*****

YUSUF ATILGAN

CANİSTAN

*****

© 2017, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Yapı Kredi Yayınları, 2000

Can Yayınları’nda 1. basım: Eylül 2017, İstanbul

Editör: Faruk Duman

Düzelti: Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-3767-1

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 31730

*****

YUSUF ATILGAN

CANİSTAN

ROMAN

*****

Yusuf Atılgan’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Anayurt Oteli, 2017

Aylak Adam, 2017

Bütün Öyküleri, 2017

Ekmek Elden Süt Memeden, 2017

*****

YUSUF ATILGAN, 27 Haziran 1921’de Manisa’da doğdu. Manisa Ortaokulu’nu 1936’da, Balıkesir Lisesi’ni 1939’da, ikinci sınıfından sonrasını askerî öğrenci olarak sürdürdüğü İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü de 1944 yılında tamamladı. Akşehir Maltepe Askerî Lisesi’nde bir yıl edebiyat öğretmenliği yaptı. 1946 yılında Manisa’nın Hacırahmanlı köyüne yerleşerek burada çiftçilik yapmaya başladı. 70’li yılların sonlarına doğru İstanbul’a döndü, Milliyet, Can gibi yayınevlerinde çevirmenlik, editörlük yaptı. Yusuf Atılgan, Tercüman gazetesinin 1955 yılında düzenlediği öykü yarışmasında “Evdeki” öyküsüyle birincilik (Nevzat Çorum adıyla katılmıştır), “Kümesin Ötesi” öyküsüyle de (Ziya Atılgan adıyla) dokuzunculuk kazandı. Yunus Nadi Roman Armağanı’na değer görülen ilk romanı Aylak Adam’ı 1959’da, ilk öykü kitabı Bodur Minareden Öte’yi 1960 yılında yayımladı. İkinci romanı Anayurt Oteli, 1973 yılında basıldı. Edebiyatımızın çağdaş klasiklerinden biri sayılan Yusuf Atılgan’ın bütün öyküleri Eylemci adıyla 1992 yılında yeniden basıldı. Tek çocuk kitabı Ekmek Elden Süt Memeden ise 1981 yılında çocuk okurlara ulaştı. Yusuf Atılgan, Canistan adlı romanını çalıştığı sırada, 9 Ekim 1989 günü İstanbul’da aramızdan ayrıldı.

*****

İçindekiler

I Duruşma

II Yargıç

III Tanık

*****

I

Duruşma

1921 yılı 26 Haziran gecesi, Hacırahmanlı köyünün kuzeyinde Domuz Deresi’ndeki bağ damında Tokuç Ali minder üstünde uyuya kalan bir yaşındaki oğlunun üstüne bir çarşaf örterken damın önündeki tulumba yanında fener ışığında bulaşık yıkayan karısının bağırması ile elindeki çarşafı çocuğun üstüne düşürüp dışarı fırladığında, kapıdan çıkar çıkmaz ensesi ile karışık başına inen bir sopayla yüzü koyun yere kapaklandı. “Çeteler” geçti kafasından bayılmadan önce.

Kendine geldiğinde odanın ortasında hasır üstünde elleri ayakları bağlı yatıyordu. İlk gördüğü ayak ucunda duran çapraz fişeklikli bir adamdı. Başını hızla iki yana çevirdi: Oğlu minderde yoktu; iki yanında gene çapraz fişeklikli, tüfekli iki adam duruyordu. Ocağın üstündeki rafta yanan zeytinyağı kandilinin soluk ışığında ayak ucunda duran adamın yüzü yabancı gibi değildi ama kim olduğunu çıkaramadı. Başında yerleşik bir ağrı vardı. “Çeteler. Sonunda basıldık işte. Aptal gibi fırladım dışarı; tüfeği alıp beklemeliydim. ‘Bağa çıkmayalım bu yaz; her gün gider geliriz; geceleri köyde kalalım’ deyip durduydu Fatma. Dinlemedim. Ne yaptılar ki onları?”

— Karım nerde, oğlum nerde?

— Yandaki odada, mutfakta onlar. Eee Tokuç Ali, tanıdın mı beni bakalım?

— Tanır gibiyim ama çıkaramadım bi türlü. Gelibolu’da mıydın askerlikte?

— İn, in; daha eskiye git. Sakalı bıyığı kes; on dört on beş yaşında düşün bu suratı.

— Vay, vay Selim! Lan Selim kardeş, nerdeydin bunca yıldır? Ne bakıp duruyon öyle, hadi çöz şu ipleri de hasret giderelim.

— Ağır ol bakalım. Ben yatırıp bağladım seni. Bazı hesaplar var aramızda.

— Görülmeyecek hesap mı olurmuş aramızda?

Selim’e köyde ‘Sağır karının oğlu’ derlerdi. Anasının kulakları ağır işitirdi. Eskiden, Ali’nin babası Tokuç Osman’ın sağlığında Selim sekiz yaşında bir çocukken yanlarına yanaşma olarak gelmiş; yıllarca birlikte çalışmışlar, birlikte eğlenmişler, birlikte yaşamışlardı. Nerdeyse kardeş gibiydiler. Sonra bir gün Selim hiçbir neden göstermeden bırakıp gitmişti. Onurlu, inatçı bir oğlandı, bir şeyden alınmış olacaktı; Ali’nin yalvarmalarını dinlememiş, üstelik köyden ve anasından da ayrılıp gitmişti. Ali tüm soruşturmalarına, aramalarına karşın izini bulamamıştı. Şimdi karşısındaydı işte; ama kaskatıydı, düşmanca bakıyordu. “Ne hesabı bu? Bubam hakkını...”

