulur; müsaade buyurunuz, görüşeceğimiz fikirler aramızda kalacaktır, sizi diğer bir noktada aydınlatmak isterim: Hakikati konuşmaktan korkmayınız. Hakikat sizin dedikleriniz değil benim dediklerim...”

Şaşıran ve öfkelenen Halil Bey, sert bir karşılıkta bulundu:

“Kumandan Bey, biz size hürmet ettik, çünkü bize dediler ki Arıburnu ve Anafartalar kumandanı Mustafa Kemal hizmet etti, bunun için zat-ı âlinize güler yüz göstermek istemiştim, fakat bugün bana bahsettiğiniz şeylerin başka manada olduğunu hisseder gibi oluyorum. Beyefendi, bu karşılıklı konuşma ve eleştirilerin makam ve muhatabı ben değilim. Ben ordu başkumandanına, onun genel kurmayına, bütün bakanlar kurulu ile beraber derin ve sarsılmaz itimat taşıyan bir bakanım. Sizin tereddütleriniz olabilir; sizin vâkıf olmadığınız hakikatler bulunabilir. Ben size bunları izah etmekte mazurum. Eğer siz buraya şüphe ve tereddütlerinizi gidermek için gelmişseniz, yanlış yere geldiğinizi ihtar etmek mecburiyetindeyim. Başkumandanlığa ve Genelkurmay’a müracaat ediniz. Hiç şüphe etmem ki, orada sizi lüzumu kadar, ihtiyacınız kadar aydınlatabilecek zevat vardır.”

Tehlikeli gidişi görmek, duymak istemeyen bakanla konuşmayı daha fazla uzatmanın bir faydası olmayacağını anlayan Mustafa Kemal,

“Bana yol göstermek nezaketinde bulunduğunuz için size teşekkür ederim,” dedi ama konuşmasını sonlandırırken acı gerçekleri bir kere daha hatırlatmayı da ihmal etmedi:

“Müsaadenizle şunu arz edeyim ki, evvelâ ben Türk ordusunun yabancısı bir adam değilim; ben ordu ile çok küçük subaylıktan beri derinden temasa geçmiş bir askerim. Ben olayların yönlendirmesi ile ordunun içinde subay, nihayet kumandan olarak iş görmüş ve zannıma göre muvaffak olmuş bir kumandanım. Türk ordusunu, onun faziletini, kıymetini ve bu ordu ile neler yapılabileceğini benim kadar anlayan az olmuştur. Beni acemi bir subay, tesadüfle kumandan olmuş bir adam gibi gördüğünüz için üzgünüm. Bununla birlikte, sizi mazur görüyorum, zira bütün hayatınızda, hattâ şimdiki mühim siyasî durumunuzda, henüz hakikatle, temasa gelmiş bir zat değilsiniz. Bana bir şey tavsiye ettiniz ki ben onu yapamam, başkumandanlık vekâletine, Genelkurmay’a müracaat etmek, tereddütlerimi orada gidermek... Beyefendi; farkında değil misiniz ki artık bu memlekette millî bir Genelkurmay yoktur, bir Alman Genelkurmay’ı vardır; o Alman Genelkurmay’ı ki, Türk ordusunda ilk icraat olarak benim gibi âsi bir askeri uzaklaştırma kararı aldı; beni o heyete mi gönderiyorsunuz?”

Mustafa Baydar (haz.), Atatürk’le Konuşmalar,

Yeni Gün Haber Ajansı, İstanbul, 2000, s. 115-119

*****

YARININ ADAMI OLMAK

Tarih, 5 Şubat 1905...

Yüzbaşı Mustafa Kemal, Harp Akademisi’ni bitirdikten sonra ilk görev yeri olan Şam’a atandı. 30. Süvari Alayı bölük komutanı olarak.

Yakın arkadaşı Lütfü Müfit de aynı bölgeye, 29. Süvari Alayı’na atanmıştı.

Yüzbaşı Mustafa Kemal, göreve başladıktan bir süre sonra, canını sıkan bir durumla karşılaştı: Bölüğü, kendisine haber verilmeden göreve çıkmaktaydı. Anlam veremediği bu durumu bir üst komutanlığa bildirdi. Cevap alamadı.

Ordu komutanlığına şikâyette bulundu. Oradan da bir cevap alamadı.

Bir gün dertleşirken arkadaşı Lütfü Müfit’e,

“Bölüğe ne görev verildiği benden gizleniyor,” dedi.

Bunu duyan Lütfü Müfit, hemen atıldı:

“Ben de sana aynı şeyi söyleyecektim! Benim bölük de zaman zaman göreve çıkıyor, ama nereye gittikleri bana bildirilmiyor.”

İki arkadaş, orada karar aldı: Üst komutanlıkların tavrını beklemeyecek, bu işi kendileri çözeceklerdi.

Kısa bir süre sonra, Mustafa Kemal’in bölüğü yine hareketlendi. Hazırlık yapılmasına rağmen ona yine bilgi verilmedi. Bölük harekete geçince, en küçük hareketlerini bile yakından izleyen Mustafa Kemal, onlarla birlikte hareket etti. Bu durum diğer subayların hiç hoşuna gitmedi, ama engel de olamadılar.

Mustafa Kemal, bölüğe vergi toplamayla ilgili bir görev verildiğini o gün öğrendi. Ama görevin yerine getiriliş tarzı, orada gördükleri hiç hoşuna gitmedi.

Vergi toplama işi hoyratça yapılmakta, toplanan verginin kaydı tutulmamakta, paranın nereye gittiği belli olmamaktaydı.

Mustafa Kemal karşı çıktı:

“Haydutluk bu yaptığınız,” diye uyardı.

Aradan çok geçmedi... Arkadaşı Lütfü Müfit, telaşla Mustafa Kemal’i görmeye geldi.

Şaşkın ve heyecanlı görünüyordu.

“Biliyor musun ne oldu?” diye söze başladı.

“Ne oldu?”

“Bizim alayın subaylarından biri beni görmeye geldi.”

“Ee, ne var bunda?”

“Ama yanında altın da getirmiş... Gördüklerimizi unutmamızı istiyorlar!”

Mustafa Kemal’in kaşları birden çatıldı. Gözlerini arkadaşının gözlerine dikerek,

“Müfit, sen bugünün adamı mı olmak istiyorsun, yoksa yarının adamı mı?” diye sordu.

Lütfü Müfit, hiç duraksamadan cevap verdi:

“Elbette yarının adamı olmak isterim... Onun için, ben de hemen reddettim.”

Kılıç Ali, Atatürk’ün Hususiyetleri,

Sel Yayınları, İstanbul, 1955, s. 21-22.

*****

Mustafa Kemal ilk görev yeri Şam’da, komutanları Lütfü Bey ve arkadaşı
Lütfü Müfit’le (sağda). 1905.

*****

KADIN ÖĞRETMENLERİ NİÇİN
AYRI OTURTTUNUZ?

Yıl 1922...

Cephede kurtuluş mücadelesi sürerken cephe gerisinde de toparlanma çalışmalarına hız verilmiştir...

Bu çalışmalardan biri de, Ankara’daki öğretmenleri bir çatı altında toplama, Öğretmenler Birliği kurma girişimidir.

Toplantı için yapılan çağrıya üç kadın öğretmen de katılır.

Salona giren erkek öğretmenler, kadın öğretmenleri görünce, onlardan ayrı bir yere otururlar.

Toplantıya kadın öğretmenlerin katılması, ertesi gün Meclis’te duyulur ve büyük bir öfkeye yol açar...

Nasıl olur da kadın öğretmenler, erkek öğretmenlerle aynı salonda bir araya gelmiş, onlarla birlikte oturabilmişlerdir?! Ahlaksızlık, dinsizlik, küstahlıktır bu!

Bu olaya çok öfkelenenlerden biri de Mustafa Kemal’dir.

“Olur şey değil, olur şey değil,” diye, kendi kendine epey söylendikten sonra,

“Öğretmenler Birliği Başkanı kimdir?” diye sorar.

“Mazhar Müfit!”

“Çağırın onu!”

Ortalığı birbirine katanlar, sevinçle ellerini ovuşturmaya başlar... Bu densizliği yapanlara Mustafa Kemal derslerini verecektir şimdi!

Mazhar Müfit, çağrıldığını haber alınca hemen Mustafa Kemal’in odasına koşar. Onu karşısında gören Mustafa Kemal,

“Siz öğretmenler toplantısında ne yapmışsınız öyle? Ne ayıp, ne ayıp!” diye çıkışır.

Gösterilen tepkilerden haberdar olan Mazhar Müfit, Mustafa Kemal’in bu çıkışmasına bir anlam veremez.

“Efendim, biz aslında...” diye bir açıklama yapmaya çalışırken, Mustafa Kemal sözünü keser:

“Bırak, bırak, hepsini biliyorum... Toplantıya kadın öğretmenleri de çağırmışsınız!”

Herkes, nefesini tutmuş onu dinlerken o, konuşmasına şöyle devam eder:

“Fakat, onları niçin ayrı sıraya oturttunuz? Sizin kendinize mi güveniniz yok, yoksa Türk kadınının faziletine mi? Bir daha böyle ayrılık görmeyeyim, anlaşıldı mı?”

İsmail Habib Sevük, Atatürk İçin,

Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1939, s. 18-19.

*****

MUSTAFA KEMAL VE
CARMEN OPERASI

Mustafa Kemal, 1913 yılının Kasım’ında askerî ataşe olarak Sofya’da göreve başladı.

Kendisine bir çevre edinmeye çalışırken Sofya’da bir opera sahneleneceğini öğrenince çok şaşırdı.

Osmanlı egemenliğinden daha yeni kurtulmuş olmalarına rağmen Bulgarların bir opera binalarının olması, operada rol alabilecek sanatçılar yetiştirmeleri çok ilgisini çekti.

Gösteriyi ilk gece izleyebilmek için bilet araştırmaya başladı, ama bulamadı. Biletler tükenmişti.

Bulgar parlamentosunda Varna milletvekili olarak bulunan Türk kökenli Şakir Zümre’yi arayıp isteğini iletti.

“Emriniz olur,” diyen Şakir Zümre, ilk gece için iki bilet bulup gönderdi.

Şık ve zarif giyinmeyi seven Mustafa Kemal, o gece siyah bir smokin giydi. Siyah kumaş, sarı saçları ve mavi gözleriyle hem dikkat çekici bir zıtlık hem de parlak bir renk uyumu yaratıyordu.

Perdenin açılmasına yirmi dakika kala, Sofya elçimiz ve çocukluk arkadaşı Fethi Bey’le (Okyar) birlikte salondaki yerlerini aldılar.

Sofya’nın tüm sosyetesi ve yabancı devlet temsilcileri Georges Bizet’in ünlü Carmen operasını izlemek için salonu doldurmuştu.

Ağır atlas perde açıldı ve müzik başladı.

İlk perde başarıyla oynanıp alkışlarla on beş dakika ara verildiğinde, kralın locasından gelen bir yaver, Osmanlı elçisi Ali Fethi Bey’le askerî ataşe Mustafa Kemal’in kral tarafından davet edildiklerini bildirdi.

Şaşırdılar. Doğrusu, böyle bir jest beklemiyorlardı.

Locada onları karşılayan Kral Ferdinand, Osmanlı elçisini ve ataşesini orada görmekten mutlu olduğunu belirttikten sonra, “Sanatçıları nasıl buldunuz?” diye sordu.

O güne kadarki hayatı... Selanik, Manastır, İstanbul, Şam dağları, Trablus çölleri, Trakya toprakları, manevralar ve savaşlarla geçmiş Mustafa Kemal hiç opera izlememişti. Opera eleştirisi yapabilecek durumda değildi. Soruyu diplomatça bir cevapla karşıladı:

“Olağanüstü majeste!”

İkinci perde başladığı zaman, Mustafa Kemal neşesiz ve durgundu. Oyunu zaman zaman boş gözlerle izliyor, dalgınlaşıyordu. Kafasına takılan bir soru her şeyin önüne geçmişti.

Gösteriden sonra Şakir Zümre’nin, onları çeşitli Bulgar yetkililerle tanıştırmak için verdiği suarede Mustafa Kemal’in neşesi biraz yerine geldi.

Kaldıkları otele döndüklerinde epey geç olmuştu. “İyi geceler,” diyerek ayrıldılar. Mustafa Kemal kendi odasına, Şakir Zümre de aynı kattaki kendi odasına geçti.

Aradan beş, on dakika geçmişti ki, Şakir Zümre’nin kapısı çalındı. Gecenin ilerlemiş saatinde kapısının çalınmasına bir anlam veremeyen Şakir Zümre, kapıyı hemen açmadan önce,

“Kim o?” diye seslendi.

“Benim, Şakir uyudun mu?”

Mustafa Kemal’in sesini tanıyan Şakir Bey kapıyı merak içinde açtı. Üstünde pijamasıyla karşısında duran Mustafa Kemal’e biraz da şaşkınlıkla baktı.

“Uyku tutmadı, biraz konuşalım diye geldim...”

Karşılıklı oturdular. Mustafa Kemal düşünceliydi. Gözlerini Şakir Bey’e dikerek,

“Şakir,” dedi, “kim ne derse desin, Balkan Savaşı’nda neden yenildiğimizi şimdi daha iyi anlıyorum. Ben bu adamları çoban diye bilirdim... Oysa baksana operaları bile var. Operada oynayacak sahne sanatçıları, müzisyenleri, dekoratörleri, hepsi yetişmiş; opera binası bile yapmışlar!”

Sustu, yeniden dalgınlaştı... Neden sonra başını iki yana salladı:

“Ah” dedi, “bizim ülkemiz de acaba operaya kavuşacağı günleri görecek mi? O düzeye bir gün çıkabilecek miyiz?”

Altan Deliorman, Mustafa Kemal Balkanlar’da,

Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1959, s. 60.

*****

PORTRE

MUSTAFA KEMAL ATATÜRK’ÜN PORTRESİ

.Saçlar altın sarısı. Yüz, güneşten hafif yanmış koyu pembe. Alın, dikkat çekecek kadar enli ve kırışık. Kaşlar, gür ve şahlanmış gibi alna doğru kalkık. Gözler, iri, gök mavisi renginde ve çelik parıltılarla dolu. Elmacık kemikleri biraz çıkık. Burun, kusursuz fakat kanatları dolgun olduğundan büyük görünür. Dudaklar ince, üst dudak alttakinden daha mütebariz (belirgin). Çene, azim ve kuvvet ifade eden yapıda geniş. Omuzlar da öyle: Geniş ve yuvarlak. Göğüs kabarık. Pazılar dolgun adaleli fakat ellerle parmaklar ince ve uzun. Karınsız, bacaklar düzgün, ayaklar da eller gibi ince.

Atlet vücutlu, zarif endamlı, keskin ve derin bakışlı, ciddi tavırlı, hareketleri canlı ve çalak, her haliyle alımlı bir erkek güzeli.

İşte Mustafa Kemal Atatürk’ün portresi.

Boyu 1.74’tü, fakat vücudundaki tenasüp (uyum) itibariyle daha uzun görünürdü. Kilosu 74-75 arasında değişirdi..

Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar,

YKY, İstanbul, 2005, s. 11.

*****

ÖPÜLEN KALEM

İzmir’in kurtuluşundan hemen sonraki günler... 20 Eylül 1922...

Karargâh olarak kullanılan Göztepe’deki Uşakizade Köşk’ünde yine önemli bir gün yaşanmaktadır.

Gazi Mustafa Kemal Paşa, çalışma odası olarak kullandığı köşkün baş odasını sinirli sinirli adımlıyor, oda dışına seslenerek söyleniyordu:

“Hâlâ mı gitmediler?”

...

“Daha ne bekliyor bunlar?”

...

Öfkesi, İzmir Limanı’nda bekleyen İngilizlere ait altmış dört parça savaş gemisineydi:

“Biz zaferi kazanmışız ve bir hâkimiyetin verdiği huzurla burada duruyoruz. O donanmanın burada hiç lüzumu yok. Limanı terk etmemekte direnirlerse batırırım o tekneleri!..”

Sonunda, Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal’i (Tengirşek) çağırarak, donanma komutanına, yirmi dört saat içinde limanı terk etmelerini belirten bir nota yazılmasını istedi.

Bakan Yusuf Kemal ise, dışişlerinin incelikleri içinde biraz daha ölçülü olmaktan yanaydı. Uzun ve yıpratıcı bir savaştan daha yeni çıkmışken, İngilizleri hemen karşımıza almanın pek doğru olmadığını düşündüğü için nota yazma işini ağırdan aldı.

Aradan biraz zaman geçerse Mustafa Kemal’i sakinleştireceğini düşünüyordu. Mustafa Kemal ise bu gecikmeye sinirlenerek, iki de bir yaverini çağırıp soruyordu:

“Ültimatom hâlâ yazılmadı mı?”

Beş dakika sonra çağırtıp, yeniden soruyordu:

“Ne oluyor, yazılmadı mı dört satırlık yazı?”

