Can Yayınları 1809 Balzac, Stefan Zweig © 1976, Williams Verlag, Zürich © 2009, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2009 2. basım: Mayıs 2011 E-kitap 1. sürüm Eylül 2015, İstanbul Mayıs 2011 tarihli 2. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına Hazırlayan: Şebnem Sunar Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 978-975-07-2708-5

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

STEFAN ZWEIG

BALZAC

BİR YAŞAMÖYKÜSÜ

BİYOGRAFİ

Almanca aslından çeviren Şebnem Sunar - Yeşim Tükel Kılıç

Stefan Zweig’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Amok Koşucusu, 1990

Yarının Tarihi, 1991

Lyon’da Düğün, 1992

İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar, 1995

Günlükler, 1997

Satranç, 1997

Değişim Rüzgârı, 1998

Amerigo, 2005

Sabırsız Yürek, 2005

Marie-Antoinette, 2006

Joseph Fouché, 2007

Dünün Dünyası, 2008

Rotterdamlı Erasmus, 2008

Bir Kadının Yaşamından 24 Saat ve Bir Yüreğin Ölümü, 2009

Clarissa, 2010

Macellan, 2010

STEFAN ZWEIG, 1881 yılında Viyana’da doğdu. Babası varlıklı bir sanayiciydi. Avusturya, Fransa ve Almanya’da öğrenim gördü. Savaş karşıtı kişiliğiyle dikkat çekti. 1919-1934 yılları arasında Salzburg’da yaşadı, Nazilerin baskısı yüzünden Salzburg’u terk etmek zorunda kaldı. 1938’de İngiltere’ye, 1939’da New York’a gitti, birkaç ay sonra da Brezilya’ya yerleşti. Önceleri Verlaine, Baudelaire ve Verhaeren çevirileriyle tanındı, ilk şiirlerini ise 1901 yılında yayımladı. Çok sayıda deneme, öykü, uzun öykünün yanı sıra büyük bir ustalıkla kaleme aldığı yaşamöyküleriyle de ünlüdür. Psikolojiye ve Freud’un öğretisine duyduğu yoğun ilgi, Zweig’ın derin karakter incelemelerinde ifade bulur. Özellikle tarihsel karakterler üzerine yazdığı yorumlar ve yaşamöyküleri, psikolojik çözümlemeler bakımından son derece zengindir. Zweig, Avrupa’nın içine düştüğü siyasi duruma dayanamayarak 1942 yılında Brezilya’da karısıyla birlikte intihar etti.

ŞEBNEM SUNAR, 1972 yılında İstanbul’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Alman Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı’nda öğrenim gördü. Aynı alanda yüksek lisans ve doktora yaptı. Çevirileri çeşitli yayınevlerince yayımlandı. Editörlük yaptı. Halen İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı’nda öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır.

YEŞİM TÜKEL KILIÇ, 1975 yılında İstanbul’da doğdu. Orta ve lise öğrenimini İstanbul Lisesi’nde tamamladı. İstanbul Üniversitesi Alman Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı’nda lisans eğitimi aldı, yüksek lisans ve doktorasını da aynı alanda yaptı ve bu bölümde araştırma görevlisi olarak çalıştı. Çeşitli yayınevlerinde editörlük yaptı, çevirileri yayımlandı. Halen Okan Üniversitesi Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’nda öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır.

Stefan Zweig’ın Balzac’a uzanan yolu

“Londra’da tekrar çalışmaya başlamak istiyorum. Belki de ilkgençlik dönemlerimden bu yana beni meşgul eden büyük bir eser yazmayı denerim; Balzac hakkında kalın bir kitap, bir yaşamöyküsü ve eleştiri. Muhtemelen üç, hatta dört yıl gerektireceğini biliyorum. Ama geriye kalıcı olan bir şey bırakmak istiyorum, onyıllarca etkisini yitirmeyecek bir eser; siz nasıl bir Beethoven’cıysanız, ben de bir Balzac’çıyım. Otuz yıldır Balzac okuyorum, hayranlığımdan hiçbir şey kaybetmeden tekrar tekrar okuyorum.” Stefan Zweig Toronto ile New York arasındaki tren yolculuğunda bu karara varmış ve hemen 28 Şubat 1939’da bunu Romain Rolland’la paylaşmıştı.