— Bubam hakkını, birikmiş paranı vermedi miydi sen giderken?

— O değil; verdi elbet, yanaşmanın hakkı parayla ödeniyor bu dünyada. Şimdi derdimiz başka; gördüğün gibi çete başıyım; gâvura karşı çarpışıyoruz ara sıra. Tatar köyündeki cephe bozulduktan sonra dağda geziyoruz. İki Yunan devriyesini pusuya düşürüp kırdık. Ama adamların yemesi, cephanesi için para gerek. Hiç kimse kendiliğinden vermiyor. Zenginleri basıp zorla alıyoruz. Sıra sende şimdi. Altınların yerini söyle de gidip alalım.

— Ne altını lan Selim; bende altın falan olmadığını bilmezmişsin gibi.

— Vardır, vardır; bubandan kalmıştır.

— Savaş bitmeden Gelibolu’da yaralanıp döndüm. Enişten doğru dürüst işlememiş bağı, tarlaları; neredeyse genleşmiş. Bubamdan kalan kırk küsur altından beygir çifti düzdüm yeniden; kalanı düğüne gitti.

— İnat etme Tokuç. Bilirsin, ben senden inatçıyımdır. Zorla söyletirim sana.

— Olmadık şeyin yeri mi olurmuş?

— Hasan, bi yokla şunu çizmenle.

Sağındaki adam çizmesinin burnuyla boş böğrüne üst üste iki tekme attı. Tokuç Ali’nin soluğu kesilir gibi oldu; inledi. Daha tekmelerin acısı dinmeden Selim bıçağını çekip baldırına yavaşça batırdı. Ali’nin bacağı seyirdi ama kıpırdatamıyordu.

“Evimize ilk geldiği günden soframıza aldık bunu. Yalnız yatarken ayrılırdık. İşi hayvanlara bakmak olduğundan hayvan damının bir köşesindeki bölmede tahta kerevetteki yatağında yatardı. Anamla ablam iki ineği sağdıktan sonra uyandırırlardı onu, inekleri sürüye götürmesi için. Birlikte götürürdük Koca Çeşme’nin önündeki alana. Dönüşte sabah çorbamız hazır olurdu; içine ekmek doğrayıp aynı kaptan yerdik. On üç yaşına geldiğimizde bubam ilk tüfeğimi aldı bana. Tek namlılı kırma tüfeği. ‘Selim’e de almassan istemem bunu’ dedim. Bubam ‘Sen şimdi al da ileride ona da alırız’ dedi. ‘Olmaz, ötekini de aldığın zaman verirsin ikimize de’. Nasıl sevinmiştik bir örnek tüfeklerimize. İşte bu bağda üzümler erdiğinde serçeleri kovmak için kullanırdık. Düşenleri toplar burada pişirip birlikte yerdik. Bir de ara sıra Gözlet bayırında keklik avına giderdik. İlk kekliği o vurmuştu. Üzülmeyeyim diye ‘kaderim varmış, benim önüme kondu’ demişti. Yüzü asık gittiydi bir gün. Ne oldu ki.”

— Yakışır mı lan sana eski arkadaşına böyle hakaret etmek. Zorun paraysa setremin cebinde paralarım, al da git.

— Ne arkadaşı lan! Sen o gün hayvan damının kapısında beni horlamadın mı?

— Ne horlamasıymış bu? Bubamın önünde boynuna sarılıp gitmeyesin diye yalvardım sana.

— Bırak şimdi gereksiz lafları, altınların yerini söyle.

— Altın olsa hepsini helâlimden verirdim sana.

— Hep böyle yok derler ama sonunda öterler. Saranlı’dan Bekir Ağa her şeye dayandı da göbeğine kızgın yağ dökerken söyledi.

Ali ürperdi. “Ulan ne gaddar olmuş bu Selim. Göbeğime kızgın yağ mı akıtacak? Altın falan olmadığını biliyor ama bilmediğim bir şeyden ötürü öç alıyor benden anlaşılan. Ne ola ki? Dayanabilecek miyim her şeye? Köyde kalsaydım bu yaz...”

— Bu yaz bağa çıkmayıp köyde kalsaydım kıstıramayacaktın beni.

— Kafama taktım bi kere; köyde olsaydın bile evi basacaktım. Senin uyuşuk köylülerinden mi korkacağım? Bağırmanı duysalar bile kıçlarını kıpırdatmazlar korkudan; duymamak için kafalarını yorganın altına sokarlar. Bu yaz nasıl olsa beni aşağılamanın öcünü alacaktım senden. En sevdiğim insan beni adam yerine komadı o gün. Malım mülküm yoksa, yanaşmaysam insan değil miydim ben?

— Yediğimiz ayrı gitmezdi seninle; nasıl aşağılarım seni! Bi şeyden alınmışsın anlaşılan.

— Kes de altınların yerini söyle. Yoksa...

Ali ağzını açmadı. Artık iyice biliyordu kendisinden öç alındığını; altınlar bahaneydi. “Aklınca horlayacak beni; yalvartacak, olmadık bir yer söyletecek; sonra da adam değilmişsin deyip rahatlayacak. Tanrım, dostum düşman olmuş. Katlanabilecek miyim acıya?” Bir kez daha denedi:

— Aramadık yer komadım seni. Askerde bile bakındım durdum; başka birliklerden adamlara sordum; Manisalı Selim var mı sizin oralarda diye. Malk mülk neymiş; gel seninle işleyelim yerleri, birlikte üretir birlikte yeriz; avluya senin için de bir ev yaparız, diyecektim. Sen de evlenirsin...