Yusuf Kemal, “Yazılıyor efendim, geliyor efendim...” diyerek oyalamasını sürdürürken, Mustafa Kemal’deki gerginliğin giderek arttığını fark eden ev sahibi Latife Hanım içeri girerek,

“Paşam, müsaade buyurursanız ben yazıvereyim,” dedi.

Mustafa Kemal o kadar sabırsızlanıyordu ki, küçük bir şaşkınlığın ardından,

“İngilizce yazılacak, buyrun yazın,” dedi.

Ne yazılması gerektiğini söyledi.

Odadan çıkıp, koridordaki bir masaya oturan Latife Hanım, istenilen nota metnini kısa zamanda yazıp getirdi.

Kendisine uzatılan kâğıda hızla göz atan Mustafa Kemal’in yüzü güldü,

“Harika! Tam istediğim gibi yazılmış,” dedi. Latife Hanım’a bakarak,

“Bu notayı hangi kalemle yazdınız?” diye sordu.

Latife Hanım, biraz şaşkın elindeki kalemi gösterince, Mustafa Kemal, o kalemi Latife Hanım’ın elinden aldı ve öptü...

Mahmut Baler, Baldan Damlalar 3 ve Hatıralarım,

Kervan Yayınları, İstanbul, 1982, s. 59-60.

*****

FOTOĞRAF ARKASINDAKİ
EVLENME TEKLİFİ

Mustafa Kemal Paşa, şehrin işgalden kurtulmasından bir gün sonra, 10 Eylül’de İzmir’e geldiğinde onu karşılayanlar arasında boynundaki kolyede bir fotoğrafını taşıyan Latife Hanım da vardı.

13 Eylül’de İzmir yangınının başlamasından sonra Mustafa Kemal’in karargâhı için güvenli bir yer aranmaya başlandı. Latife Hanım’ın davetiyle görülen Göztepe’deki Uşakizade Köşkü karargâh için uygun bulundu.

14 Eylül 1922’de Mustafa Kemal Paşa, Köşkün kapısından içeri girerken Latife Hanım Paşa’nın elini öpmek istedi; ama Paşa bunu kabul etmedi.

Paşa’nın karargâhı Köşk’e taşındıktan sonra Latife Hanım erkenden kalkmaya başladı. Uyanır uyanmaz İstanbul ve dünya basınını gözden geçiriyor, notlar alıyor; bunlarla birlikte Paşa’ya kahvesini de götürüyordu. Mustafa Kemal kahvesini içerken Latife Hanım yavaş bir sesle basın notlarını aktarıyordu.

Mustafa Kemal, ona “sesli gazete” diye takılıyor, “Yaver” ya da “Latif” diye sesleniyordu.

Latife Hanım’ın önemliyi önemsizden ayırma, gerekeni gerektiği kadar aktarmak konusundaki şaşmaz başarısı Mustafa Kemal’in işini çok kolaylaştırıyor, onu rahatlatıyordu.

Sonunda İzmir’deki çalışmalarını tamamlayan Mustafa Kemal, 2 Ekim’de Ankara’ya dönmeye karar verdi... Son gün, sabah evden çıkarken kendini geçiren Latife Hanım’a, akşam yemekte hiçbir arkadaşının olmayacağını söyledikten sonra,

“Latifçiğim, bugün odamı siz toplayabilir misiniz?” dedi.

“Elbette Paşam...”

Mustafa Kemal’in Köşk’ten çıkmasının ardından odaya giren Latife Hanım yatağın düzgünce toplanmış olduğunu görünce şaşırdı. Yerinde görünmeyen tek şey, duvarda asılı duran Mustafa Kemal fotoğrafıydı. Fotoğraf yatağın üstüne bırakılmıştı. Latife Hanım’ın her sabah bahçeden koparıp onun başucuna koyduğu gül de fotoğrafın üstünde durmaktaydı.

Latife Hanım fotoğrafı kaldırıp duvardaki yerine astı.

O akşam sofrada Mustafa Kemal’in hiçbir arkadaşı yoktu. Baş başaydılar. Mustafa Kemal, geldiğinden beri meraklı bakışlarla ondan bir şey beklermiş gibi Latife Hanım’ı süzüyor, hafif muzip gülümsüyordu. Sonunda,

“Latif, odamı toplarken dikkatinizi çeken bir şey olmadı mı?” diye sordu.

Latife Hanım, kısa bir duraklamanın ardından,

“Yatağın üstünde bir resim vardı, alıp duvara astım,” dedi.

Muzip gülümseyişini sürdüren Mustafa Kemal,

“Lütfen odaya gidip, o duvara astığınız resmi getirir misiniz?” diye rica etti.

Latife Hanım buna bir anlam veremedi ama ondan istenileni de yaptı. Fotoğrafı getirip Mustafa Kemal’e uzattı.

Kısa bir an, kendi fotoğrafına bakan Mustafa Kemal, sonra Latife Hanım’a dönüp,

“Lütfen arkasını çevirir misiniz?” dedi.

Fotoğrafın arkasını çeviren Latife Hanım, Mustafa Kemal’in yazısını hemen tanıdı ve hızla okudu:

Sen bu resme bak...

Ve hâlâ hayır diyorsan

Bir daha teklif etmeyeceğim!

Yüzü pembeleşen Latife Hanım, ailesiyle görüşmeden bir cevap veremeyeceğini söyledi. Mustafa Kemal,

“Peki, resmin üzerinde bir gül vardı, onu ne yaptınız?” diye sordu.

Latife Hanım,

“Onu kalbimin üstüne taktım,” dedi.

Yakasına gizlediği gülü gösterdi.

Sofraya oturduklarından beri Mustafa Kemal’in yüzünde taşıdığı muzip gülüş ilk kez kayboldu.

“Tamam Latife,” dedi. “Sen kazandın ama diz çökmemi bekleme; zira, ben kimsenin önünde diz çökmem. Ne zaman evleniriz onu da bilmem, zira, memleket işleri... Yarın sabah Ankara’ya dönüyorum...”

Anne ve babasının Fransa’dan dönmesi ve onlarla konuşmasından sonra Latife Hanım, fotoğraf arkasında, elyazısıyla yapılan romantik evlenme teklifine “evet” dedi.

Nikâh 29 Ocak 1923’te Uşakizade Köşkü’nde kıyıldı. Nikâhta Atatürk’ün şahitliğini Fevzi Çakmak ve Kâzım Karabekir paşalar, Latife Hanım’ın şahitliğini ise İzmir Valisi Abdülhalik Bey (Renda) ve Salih Bey (Bozok) yaptı.

5 Ağustos 1925’te son bulan bu evlilik için Atatürk, daha sonra bir gazeteciye verdiği röportajda,

“Bizim birlikteliğimiz kafalarımızın birlikteliğiydi,” dedi.

Mahmut Baler, Baldan Damlalar 3 ve Hatıralarım,

Kervan Yayınları, İstanbul, 1982, s. 59-60.

İpek Çalışlar, Latife Hanım,

Doğan Kitap, İstanbul, 2006, s. 69-70

*****

Mustafa Kemal ve Latife Uşşaki, 29 Ocak 1923’te evlendiler.

*****

BENİM BULUNAMAYACAĞIM YERDE

Mustafa Kemal, Latife Hanım’la 29 Ocak 1923’te İzmir’de evlendi.

Çok geçmeden de birlikte yurtiçi geziye çıktılar.

Uğranılan her şehirde ve her yerde Atatürk, Latife Hanım’la birlikte görünmeye özellikle önem veriyordu.

2 Mart 1923’te, Ankara’dan kalkan trenin ilk durağı Adana oldu.

Eşi Latife Hanım, peçesiz olarak ilk kez halkın karşısına çıkıyordu.

Adana’da büyük coşkuyla karşılandılar.

İlk selamlaşmadan sonra Adana ileri gelenlerinin eşlerinden bir grup kadın, Latife Hanım’ı ayrı olarak bir odaya alma isteğinde bulundular.

Atatürk, hemen itiraz ederek,

“Benim bulunamayacağım yerde karım da bulunamaz!” dedi.

İsmail Habib Sevük, Atatürk İçin,

Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1939, s. 26.

*****

Latife Hanım ve Mustafa Kemal Adana gezisinde, 1923.

*****

İLK KEZ BİR SİNEMADA KADIN-ERKEK BİR ARADA FİLM İZLENDİ

Atatürk’ün yeni evlendiği ve henüz İzmir’de olduğu günler...

Bir gün otomobiliyle giderken yıllar önce bir subay arkadaşının evinde tanıyıp sohbet ettiği Cemil Filmer’in Ankara Sineması önünde oturmakta olduğunu gördü.

Filmer de Atatürk’ü otomobilde görünce, kalkıp uzaktan selamlamıştı onu.

Cemil Filmer, Türkiye’nin ilk sinemacılarındandı. İttihat ve Terakki’nin kurduğu Ordu Film Merkezi’nde yetişmiş, ünlü Sultanahmet Mitingi’ni ve mitingde konuşma yapan Halide Edib’i filme çekmiş, daha sonra yönetmenliği bırakıp İzmir’de sinema salonu işletmeye başlamıştı.

Sahibi olduğu sinemanın önünde oturmaya devam eden Cemil Filmer birden karşısında Kuleli’den sınıf arkadaşı olan Muzaffer Kılıç’ı görünce çok sevindi. Yıllardır görüşmemişlerdi, kucaklaştılar.

Atatürk’ün yaverlerinden olan Muzaffer Kılıç, hal hatır sorulduktan sonra,

“Gazi seni bekliyor,” dedi.

Cemil Filmer, kendisine şaka yapıldığını düşündü. Ama Muzaffer Kılıç’ın hiç de şaka yapar bir hali yoktu.

Hemen toparlanıp Atatürk ve eşi Latife Hanım’ın kaldıkları Göztepe’deki köşke gittiler.

Sohbet sırasında Cemil Filmer, Mustafa Kemal’e cephe teftişleri sırasında çekilmiş filmleri olduğunu, isterse gösterebileceğini söyledi.

“Memnuniyetle,” diye cevap veren Mustafa Kemal, filmleri görmek istediğini belirtti.

İstanbul’a giden Filmer, Ordu Film Merkezi’nden filmleri imza karşılığı alıp İzmir’e döndü.

Bahçenin bir köşesine uydurma bir perde kurup, makineyi karşısına yerleştirdikten sonra,

“Efendim, arzu ettiğiniz filmler hazır, izin verirseniz gösterelim,” dedi.

Mustafa Kemal filmleri büyük bir ilgiyle izledi ama Cemil Filmer gösterimden memnun değildi. Bahçeye kurulmuş perdede görüntü kalitesi çok düşüyordu.

“Efendim, bizim Ankara Sineması’na şeref verirlerse, görüntüler daha iyi izlenebilecektir,” dedi.

Ayrıca başka filmler gösterebileceğini de ekledi.

Atatürk bunu duyunca yaveri Muzaffer Kılıç’a dönüp,

“Bugünkü programımızda ne var?” diye sordu.

Muzaffer Kılıç programı okudu. Atatürk,

“Saat ikiden sonrakileri başka güne bırak,” dedi.

Cemil Filmer’e döndü sonra:

“Saat üçte geleceğim...”

Hemen sinemasına koşan Filmer, çevresindeki birkaç karakola uğrayıp durumu anlatarak önlem almalarını da söylemeyi unutmadı. Ortalıkta dolaşan suikast söylentilerini o da duymuştu.

Filmer, sinemanın balkondaki locasını düzenleyip donattı. Gümüş çay takımları getirtti, kurabiyeler hazırlattı...

Mustafa Kemal’in Ankara Sineması’na geleceği haberi kısa zamanda duyulmuştu. Halk onun geçeceği yollara akın etti. Otomobil görününce kurbanlar kesildi, tekbirler getirildi; kadınlar otomobile sarılmaya çalışıyordu.

Sinemanın önü de kadınlı erkekli binlerce kişiyle dolmuştu. Daha fazla ilerlenemeyeceği anlaşılınca, otomobilden inen Atatürk, kendisini karşılayan Filmer’e,

“Bu ne hal?” diye sordu.

“Paşam, karakollara önlem almalarını söylemiştim, lakin beceriksizlik göstermişler, affedin,” diye açıkladı.

Eşi Latife Hanım ve bazı çalışma arkadaşlarıyla yukarı kata çıkan Atatürk, locadan aşağıya bakınca kaşlarını çattı. Salon sadece erkekler tarafından doldurulmuştu. Hemen Filmer’e dönüp,

“Cemil, niçin aralarında kadın yok?” diye sordu.

Cemil Filmer,

“Paşam, kadınlara yalnız salı günü sinema gösteriyoruz,” diye açıklama yaptı.

Başını sallayan Atatürk, yaveri Muzaffer Kılıç’ı çağırttı.

“Emredin Paşam!”

“Dışarıdaki kadınları içeri bırakın!”

Biraz sonra kadınlar büyük bir coşkuyla sinema salonuna doldular.

Başlarını yukarıya, locaya doğru kaldırdıklarında Gazi’yi gördüler... Büyük bir alkış koptu.

O gün sinemada, kadın-erkek bir arada, ilk kez bir film izlendi.

Filmer’in o gün gösterdiği Şarlo filmine Atatürk çok güldü.

“Cemil, hayatımda bu kadar güldüğümü hatırlamıyorum, şunu bir kere daha seyretsek olmaz mı?” dedi.

Şarlo’yu tekrar tekrar izleyen Atatürk, arka arkaya kahkahalar atıyordu...

Cemil Filmer, Hatıralar,

Emek Matbaacılık ve İlancılık, İstanbul, 1984, s. 124-126

*****

LATİFE HANIM’LA
YAPILAMAYAN RÖPORTAJ

Gazi Mustafa Kemal ve Latife Hanım 29 Ocak 1923’te evlenmelerinin hemen ardından on üç günlük bir yurt gezisine çıktılar.

Adana, Mersin, Konya, Afyon ve Kütahya’ya yapılan gezi sırasında Mustafa Kemal, halkın önüne özellikle Latife Hanım’la çıkmıştı. Toplantılarda, ziyaretlerde Latife Hanım hep yanındaydı. Katılımların eşlerle yapılması için herkesi teşvik ediyordu.

Birlikte yapılan bu ilk gezide gazeteci olarak yanlarında sadece İsmail Habib Sevük vardı. İzlenimlerini yazmak ve Hakimiyet-i Milliye gazetesinde yayımlamak üzere sadece ona izin verilmişti.

Sevük, gezi sırasında Mustafa Kemal’in konuşmalarını not alıyor, önce Gazi’ye okuyor sonra da gazetesinde yayımlıyordu. Toroslar’ı geçerken defterine yazdığı ilk not şu oldu:

“Şef, ilk defa kendi refikasını (eşini) bu seyahatte peçesiz bir yüzle milletine gösterecek. Yalnız balayı seyahati değil inkılâp ve ders seyahati...”

İsmail Habib Sevük, on üç günlük gezi boyunca sadece Mustafa Kemal’i değil Latife Hanımı da yakından izlemiş ve tanımıştı.

Sohbetlerde Latife Hanım’ın çekinmeden konuşmalara katılması, görüşlerini açıkça söylemesi, Byron ve Hugo’dan şiirler okuması, kadın haklarından söz etmesi herkes gibi İsmail Habib’in de dikkatini çekmişti.

Latife Hanım’ın bu tavırlarından cesaret bulan İsmail Habib, Konya’da bir konuşmasının notlarını okumak için vagonlarına gittiğinde Mustafa Kemal’e, Latife Hanım’la bir röportaj yapmanın ve yayımlamanın çok yararlı olacağından söz etti.

Öneriyi gülümseyerek karşılayan Mustafa Kemal, Latife Hanım’a dönerek,

“Ben razıyım, eğer kendisi de razı ise...” dedi.

Latife Hanım önce şaşırmış ve istemezmiş gibi göründü.

“Şimdiye kadar hiçbir gazeteciye mülakat vermedim...” dedi. Ama kısa bir duraklamanın ardından ekledi:

“Fakat İsmail Habib başka!..”

Hemen orada, röportajın gününü bile verdi:

“Ankara’ya döndükten iki gün sonra seni Çankaya Köşkü’nde çaya davet edeyim. Hem çay içer hem konuşuruz... Ben size otomobil gönderirim.”

Ankara’ya dönüşten iki gün sonra İsmail Habib, Meclis’teki bir oturumu izliyordu. Bir şoför yanına gelip,

“Buyurun,” dedi, “Hanımefendi otomobil gönderdi...”

“Peki, geliyorum,” diyen İsmail Habib heyecanla dışarı fırlamak üzereyken, aklına Mustafa Kemal geldi. Ona bir haber vermek gerekmez miydi?

Gerçi, bu röportajın yapılacağından haberi vardı; Latife Hanım’la vagonda, onun yanında konuşmuşlardı... Ama yine de nezaket gereği bir haber vermek iyi olurdu.

Mustafa Kemal’in Meclis’teki çalışma odasına giren İsmail Habib, Çankaya’ya Latife Hanım’la röportaja gitmekte olduğunu söyleyince Mustafa Kemal,

“Bırak be çocuğum,” diye parladı.