— Yeter! Söyle şu yeri de gidelim.

— Yer falan yok.

— Hasan, kır şunun dizkapağını dipçikle!

Sağındaki adam tüfeğini kaldırdı; dipçiğiyle dizine vurdu. Ali bağırdı; zorlandı, ipler bileklerine gömüldü neredeyse.

— Söyle hadi!

— Solundaki adam kıpırdadı, üstüne eğildi, yavaş, yumuşak bir sesle,

— Söyle de bitsin; nasıl olsa söyleyeceksin, dedi.

— Olsa söylemem mi, dayanılır mı bu acıya?

Selim adama seslendi:

— Kadir, sen git de sayadan biraz çırpıyla birkaç odun getir. Şu zeytinyağını kızdıralım.

Kadir odadan çıkınca sağındaki adam eğilip Ali’nin pantolonunun düğmelerini çözdü, erkeklik organını çıkardı. Eline bıçağını alıp,

— Söyle, yoksa kesicem, dedi.

Selim bir adım atıp adamın bıçaklı eline bir tekme vurdu.

— Karı mısın lan sen? Ne işin var orasıyla? Kapa pantolonun önünü, dedi.

Adam söyleneni yapıp doğruldu. Anlaşılan bu Hasan çetenin celladıydı. Ali can acısıyla bağırdı;

— Sakatladın beni Selim! Bırak soksun şu bıçağı yüreğime de bitsin bu iş!

— Söylemeden bitmez.

“Nasıl olur Tanrım, Selim mi bu? Mevlüt Hoca’nın bostan bozuğunda beygir yayarken geceleyin yağmur başladığında kepeneklerimizin altında üstümüze düşen damlaların tıpırtısında yavaş sesle konuştuğumuz Selim bu mu?

— ‘Lan Ali, şu Makbule var ya, Şakir Ağa’nın kızı Makbule, istiyom onu; ama o hep sana bakıyo.’ ‘— Bakarsa baksın be, gözüm yok onda.’ ‘— Doğru mu lan?’ ‘— Doğru elbet. Söyledim ya sana, benim gözüm Sarı Mustafa’nın Emine’de. Bi tenhada görünce söylerim Makbule’ye senin istediğini.’ ‘— Ben konuşsam, git be, Sağır karının oğluna mı kaldım ben derse kahrolurum.’ ‘— Gönlüne girersen demez.’ ‘— Bubası verir mi ki?’ ‘— Vermezse kaçırırız. Hele az daha büyüyelim...’ ”

Kucağında çırpılar, odunlarla Kadir girdi odaya; ocağın yanına bıraktı. Selim:

— Önce tavaya yağ koy da öyle yak ocağı, dedi.

— Selim Efe, beni dinlersen yakmayalım ocağı, gidelim burdan. Bu adamda altın olsaydı çoktan söylerdi yerini, dedi.

— Söyleyecek yerini. Göbeğini yarıp kızgın yağı damlatınca bak nasıl söyler. Sen dediğimi yap benim.

Kadir iki yana salladı başını ocağın yanında asılı kara tavayı alıp kandilin yanındaki küçük ibrikten içine biraz yağ akıttı. Ocağı çatıp yaktı. Sacayağının üstüne tavayı koydu. Ali’nin yanına gelip kulağına eğildi,

— Ali kardaş, niyeti bozuk bunun, bi yer söyleyiver de yağı kullanmasın, diye fısladı.

— Olsa söylerdim.

— Göbeğini yarıp da yağı damlatınca feleğin şaşar Tokuç, öldürür seni bu yara. Sen hiç yanık acısı çektin mi? dedi Selim.

Dizindeki korkunç acı hafifliyormuş gibi geldi Ali’ye.

— Unuttun mu lan? Mantar tabancasından elim yandığında merhem sürsün diye anana sen götürmüştün beni; nerdeyse ağlayacaktın.

Ali o bayram gününü düşündü: “Bayramın ilk günüydü daha. Dokuz yaşında mıydık yoksa on mu? Ceplerimizde mantarlar ve mantar tabancasıyla kızların ‘Ben pazara varayım’ oynadıkları Şakir Ağa’nın evinin avlusuna girmiştik birkaç oğlanla. Kolkola girmiş iki sıra kız birbirlerine gidip dönerek mani atıyorlardı. Çaktırmadan, sinsice yaklaşıp istediğimiz kızın eteğine mantar tabancasını sıkarak korkutur, böylece onu sevdiğimizi belirtirdik. Yüreğim çarparak Emine’ye yaklaşırken cebimde saklı tabancayı fazla sıkmış olacağım ki tetikteki parmağım tabancayı patlatmış ve cebimdeki mantarlardan biri de ateş alarak elimi yakmıştı. Bayramlık setremin cebinin astarı da biraz yanmıştı. Korkunç bir acıyla gözlerim sulanmış dururken Emine sıradan ayrılıp ‘oh olsun, korkutacaktın değil mi?’ diyerek yanıma gelmiş, avcumdaki yanığı görünce ‘çok mu acıyo’ deyip ağlamaya başlamıştı. Selim telaşla ‘Gel hadi anama gidelim; onda yanık merhemi var, sürsün’ dedi. Koşa koşa gittik Selimlerin tek odalı evine. Anasının sürdüğü merhem biraz gidermişti acımı. Selim’in anası kırlarda ot kökleri, tohumları toplar ve çeşitli ilaçlar yapardı bunlardan. Sonra bir hafta sağ elimi kullanamamıştım. Şimdi Selim göbeğimi yarıp kızgın yağ mı akıtacak? Tanrım, nasıl olur bu? Nasıl olacak, dizkapağımı tuz buz ettirmedi mi? En sevdiğim arkadaşımın bana bunları yapabilmesi için büyük bir suçum olmalı benim.”