Masanın üzerinde duran kalınca, sarı bir zarfı eliyle göstererek devam etti konuşmasına:

“Baksana ne propagandalar yapıyorlar, seyahatte alınmış fotoğraflarımızı büyülterek karısını açık gezdiriyor diye en ücra yerlere kadar dağıtmışlar...”

Kalınca zarfın içindeki fotoğrafta Latife Hanım ayak ayak üstüne atmış... Mustafa Kemal, Rauf Orbay ve Recep Peker arasında oturuyordu.

El ilanı şeklinde basılıp dağıtılmış fotoğrafın altında ise şunlar yazılıydı:

“Sen canınla, malınla çalışarak verdiğin kurbanlara mukabil elhamdülillah Anadolu’nu kurtardın. Fakat padişahımızın makamını bin bir hile ve desise ile gasp eden ve hilafet-i uzma’ya (büyük hilafete) kâfircesine tekme atan... Mustafa Kemal’i gör hele, şu resimdeki biçare karısını dikkat gözünle gör. Hicabından yerlere, İslamiyet ve milliyet namına yerlere geç ve geçtikçe geç! Senin ismet ocağına, namus yuvana sokulan cinayetleri denaetleri (alçaklıkları) gör! (...)

Yarın senin de karı ve kızının bu hallere getirileceğini, ırz ve namusunun mubah kılınacağını düşün, vicdanına kulak ver! Dininin ve namusunun ne kıratta bir Meclis Reisi elinde oyuncak olduğunu anla! Ey dindaş! Fazla söze hacet yok, din ve ırk ocağımızın ta haremine kadar uzanan bu eli bugün kırmazsan, dinine, Kuran’ına, ırz ve namusuna ebediyen veda et!”

İsmail Habib Sevük, Atatürk İçin,

Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1939, s. 57-58.

İpek Çalışlar, Latife Hanım,

Doğan Kitap, İstanbul, 2006, s. 187.

*****

LOKANTADA BİR KADIN AVUKAT

Süreyya Ağaoğlu, Türkiye’nin ilk kadın avukatıdır.

1924-1925 ders yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdikten sonra, Ankara’ya ailesinin yanına döndü ve bir arkadaşıyla birlikte Adalet Bakanlığı’nda staja başladı.

Bakanlıkta ilk günlerin heyecanı geçince, bir sorunla karşılaştılar: Öğleyin karınlarını nasıl doyuracaklardı?

Evlerine gidemezlerdi; evleri bakanlığa çok uzaktı.

Lokantaya da gidemezlerdi... Aslında o zamanlar Ankara’da yemek yenebilecek bir lokanta, İstanbul Lokantası vardır. Ama sadece milletvekillerinin yemek yediği bu lokantada, kadınların yemek yediği görülmüş şey değildi.

Türkiye’nin, bu ilk kadın stajyer avukatları, öğle yemeklerini, bir süre peynir ekmek yiyerek geçiştirmeye çalıştılar; ama Süreyya Ağaoğlu sonunda dayanamadı...

Zamanın Basın-Yayın genel müdürü olan babası Ahmet Ağaoğlu’na gidip öğle yemeklerini İstanbul Lokantası’nda yiyebilmek için izin istedi.

Ahmet Ağaoğlu için bunda bir sakınca yoktu, “Peki,” dedi.

İki arkadaş, ertesi gün öğle yemeği için İstanbul Lokantası’na gittiler. Küçük bir bölümüne geçip güzel güzel karınlarını doyurdular. Ahmet Ağaoğlu’nu ve kızını tanıdıkları için kimse yüzlerine bir şey söyleyemedi, ama arkalarından konuşmalar başladı. Homurdanmalar ve şikâyetler yükseldi.

Şikâyetler aynı gün, zamanın başbakanı Rauf Bey’e de iletildi. Rauf Bey de Ahmet Ağaoğlu’nu arayıp durumu anlatmıştı.

Süreyya, akşam eve döndüğünde, babasının kendisini beklediğini gördü.

Babası, hemen konuya girerek,

“Başbakan Rauf Bey, senin ve arkadaşının lokantada yemek yediğinizi ve herkesin bunu konuştuğunu anlattı... Bundan sonra öğle yemeklerine bana gelin,” dedi.

Süreyya çok üzüldü, ama yapacağı bir şey yoktu.

Birkaç gün sonra akşam, Atatürk ve eşi Latife Hanım, Ahmet Ağaoğlu’na misafirliğe geldiler. Keçiören bağ evlerinde yakın oturmaktaydılar. Buna en çok sevinen Süreyya oldu. Gazi Paşa’ya durumu anlatacak desteğini alacaktı.

Sohbet edilirken, sözü bir şekilde lokanta konusuna getiren Süreyya, olayı bütün açıklığıyla Atatürk’e anlattı.

Anlatırken, onun kendisini anlayacağından ve destekleyeceğinden emindi.

Onu sessizce ve giderek kararan bir yüz ifadesiyle dinleyen Atatürk,

“Babanın ve Rauf Bey’in hakları var,” demesin mi?

Büyük bir hayal kırıklığına uğrayan Süreyya erkenden odasına çekildi.

Ertesi gün, bakanlıktaki odasında çalışırken, bir yetkili telaşla içeri girdi:

“Süreyya hazırlan, Paşa seni yemeğe götürecekmiş!”

Şaşıran Süreyya, apar topar kapının önüne çıktı. Yanında bir milletvekili ve yaveriyle arabada oturan Atatürk, Süreyya’yı görünce,

“Haydi gel, Latife bugün seni öğle yemeğine bekliyor,” dedi.

Süreyya hem şaşkın hem sevinçliydi.

O bindikten sonra hareket eden araba, İstanbul Lokantası’nın önünden geçerken, Atatürk birden şoföre durmasını söyledi. Sonra da,

“Bana Salih Bey’i çağırın,” dedi.

Bozüyük Milletvekili Salih Bey telaşla yanlarına gelince, Atatürk, herkesin duyabileceği kadar yüksek sesle ona,

“Bugün Süreyya’yı bize götürüyorum, ama yarın buraya gelecek, yemeğini lokantada yiyecek, ona göre tertibat alın,” dedi.

Süreyya’nın şaşkınlığı daha da arttı.

Yemekte, Atatürk bir ara dışarı çıkınca, Latife Hanım Süreyya’ya dönerek,

“Paşa, dün akşam bu lokanta olayına çok kızdı, gerekeni yapacağını söyledi,” dedi.

Buna bir anlam veremeyen Süreyya Ağaoğlu,

“Ama dün gece baban haklı demişti bana,” diyerek şaşkınlığını belirtince, Latife Hanım,

“Senin karşında babanı ezdirmek istemedi,” dedi ve ekledi:

“Bütün gece sinirinden uyuyamadı; eve gelir gelmez evli milletvekillerini arayıp, ‘Yarın eşlerinizle birlikte İstanbul Lokantası’na gidip yemek yiyeceksiniz,’ dedi...”

Süreyya Ağaoğlu ertesi gün, arkadaşıyla İstanbul Lokantası’na gittiğinde, birkaç milletvekili eşinin de orada olduğunu gördü. Kimse onları bakışlarıyla bile olsa rahatsız etmeye yeltenmedi.

Türkiye’nin ilk kadın avukatı Süreyya Ağaoğlu, kadınların, tıpkı erkekler gibi bir lokantada yemek yiyebilmesine de öncü oldu.

Süreyya Ağaoğlu, Bir Ömür Böyle Geçti,

Ağaoğlu Yayınevi, İstanbul, 1984, s. 41-42

*****

İSTANBULLU MACİT

Birinci Dünya Savaşı’nın en önemli çarpışmalarından biri, 3 Kasım 1914-9 Ocak 1916 tarihleri arasında Çanakkale Boğazı ve çevresinde yapılmıştı.

Dünyanın en güçlü ordularına karşı Çanakkale’yi, daha doğrusu İstanbul’u savunmak için –asıl hedef İstanbul’du çünkü– toplumun her kesiminden insanlar, büyük bir özveriyle Çanakkale’ye koşmuştu. Köylüler, esnaftan insanlar, öğretmenler, öğrenciler, doktorlar, hemşireler, sanatçılar... Kimler yoktu ki?

Önce Çanakkale Boğazı’nı zorlayan düşman orduları, bunu başaramayınca, bu kez karadan İstanbul’a yürümek için 25 Nisan 1915’te Arıburnu, Seddülbahir ve Kumkale kıyılarına çıkartma yaptılar.

Cephe komutanı Yarbay Mustafa Kemal’in önceden sezerek yaptığı hamlelerle geri püskürtüldüler sonra da ilerlemelerinin önü kesildi. Sonrasında iki taraf da savaşı derin kazılan siper çukurlarında sürdürmeye başladı.

Yarbay Mustafa Kemal, sık sık siperlere inerek durumu yerinde görüyor, askerlerle birlikte olmaya özel bir önem vererek onların morallerini yükseltiyordu.

Bu gezilerin birinde, siper duvarlarına asılmış yazılar gördü. Kuranı Kerim’den elle yazılmış ayetler, hadislerdi bunlar.

Bunları okuyarak ilerlerken yazılardan birinin önünde durup uzun uzun baktı. Elle, çok güzel yazılmış bir yazıydı. Diğerlerine hiç benzemiyordu. Yaverine dönüp,

“Bunu yazanı hemen bulup bana getirin,” dedi.

Biraz sonra bir er karşısında hazır ola geçti:

“Emredin komutanım, ben İstanbullu Macit!”

İstanbullu Macit’e bakan Mustafa Kemal, yumuşak bir ses tonuyla,

“Sen hemen siperden çık!” dedi.

Başta İstanbullu Macit olmak üzere herkes ne olduğunu anlamaya çalışırken Mustafa Kemal devam etti:

“Çık ve İstanbul’a dön, güzel yazı yazmaya devam et... Senin yerine siperlere girecek binlerce gönüllü Mehmetçik var; ama bu kadar güzel yazı yazabilen sanatçıyı bu millet çok az bulur.”

Yaverine döndü sonra:

“Kendisini yarın terhis edip memleketine göndereceksiniz... O eller silah değil, kalem tutarsa daha yararlı olur ülkemiz için.”

Lise öğrencilerinin bile cepheye çağrıldığı, öyle sıkışık ve zor bir dönemde, Yarbay Mustafa Kemal’in terhis emri verdiği er, İstanbullu Macit... daha sonra Türkiye’nin en değerli hat ustası olarak tanıyacağı üstat Macit Ayral’dı (1891-1961).

Bilal Sezer, “Çanakkale Savaşlarında Bir Hattat: Macit Ayral”,

Sanat Dergisi, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi,

Sayı 14, 2008, s. 14.

*****

SEVDİĞİ ATIYLA VEDALAŞIRKEN

Yıl 1913... Balkan Savaşı devam ediyordu...

Savaş yaralarını sarmak için, Çanakkale yakınlarında bir sağlık teşkilatı kuruldu. Hemen yanına da hayvanlar için ayrı bir koğuş yapıldı.

Bir gün o koğuşa, çok güzel, genç bir at getirildi.

Kurmay Başkanlığı, ata iyi bakılması konusunda özel bir not da göndermişti, ama at, çaresiz bir hastalığa, ruama yakalanmıştı.

Durum, atın sahibi Binbaşı Mustafa Kemal’e bildirildi.

Haberi alan Mustafa Kemal, koşup geldi. Atını son kere görmek istiyordu.

Sağlık teşkilatının komutanı Yüzbaşı Hilmi Bey, Mustafa Kemal’i atın bulunduğu çadıra götürdü.

Hastalığın tehlikesinden dolayı, diğer atlardan ayrı bir çadıra konulan at, sahibini görünce sevindi, canlandı. Getirildiği günden beri, önüne eğik duran başı havaya kalktı. Düşük kulakları, yukarı dikildi.

Mustafa Kemal, okşamak için atına yaklaşınca, Yüzbaşı Hilmi Bey uyardı:

“Binbaşım, hastalık çok tehlikeli!”

Bir an duraklayan Mustafa Kemal, bakışlarını atından ayırmadan Hilmi Bey’e sordu:

“Peki, eldivenle okşayabilir miyim?”

“Evet... Eldivenlerinizi sonra antiseptiğe koyarız, bütün mikroplar ölür.”

Binbaşı Mustafa Kemal, eldivenlerini giydi. Yaklaşıp atını sevdi, okşadı.

Atın yanından ayrıldığında gözleri ıslaktı.

Eldivenlerini çıkarıp antiseptiğe konması için uzattı...

Aradan bir süre geçince, Mustafa Kemal,

“Artık mikroplar kalmadı, değil mi?” diye sordu.

“Kalmadı binbaşım!”

“O halde onları bana veriniz...”

Mustafa Kemal’in sesi titriyordu.

“Atımdan kalan son hatırayı saklamak istiyorum.”

Islak eldivenleri aldı ve nemli gözlerle oradan ayrıldı.

Anlatan: Prof. Nevzad Tüzdilin

Ahmet Hidayet Reel (der.), Atatürk’e Ait Hatıralar,

Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1949, s. 179.

*****

KIVILCIMDAN ALEVE

Yıl 1924...

Türkiye’nin çeşitli alanlarda bir an önce uzman öğretmenlere ihtiyacı vardır. Atatürk, devlet bursuyla Avrupa’ya öğrenci gönderilmesini ister.

150 öğrenci başvurur.

Savaştan yeni çıkmış Türkiye’nin gücü, o yıllarda 150 öğrenciyi Avrupa’ya gönderip okutacak durumda değildir.

Çok sıkı, çok dikkatli bir elemeden sonra sayı 13’e düşürülür. Bunların arasında daha sonra başbakanlık yapmış Suat Hayri Ürgüplü, araştırmacı Burhan Toprak, yazar Cemil Sena, şair Necip Fazıl ve yine başbakanlık yapmış Prof. Dr. Sadi Irmak da vardır.

Sadi Irmak, Berlin Üniversitesi’ne gidecektir.

Sirkeci’den tam trene binecekken, adının seslendirildiğini duyar:

“Mahmut Sadi! Mahmut Sadi!”

Bakar, bir postacı...

Hemen kendini tanıtır.

Postacı,

“Telgrafın var,” diyerek bir kâğıt uzatır.

Sadi Irmak, merakla açar telgrafı. Hemen altına bakar kimden diye.

Telgraf validen gelmektedir.

Vali, telgrafın Atatürk’ün emriyle, onun dileğini iletmek için çekildiğini belirtmektedir.

Atatürk’ün, telgrafla ilettiği dileği şudur:

“Sizi bir kıvılcım olarak gönderiyoruz; gür alevler halinde dönmelisiniz!”

Ord. Prof. Dr. Sadi Irmak, Atatürk’ten Anılar,

Güven Matbaası, Ankara, 1978, s. 12.

*****

GÖZLERİNE BAKILAMAYAN
ATATÜRK

Yıl 1931...

Ünlü oyun yazarı ve öykücümüz Haldun Taner, Galatasaray Lisesi dokuzuncu sınıf öğrencisiydi...

O gün gelen bir haber, bütün okulu dalgalandırdı:

“Atatürk geliyor! Atatürk geliyor!”

Öğretmenler, öğrenciler... Herkes heyecan içindeydi, ama öğretmenlerde ayrıca bir telaş da vardı.

Çünkü Atatürk, girdiği her sınıfta öğrencilere, okutulan kitapla ilgili sorular sormakta, bir eksiklik görürse bundan öğretmenleri sorumlu tutmaktaydı.

Küçük Haldun Taner’in sınıfı, o gün, yurt bilgisi dersinden yazılı olurken birden sınıfın kapısı açıldı. Atatürk, beraberindekilerle birlikte içeri girince, bütün sınıf kâğıdı kalemi bırakıp ayağa kalktı.

Atatürk, öğretmene, “Otursunlar efendim!” dedi.

Öğretmen öğrencileri oturttuktan sonra kendini tanıttı:

“Bendeniz yurt bilgisi öğretmeni...”

Atatürk,

“Dersi kitaptan mı takip ediyorlar, yoksa anlatılanlardan mı?” diye sordu.

Öğretmenden önce müdür atıldı:

“Kitaptan!”

“Hangi kitaptan?”

Bir öğrencinin önündeki, Atatürk tarafından yazdırıldığı bilinen Medeni Bilgiler kitabı alınıp gösterildi kendisine. Hemen arkasından da, kitaptan bir şey sormaması için, müdür bey müfredatla ilgili bir şeyler aktarmaya başladı...

O âna kadar başını hiç kaldırmayan, önüne bakmakla yetinen küçük Haldun Taner, gözlerini yavaşça, birazcık yukarı kaldırdı.

Atatürk’ü şimdi yarım boy olarak görebiliyordu... Sol elinin iki parmağını üst yelek cebine takmıştı. Ve saatinin kösteği görülüyordu...

Küçük Haldun, Atatürk’ü tam olarak görmeyi çok istiyor ama bakışlarını daha fazla yukarı kaldırmaya cesaret edemiyordu. “Atatürk’ün gözlerine bakılamaz,” denmişti çünkü. Aklı başında birçok insandan şu sözleri duymuştu:

“Bakılamıyor efendim... İmkânı yok gözlerine bakılamıyor. Çenesine kadar hadi neyse ne, ama başınızı daha yukarı kaldırdınız mı, gözleriniz iki kuvvetli projektörle karşılaşmış gibi kamaşıyor, çarpılıp sersemliyor, bir şeyler oluyorsunuz...”

Böyle anlatılıyordu hep.

Oysa ne kadar da çok görmeyi istiyordu, hep resimlerden tanıdığı o yüzü... Hele şimdi, hazır burada... karşısındayken!

Müdür bey, hiç ara vermeden sürekli olarak konuşuyordu...

Birden, küçük Haldun’un aklına müdür beyin Atatürk’ün yüzüne bakmadan konuşamayacağı geldi... Böyle bir şey yapamazdı. Öyleyse... Bu demek oluyordu ki, yüzüne bakarak konuşuyordu!.. Yüzüne bakarak konuşuyor ve çarpılmıyordu demek!?

Bunu fark edince, küçük Haldun’un üstüne bir cesaret geldi. Başını biraz daha kaldırdı... Şimdi çenesini görebiliyordu Atatürk’ün. Gömleğinin kolalı devrik yakasını da!

Başını biraz daha... biraz... daha... kaldırınca... bütün yüzü canlı olarak karşısındaydı... işte!

Başına gelebileceklere razı bir şekilde gözlerine dikkatle baktı... Bir daha baktı!

Çarpılmamıştı!..

Bakılabiliyordu işte!

Çarpılmamıştı demek ki!

Küçük Haldun Taner çarpılmamıştı, ama Atatürk’ün gözlerine baktıkça, bunu söyleyenlerin pek de haksız olmadıklarını düşündü.

“Bu bakış pek öyle herkesin bakışına da benzemiyordu. Bu gözler bir yere bakıyor ama baktığı şeyden çok daha gerileri çok daha derinleri görüyor gibi idiler.”

Biraz sonra sınıfın kapısı yeniden açıldı. Atatürk ve yanındakiler sınıftan çıktı. Alnındaki terleri silen öğretmen, kendini sandalyenin üstüne atarken,

“Size de, bana da çok, çok geçmiş olsun çocuklar,” dedi.

Haldun Taner, Şişhane’ye Yağmur Yağıyordu,

Bilgi Yayınevi, Ankara, 1983, s. 66-76.

*****

SAİT FAİK, ÖĞRENCİYKEN...

Yıl 1920... Başta İstanbul ve İzmir olmak üzere ülkenin büyük bir kısmı işgal altında.

Ünlü yazarımız Sait Faik, o yıllarda Adapazarı’nda öğrencidir.

Bir gün okulun bahçesinde arkadaşlarıyla oynarlarken öğretmenleri Hulusi Bey’in sert uyarısıyla karşılaştılar:

“İçeriye girin!”

Oynamayı bırakıp sınıfa girdiler. Hulusi Öğretmen sıraların arasında sinirli sinirli dolaşmaya başladı. Dışarıdan gürültüler, bağrışmalar geliyordu.

Hulusi Öğretmen durup pencere tarafına baktı. Açık pencereye en yakın oturan Sait Faik’ti.

“Sait, şu pencereyi kapa!” diye bağırdı.

Sait, kapamak için pencereye uzanmıştı ki, öğretmen bu kez,

“Hayır, kapama!” diye bağırdı.

Pencereyi kapamak için ayağa kalkan Sait, yerine otururken Hulusi Öğretmen’in pencereye doğru yürüdüğü görüldü.

Bir süre pencereden dışarıya baktıktan sonra öğrencilere dönen Hulusi Öğretmen,

“Gelin çocuklar, hepiniz yanıma,” dedi.

Öğrenciler merakla pencerenin önüne yığılırken, Hulusi Öğretmen,

“Bakın şu geçenlere...” dedi.

Yoldan geçenler Hilafet Ordusu’nun inzibat askerleriydi. Hilafet Ordusu, Büyük Millet Meclisi’nin Kurtuluş Ordusu’na (Kuva-yı Milliye) karşı mücadele vermek için padişah tarafından kurdurulmuştu. Adapazarı’nda dolaşıp, Büyük Millet Meclisi ordularını hainlikle suçluyor Mustafa Kemal ve arkadaşlarının dine ve devlete başkaldıran idamlık asiler olduğunu, hatta komünist olduklarını söylüyorlardı. Dini ve devleti kurtaracaksa, Hilafet Ordusu’nun kurtaracağını söylüyorlardı.

İnzibat askerlerine nefretle bakan Hulusi Öğretmen, dişlerini sıkarak,

“İşte bunlar namussuzlardır... Bunlar vatan hainidirler. Bunu hepiniz bilin,” dedi.

Sarı bıyıkları öfkeden titriyor; Çanakkale Savaşlarında sakatlanan kör, kırmızı gözü sulanırken, ötekisi pırıl pırıl parlıyordu.

Birden, Hilafet Ordusu askerlerinin yüzlerine kapatır gibi kapattı pencereyi. Herkes yerine oturduktan sonra,

“Çocuklarım,” dedi, “vatanı Mustafa Kemal ismindeki bir Türk çocuğu kurtaracaktır. Buna emin olun. Evde babanız Kuva-yı Milliye’ye bir laf ederse korkmayın, ona karşı koyun, ona inanmayın. Belki on sene, yirmi sene dövüşeceğiz. Size onun için söylüyorum... Dört-beş sene sonra siz silaha sarılacaksınız. Yine olmazsa, çocuklarınız dağa çıkacak. Bu kör gözümle ben de oradayım sayılır. Onlara böyle, pencereden, ‘Namussuzlar!’ demekle yetindiğimi sanmayın. Göreceksiniz...”

O gün okul çıkışında, Hulusi Öğretmen, Sait ve birkaç arkadaşını işaret ederek,

“Gelin, benimle beraber,” dedi.

İstasyon taraflarına doğru yürüdüler. Mısır tarlaları arasında dolaşırlarken, birden, tarlalar arasından Laz başlıklarıyla on kişi belirdi. Sait ve arkadaşları ne olduğunu anlamaya çalışırken, Hulusi Bey koşup sarıldı onlara. Sonra hızlı hızlı konuşarak,

“İstasyon’da iki Yunanlı ile Abaza geziniyor. Başka kimse yok. Hükümet önündeki mezarlıkta bir tabur Yunan askeri var. Başka kimse görmedik,” dedi.

On kişi, hemen istasyon binasına yöneldi. İkisi şimendifer (demiryolu) makinesine el koyarken, orada bulunan üç inzibat askeri yerinden bile kıpırdayamadı. Yunan istasyon memuru titriyordu. Diğer yedi kişi mezarlıkta talim yapan Halife askerlerine doğru, havaya yaylım ateşi açtıktan sonra şimendifer makinesine atlayıp, Geyve Boğazı’na5 doğru düdük çalarak gittiler.

Gözleri önünde bir anda gelişen olayları biraz da tedirginlikle izleyen Sait ve arkadaşları, Laz başlıklı on kişinin Kuva-yı Milliye’nin adamları olduğunu anlamışlardı. Çok ihtiyaç duyulan bir şimendifer makinesini kaçırmak için Adapazarı İstasyonu’nu basmış, makineyi alıp, Geyve Boğazı’na doğru gözden kaybolmuşlardı.

Anlatan: Sait Faik

Yerli Yabancı 80 İmza Atatürk’ü Anlatıyor,

Tarih-Coğrafya Dergisi Eki, 1933, s. 219-220

5. O yıllarda Geyve Boğazı bir sınır gibiydi... Geyve’nin Adapazarı, İstanbul tarafı işgal altındayken; Anadolu tarafı Kuva-yı Milliye’nin, yani Büyük Millet Meclisi ordularının denetimindeydi. Yedigün dergisi, 29 Aralık 1946.

*****

HERKES SANATKÂR OLAMAZ

1930 yılı Nisan’ı...

Ankara’da, Türk Ocağı Tiyatrosu perdelerini açmaktadır...

Çeşitli tiyatro topluluklarına açılışa katılmaları ve oyun sergilemeleri için çağrıda bulunulmuştur.

Çağrılanlar arasında İstanbul Şehir Tiyatroları (Darülbedayi) da vardı.

Modern Türk tiyatrosunun kurucusu sayılan Muhsin Ertuğrul ve arkadaşları, yeni bir sahne kurulmasını sevinçle karşıladılar ve Ankara’ya koştular.

Çağdaş dünya tiyatrosundan sergiledikleri oyunlar büyük ilgi gördü.

Oyunlarını izleyenler arasında Gazi Mustafa Kemal de vardı.

Muhsin Ertuğrul ve arkadaşları Ankara’dan ayrılacakları gün, Milli Eğitim Bakanı Cemal Hüsnü Bey (Taray), kendilerine bir öğle yemeği verdi.

Yemeğin sonuna doğru telefona çağrılan Cemal Hüsnü Bey, döndüğünde çok heyecanlıydı,

“Gazi Hazretleri, bizi bu akşam Marmara Köşkü’nde kabul buyuracaklarını söylediler,” dedi.

11 Nisan 1930 Cuma akşamı Gazi Mustafa Kemal sanatçılarla buluştu.

Bütün oyuncularla tek tek tanışıp, onları öven Mustafa Kemal, sonra Muhsin Ertuğrul’a dönerek,

“Siz benim Sofya’da askerî ataşelik yaptığım zamandan beri memleketimizde görmeyi candan özlediğim bir hayali gerçekleştirdiniz,” dedi. “Böylesine birbirine bağlı bir sanat topluluğunu kendi imkânlarınızla hazırlayıp bize getirdiniz, gösterdiniz. Şimdi ben, Devlet Reisi olarak size soruyorum: Hükümetten ne gibi bir yardım istersiniz?”

Muhsin Ertuğrul düşündü: Kendini yeni yeni var etmeye çalışan tiyatronun o kadar sorunu vardı ki; hangi birini söyleyip, çözüm isteseydi acaba?

Atatürk’ün hafif gülümser ve mutlu bir bakışla cevap beklediğini görünce kararını verdi: Tiyatronun bugünkü sorunlarını bir kenara bırakıp, geleceğiyle ilgili bir istekte bulunacaktı... Asıl önemli olan, tiyatronun geleciğiydi; çünkü gideceği yön, alacağı şekildi.

Gazi Mustafa Kemal’e dönüp,

“Bir tiyatro okulu istiyorum Paşam,” dedi.

Mustafa Kemal bu cevabı duyunca, hemen Başbakan İsmet Paşa’nın çağrılmasını istedi.

İsmet Paşa gelince,

“Paşam, sizi rahatsız ettim... ama önemli bir konuyu size arz etmek istiyoruz,” diyerek Muhsin Ertuğrul’u başbakana tanıttı. Sonra da,

“Haydi, isteğinizi Paşa’ya da tekrarlayın,” dedi.

Muhsin Ertuğrul, aynı isteğini İsmet Paşa’ya tekrarladı:

“Bir tiyatro okulu istiyoruz Paşam!”

Daha sonra yeniden sanatçıların yanına gelen Gazi Mustafa Kemal, tiyatronun ve sanatçıların önemi üzerine, onları övücü bir konuşma yaptıktan sonra, sözlerini şöyle tamamladı:

“Efendiler... Hepiniz mebus olabilirsiniz, vekil olabilirsiniz, hatta reisicumhur olabilirsiniz, fakat sanatkâr olamazsınız. Hayatlarını büyük bir sanata vakfeden bu çocukları sevelim!”

Muhsin Ertuğrul, Benden Sonra Tufan Olmasın,

Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları, İstanbul, 1989, s. 465-467.

*****

EKMEK ASLANIN AĞZINDAYMIŞ!

Yıl 1927...

Ünlü yazarımız Ahmet Rasim’in yaşı ilerlemiş ve işsiz kalmıştı.

Yolu bir gün Ankara’ya düştü.

Anafartalar Caddesi’nde onu gören gazeteci ve milletvekili İsmail Müştak:

“Aman efendim,” dedi, “nasılsınız, bir emriniz var mı Ankara’da!”

Ahmet Rasim, buruk bir gülümsemeyle karşılık verdi:

“Fırınlarda ekmeklerin dört köşe değil, yuvarlak yapılması yüzünden buraya kadar geldim...”

İsmail Müştak bir şey anlamadığını bakışlarıyla belli edince, Ahmet Rasim devam etti:

“Bir okka ekmek alayım dedim... Elimden düşüp yuvarlanmaya başladı. Ekmek önde, ben peşinde, buraya kadar koştuk. Şaşkın şaşkın, şimdi o ekmeği arıyorum.”

İsmail Müştak, o akşam bu konuşmayı aktarınca, Atatürk,

“Sen ne yaptın İsmail Müştak,” diye parladı,

“Yarım asır Türk eğitimine hizmet etmiş bir zat yoksul düşmüş, Ankara’ya ekmek aramaya geldiğini söylemiş, sen hangi otelde kaldığını bile sormamışsın!”

Hemen bütün oteller aranıp Ahmet Rasim bulundu ve Atatürk’ün masasına çağrılıp ikramda bulunuldu. Gecenin sonuna doğru Atatürk,

“Boş bulunan İstanbul mebusluğunu lütfen kabul eder misiniz?” deyince, Atatürk’ün elini öpen Ahmet Rasim,

“Ekmek gerçekten aslanın ağzındaymış,” dedi.

Necdet Rüştü Efe, Türk Nüktecileri,

Nebioğlu Yayınevi, İstanbul, 1968, s. 22.

*****

BENİ GÖRMEK DEMEK

10 Ağustos 1929...

Atatürk, bir rahatsızlığından dolayı dinleniyor, halkın önüne çıkamıyordu...

Onun gözlerden uzak olması herkeste merak ve kaygı uyandırdı.

Dikkatlerin, onun sağlığıyla ilgili haberlere yöneldiği o günlerde, zamanın Paris Büyükelçisi Fethi Okyar Türkiye’ye geldi. Büyükdere’deki evinde Cumhurbaşkanı için bir akşam ziyafeti verdi.

Sağlığıyla ilgili söylentilerin önünü kesmek isteyen Atatürk de bu davete katıldı.

Bu haber duyulunca halk, Fethi Okyar’ın evinin önünde toplandı. Caddeyi dolduran kalabalık onu görmek, sesini duymak istiyordu.

Atatürk burada balkona çıktı, halkı selamladı.

“Benim için zahmet ediyorsunuz, mahcup oluyorum,” dedi ve konuşmasını, o ünlü sözüyle tamamladı:

“Beni görmek demek, mutlaka yüzümü görmek değildir. Benim fikirlerimi, duygularımı anlıyorsanız ve hissediyorsanız, bu yeterlidir... Ankara’dan buraya gelmeden önce işittim ki, benim için hastanededir, eli ayağı tutmuyor, ölümü mümkündür demişlerdir...”

Kısa bir duraklamanın ardından şöyle devam etti:

“İşte karşınızdayım, sıhhatteyim, elim ayağım tutuyor. Kendi gözlerinizle görüyorsunuz ki, sapasağlamım, kuvvetim yerindedir. Sizlere eskiden olan muhabbetim yerindedir. Siz bu akşam benim karşımda, milletin bir gölgesi, bir timsalisiniz. Size hitap ederek, bütün milletime sesimi işittireceğime kaniim...

İşitiniz ve işittiriniz, sizin için sıhhatini, ömrünü vazifeye hasreden adam sahnededir, sizin için çalışacaktır. O, sizin için yaşıyor; benim kuvvetim size olan muhabbetim ve sizin bana olan muhabbetinizdir. Bu millet, bu memleket dünyanın en makbul bir mevcudiyeti olacaktır. Ben bunu kendi gözlerimle görmeden ölmeyeceğim...”

Selman Yaşar, “Halk Adamı Atatürk”, Latif Daşdemir (haz.),

Az Bilinen Yönleriyle Atatürk, Ege Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları,

İzmir, 2007, s. 202

*****

DONAR KALIRIZ...

Bir gün Cumhuriyet Halk Partisi ilkelerini gözden geçiriyordu.

O sırada ukalalık edip demiştim ki:

“Paşam, bu her bakımdan bir inkılâp partisidir. İnkılâp partisi ise ideolojiye, bir doktrine dayanmaksızın yürüyemez.”

Yüzüme bir masumun yüzüne bakar gibi bakmış ve gülümseyerek,

“O zaman donar kalırız,” demişti.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Atatürk: Bir Tahlil Denemesi,

Birikim Yayınları, İstanbul, 1981, s. 137.