Ocaktaki yağ cızırdamaya başlayınca Selim, Ali’nin yanına diz çöküp pantolon kayışını çözdü; gömleğinin eteğini göğsüne doğru sıyırıp göbeğini açtı.

— Hasan Efe, tut şunun kollarını, dedi.

Hasan, Ali’nin bağlı kollarını tutup başına doğru gerdi. Selim:

— Yerini söyle Tokuç, yağ içine işler öldürür seni sonra, dedi.

Ali dişlerini sıkıp kendini acıya hazırlamaya çalışıyordu. Bıçağın ucunun karnında gezindiğini duydu; kanı ılık ılık sızdı beline doğru. Bu ara Kadir ocaktaki tavayı getirip Selim’e verdi. Göbeğine damlayan kızgın yağın acısıyla Ali bağırdı:

— Yaktın beni Selim! Neden be, neden? Söyle de bileyim.

— Unuttun mı lan? O gün körpe sıpayı düzmeye gittiğimizde beni kapıda bırakıp girdin dama. Önce kim girsin diye sormaz mı insan bi kere? O zaman bildim birden senin ağa oğlu olduğunu, beni horladığını. Sıpa senin malındı elbet.

— Buymuş demek. Değer mi bunlara? Hayvanlar senin de malın gibiydi.

— Ben bakıyordum, kullanıyordum ama malım değildi.

Ali dişlerini sıktı. “Köyde, evdeki dut ağacının dibinde gömülü desem bırakıp gidecekler beni. Ama artık sağdıcım değil; düşman olmuş bana. Daha ne yapabilir ki! Dayanırım. Karımla oğlumu da boğmuştur bu katil.”

Biraz hafifler gibi olan acısı göbeğine akıtılan yağla yenilendi ama bağırmadı. “Tanrım, sıpa işi olamaz bu. İçime işledi kızgın yağ; bu yara sağ komaz beni. Büyük bir suçum olmalı bu yazgıyı yaşamam için. Selim alet oldu buna, ama niye o?”

Kadir yaklaştı yanlarına; Selim’in elinden tavayı aldı.

— Bırak gari şunu Selim Efe; adamın altını olsaydı daha ilkinde söylerdi yerini. Boşuna kıydık canına.

Selim doğruldu.

— Haklısın. Gidelim hadi.

— Çözeyim mi iplerini?

— Bırak kalsın. Sabaha çıkarsa bi çözen olur.

— Bari kadını çözsek. Çocuk uyanınca ağlar.

— Olmaz. Yunan candarmasına haber salabilir.

Onlar kapıdan çıkınca Hasan, Ali’nin dizi kırık bacağına bir tekme atıp kapıya yürüdü:

— Erkek adammışsın lan, eyi dayandın, dedi.

Ali dizinin depreşen acısıyla bağırmamak için kendini güçlükle tuttu. “Ulan Hasan mısın ne boksun, sağ kalırsam seni gebertmezsem bana da Tokuç demesinler.” Gittiklerine inanamıyordu bir türlü. Şimdi geri dönseler ‘Yeter, altınlar evde, avluda dut ağacının dibinde gömülü’ diye bağırabilirdi. Bir süre sonra uzaktan atların ayak seslerini duyunca rahatladı. “Neyse, Fatma’yla oğlana dokunmamışlar. Bağlamışlar ama niye sesi çıkmıyor?”

— Fatma! diye bağırdı.

Öteki odadan bir inilti duyar gibi oldu. Ağzını da bağlamışlardı demek. Bağlarını çözmenin bir yolunu bulsa köyden Hacı Vehbi’yi getirir ve böyle işlerde uzman olan bu yaşlı adamın belki de yaralarının sağalmasında bir yardımı olabilirdi. Fatma yuvarlana yuvarlana yanına gelebilse belki birbirlerinin ellerini çözebilirlerdi. Ama ya öteki odanın kapısını kapatmışlarsa?

*****

II

Yargıç

Selim’le iki arkadaşı komşu bağda atlarını bağladıkları ağaca doğru yürüdüler. (Baskını düzenlemek için iki gece gözetlemişlerdi bağ damını. Akşam yemeğinden sonra kadının fenerle bulaşık yıkamaya çıktığını gördüklerinde kararlarını verdiler. Kadını bağırtıp Ali’yi dışarı koşturacaklardı. Karanlıkta Hasan damın arkasından dolaşıp kapının yanında durunca Selim kadına koşup tutmuş ve Fatma korkuyla bağırmıştı.)

— Baskın boşa çıktı, dedi Hasan.

— Boşuna değil; eski bir hesabı kapattım sizin yardımınızla. Şimdi ikiniz Karatepe’ye gidin. Bu gece yapılacak bir işim daha var benim.

— Biz de gelsek...

— Olmaz. Bu işi tek başıma yapmam gerek. Kızanların yanına gidin; sabaha kadar dönmezsem yeni bir baş seçin çeteye. Ya da başka bir çeteye katılın.