*****

PORTRE

MUSTAFA KEMAL PAŞA

.Mustafa Kemal Paşa, sivil giyinmiş, orta boylu, zayıf ve sarışın bir zattır. Gazetelerde gördüğünüz resimlerden hiçbirine benzemiyor. Kendisi bu resimlerin hepsinden daha sevimli, daha canlı, daha ayrı bir simadır. Yüzü renk ve çizgiler bakımından bir tunç parçası üzerine oyulmuş bir eski madalyonu andırır. Elmacık kemikleri çıkık, ağız kemikleri kuvvetli ve alnı serttir. Ve bu yüzün umumi görünüşünde çok zahmet çekmiş, çok uğraşmış, çok düşünmüş kimselerin yüzündeki ifade var; fakat hiçbir yorgunluk belirtisi gözükmemek şartıyla... Kısık ve sıcak bir sesle konuşuyor, mavi gözleri muammalı bakışlarla bakıyor, vücudunun kımıldanışları genç bir parsın kımıldanışları gibi sevimli, cana yakın bir tarzda keskin ve çeviktir. İnce, uzun parmaklı elleri durmadan iri taneli bir kehribar tespihle oynuyor. Bu tespihi kâh bileğine geçiriyor, kâh bir ucundan tutup çeviriyor, sağdan sola, soldan sağa sallıyor..

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ergenekon,

Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973, s. 60.

*****

Mustafa Kemal Paşa, Çankaya Köşkü’nün görüşme salonunda (ilk yıllar).

*****

BU ZORBALARI KİM SEÇECEK?

Yıl 1937...

Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreteri Recep Peker, Avrupa’da uzun bir gezi yapmış; özellikle İtalya ve Almanya’da, o yıllarda çok güçlenen faşist partilerin yapısını incelemişti.

Yurda dönüşünde, yakında toplanacak parti kurultayına sunulmak üzere, parti yapısında değişiklikler öneren uzun, ayrıntılı bir rapor hazırlamıştı. Rapor, İnönü tarafından Atatürk’e verilmek üzere Hasan Rıza’ya gönderildi.

Rapora şöyle bir bakan Hasan Rıza, bir akşam sofrada arkadaşlarıyla oturan Atatürk’e sundu. Atatürk,

“Kütüphanede masamın üstüne bırak, sonra okurum,” dedi.

Ertesi gün, Hasan Rıza, Atatürk’ün uyanıp uyanmadığını sorduğunda,

“Hiç uyumadı, bütün gece kütüphanede çalıştı, şu an banyoda...” cevabını alınca telaşlandı. Hemen Köşk’e koştu.

Köşk’e vardığında, Atatürk’ü, üstünde bornozuyla oturmuş günlük gazetelere bakarken buldu. Hasan Rıza’yı görünce, Atatürk sinirli bir şekilde,

“Bu zorbalar kimlerdir, onları kim seçecektir?” diye sordu.

Hasan Rıza neyin sorulduğunu anlamamıştı; şaşırdı:

“Hangi zorbalar Paşam?”

Atatürk daha sert bir sesle sordu:

“Efendim, sen dün akşam bana getirdiğin kâğıtları okumadın mı?”

“Biraz okumuştum Paşam.”

“Ha... İşte orada bahsedilen, bütün kuvvetleri kendisinde toplayıp tek partiyi, tabii dolayısıyla, devleti ve memleketi kendi başlarına idare edecek olan yüksek meclisin azasını diyorum: Onları kim seçecek; bu zorbalar heyeti, kuvvet ve yetkilerini kimden ve nasıl alacak? Hayret, hayret-i uzmâ! (en büyük hayret) Bu ne sakat düşüncedir, bu nasıl zihniyettir? Görülüyor ki, varmak istediğimiz hedef, henüz en yakın arkadaşlar tarafından bile, zerre kadar anlaşılmış değildir. Çocuk, biz öyle bir idare, öyle bir rejim istiyoruz ki, bu memlekette bir gün –eğer hükümdarlık aleyhinde gittikçe artan kuvvetli bir ceryanla karşılaşılırsa– padişahlığa taraftar olanlar dahi bir fırka kurabilsinler...”

Biraz düşündü. Kendini tutmaya çalışıyordu. Ayağa kalktı.

“Sen şimdi kütüphaneye git; o evrak, masamın üstündedir. Partinin bugünkü nizamnamesinden ve programından birer nüsha bul; kitaplar arasında vardır zannediyorum, şayet yoksa getirt. Ben şimdi giyinip gelirim.”

Hasan Rıza, istenen belgeleri hazırladı. Bu arada Recep Peker’in hazırladığı rapora yeniden baktı. Rapor, tek partili totaliter idareleri esas alıyordu. Buna göre üyeleri sınırlı, fakat güç ve yetkileri sınırsız bir kurul düşünülüyor... bütün kararları bu kurul alıyor, Büyük Millet Meclisi şekilden ibaret kalıyordu. İtalya ve Almanya’daki gibi gençlik teşkilatları kurulması öneriliyordu.

Hasan Rıza bunları okurken, Atatürk içeriye girdi.

Recep Peker’in raporunu alarak, hem söylenmeye hem de hiddet ve kızgınlık içinde satırların üstünü çizmeye başladı.

Bir ara sordu:

“Bunları İsmet Paşa okuduktan sonra mı imza etmiştir dersin?”

“Bilmiyorum efendim. Dün akşam arz ettiğim gibi bana, size takdim edilmek üzere kendileri verdiler.”

“Hayır hayır, mutlaka okumamıştır; nasıl olsa fırka yüksek divanında, üçümüz hep beraber müzakere edeceğiz diye okumayı ihmal etmiştir. Başka türlü olamaz...”

Okumasını tamamladıktan sonra,

“Şimdi, telefonla İsmet Paşa ile Recep Bey’i bul, hemen buraya gelmelerini rica ettiğimi söyle... Sen de köşkten ayrılma.”

Bir süre sonra Başbakan İnönü ve Parti Genel Sekreteri Recep Peker geldiler. Kütüphaneye kapanıp Atatürk’le birkaç saat görüştüler.

Onlar gittikten sonra Hasan Rıza kütüphaneye girdiğinde Atatürk’ün yüzü gülüyordu.

“Vaziyet tahmin ettiğim gibi çıktı çocuk,” dedi. “İsmet Paşa, Recep’in marifeti olan o saçmaları okumadan imza etmiş. Neyse, her şey olduğu gibi kalacaktır...”

Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar,

YKY, İstanbul, 2004, s. 61-63.

*****

TREN SESİNİ İŞİTEYİM!

İstanbul’da Florya Deniz Köşkü’nün proje çalışmaları yapılıyordu...

Arkadaşlarından biri Atatürk’e,

“Paşam... Selanik’te doğup büyüdünüz, hiç denize girdiniz mi?” diye sordu.

Atatürk, bu soruya güldü ve,

“Aman çocuğum... O zaman soyunup denize girmek ne demek?!” diye karşılık verdi.

Atatürk, çocukluğunda ve gençliğinde hiç denize girmemişti.

İstanbul Belediyesi Florya’da bir deniz köşkü yapılması fikrini kendisine ilettiğinde, bu yüzden olacak, sevinçle karşıladı.

Ama projenin ilk taslağını görünce hayal kırıklığına uğradı.

“Bu nedir?” diyerek tepki gösterdi.

Projenin adı Deniz Köşkü’ydü ama Köşk denizden uzakta, kumluğun kara tarafındaki ucunda, bir tepeciğin üstünde görünüyordu. Denizle bağlantısı, yapılacak özel bir yolla sağlanacaktı.

Atatürk,

“Köşk... kumsalda, denizin hemen yanında olmalı,” dedi.

Bunu dikkate alan mimarlar yeni bir proje hazırlayıp, Köşk’ü bugünkü yerine taşıdılar.

Atatürk yeni projeyi beğendi, tam onaylayacaktı ki, bir şey dikkatini çekti: Sirkeci-Halkalı tren yolunun, Köşk’ün önünden geçen Florya kısmı, kıyıdan içerilere alınmış gibi gösteriliyordu.

Atatürk,

“Bu ne demek oluyor?” diye sordu. Mimarlar,

“Efendim, gürültü olmaması açısından düşünmüştük...” diye bir açıklama yapmaya çalışınca Atatürk birden parladı:

“Canım, Ankara’da dağ başında yaşıyorum, İstanbul’da saraya hapsoluyorum... Bırakın, burada gelenleri, gidenleri göreyim... Hiç olmazsa tren sesini işiteyim!” dedi.

Deniz Köşkü’nün yapımı 14 Ağustos 1935’te tamamlanırken, tren istasyonu da yerinde kaldı.

Muhterem Erenli (der.), Atatürk 5: Yazılanlar,

YKY, İstanbul, 1981, s. 14.

*****

Atatürk, Florya’da kürek çekerken, 1935.

*****

YAHU, HİÇ İNSAN DÖVÜLÜR MÜ?

Atatürk ve Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak, Çankaya Köşkü’nün kütüphanesinde oturmuş, günlük işler üzerine konuşuyorlardı.

Birdenbire bahçe tarafından öfkeli bir ses duyulunca ikisi de sustu.

Atatürk, merakla başını solundaki pencereye çevirince, yüzü kıpkırmızı oldu. Hemen Hasan Rıza’ya döndü:

“Bak, bak... Bu bunak adam ne yapıyor? Yahu, hiç insan dövülür mü? Bu ne ahmaklık... Çabuk, koş, engel ol ve oradaki adamları Köşk’e getir...”

Hasan Rıza, pencereden bakınca, bağırıp çağıranın kim olduğunu anladı. Bu, Köşk’ün dış yönetimi için görevlendirilmiş, alaydan yetişme, emekli ve yaşlı bir subaydı. Karşısındaki birkaç işçiyi azarlayıp tokatlıyordu.

Koşarak bahçeye çıktı. Yanlarına vardığında, işçilerin, bir süre Köşk’te çalıştırılmış, o gün memleketlerine dönmek üzere Köşk’ten ayrılmak üzere olan Yunan esirler olduğunu gördü. Birkaç küçük torbadaki giyecek eşyaları yerde darmadağınıktı.

Yaşlı subaya ne olduğunu sordu.

Öfkeden titreyen yaşlı subay, üstlerini ve torbalarını kontrol ettiğini, Atatürk’ün özel sigaralarından birkaç paketi torbalarında bulduğunu söyledi.

Hasan Rıza, yaşlı subayı biraz sakinleştirdikten sonra esirleri yanına alarak kütüphaneye götürdü.

Esirlerden biri Atatürk’ü görür görmez korku içinde titremeye başladı; tam içeri gireceklerken bayılıp, düştü.

Atatürk, hemen su ve kolonya getirilmesini istedi. Esirler kendilerini toparlamaya çalışırken, Hasan Rıza, Atatürk’e olayı anlattı.

Atatürk hemen içeriden beş-on paket sigara getirtip esirlere dağıttı.

Kendilerine gösterilen bu tavırdan duyduğu üzüntüyü belirtti. Bir miktar da para verilmesini sağladıktan sonra Yunan esirlere iyi yolculuklar diledi.

Esirler, minnet gözyaşları içinde... Köşk’ten ayrıldı.

Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar,

YKY, İstanbul, 2004, s. 38.

*****

SİZ CONKER’E BAKMAYIN...

Bir Kızılay balosu sonrası, Büyükada Yat Kulüp’te bir yandan sohbet ediliyor, bir yandan da günün olayları değerlendiriliyordu. Atatürk birden,

“Ahmet Refik buralarda mıdır?” diye sordu. “Davet etsek, ama gecenin de epey geç saati...”

Tarihçi Ahmet Refik’le Atatürk arasında birkaç hafta önce sert bir tartışma yaşanmıştı. Onu sormakla, Atatürk’ün onun gönlünü almak istediğini bilenler,

“Zaten burada oturuyor, hemen bulalım,” dediler.

Ahmet Refik, çok kısa bir süre sonra kapıdan içeri girdi. İyi giyinmişti ama dağınık görünüyordu; tıraş da olmamıştı. Hemen uyandırılıp, “Atatürk bekliyor,” denilerek, tıraş olmasına bile fırsat verilmeden kaldırılıp getirildiği belliydi.

Biraz mahmur, şaşkın gözlerle masaya yaklaştı.

Atatürk, Ahmet Refik’e,

“Buyurunuz beyefendi,” dedi.

Nuri Conker’in tam karşısında bir yer gösterdi.

Atatürk’ün çok sevdiği arkadaşlarından biri olmasından dolayı pervasız şakalar yapabilen Nuri Conker, Ahmet Refik’i iki günlük sakalıyla görünce, Atatürk’e:

“Paşa, Ahmet Refik’in çenesindeki şu bir karış sakala bak,” dedi.

Ortalık bir anda sessizleşti.

En sıkışık zamanlarda bile sakal tıraşı olmadan toplum içine çıkmamasıyla bilinen Atatürk, Nuri Conker’e şöyle bir baktıktan sonra Ahmet Refik Bey’e döndü:

“Beyefendi,” dedi, “siz Conker’e bakmayınız... O, insanın kafasındaki kütüphaneyi görmez de çenesindeki sakalı görür.”

Hulûsi Turgut (der.), Atatürk’ün Sırdaşı Kılıç Ali’nin Anıları,

Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2005, s. 585.

*****

SIFIR NEYE DENİR?

Atatürk’ün bir yurt gezisinde, Milli Eğitim müfettişi olarak Hasan Âli Yücel de bulunmaktadır.

Bir sohbet ânında Atatürk, Hasan Âli Yücel’e:

“Siz felsefe okumuşsunuz, okutmuşsunuz. Bize sıfırı tarif eder misiniz?” dedi.

Hasan Âli, anlatmaya başladı:

“Efendim, sıfır hayatla âdemin, varlıkla yokluğun...”

Atatürk sözünü kesti:

“Anlamadım, hayat ebedi de, âdem ebedi değil mi?”

“Şüphesiz efendim, hayatın ebediyetinde...”

“Hayır, ben size sıfırı soruyorum. Sıfır âdem demek midir? Sıfırla yokluk arasında ne fark vardır?”

“Efendim, birisi, yani sıfır, yaşanmış bir şeyin yokluğudur. Halbuki...”

“Tuhaf şey, şu saat varken biraz sonra cebime sokarsam sıfır mı olur?”

“Sıfır, yok demektir?..”

“Güzel... Bu yok olan şey bir rakamın önüne, sağına geçince onu on misli yükseltiyor... Bu nasıl olur?”

Soyut açıklamalarla sonuca gidemeyeceğini anlayan Hasan Âli Yücel:

“Efendim,” dedi, “ben daima arkanızda ve solunuzdayım. Sıfır işte, efendimizin solunda olan bendenizim.”

Ahmet Hamdi Başar, Atatürk’le Üç Ay ve 1930’dan Sonra Türkiye,

Tan Matbaası, İstanbul, 1945, s. 34.

*****

NE ZAMAN KURTULURUZ?

Atatürk’ün sofra toplantıları yemekle başlar, ama hemen ardından, konuyu Atatürk’ün belirlediği uzun fikir tartışmalarının yapıldığı bir açık oturuma dönerdi.

Gerektiğinde kullanılmak üzere bir karatahtanın da bir kenarda bulundurulduğu böyle akşamların birinde Atatürk,

“Türk milleti, ne zaman kendini kurtulmuş sayabilir?” diye bir soru attı ortaya.

Sofradakiler, görüşlerini açıklamaya başladı:

“Tam bağımsızlığını korumaya devam ettiği zaman...”

“Çağdaş uygarlığa eriştiği zaman...”

“Kalkınmasını tamamladığı zaman...”

“Milli değerlerine sahip çıktığı zaman...”

Atatürk, hiç söze karışmıyor, sessizce dinliyordu.

Sıra Hasan Âli Yücel’e gelince, Yücel,

“Paşam, Türk milleti ne zaman kurtarıcı arama ihtiyacını duymayacak duruma gelirse o zaman kurtulmuş olur,” dedi.

Sofrada bulunan diğerleri de görüşlerini açıkladıktan sonra Atatürk,

“Hepiniz ilginç fikirler söylediniz,” dedi.

Durup bir süre düşündükten sonra Hasan Âli Yücel’e baktı.

Onu göstererek,

“Fakat, bu çocuğun ileri attığı, üstünde bizi derin derin düşündürmeye değer bir fikirdir.”

Kemal Arıburnu, Atatürk ve Çevresindekiler,

Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1994, s. 22.

*****

HEPSİ BENİM KADAR UYKUSUZDURLAR

Büyük Taarruz başarıyla tamamlanmış, İzmir işgalden kurtarılmıştı...

Başkomutanı İzmir’den Ankara’ya götüren tren, 2 Ekim’ de, Eskişehir-Beylikahır (Beylikova) İstasyonu’nda coşkun bir kalabalık tarafından durduruldu. Trenden inen Mustafa Kemal, kendisini karşılayanları selamlayıp, onlarla kısa bir görüşme yaptıktan sonra vagonunda dinlenmeye çekildi.

Onu karşılayanların arasında Ankara Valisi Yahya Galip Bey de vardı. Yakından tanıdığı Mustafa Kemal’i ayrıca görmek, ellerine sarılıp zaferini kutlamak istiyordu.

Yahya Galip Bey, Atatürk’ün bulunduğu vagona yaklaştığında, kompartıman penceresinden Başyaver Salih Bozok’un tıraş olduğunu görünce sevindi. Kendisiyle senlibenli konuştukları için,

“Paşa’dan ne haber?” diye sordu.