Ağaca yaklaştıklarında atlar kısaca kişnediler. Başlarındaki torbaları çıkarıp eğerlere astılar; gemlerini taktılar. Selim ötekilerin atlarına binip uzaklaşmalarını bekledi; sonra kendi atına atlayıp başını köyden yana çevirdi. “Kızgın yağa bile dayandı be. Kim olsa söylerdi. Biraz daha uğraşsaydım o da söylerdi ama gereksizdi. Ölecek. Sabahı zor bulur.” Atı tırısa kalktı. Ali’yle birlikte ne çok ata binmişlerdi eskiden. Çifte giderken ya da dönerken dinç beygirler durmak bilmezdi. Bir gün köye yakın bir anızdan dönerlerken daha tarlada koşmaya başlamıştı beygirler. Yola çıkınca dörtnala kalktılar. Yularla durdurmak olanaksızdı; dişindirik de takmamışlardı ağızlarına. Ali beş-on adım öndeydi. “Sür ulan Tokuç, dayan!” “Dayan lan Selim!” Köye girdiklerinde sokakta oynayan birkaç çocuk kaçıştı. Evin olduğu sokağın köşesini dönerken küçük avlu kapısının açık olduğunu gördüler. Beygirler bu hızla kapıdan girerlerse kafaları parçalanırdı. “— At kendini Ali!” Oracıktaki bir kuru gübre yığınına attı kendini Ali. Arkasından da Selim kaldırıp attı kendini yanına. Fırlayıp kalktılar ayağa; küçük bir çizik bile yoktu ikisinde de. Beygirler durmadan ard arda girdiler avluya küçük kapıdan. Araba kapısı kapalıydı. “Vay be... gittiydi kafamız ulan.”

Gene başka bir yaz günü beygirleri yaydıkları bir anızda gökgürültülü bir sağnağa tutulduklarında hemen hayvanlara atlayıp köye doğru sürmüşlerdi. Üstlerine başlarına çarpan yağmur altında, sırılsıklam. İyi beslenmiş, bakımlı, dinç iki demirkırı iğdiş ötekileri gerilerde bırakmış. “Sür lan Selim!” “Sür lan Tokuç!” Eve vardıklarında sağnak durmuştu ama onlar da beygirler de ıslaktılar. Ali’nin anası Meryem aba telaşla “— Uyyy! İlikleriniz donacak; hemen soyunun.” Osman Ağa dumanı tüten beygirleri kurularken Ali eve, Selim dama girip çamaşır değiştirmişlerdi. Son sıralar bu ayrılıklar Selim’in gözüne batıyor ama aldırmıyordu. Anası, babası, ablası, elbet Ali’yi kayıracaklardı. Oysa o gün sıpa için dama yürüdüklerinde durum başkaydı, yalnız ikisiydiler. Sıpanın biraz gelişmesi için bir hafta beklemişlerdi. Kapıya yaklaştıklarında Selim onun “Önce kim girecek?” demesini beklemişti ama Ali kapıyı itip girmişti içeri. Selim öfkeyle eve doğru yürüyüp Osman Ağa’yı çağırdı. Tokuç Osman hayada çıktığında Selim:

— Gidicem ben Osman amca, dedi.

— Ne oldu? Nereye gidicen?

— Yok bi şey; başka yerlere gidicem.

— Bak oğlum, burda rahatsın; küçüksün daha sen, başka yerlerde ezerler seni.

Bu ara Ali hayvan damından çıkmış, yanlarına gelmişti. Babası:

— Selim ayrılıyormuş bizden, dedi.

— Neden be Selim! İyiydik ya; ne yaparım ben sensiz?

Yürüyüp kolundan tuttu,

— N’olursun gitme, dedi.

— Bırak, dedi Selim kolunu çekip. Sokak kapısına doğru yürüdü.

— Dur oğlum, birikmiş paranı al bari, dedi Tokuç Osman.

Odaya girip altı yıldır Selim’in parasını koyduğu keseyi alıp getirdi.

Selim keseyi cebine koydu; sokağa çıkıp doğru evlerine gitti. Evleri bir göz oda, bir küçük mutfak. Anası mutfakta çorba pişiriyordu.

— Tarlaya gitmediniz mi bugün?

— Sabah yağmur yağdı ya, gitmedik.

Anasına duyurmak için bağırarak konuşuyordu. Gideceğini hemen söylemedi. Çorbalarını içtikten sonra cebinden para kesesini çıkarıp iki altın aldı, anasına uzatıp bağırdı:

— Osman ağalardan ayrıldım ben ana; başka yere gidip çalışıcam. Bu paraları al; ara sıra uğrar gene para getiririm sana.

— Para mara istemem. İyiydin ya burda oğlum. Nereye gideceksin?

— Belki bir çiftliğe ya da Manisa’ya giderim.

Kadın oğlunun gideceğini yeni duymuş gibi ağlamaya başladı.

— Ağlama ana.

— Ağır işe koşup ezerlerse seni.

— Ezdirmem kendimi ben, korkma.

— Bu gece kal bari, yarın gidersin.

Selim o geceyi bölük pörçük uyuyarak geçirdi. En kötüsü belki Makbule’yi bir daha hiç görememekti. İyice gelişmişti kız, yakında evlendirirlerdi. Kalsaydı belki iki yıl sonra Ali’yle kaçırırlardı onu. Ama dönemezdi artık; durumunu bilmişti bugün: şu külüstür evden başka bir şeyi olmayan bir yanaşma. Ağanın oğluyla sağdıç olması olanaksızdı. Gene de yüreğinde sızısını duyuyordu bu sevdiği insandan ayrılışın. İleride bir gün horlanışının öcünü almanın bir yolunu bulacaktı ondan onu da küçük düşürerek. (“Öldürdüm onu ama horlayamadım.” Kısrağının sağrısına bir tokat attı. ‘Yürü bakalım koca kız; umarım yeni sahibin seni üzmez. Tek pulluğu da koşar elbet; tay alır senden. İyi adamdır Koca Mümin; geçenlerde öylesine bir “ah, bir beygirim olsaydı” dedi ki yüreğim burkuldu.’ dedi yavaş sesle. Bu kısrağı ona çiftlikte Yunanlarla çarpışmanın son gecesinde Halit Paşa armağan etmişti. Şimdiki çetesinin çoğu o gece çiftlikten birlikte kaçtıkları arkadaşlarıydı.)