Elinde sabunlu fırçası, Salih Bozok cevap verdi:

“Uyuyor!”

Yahya Galip Bey geri döndü... Çevrede biraz dolaştıktan sonra yeniden kompartımanın önüne geldi. Salih Bozok’a,

“Hâlâ kalkmadı mı yahu!” diye seslendi.

Salih Bozok sinirlenmişti:

“Kalkmadı dedik ya!”

Yahya Galip Bey, çaresiz, yeniden uzaklaştı; biraz daha dolaştı ama en fazla on dakika sabredebilmişti. Salih Bozok onu yeniden karşısında görünce, bir şey sorulmasını beklemeden bağırdı:

“Kalkmadııı!”

Yahya Galip Bey, çaresiz, yeniden dönüp gidecekken, kompartımandan Mustafa Kemal’in sesini duydu:

“Buyrun beyefendi... Yalnız, giyinmedim henüz...”

Nihayet onu görebilecek olmanın sevinciyle Yahya Galip Bey,

“Büsbütün çıplak değilsiniz ya!” dedi.

“Hayır... ceketsizim!”

“Zararı yok öyleyse...”

Trene atlayıp, kompartımanın kapısını açtı.

Mustafa Kemal ayağında pantolon, sırtında gömlek, ayaktaydı. Tıraşı uzamış, yüzü yorgundu.

Yahya Galip Bey’e elini uzatırken,

“Uyuyamadım,” dedi. “Yastık, battaniye koymamışlar. Koluma dayandım, ağrıdı... Ceketimi yastık yapayım dedim, üşüdüm... Uyumak mümkün olmadı, kalktım...”

Yahya Galip Bey, atıldı hemen:

“Peki amma, a Paşam... Niçin haber vermediniz?”

Gülümseyerek ona bakan Mustafa Kemal, şu cevabı verdi:

“Hepsi de benim kadar uykusuzdurlar... Rahatsız etmek istemedim...”

Muhterem Erenli (der.), Atatürk 2: Başkomutan,

YKY, İstanbul, 1981, s. 207-209.

*****

DEVLET ADAMININ BÖYLE
DÜŞÜNMESİ GEREKİR

Erzurum Kongresi’nin devam ettiği sıkıntılı günler...

Kongreye katılan üyeler, uzun ve yorucu çalışmalar sırasında verilen kısa aralarda, kurulan çadırlarda bir araya geliyor; hem çay, kahve içiyor hem de birbirlerini daha yakından tanımaya çalışıyorlardı.

Mustafa Kemal de çadırlardan birine girip kahvesini söylediğinde oldukça düşünceli görünüyordu. En kötü anlarda bile şakacı tavrını kaybetmemesiyle tanındığı için bu durum hemen dikkati çekti.

Yakın arkadaşlarından biri yanına sokulup, “Hayrola Paşam?” diye sorunca, düşünceli halini sürdüren Mustafa Kemal,

“Şu yeni atanan vali,” dedi, “yakında burada olur...”

Birkaç gün önce alınan habere göre İstanbul Hükümeti tarafından Erzurum’a yeni vali atanmıştı. Yeni Vali Reşit Paşa, son olarak padişah tarafından da kabul edilmiş ve kendisinden Erzurum’daki karışık durumu düzeltmek göreviyle bir an önce yola çıkması istenmişti. Reşit Paşa da padişahın huzurundan ayrılır ayrılmaz Trabzon’a doğru yola çıkmıştı. Trabzon’dan Erzurum’a geçecekti.

Kahvesinden bir yudum alan Mustafa Kemal, çadırdakilere dönerek,

“Reşit Paşa’yı tanıyan var mı? Nasıl bir insandır, bilen var mı?” diye sordu.

Kongre üyelerinden Albayrak Gazetesi sahibi Süleyman Necati (Güneri),

“Ben tanıyorum Paşam,” dedi, “daha önce, 1912 yılında da burada bulunmuştu. O zaman bile tükenmiş bir ihtiyardı. Reşit Paşa’nın siz neyini merak ediyorsunuz, onu söylerseniz, daha çok yardımcı olabilirim...”

Gözlerini boşluğa dikerek bir süre daha düşünen Mustafa Kemal, Süleyman Necati’ye dönüp kaygısını belirtti:

“Kendisini pek iyi tanımıyorum... Eğer işimize zarar verecek bir adamsa... Trabzon’dan İstanbul’a iade edelim, başımıza iş açmasın,” dedi.

Orada bulunanlardan... Eski Teşkilâtı Mahsusa çeteciliğinden gelen, her fırsatta öne atılarak olay çıkarmasıyla tanınan ve bu tavrından dolayı Haçlı Seferlerini başlatan papaza gönderme yapılarak kendisine ‘Piyerlermit’ lakabı verilen, kongrenin Rize üyesi Hoca Necati (Memişoğlu), hemen lafa girerek,

“Paşam üzülmeyin,” dedi, “icap ederse Kop Dağı’nda temizlenir...”

Bunu duyar duymaz, düşünceli halinden sıyrılan Mustafa Kemal Paşa, kaşlarını çatarak,

“Hocam ne diyorsun?” diye çıkıştı. “Yol keserek, haydutluk ederek, adam mı vurduracağız?”

Gözleri Hoca Necati’nin üzerinde, şöyle sürdürdü konuşmasını:

“Bu memlekette hükümsüz vatandaş öldürülmez. Vatandaş ancak mahkeme kararıyla cezalandırılır... Devlet adamının böyle düşünmesi lâzımdır!”

Cevat Dursunoğlu, Milli Mücadelede Erzurum,

T.C. Ziraat Bankası Matbaası, Ankara, 1946, s. 118.

*****

BİR MAKALENİN TARTIŞMASI

1907 yılında Selanik’teki 3. Ordu’da bir tümenin kurmay kuruluna atanan Binbaşı Cemal Bey (Cemal Paşa), o zaman kıdemli yüzbaşı olan Mustafa Kemal’le aynı binada çalışıyor, çok yakın görüşüyorlardı.

Bu görüşmelerin değişmeyen konusu, elbette ki memleket sorunlarıydı.

Bir gün daireden çıktıktan sonra tramvaya binmiş, sevdikleri bir buluşma mekânı olan Olimpos’a gidiyorlardı. Cemal Bey, elindeki Selanik gazetelerinden birini Mustafa Kemal’e gösterip,

“Başmakaleyi okudunuz mu?” diye sordu.

Mustafa Kemal gazeteye baktı:

“Hayır,” dedi.

Cemal Bey, gazeteyi uzattı:

“Oku...”

Mustafa Kemal, gazeteyi alıp, imzasız başmakaleye hızlıca göz gezdirdi.

Cemal Bey sordu:

“Nasıl?”

“Alelâde bir gazetenin alelâde bir yazısı...”

Cemal Bey’in yüzü karıştı:

“Amma yaptın ha, bunu, ben yazdım.”

Mustafa Kemal,

“Afedersiniz, bilmiyordum; yazmamış olmanızı temenni ederdim,” dedi ve neden öyle düşündüğünü bütün açıklığıyla şöyle ifade etti:

“Cemal Bey, şu ve bu tarzda siz birtakım kuş beyinli kimselere kendinizi beğendirmek hevesine düşmeyiniz, bunun hiçbir kıymeti ve önemi yoktur. Siz içinde bulunduğunuz vaziyeti inceleyiniz... Ve evvelâ kabul ediniz ki, biraz feragat sahibi olmak lâzımdır. Eğer şunun bunun güler yüz göstermesinden kuvvet almayı kendinize yakıştırırsanız, halinizi bilmem, fakat geleceğiniz çürük olur. Çünkü bizim hakikatle hiç tanışmamış geniş çevrelerimiz vardır; bu çevrelerde henüz acem işi hayallerle dolu olanlar çoktur. Büyüklük odur ki, hiç kimseye iltifat etmeyeceksin, hiç kimseyi aldatmayacaksın, memleket için hakikî ideal neyse onu görecek, o hedefe yürüyeceksin, herkes senin aleyhinde bulunacaktır. Herkes seni yolundan çevirmeye çalışacaktır. İşte sen burada, karşı koyan olacaksın. Önüne sonsuz engeller yığacaklardır, kendini büyük değil küçük, zayıf, vasıtasız, hiç yerine koyarak, kimseden yardım gelmeyeceğini bilerek, bu engelleri aşacaksın. Ondan sonra sana büyüksün derlerse, bunu diyenlere de güleceksin...”

Mustafa Kemal’i dinledikçe, makalesinin beğenilmemesinden dolayı duyduğu üzüntüsü azalan Cemal Bey, sonunda tek kelimeyle cevap verdi:

“Haklısın!”

Mustafa Baydar (haz.), Atatürk’le Konuşmalar,

Yeni Gün Haber Ajansı, İstanbul, 2000, s. 121-122.

*****

PICARDIE MANEVRALARINDA

1910 yılıydı.

Fransa’nın Picardie bölgesinde uluslararası düzeyde askerî manevralar yapılacaktı.

Osmanlı Genelkurmay’ı bu manevralara Topçu Rıza Paşa komutasında bir ekiple katıldı.

Ekipte Binbaşı Mustafa Kemal ve Ali Fethi Bey de (Okyar) vardı.

Manevralar sırasında, o yıllarda henüz deneme aşamasında olan askeri uçaklarla çeşitli gösteriler de yapılacaktı.

Bu gösteriler için hazırlık yapılırken, uçaklara konuk subayların da binebileceği açıklandı. Binbaşı Mustafa Kemal, bunu duyunca, hemen yerinden kalkıp uçaklardan birine doğru yöneldi.

İki adım atmıştı ki, birden bileğine yapışan bir el onu durdurdu.

Mustafa Kemal, dönüp baktı.

Onu bileğinden yakalayan Ali Rıza Paşa’ydı. Paşa,

“Bilmediğin aş, ya karın ağrıtır ya baş,” dedi.

Uçmak Mustafa Kemal’i heyecanlandırıyordu, ama komutanını dinlemek zorundaydı. İstemeye istemeye de olsa yerine oturdu.

Uçağa, Mustafa Kemal’in yerine bir başka subay bindi.

Herkes hayran hayran havada çeşitli manevralar yapan uçağı izlerken, Mustafa Kemal üzgündü.

Birden nasıl oldu, anlaşılamadı... Havada çeşitli dönüşler yapan uçak, düşüp yere çakılıverdi...

Herkes donakaldı.

Mustafa Kemal’i ölümün elinden, komutanı çekip almıştı sanki.

Celâl Erikan, Komutan Atatürk 1,

Türk Tarih Kurumu-İş Bankası Yayınları, Ankara, 1964, s. 14.

*****

Mustafa Kemal, Picardie manevralarını izlerken, 1910.

*****

GELDİKLERİ GİBİ GİDERLER

Yıldırım Orduları komutanlığından ayrılan Mustafa Kemal Paşa, yaveri Cevat Abbas’la birlikte 11 Kasım 1918 akşamı Adana’dan trenle İstanbul’a hareket etti.

13 Kasım günü Haydarpaşa’ya indiler.

Mondros Mütarekesi sonucu işgal edilen İstanbul’un manzarası çok hüzün vericiydi.

Düşman donanması Saray’ın karşısında ve denizin ortasında çelik bir duvar gibi yükseliyordu.

Acı içinde savaş gemilerine bakarlarken, yaveri Cevat Abbas, Mustafa Kemal Paşa’nın,

“Geldikleri gibi giderler!” dediğini duydu.

Üzerine çökmüş umutsuz havadan birdenbire sıyrılan Cevat Abbas, hemen atıldı:

“Size nasip olacak, siz bunları kovacaksınız Paşam!”

Mustafa Kemal Paşa, gülümseyerek baktı yaverine... Bunu nasıl yapacağını düşünüyormuş gibi dalgınlaştı. Haydarpaşa Garı’nın merdivenlerini inerken yaverine dönüp,

“Bakalım...” dedi.

Kendilerini bekleyen askerî motora atlayıp çelik duvarı geride bırakarak karşıya geçtiler.

Turgut Gürer (der.), Atatürk’ün Yaveri Cevat Abbas Gürer,

Gürer Yayınları, İstanbul, 2007, s. 97.

*****

ONLAR MİSAFİR!

İstanbul’un işgal altında olduğu günler...

Sokaklarda yabancı askerler, yabancı subaylar dolaşmakta, gönderlerde yabancı bayraklar dalgalanmaktadır...

İşgal Kuvvetleri’nin buluşmak, görüşmek, eğlenmek için en çok rağbet ettikleri yerlerden biri de Beyoğlu’ndaki Pera Palas otelidir.

İngiliz işgal komutanı General Harington, bir gün, Pera Palas’ın bir salonunda kahvesini içerken bakışları bir noktada sabitleşir.

İlerideki masaların birinde oturan bir subay hiç de yabancı gelmemiştir.

Belleğini biraz zorlayınca, işittiklerinden ve gördüğü fotoğraflarından hatırlar: Bu subay Mustafa Kemal’dir!

General Harington, kendilerine Çanakkale’de zor anlar yaşatan bu komutanı yakından tanımak ve ona sonunda yenildiğini söylemek için,

“Kendisiyle bir kahve içmek isterim,” deyip masasına davet etmek ister.

Gönderilen tercüman Mustafa Kemal’i selamladıktan sonra,

“General Harington, bir kahve içmek için masalarını şereflendirmenizi arzu ediyorlar Paşam,” der.

Mustafa Kemal’in yüzü asılır,

“Kahve içmek istiyorlarsa kendileri lütfen benim masama buyursunlar,” der.

Tercüman, Harington’un isteğinin geri çevrilmesine çok şaşırırken, Mustafa Kemal devam eder:

“Ne de olsa onlar burada misafir... Biz de adettir, kahveyi ev sahipleri ısmarlar, misafirler değil!”

Ahmet Hidayet Reel (der.), Atatürk’e Ait Hatıralar,

Cumhuriyet Matbaası, İstanbul, 1949, s. 180.

*****

MEBRUKE HANIM’IN HÜKMÜ

(7 Temmuz 1918, Pazar)

(...) Seyit Bey’in eşi Mebruke Hanım diyor ki,

“Bütün genç kızlarımız biraz fazla tahsil ve terbiye gördükten sonra validelerini beğenmiyorlar. Onları âdi (aşağı) görüyorlar. Ben buna çok kızarım. Bence valideler, kızlarını kendi seviyelerinden fazlaya çıkacak mertebede tahsile devam ettirmemeliler. Varsınlar cahil kalsınlar...”

Dedim ki:

“Hanımefendi! Bu pek tabiidir. Yüksek seviyede olan, kendi seviyesinden kültür olarak daha eski olanı beğenmez. Fakat bu hal, aslında övgüye değer ve teşvik görmesi lazım gelmez mi? Her yeni yetişen kendinden eskisini beğenmeyecek kadar yükselirse, o zaman, ancak o zaman gelecek nesiller vücuda getirebilir ki, gelişen insanlığın gayesi de budur. Onun için genç kızlarımızı ve genç erkeklerimizi fikren, ilmen maziye bağlı bırakmak, muayyen bir sınırdan ileri geçmesine engel olma fikrini tercih etmeliyim: Dikkatinizi, çeken ve öfkelenmenize sebep olan bunlar, yalnız bizde değil, her millette böyledir. (...)

*****

Mustafa Kemal’in, tedavi için bulunduğu Karlsbad’dan,
yaveri Cevat Abbas Bey’e (Gürer) yazdığı bir kartpostal.

Kaynak: Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Atatürk Çizgisinde Geçmişten Geleceğe,
Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005, s. 297.

*****

Zemini latifeye çevirmiş olmak için lafı değiştirerek dedim ki, benim de en çok üzüldüğüm nokta, memleketimizde tahsil görmez yetişen hanım kızlarımız, bizi beğenmiyorlar. Hatta işittiğime göre son zamanlarda, görünüşte din değiştiren Alman subaylarına varanlar da varmış. Gerçi, bunu da tabii görmek lâzım. Ben de genç iken mutlaka, Avrupalı bir kızla evleneceğim diyordum. Bizim kızlarımız hatırıma bile gelmiyordu. Onları, tahsil ve terbiyeleri ve toplumsal alışkanlıkları itibariyle eş olarak görmeyi imkânsız bulurdum. Fakat evlilikte bir kaynaşmanın ortaya çıkması için lazım gelen şartlar görülüp yavaş yavaş anlaşıldıktan sonra; dini, milliyeti, çevre terbiyesi, ahlakı, alışkanlıkları farklı iki insanın birleşmelerindeki garabet kadar dikkatleri üzerine çeken bir şey olmadığı kolaylıkla anlaşılıyor. (...)

... (bu konulardan) bahsettiğimiz sırada Madam Cemal Paşa’da yanımıza gelmişlerdi. (...) Madam Cemal Paşa dedi ki:

“Paşa, ben seni evlendirmeyeceğim.”