On beş yıl önce bir başka geceye döndü kafası yeniden; doğru dürüst uyuyamadığı o geceye. Tan yeri ağarırken kalkmıştı yataktan. Anası da uyumuyordu anlaşılan; hemen kalkıp çorbayı ısıtmış, içine bol ekmek doğrayıp yemişlerdi. Anası bir don, gömlek, mintanla ekmek ve zeytin çıkılamıştı sonra. Gün doğmadan çıktı evden, anasını ağlar bırakıp. İçinde ayrılık üzgünlüğü yanında bir özgürlük sevinci de vardı. Selimşahlar çiftliğine gidip çalışmak amacındaydı. Tren yolunu geçerken duraksadı. Saruhanlı istasyonundan trene binip Manisa’ya ya da İzmir’e gidebilirdi. Sarıliraları vardı cebinde. Ama bir süre çiftlikte çalışıp biraz para biriktirmesi daha iyi olurdu. Demiryolu boyunca yürüdü. Gece yağan çiy otlara sürtündükçe kısa konçlu çizmelerini ıslatıyordu yer yer. Hava açıktı, güneş Burunören’in ötesindeki tepelerin üstünden doğarken dönüp baktı. Sıcak olacaktı hava; bağlara, pamuklara yarardı. Şimdi üstünde yürüdüğü bu pek işlek olmayan araba yolundan geçen Eylül ayında tohumluk buğday almak için Selimşahlar çiftliğine gidip gelmişlerdi Ali’yle. Yanlarında götürdükleri üç çuvalı altışar kile buğdayla doldurmuşlar, ağızlarını dikmişlerdi çuvaldızla. Kâhya ‘— Nasıl yükleyeceksiniz arabaya? İki adam çağırayım mı?’ demişti. ‘— İstemez; yükleriz biz’ demişti Ali. Arabayı ambarın kapısı önüne çekmişler, çuvalları birer birer yuvarlayıp kaldırmışlardı. ‘Aferim be delikanlılar; maşallah size’ dedi kâhya. Ali parayı ödedikten sonra kâhya ‘— Kardeş misiniz siz?’ diye sormuştu. Ali ‘— Öyle sayılırız’ derken Selim ‘— İşçileriyim ben’ demişti. Osman Ağa o yıl tarlanın birine akpusana yerine daha verimli olduğunu duyduğu Konya buğdayı ekerek denemek istediği için göndermişti onları üç çuval tohumluk almaya. Kâhyanın evi o büyük ambara bitişikti. Selim doğru ona çıkıp iş isteyecekti çiftlikte.

Saruhanlı istasyonunu geçtikten bir süre sonra karşıdan İzmir treninin geldiğini gördü. Yanından geçerken durup pencerelere baktı. Son vagondan bir çocuk el salladı. Köyün yanından geçen trenlere de bakardı ara sıra. Hiç binmemişti onlara. İleride bir gün binecekti; Manisa’ya, İzmir’e ya da daha uzak kentlere giderdi belki. Şimdiye dek iki kez araba tekerleklerini onartıp demirlerini sıkıştırmak için Akhisar’a, birkaç kez de simsara kuru üzüm götürmek için Manisa’ya gitmişti arabayla. Osman Ağa ve Ali’yle giderlerdi hep. Osman Ağa onlara şiş köfte sonra da dondurma yedirirdi Manisa’da. Öğleden sonra Kurşunlu Han’dan arabalarına binip köye dönerlerdi. Boş arabayla en çok iki saat çekerdi Hacırahmanlı. Osman Ağa üzümleri simsarda bekletmez, getirdikleri gün verilen fiyata hemen satar, parasını alınca ‘Allah bereket versin, iyi sattık çocuklar’ derdi. Köyde Hasan Usta’nın dükkânında pek bulunmayan şeyleri de alırlardı çarşıdan; tel kadayıf, pirinç, kadınlara basma gibi. Bu çizmeleri de oradan almışlardı geçen Eylül sonu.

Tatar ovasından sonra Selim çiftliğe giden yola saptı. Tarlalarda çalışanlar vardı; kimileri yeni çıkmış bostanları çapalıyorlar, kimileri pamuk ekiyorlardı. Bağlarda da palatır yapılıyordu. İki yanındaki hendeklerde sıra sıra kavak ağaçları olan yolu geçip çiftlik yapılarına vardığında neredeyse öğle olacaktı. Kimseler yoktu ortalıkta; Mayıs başı işlerin sıkıştığı zaman, herkes ovadaydı elbet. ‘Çiftçinin işi bitmez; yalnız yağmurda, karda, bir de arifede, bayramda dinlenir’ derdi Tokuç Osman.

Tek katlı küçük evin kapısını çaldı. Kapıyı açan dokuz on yaşlarındaki oğlana kâhyayı sordu.

— Babam ovada, iki saata kadar gelir, dedi çocuk.

Selim büyük söğüt ağacının altındaki tulumbaya gitti; biraz çekip suyu soğuttuktan sonra içti. Gölgeye oturup zeytin ekmeğini yedi. Ambarın arkasına giderek duvar dibine işedi. Geri dönüp söğüdün altına oturdu; sırtını ağacın gövdesine dayadı. Yorgunluktan, geceki uykusuzluktan gözleri kapanıyordu. Az sonra uyudu.

Uyandığında yavaş yavaş ayağına vuruluyordu. Gözlerini açınca karşısında kâhyayı gördü. Silkinip ayağa kalktı.

— Beni aramışsın, dedi kâhya.

— Çiftlikte iş isteyecektim ağa.

— Küçüksün daha, çiftlik işine dayanabilecek misin?

— Yaparım; altı yıldır köyde yanaşmaydım.

— Hangi köyde?

— Hacırahmanlı.

— Çift sürer misin? Hayvan tımarını bilir misin?

— Yaparım. Osman Ağa’nın hayvanlarına ben bakardım.

— Neden ayrıldın ordan?

— Ağanın oğluyla geçinemedik. Geçen yaz tohumluk buğday almıştık burdan.

— Dur bakayım; sen şu buğday çuvallarını arkadaşınla kollaşıp arabaya yükleyen oğlansın değil mi?

— Evet.

— İyi, iyi. Bağ çiftini, pulluk ayarını bilirsin herhalde.

— Bilirim. Ağanın da bağı vardı.

— Çiftlik sahiplerinin yemeklik beş dönüm bağı var şurda. Onun bakımı, çifti, çapası, palatırı, kükürdü sana ait olacak. Tertemiz, çiçek gibi olacak bağ. Yapar mısın bu işi?

— Elbet yaparım.

— Bir de beygir ayırıcam sana; onun bakımı da senin. Yeyip içmen burdan. Ayda bir sarılira alacaksın. İyi mi?

— İyi ağam, sağol.

— Adın neydi?

— Selim.

— Gel bakalım Selim, yatacağın yeri göstereyim. Karnın aç mı?

— Değil, az önce yedim.

Kâhya önde o arkada yapılardan birine girdiler. Bir kapıyı açtı kâhya; dar uzun bir odaydı; yedi tahta kerevet vardı duvar boyunca. Kapıya yakın olanının üstünde yatak yoktu.

— Burayı hazırlatayım sana.

Tanımadığı altı kişiyle bir odada yatmak Selim’in hoşuna gitmedi ama bir şey demedi. Oradan çıkınca ahıra gittiler birlikte. Kapı açılınca içeride bir beygir kişnedi.

— İşte senin beygir bu doru idiş.

Öteki beygirler işteydi herhalde. Selim sol köşedeki tahta parmaklıklı yüksekçe bölmeye bakıyordu. Orada da üstü boş bir tahta kerevet vardı.

— Hayvanlara yakın yatmaya alışmışım ben ağam, burda yatsam olmaz mı? dedi.

— Niye olmasın, sen bilirsin.

Selim elindeki çıkıyı kerpiç duvara oyulmuş kapaksız dolaba koydu. Ahırın dibindeki kapı samanlığa açılıyordu. Yandaki bir kapı da yem odasınındı. Buradaki büyük tahta kasalar yulaf ve arpa ezmesiyle doluydu.

— Aman bu kapıyı açık bırakma; hayvanın biri boşanır da içeri dalarsa çatlar, dedi kâhya.

Doru idişin hamudu yemliğinin üstündeki duvara çakılı kalın bir tahta çivide asılıydı. Kaşağıyla fırça da yanında, duvardaki bir oyuktaydı. Kâhya tek pulluğun sayanın altında olduğunu söyledi. Kapının eşiğinde durup bağırdı:

— Hayriye!

Az sonra kapıya orta yaşlı, ak tenli, dolgunca bir kadın geldi. Kâhya:

— Şu kerevete bir yatak hazırla, dedi.

Kadın gidince Selim’e anlattı:

— Çamaşırcı kadın bu; kirlilerini ona verirsin. Yarın sabah bağı sürmeye başlarsın. Bağ büyük evin hemen arkasında. Aşçıya söylerim, yemeğini ekmeğini mutfaktan alırsın.

— Sağolasın ağam.

— Yarın sabah görüşürüz.

Kâhya gittikten sonra Selim tımar fırçasıyla kerevetin üstündeki tozları süpürdü. Az sonra kucağında yatakla Hayriye geldi; kerevete serdi. Çarşafı da serip düzeltti.

— Sen burda yatacaksın demek, dedi.

— Burda. Hayvanların yanında yatmaya alışmışım.

— Nerdensin sen?

— Hacırahmanlı’dan.

— Yastığınla yorganını da getireyim.

Kadın bu kez daha çabuk döndü. Yorganı düzeltti. Çıkmadan Selim’e bakıp gülümsedi.

— Pek de gençmişsin daha; anan buban yok mu senin?

— Anam var köyde. Bubam çoktan öldü.

— Üzülmüştür anan. Gözü kör olsun yoksulluğun. Neyse, gideyim ben. Perşembeleri çamaşır yıkarım; kirlilerini akşamdan verirsin.

— Sağol aba.