“Ben de zaten bu husustaki tereddütlerimi halletmeden evlenmek niyetinde değilim. Zaten daha şimdi hanımefendi -Mebruke Hanım- 31 yaşında bir ihtiyardan bahsediyordu. Ben de 36, 37 olduğumdan evlenecek zamanım geçmiş demektir.”

Not: Şimdiki adı Karlovy Vary olan Karlsbad, Çek Cumhuriyeti’nin (Çekya’nın) kaplıcalarıyla ünlü bir şehri. Mustafa Kemal’in 1918’de tedavi için gittiği Karlsbad’da, Geçen Günlerim adıyla tuttuğu bu günlük, onun, 1918’lerdeki dünya görüşünü anlamamız açısından önemlidir. 7 Temmuz’da yazdıklarından yaptığımız bu küçük alıntıda, artık hiç kullanılmayan bazı kelimeler, anlamı kolaylaştırmak için, metnin cümle mantığı korunarak Türkçeleştirilmiştir.

Prof. Dr. A. Afet İnan, Mustafa Kemal Atatürk’ün

Karlsbad Hatıraları, Nurel Uğurlu (haz.)

Yeni Gün Haber Ajansı, İstanbul, 1999, s. 94-96.

Görselin kaynağı: Prof. Dr. Utkan Kocatürk,

Atatürk Çizgisinde Geçmişten Geleceğe,

Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları,

Ankara, 2005, s. 297.

*****

SULTANLA EVLENME

Dr. Rasim Ferit Talay (1889-1965), Atatürk’ün güvenini ve yakın dostluğunu kazanmış kişilerdendi. Kamuoyunda pek bilinmeyen sırdaşlıkları 1910’lu yıllarda başlamış ve ömürleri boyunca sürmüştü.

Mart 1924’te hilafet kaldırılıp Osmanlı Hanedanı üyelerinin yurtdışına çıkartıldığı günlerden birinde Rasim Ferit Bey, Atatürk’ün sofrasındaydı. Sohbet sırasında konu bir ara haneden üyelerinin durumuna geldi. Sofradakiler bu konuda yorumlarda bulunurken Atatürk’ün bir ara dalgınlaştığı ve konuşmalara ilgisini kaybettiği görüldü.

Sofranın suskunlaşması üzere dalgınlığından sıyrılan Atatürk,

“Biliyor musunuz,” dedi, “şu anda hanedan üyeleri arasında bulunmuyorsam bunda Dr. Rasim Ferit Bey’in payı pek yüksektir... Kendisine müteşekkir olduğumu hepinizin önünde belirtmek isterim...”

Dr. Rasim Ferit Bey, her zamanki alçakgönüllülüğüyle, kendisine yönelen meraklı bakışlardan gözlerini kaçırmaya çalışırken, Atatürk, teşekkür etmesinin sebebini anlatmaya başladı...

Olay, Veliaht Vahdettin Efendi’nin 15 Aralık 1917’de çıktığı Almanya gezisinin bitiminden sonraki günlere rastlıyordu...

Yirmi gün süren bu Almanya gezisine Mustafa Kemal, Veliaht Vahdettin’in fahri yaveri olarak katılmıştı. Gezi tamamlanıp İstanbul’a dönüldüğü günlerde Mustafa Kemal’in böbrek rahatsızlığı yeniden baş gösterdi. Doktorların tedavi için Avusturya’yı, Viyana ve Karlsbad’daki (Karlovy Vary) kaplıcaları önermeleri üzerine hazırlıklara başlandı.

Mustafa Kemal, o günlerde kaldığı Pera Palas’tan ayrılmış, Halep’ten dostları olan ve orada sıtmaya yakalandığı zaman kendisine çok iyi bakan Fansa ailesinin Beyoğlu’ndaki evlerine geçmişti. Evin dördüncü katı özel olarak döşenip kendisine ayrılmıştı.

Bir gün Fansa ailesinin kapısı çalındı...

Gelen kişi, kapıyı açan ev sahibi Selma Fansa’ya kendini, “Veliaht Vahdettin’in kız kardeşinin kızı, Prenses Münibe,” olarak tanıttı; Mustafa Kemal’i görmek istiyordu.

Mustafa Kemal evde yoktu.

Prenses Münibe, Mustafa Kemal’e iletilmek üzere, Selma Fansa’ya ziyaret sebebini şöyle açıkladı:

“Beni buraya gizli olarak Zât-ı Şahane (Padişah) gönderdi. Kızları Sabiha Sultan’ı, fahri yaverleri olan Mustafa Kemal Paşa’ya vermek arzu buyuruyorlar. Kendisine bu meseleyi söyleyiniz. Ben bir iki gün sonra sizden haber alırım...”

Selma Fansa, akşam Mustafa Kemal geldiğinde,

“Paşa Hazretleri, bugün saraydan, zatı şahanenin hemşiresinin kızı Prenses Münibe Hanımefendi geldi... Zât-ı Şahane, kızları Sabiha Sultan’ı size vermek istiyor. Bu husustaki fikrinizi soruyor,” diyerek durumu açıkladı.

Mustafa Kemal, biraz düşündükten sonra,

“O halde Sabiha Sultan gelsin, göreyim,” dedi.

Birkaç gün sonra Prenses Münibe, Fansaların kapısını yeniden çaldığında Selma Fansa,

“Paşa Hazretleri, Sabiha Sultan’ı burada görmek istiyorlar,” dedi.

Böyle bir istekte bulunulmasına inanamayan ve çok şaşıran Prenses Münibe,

“Bir sultan, saraydan çıkar da bir eve nasıl gelir?” diye cevap verdi.

Tam kalkmak üzereyken Mustafa Kemal geldi. Kendisine tanıştırılan Prenses Münibe’ye nezaketle, “Hoş geldiniz,” dedi.

Prenses Münibe, Vahdettin’in arzusunu, bir kere daha, bu kez doğrudan Mustafa Kemal’e iletti. Mustafa Kemal, daha önce söylediği gibi,

“Lütfen, buraya teşrif etsinler,” diye cevap verdi.

Prenses Münibe, bu isteği, beklendiği gibi hafif alaycı bir gülümsemeyle karşıladı ve,

“Bir padişah kızı ayağınıza gelemez,” diyerek evden çıktı.

Aynı günlerde, Fansaların evinden ayrılan Mustafa Kemal, kendine Şişli’de, hemen cadde üzerinde bir ev kiralamıştı.

Yeni kiralanan evin ilk ziyaretçilerinden biri Veliaht Vahdettin’in müsahibi6 İbrahim Bey oldu. İbrahim Bey’e kapıyı Mustafa Kemal’in yaveri Cevat Abbas (Gürer) açtı.

Mustafa Kemal evde yoktu.

İbrahim Bey, ziyaret sebebini Cevat Abbas’a açıkladı: Veliaht Vahdettin, iki kızından Sabiha Sultan’ı Mustafa Kemal Paşa’yla evlendirmek arzusundaydı.

Bu evliliği isteyen sadece Veliaht Vahdettin değildi. Mustafa Kemal’in yakın çevresi de böyle bir evliliğin çok iyi olacağını düşünüyordu. Annesi Zübeyde Hanım duyduğunda çok sevinmiş ve heyecanlanmıştı. Fethi Bey (Okyar), Rauf Bey (Orbay) böyle bir evliliği büyük şans olarak görüyor, Saray’a damat olan Enver Paşa’nın nasıl yükseldiğini örnek olarak gösteriyorlardı. Sadrazam Talat Paşa bile böyle bir evlilik için açık desteğini iletmişti.

Mustafa Kemal ise kararsızdı.

Yakın çevresinin bu evliliği niye çok istediğini seziyordu aslında. 35. Osmanlı Padişahı Mehmet Reşat yaşlı ve uzun süredir hastaydı. Veliaht Vahdettin’in yakında tahta çıkmasına kesin gözüyle bakılıyordu. Tahta çıkacak yeni padişahı, kimse yakından tanımadığı; ne düşündüğünü, ne yapacağını kestiremediği için, içlerinden birisinin ona yakın olmasını “hayırlı bir iş” olarak görüyorlardı.

Mustafa Kemal, o kararsız günlerinin birinde, bir eğlence gecesi sonrasında, yakın dostu Dr. Rasim Ferit’in koluna girmiş, birlikte yürüyerek Maçka Kışlası karşısındaki parka giderek bir sıraya oturmuşlardı.

Veliaht Vahdettin’den gelen ve haftalardır kafasını meşgul eden evlenme önerisini, orada Dr. Rasim Ferit’e açan Mustafa Kemal, ne düşündüğünü sormuştu...

Dr. Rasim Ferit’in cevabı kısa ve kesin olmuştu:

“Bu iş olmaz, olmamalı!”

Bu kadar kesin bir cevaba Mustafa Kemal şaşırmış ve, “Neden?” diye sormuştu...

Dr. Rasim Ferit, bu evliliğin neden olmaması gerektiğini şu üç gerekçeyle açıklamıştı:

“Bir: Sen iki ay içinde herhangi bir kadından bıkarsın!.. İki: Bir sultanla evlilik hayatı sana ağır gelecek merasime tâbidir; yanına gidebilmek için bile izin istemelisin veya onun davetini beklemelisin, sen bunu yapamazsın!.. Üç: Eğer bir sultanla evlenirsen ta’n ettiğin (yerdiğin, ayıpladığın) Enver Paşa’ya benzersin!”

Gözlerini Dr. Rasim Ferit’in gözlerine diken Mustafa Kemal, onun söylediği gerekçeleri tek tek zihninden geçirerek düşündü ve,

“Doktor,” dedi, “tek gerçek dostum senmişsin; herkes bu işi yapmam için ayak diriyor...”

Kendi açısından konuyu orada kapatmıştı.

Yusuf Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri:

Doğumundan Samsun’a Çıkışına Kadar,

Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları,

Ankara, 1997, s. 148-149.

Enver Behnân Şapolyo, Kemal Atatürk ve Milli Mücadele Tarihi, Berkalp Kitabevi, Ankara, 1944, s. 193-195.

Fethi Tevetoğlu, “Atatürk’ün Güvendiği Bir Kişi:

Dr. Râsim Ferit Talay”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi,

Cilt 7, Sayı 21, Temmuz 1991, s. 623-638.

6. Müsahip: Tatlı söyleşileriyle, padişahların hoşça vakit geçirmelerini sağlamakla görevli kişi.

*****

TÜRKİYE’NİN ARMASI NE OLMALI?

Cumhuriyet’in ilanından sonra, bir ara, Meclis’te ve basında Türkiye Cumhuriyeti’nin simgesi, arması ne olmalı, diye bir tartışma başladı.

Pek çok öneri atıldı ortaya...

Bunların arasından, Ergenekon Destanı’ndan esinlendiği için, simgenin “kurt” olması üzerinde çok durulmaya başlandı.

Arma için kurt başlı çeşitli çizimler yapılıp, kendisine sunulduğunda Atatürk,

“Ne kurdu?” diye sordu.

Kendisine Ergenekon Destanı’ndaki bozkurt anımsatılınca,

“Masalları bırakınız... Her şeyin kaynağı insan zekâsıdır. Siz bana zekânın simgesini, zekânın armasını arayınız!” dedi ve ekledi:

“Bu dünyada her şey insan kafasından çıkar. Bir insan başının ifade edemeyeceği hiçbir şey tasavvur edemiyorum.”

Prof. Dr. A. Afet İnan, M. Kemal Atatürk’ten Yazdıklarım,

Yeni Gün Haber Ajansı, İstanbul, 1998, s. 46.

*****

BEN NAPOLYON DEĞİLİM

Batı Anadolu gezilerinin birinde Atatürk, yanında eşi Latife Hanım, Fevzi Paşa ve diğer beraberindekilerle Uşak Türk Ocağı’nı ziyaret ediyordu.

Coşkulu bir kalabalığın içinden geçilerek içeri girildi. Kahveler içilirken, Türk Ocağı’ndan bir genç ayağa kalktı. Konukları selamladıktan sonra bir karşılama konuşması yapmaya başladı.

Geride bırakılan kötü günlerden söz edilerek başlayan konuşma Kurtuluş Savaşı’na, oradan da Atatürk’e geldi. Atatürk’ün önemini ve büyüklüğünü vurgulamak isteyen genç, onu dünyanın yetiştirdiği en büyük komutanlar arasında sayılan Napolyon ve Bismarck’la karşılaştırmaya başlayınca Atatürk’ün kaşları çatıldı. Bakışları sertleşti.

Konuşmacı coşup, karşılaştırma işini uzatınca elindeki kahve fincanını bırakan Atatürk ayağa kalkarak,

“Bey biraderimizin izinleriyle burada bir noktayı açıklamak amacıyla sözlerini kesiyorum,” dedi.

Soluklar tutulmuştu. O, salona dönerek,

“Efendiler,” dedi, “genç arkadaş beni Bismarck ve Napolyon’la karşılaştırmaya kalktı... Napolyon kimdir? Taç ve macera peşinde koşan bir insan! Bismarck ise tacidara (taç sahibine, padişaha) hizmet eden bir adam! Ben böyle değilim!”

Konuşmacı genç zor durumda kalmıştı. Soğuk terler dökerken, hemen bir açıklama yapma gereği duyarak, telaş içinde,

“Affedersiniz Paşa Hazretleri, sözlerim yanlış anlaşıldı... Sizin şerefinizden, şanınızdan söz etmek istiyordum...” deyince, Atatürk tekrar ayağa kalktı.

“Efendiler, bey biraderimiz ikinci bir hataya daha düştüler,” dedi. “Hangi şan, hangi şeref? Eğer mensup olduğum millet... şanı, şerefi varsa ben de şanlı ve şerefliyim. Aksi takdirde içinizden herhangi bir adam çıkar da şan, şeref arkasında koşar ve emsalsiz olmak isterse biliniz ki başınıza belâdır, bela... Millet bu gibilere asla izin vermemelidir.”

Prof. Dr. Utkan Kocatürk, Atatürk Çizgisinde Geçmişten Geleceğe, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005, s. 115.

*****

ATATÜRK SUİKASTÇISIYLA
KARŞI KARŞIYA - 1

1926 yılı baharında Atatürk, dertleri, sorunları yerinde görmek, halkla görüşmek, konuşmak için şehirden şehire geçtiği yoğun bir gezi programı uyguluyordu.

8 Mayıs 1926’da Konya’dan başlayan gezi, 9 Mayıs’ta Tarsus, 16 Mayıs’ta Adana, 18 Mayıs’ta tekrar Konya, 20 Mayıs’ta Bursa’yla devam etmiş, 13 Haziran’da Balıkesir’e gelinmişti.

14 Haziran günü Balıkesir’den İzmir’e geçilecekti ki, o gün İzmir Valisi Kâzım Dirik’ten Atatürk’e şu önemli telgraf ulaştı:

“İzmir’de size karşı hazırlanan bir suikast ortaya çıkarılmıştır. Suçluların bir kısmını yakaladık. Gezinizi ve İzmir’e gelişinizi bir süre ertelemeniz faydalı olacaktır.”

Telgrafta, suikastçıların, başta Ziya Hurşit olmak üzere kaldıkları otelde, bomba ve silahlarıyla birlikte yakalandığı bildiriliyordu.

Suikastı iki yardımcısıyla birlikte gerçekleştirme hazırlığı yapan Ziya Hurşit, 1920’de Büyük Millet Meclisi’nde Rize milletvekili olarak bulunmuştu.

Ziya Hurşit, polise verdiği ilk ifadede her şeyi itiraf ederek, “Suikast yapmak için iki gün önce Gülcemal vapuruyla İzmir’e geldim. Yanımda Laz İsmail, Gürcü Yusuf ve Çopur Hilmi vardı. Ayrı otellere indik. Ben İngiliz yapımı iki bomba ve iki Belçika tabancası taşıyordum. Mustafa Kemal’i öldürmeyi 1925 yılından beri kafama koymuştum. Bu nedenle eski Ankara Valisi Abdülkadir’le temasa kurdum. Onun vasıtasıyla da İzmit Milletvekili Şükrü Bey’le ilişkilerimi güçlendirdim,” diyordu.

Yapılan plana göre suikast Kemeraltı’nda, Hükümet Caddesi’nin bitimindeki dar dönemeçte yapılacaktı. Ziya Hurşit ve iki adamı, Laz İsmail ile Gürcü Yusuf, dönemecin hemen yanındaki bir tuhafiye dükkânında bekleyecekler; Atatürk’ün otomobili Hükümet Caddesi’ni geçip dönemece geldiğinde doğal olarak yavaşlayacak... dükkândan fırlayan Laz İsmail ile Gürcü Yusuf tabancalarıyla ateş edecekler, istenilen olmazsa, Ziya Hurşit de ateş edecek, gerekirse bomba kullanılacaktı.

Hemen sonrasında, yakınlarda bekleyen bir otomobile binip, Konak İskelesi’ne gelecekler; orada kendilerini bekleyen Giritli Şevki’nin motoruna atlayıp Sakız Adası’na kaçacaklardı.

Atatürk iki gün sonra, 16 Haziran’da İzmir’e geldiğinde, suikastçıların elebaşısı olan Ziya Hurşit’le konuşmak istedi.

Karşısına getirildiğinde,

“Ziya Hurşit Bey, uzun bir zaman birlikte ortak mesai yapmamış mıydık? Bir gaye uğruna çalışmadık mı?” diye sordu.

Ziya Hurşit, aldırmaz bir havada,

“Evet Paşam...” demekle yetindi.

Atatürk bu kez,

“Nedir bu suikast?” diye sordu. “Hem de şebekenin elebaşısı, ruhu imişsiniz, öyle mi?”

Ziya Hurşit,

“Öyle... Doğrudur!.. Suikast yapmaya geldim. Amma kuvvede (düşüncede) kaldı... Fiile çıkmadı (gerçekleşmedi),” diye cevap verdi.

Atatürk, cinayet amacını pervasızca söyleyen suikastçısına şaşkınlıkla baktı.

“Sizden bunu beklemezdim,” dedi.

Ziya Hurşit, aynı soğukkanlılıkla cevap verdi:

“Dünya beklenmedik şeylerle doludur Paşam... Ne yapayım ki, karşınızda bu vaziyette suçlu olarak bulunuyorum. Ne diyebilirim?”

Atatürk bunun üzerine daha fazla konuşmak istemediğini işaret etti; Ziya Hurşit odadan çıkarıldı.

Sabah beklenmeyen bir gelişme oldu: Ziya Hurşit, Atatürk’le konuşmak istiyordu.

Atatürk, “Peki,” dedi.

Karşısına getirilen Ziya Hurşit,

“Paşam,” diye söze başladı ve şöyle devam etti:

“Dün gece hakkımda göstermiş olduğunuz lütufkârlıktan son derece müteessir oldum. Şaşkınlıkla konuşamadım. Bazı sualinize istediğim gibi cevap veremedim. Fakat her şeye rağmen müsait hareketiniz bana emniyet ve cesaret verdi. Size karşı bir suikast teşkilatı mevcut olduğunu ve icrasının da bizzat benim tarafımdan kabul edilmiş olduğunu tekrar itiraf ederim. Sebepler sizce malûmdur: Epey zamandan beri aramızda şiddetini artıra artıra sürüp giden anlaşmazlıklardır. Teşkilât yeni değildir. Hayli zamandan beri gizlice faaliyettedir. Suikast daha önce Ankara’da yapılacaktı fakat biraderim Ordu Mebusu Faik ya neticeden korkarak yahut şahsi endişesine düşerek tatbikatın tehir edilmesini bize tavsiye etti. O zaman onu dinledik. Bu sefer hiç kimseyi dinlemedik. Tatbik kararımız katiydi.”

Araya hiç girmeden, soru sormadan Ziya Hurşit’i dinleyen Atatürk, suikastçısına şu karşılığı vermekle yetindi:

“Ben intikamcı bir adam değilim. Fakat iş artık mahkemeye intikal etmiştir. Neticeyi beklemekten başka çare yok. Müdahale edemem...”

18 Haziran’da kendisine yapılması planlanan suikastla ilgili olarak Anadolu Ajansı’na verdiği demeçte Atatürk, o ünlü sözünü söyledi:

“Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti sonsuza dek yaşayacaktır!”

Hulûsi Turgut (der.), Atatürk’ün Sırdaşı Kılıç Ali’nin Anıları,

Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2005, s. 443.

Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam,

Cilt 3, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1969, s. 277-282.

F. Kandemir, İzmir Suikastının İç Yüzü,

Ekicigil Tarih Yayınları, İstanbul, 1955, s. 26.

*****

ATATÜRK SUİKASTÇISIYLA
KARŞI KARŞIYA - 2

Atatürk, Ziya Hurşit’le konuşmasından sonra, ona yardım edecek, kendisine kurşun atacak diğer iki kişiyi merak etti. İkisinden biriyle görüşmek istedi.

Gürcü Yusuf’u görüşme odasına getirdiler.

Atatürk, herkesin dışarı çıkmasını istedi.

Baş başa kalınca, Gürcü Yusuf’a,

“Sen Mustafa Kemal’i öldürecekmişsin, öyle mi?” diye sordu.

Gürcü Yusuf’un başı önündeydi. Bakmıyordu.

“Evet,” dedi.

Atatürk,

“Mustafa Kemal ne yapmış ki onu öldürecektin?” diye sordu.

Kısa bir sessizlikten sonra Gürcü Yusuf,

“Fena bir adammış da,” dedi. “Memlekete çok fenalık yapmış!.. Sonra, bize onu öldürmek için para da vereceklerdi...”

Kısa bir sessizlikten sonra Atatürk, bu kez,

“Sen Mustafa Kemal’i tanıyor musun?” diye sordu.

“Hayır!”

“O hâlde, tanımadığın bir adamı, nasıl öldürecektin?”

Gürcü Yusuf, bir süre sessizce durduktan sonra kısık bir sesle cevap verdi:

“Geçerken işaret edecekler... Mustafa Kemal, işte budur diyeceklerdi... Biz de öldürecektik...”

Atatürk, ani bir hareketle elini cebine attı. Cebinden bir tabanca çıkararak,

“Mustafa Kemal benim,” dedi.

Tabancayı Gürcü Yusuf’a uzatarak,

“Haydi, al eline tabancayı... Öldür!”

Başını yavaşça kaldıran Gürcü Yusuf, kendisine tabanca uzatan adama şaşkınlıkla baktı.

Onun Mustafa Kemal olduğunu anlayınca, yıldırımla vurulmuşa döndü. Dizüstü kapanarak hüngür hüngür ağlamaya başladı.

Kemal Arıburnu, Atatürk, Anekdotlar-Anılar,

Ayyıldız Matbaası, Ankara, 1960, s. 30-31.

*****

SONRA MİLLET NE DER?

Atatürk, İstanbul’dan 16 Mayıs 1919’da Samsun’a gitmek için ayrılmış; Kurtuluş Savaşı’ndan yıllar sonra, 1 Temmuz 1927’de yeniden İstanbul’a gelmişti.

O tarihten sonra da, özellikle yazları, günlerinin çoğunu İstanbul’da geçirmeye başladı.

Bu durum en çok, dönemin İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ’ı etkiliyor; uykularının kaçmasına yol açıyordu.

Çünkü Atatürk törenlerde protokolü sevmiyor, sevmediği için de uymuyordu. Ayrıca, sık sık yalnız ya da birkaç arkadaşıyla, kimseye haber vermeden Dolmabahçe Sarayı’ndan ayrılıp İstanbul’da gezmeye çıkıyordu. Bunu sadece gündüz değil, gecenin herhangi bir saatinde de yapıyordu.

Ne Dolmabahçe Sarayı’nda ne Florya Deniz Köşkü’nde onu yerinde tutmak mümkün olmuyordu.

Bu yüzden sık sık zor durumlara düşen Vali Üstündağ, sonunda, Atatürk’ü rahatsız etmeden bu duruma bir çare aramaya başladı.

Bildiği, tanıdığı mimarlarla yaptığı bir toplantıda, Atatürk için iki yeni köşk yapılmasına karar verildi. Bu köşkler, onun hareketlerinin kolay izlenebileceği, giriş çıkışlarının rahat görülebileceği bir konumda olacaktı.

Soruşturuldu, araştırıldı, bu amaca uygun iki yer saptandı. Köşklerden biri Fenerbahçe’de diğeri de Büyükada’da, koruluk içine yapılacaktı.

Köşklerin projeleri ve örnek maketleri kısa zamanda hazırlandı. Vali Üstündağ, yanına mimarlardan birini alıp Atatürk’ün karşısına çıktı. Mimar, maketleri masanın üstüne koyup, köşklerin özelliklerini, nasıl yapılacağını anlatmaya başladı.

Projeye göre, Fenerbahçe ve Büyükada’da sık korulukların ortasında, ağaçlar kesilerek geniş bir yer açılacak, köşkler bu alana oturtulacaktı.

Atatürk bunu duyunca, mimarın sözünü bitirmesini bile beklemedi. Öfkeyle,

“Düşüncesizler!” diye bağırdı. “Defolun gidin buradan! Dünyanın bu en güzel köşelerinde bana dünyalık yapacaksınız!.. Sonra bitmiyor, en dar yerlerini birer parmaklıkla çevirerek, beni milletimden koparacaksınız... Sonra millet ne der?”

Anlatan: Mim Kemal Öke (Atatürk’ün doktorlarından)

Burhan Arif Ongun, Yedi Pırlanta İnsan, Osmanlı Matbaası, İstanbul, 1979, s. 7.

*****

Atatürk, Kütahya Tren İstasyonu’nda kendisine verilen bir dilekçeyi inceliyor.

*****

ÇİÇEK ALAN ATATÜRK

Fazıl Dalay, 1927 yılında Ziraat Okulu’ndan mezun oldu. Ankara Belediyesi Bahçeler Müdürlüğü Fidanlığı’na memur olarak atandı.

Mevsim kıştı. Kaloriferle ısıtılan fidanlık serasının ortasındaki küçük havuzun başında Bahçeler Müdürü Salih Bey’le oturuyorlardı.

Dışarıda, önce bir otomobil sesi duyuldu. Sonra birden, seranın kapısı açıldı. İçeri Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal girdi. Yanında yaveri Rusuhi Bey de vardı.

Fazıl Bey ile Salih Bey heyecan ve telaşla ayağa fırladılar. Koşup elini öptüler.

Mustafa Kemal onlara kim olduklarını ve hangi okulu bitirdiklerini sordu.

Bahçeler Müdürü Salih Bey önce kendini, sonra da Fazıl Bey’i tanıttı. Ziraat Okulu mezunu olduklarını söyledi. Açıklamaları dinleyen Mustafa Kemal, yaveriyle birlikte serayı gezmeye başladı.

Bazı çiçeklerin önünde duruyor, yakından bakıp, dokunarak, koklayarak inceliyor; çiçeklerle ilgili sorular soruyordu. Beğendiği çiçeklerin ayrılmasını istedi. Bunlar İstanbul’dan getirtilen arokarya, sikas ve devetabanı gibi değerli güzel, salon çiçekleriydi.

Ayrılmadan önce,

“Bunları yarın Köşk’e gönderin ve siz de beraber geliniz,” dedi.

Salih Bey,

“Emredersiniz Paşam, hava soğuk... Çiçeklerin üşüyüp bozulmaması için yarın güzelce ambalaj yapar, Fazıl Bey’le beraber aracımıza koyup getiririz,” diye cevap verdi.

Mustafa Kemal ayrılınca, Salih Bey’le Fazıl Bey birbirlerine baktılar: Mustafa Kemal’in zor beğenirliğini bilmeyen yoktu. Köşk’e çağırdığına göre seradan ve yetiştirilen çiçeklerden memnun kalmış olmalıydı.

Ertesi gün, saksılar özenle ambalajlandı. Bahçeler Müdürlüğü’nün kamyonuna yerleştirildi. İkisi de kamyon şoförünün yanına oturduktan sonra Çankaya’ya hareket edildi.

Yalnız, kafalarını kurcalayan bir soru vardı: Çiçeklerin parası ne olacaktı?

Vatan için bu kadar hizmet sunmuş birinden, Mustafa Kemal Paşa’dan çiçek parası almak yakışık almazdı. Kendi aralarında, önce,

“Çiçekleri hediye edelim,” diye konuştular.

Bu sefer, başka bir şey takıldı akıllarına: Mustafa Kemal bunu hoş karşılar mıydı acaba?

“Milletin parasıyla yetişen, devlete ait çiçekleri hangi yetkiyle siz hediye ediyorsunuz?” derse, ne yaparlardı.

Benzeri çok olay duymuşlardı çünkü...

Köşk’ün kapısına geldiklerinde henüz bir karara varamamışlardı.

Güvenlik kontrolünden geçip içeri girdiklerinde, yaver Rusuhi Bey koşarak geldi:

“Biraz bekleyin... Paşa Hazretlerine geldiğinizi haber vereyim,” dedi.

Biraz sonra Rusuhi Bey, yanında birileriyle geri döndü. Onlara, çiçekleri salona taşımalarını söyledikten sonra, Fazıl Bey’le Salih Bey’e,

“Paşa Hazretleri sizi salonda bekliyor. Köşk’ün bahçıvanı da gelecek,” dedi.

Önde Rusuhi Bey arkada Salih ve Fazıl beyler, Mustafa Kemal’in huzuruna çıktılar. Saygıyla selamladılar. Mustafa Kemal,

“Bu çiçeklerin sağlıklı yaşamaları ve bozulmamaları için nerelere koyulması gerekiyorsa oraya yerleştiriniz. Bizim bahçıvana da nasıl bakılacaklarını anlatınız,” dedi.

Salih Bey’le Fazıl Bey, Mustafa Kemal’in de onayını alarak saksıları en uygun köşelere yerleştirdiler. Köşk’ün bahçıvanına da nasıl bakılması gerektiğini anlattılar.

Çiçeklerin yerleştirilmesi tamamlanınca, Mustafa Kemal, o beklenen ve korkulan soruyu sordu:

“Çiçeklerin fiyatı ne kadardır?”

Salih Bey’le Fazıl Bey sessizce önlerine baktılar.

Mustafa Kemal’in, bakışlarını üzerlerine dikmiş cevap beklediğini fark edince, Salih Bey elini cebine attı. Çıkardığı kâğıtta seçilen çiçekler ve fiyatları vardı. Kâğıdı uzattı.

Mustafa Kemal, kâğıda bir göz attıktan sonra, Rusuhi Bey’e döndü:

“Çiçek paralarını ödeyiniz.”

Rusuhi Bey,

“Peki, Paşa Hazretleri!” dedi ve çıktı.

Geri döndüğünde, elinde bir zarf vardı. Zarfı uzatırken,

“Faturayı yarın gönderirsiniz,” dedi.

Salih ve Fazıl beyler, çiçeklerle ilgilenmeye devam eden Mustafa Kemal’den izin isteyip salondan çıktılar.

Ertesi gün Salih Bey çiçek paralarını muhasebeye yatırdı. Gazi Mustafa Kemal adına kesilen fatura yaver Rusuhi Bey’e verilmek üzere Çankaya Köşkü’ne gönderildi.

Fazıl Dalay, “1928 Senesinde Atatürk’ün Ankara Bahçeler Müdürlüğü Serasına Gelip Çiçek Alması”,

Atatürk Araştırmaları Merkezi Dergisi,
Cilt 3, Sayı 9, Temmuz 1987.

*****

HENDESE, NASIL GEOMETRİ OLDU?

Tarih 13 Kasım 1937...

Atatürk, Başbakan Celal Bayar ve diğer bazı çalışma arkadaşlarıyla birlikte Sivas’a geldi.

Sivas Kongresi’ni yaptıkları salonu ve kaldığı odayı gezdi. O günleri yeniden yaşadı... Daha sonra, hep yaptığı gibi bir sınıfa konuk oldu.

Sınıfta o anda hendese (geometri) dersi yapılmaktaydı. Atatürk, öğretmene, bir öğrenciyi sınava kaldırmasını söyledi.

Tahtaya bir öğrenci çağıran öğretmen, ona zaviyelerle (açılarla) ilgili bir soru sordu. Öğrenci yanıt verirken, terimlerin Arapça adlarını söylemekte zorlanıyordu. Tam söyleyememesinden dolayı, doğru bilmesine karşın, yanlış da yapıyordu.

Öğrencinin yaşadığı sıkıntıyı gören Atatürk, birden ayağa kalktı, öğretmene,

“Bu Arapça terimleri siz de ben de, herkes zor anlıyor, bu çocuklar nasıl anlayacak da, anlatacak,” dedi.

Beraberinde bulunan kütüphanecisi Nuri Bey’e seslendi:

“Geç Nuri tahtaya, yaz!”

Atatürk söyledi, Nuri Bey yazdı... Biraz sonra geometri dersinin bazı terimlerinin Arapça ve Türkçe karşılıkları tahtaya sıralanmıştı:

Zaviye: Açı

Müselles: Üçgen

Dılı: Kenar

Muvazi: Paralel

Hendese: Geometri

Zaviyeihadde: Dar açı

Mustatil: Dikdörtgen

Atatürk, terimlerin Türkçe karşılıklarını okuyarak,

“Nasıl? Daha anlaşılır, daha kolay değil mi?” diye sordu.

Ders bittiğinde, Başbakan Celal Bayar’a dönerek,

“Terimlerin Türkçe adlarıyla düzenlenmiş ders kitapları birkaç ay içinde hazırlanıp, basılıp, okullara gönderilmelidir,” dedi.

Ama Atatürk, başbakana talimat vermekle yetinmedi. O sırada Hatay sorunuyla uğraşmasına (Hatay henüz Türkiye’ye katılmamıştı) ve hastalığının onu kötü etkilemeye başlamasına rağmen Ankara’ya döner dönmez ilk yaptığı iş, bir dil uzmanı arkadaşını yanına alarak geceli gündüzlü bir çalışma sonunda terimleri bizzat kendisi Türkçeleştirdi ve geometri kitabını ortaya çıkardı.

Birkaç