Derli toplu, güzelce bir kadın; ne yapar bunca erkeğin arasında? Belki kocası da burda çalışıyordur. Kocası var mı ki? Selim çizmelerini çıkarıp yorganın üstüne uzandı. Gözlerini kapadı ama uyuyamıyordu. Kadın biraz dolguncaydı ama, aklığı, gözleri, burnu Makbule’ye benziyordu. Kalktı; çizmelerini giyip ahırın köşesindeki küreği aldı. Taş döşeli yerdeki birikmiş, ezilmiş beygir gübrelerini kürüdü; ortaya yığdı. Yerleri süpürdü; yemliklerdeki iri samanları yere yaydı. Gübreleri büyük bağbozan sepetine doldura doldura dışardaki gübre yığınına taşıdı birkaç seferde. Oyuktan kaşağıyı aldı; tıngırdata tıngırdata doru idişe yaklaştı. Kaşağıyı beygirin karnındaki kurumuş boklara sürtünce hayvan huysuzlandı; anlaşılan tımara alışık değildi pek. Osman Ağa sık sık ‘Aman çocuklar, bu idiş milleti huyludur, ürkektir. Sakın arkalarından yanaşmayın’ derdi. Selim kaşağıyı pek bastırmadan yavaş yavaş beygiri yatıştırdı. İyice fırçaladıktan sonra ipini çözüp dışarı çıkardı; tulumbanın yalağında suladı. Ahıra getirip yemliğine bağladı. Önüne saman döktü. Sağrısına hafif bir tokat attı; ‘Hadi bakalım koca oğlan, rahat rahat uyu bu gece’ dedi. Tulumbada ellerini yıkayıp dönünce yatağın kıyısına oturdu. Çamaşırcı kadından bir kalıp sabunla bir çift nalın isteyecekti bu akşam, olmazsa yarın.

Neredeyse akşam oluyordu artık, güneşin batması yakındı. Tarla çiftinden dönen işçiler beygirleri ahıra getirmeye başlamışlardı. Beygirlerin ardından içeri üç adam girdi; hayvanları yemliklere bağladıktan sonra Selim’i gördüler. Üçü de otuz yaşlarında görünüyordu. Kısa boylu, tıknazca biri sordu:

— Aylıkçı mı durdun sen?

— Evet.

— Damı sen mi temizledin?

— Evet.

— İyi. Adın ne senin?

— Selim.

— Hadi gel, mutfağa gidelim yemek almaya.

Adamların ardından Selim de çıktı. Mutfağa girip aşçının büyücek sahanlara koyduğu etli bulgur pilavını, ekmeği, tahta kaşığı, bir tas ayranı aldılar. Arkaya geçip uzun bir tahta masanın peykesine oturdular; yemeklerini yediler. Arada Selim’e nereden geldiğini, işini falan sordular. Kalkarken Selim sordu:

— Bulaşıklar burda mı kalıyor?

— Aşçı yamağı toplayıp yıkar onları.

Dışarı çıkınca Selim çamaşırcı kadının yerini sordu. ‘Sabunla nalın isteyecektim’ dedi. Öğrenince kadının kapısını çaldı.

— Kim o?

— Benim aba, Selim. Varsa bi çift nalınla bi kalıp sabun isteyecektim.

Kadın kapıyı açtı.

— Fazla nalın yok. Ne yapacaktın nalını?

— Yatmadan ayaklarımı yıkardım tulumbada.

— Şurda bir çift eski ayakkabı olacaktı. İşini görür belki.

Sayanın köşesindeki tozlu, kurumuş ayakkabıları uzattı. Bir kalıp da sabun verdi.

— Sağol aba. İyi bunlar, yeter.

Selim elindekileri ahıra bıraktı. Gidip öteki işçileri buldu.

— Beygirlere ne zaman yem veriliyo?

— Yatmadan veririz.

— Ayrı ayrı yemlersek kıskanırlar. İsterseniz hepsini ben yemlerim yatmadan.

— İyi ya, sen ver. İki ölçek yulaf yeter.

Selim ahıra döndü. Yemliklere önce saman döktü; sonra da arsız arsız kişneyen hayvanların yemini verdi. Ertesi gün yanına alacağı yem torbasını da hazırladı. Güneş doğmadan bağda olması için erken yatması gerekiyordu. Ayakyolunun yerini öğrenmediği için ahırın bir köşesine işedi. Tulumbada ayaklarını yıkadıktan sonra soyunup yatağa girdi. Gözlerini yumdu; beygirlerin ağız şapırtılarını dinledi bir süre. Köyü, Makbule’yi düşünürken kafasında onunla çamaşırcı kadın birbirine karışıyordu.

Uyandığında horozlar ötüyordu. Yataktan inip giyindi. Ahırın duvarında asılı feneri yaktıktan sonra beygirlere sabah yemlerini verdi. Dışarı çıktığında görünürde kimseler yoktu ama mutfağın ışığı yanıyordu. Kapıyı itip girdiğinde ocakta tarhana çorbası kazanını karıştıran aşçı:

— Maşallah erkencisin, dedi.

— Bağ çifti sabah serinliğinde ürer. Hayvan da üzülmez.

Aşçının bir sahanla verdiği çorbayı aldı; içine ekmek doğrayıp iştahla kaşıkladı. Bitirince aşçı:

— Bi sahan da ekmeksiz iç istersen, öğleye kadar tutsun, dedi.

Selim ikinci sahanı da içip dışarı çıktığında öteki işçiler de mutfağa geliyorlardı.

— Beygirleri yemledim, dedi.

— Sağol delikanlı.

Hava ağarmaya başlamıştı. Sayaya gidip tek pullukların bıçaklarını yokladı. En keskinini seçip damın önüne getirdi. Yan ipleri takılı tek falakayı da almıştı. Sayadaki yalın kulplu küçük bir testiyi alıp tulumbada çalkaladı, doldurdu. İçerde beygirin hamudunu, dizgini takıp dışarı çıkardı; pulluğa koştu. Pulluğu yatırıp bir eline testiyi alarak beygiri yürüttü. İki katlı evin yanından geçip bağa vardı. Testiyi ve yem torbasını