Gençliğinde “kendi” Balzac’ıyla ne zaman karşılaşmıştı? Hangi romanıyla ona hayranlık duymaya başlamıştı? Bu sorunun ayrıntılı yanıtı henüz verilmedi, kaynaklar henüz bulunamadı. Fakat yanıt ne olursa olsun, Zweig 15 Nisan 1906’da, Berlin’ deki Franz Ledermann Yayınevi’nin sadece on cilt olarak planladığı çeviri baskıyı, aslında “son derece övgüye değer olan bu iş”i, “sanatsal açıdan başarılı” diye nitelendirebilecek kadar Balzac’ın eserleri hakkında bilgi sahibiydi: “Çünkü Balzac’ın eseri bir yığışım değil, bir bütünlüktür.” Hep kullandığı “Fransız edebiyatının Napoléonu” deyimini de ilk kez yine burada kullanmış olmalıdır (“Anmerkungen zu Balzac”, Begegnungen mit Büchern1 içinde, Frankfurt am Main: S. Fischer Yayınevi, 1983, s. 169-178). Stefan Zweig “modern yazarların en büyük hayalperesti”nin eserini, büyük olasılıkla, yaşamöyküsel bir kopuş olarak başlıyormuş gibi görünen ve sonraları “Bir Çöküşün Hikâyesi” adını verdiği Madam de Prie’nin yaşamı ve ölümü hakkındaki eseri (Amok Koşucusu, Stefan Zweig, çev. İlknur Özdemir, Can Yayınları) üzerinde çalışırken kendince keşfetmiş ve çalışmasına ara vermişti. Bu, 1 Temmuz 1905’ ten sonra, Ellen Key’e “bu son derece esrarengiz kişinin” bir portresini kitap olarak –“ama belki de kitapçılarda değil de sadece belli sayıda basılmış olarak”– ortaya koyma niyetini bildirdiği gün gerçekleşmiş olmalıydı. (Bunun geliştirilmiş bir örneği daha sonra 1910 Eylülü’nde Viyana’da Neue Freie Presse’de yayımlanmıştır.) 1907 yazında, trajedisi Tersites henüz Insel Yayınevi tarafından hazırlanırken, Gabriele d’Annunzio’nun oyunu La nave (daha sonra 1910’da Rudolf G. Binding tarafından sahneye konacaktır) ilgisini çekiyordu ve Franz Servaes’e bildirdiği gibi, bunun üzerine yazdığı makaleyle “İtalyan sayfalarında onu saygın bir şekilde görmenin sevinci”ni yaşamıştır. Büyük gururla da şunları eklemiştir: “Yine Balzac ile dopdoluyum, giriş yazısını Hofmannsthal’in yazdığı ve sabırsızlıkla beklediğim Insel Yayınevi’nin 15 ciltlik yeni basımında tavsiyelerimle onlara yardımcı oluyorum.” Bunu nasıl yaptığı, örneğin 16 Şubat 1908’de Hugo von Hofmannsthal’e yazdığı bir mektupta açıkça belli olmaktadır: “Size yazmak üzere bir kez kalemi elime almıştım ki, Paris’ten henüz sipariş ettiğim ve bütün bir İnsanlık Komedyası’nın belki de yabancısı olduğunuz planını, yazılmamış romanları (Moscou, La plaine de Wagram, vd.) sıralayan Spoelbergh van Loevenjoul’un ilginç kitabı Histoire des œuvres de Balzac’ı bilmiyor olabileceğiniz aklıma geldi. Dilerseniz, elime geçer geçmez kitabı size yollayabilirim. Benim makalem sizinkisi kadar önemli değil, Balzac’ın felsefesi üzerine yoğunlaşıyor ve bu sınırlamanın özrünü dile getirebilecek bir başlık bulmak için kendimi paralıyorum. Gelecek hafta Balzac üzerine yapacağım bir konuşma için, gelmenizi rica bile edemeyeceğim: Viyana’da yeni baskılar için ilgi uyandırabilmek üzere konunun zenginliğini en geniş ölçüde dile getirmeye çalışacağım sadece.

Denemenizi bitirdiyseniz ya da Spoelbergh’in kitabını biliyorsanız, o zaman bugün size söylemek istediğim her şey şöyle özetlenebilir: Yürekten teşekkürler. Bu ve buna benzer tavsiyelerimi saygılarımla sunarım!”

İnsanlık Komedyası’nın kâğıt kapaklı baskısının toplam on altı ciltlik üç cildi 1908’de Felix Paul Greve ve diğerlerinin çevirileriyle yayımlanmıştır. O sıralarda Stefan Zweig bundan tamamen bağımsız olarak Stuttgart’ta Robert Lutz’un yayınevi için, yer aldığı diziye (“Aus der Gedankenwelt grosser Geister. Eine Sammlung von Auswahlbänden” – “Büyük Tinlerin Düşünce Dünyasından. Seçme Eserlerden Bir Seçki” Lothar Brieger-Wasservogel tarafından yayına hazırlanmıştır) uygun olarak hazırlanmış aforizmalar kitabı Balzac: Sein Weltbild aus den Werken (Balzac: Eserlerinden Dünya Görüşüne) üzerine çalışmaktaydı. Bu dizide kaynak bilgileri verilmiyordu, konuya göre düzenlenmişti, anahtar sözcük dizini şeklinde sıralanmış ve yukarıdaki mektupta adı geçen “makale”nin önsöz olarak kullanılmasıyla başlanmış. İki yıl önce ise “Balzac Üzerine Notlar” adlı eleştirisinde on ciltlik bir baskı projesinden “sanki tek bir denemeyle, Balzac üzerine, sadece Fransız roman edebiyatının başı ve sonu, çıkışı ve dönüşü olan Balzac üzerine her şey anlatılabilecekmiş gibi”, “o kadar yıpranmış gibi görünen, ama yine de iddialı bir başlangıç” olarak söz edecektir.

1906 tarihli “Balzac Üzerine Notlar” eleştirisi, Balzac çevirisinin hazırlanışında, Stefan Zweig’ın 1906’dan beri yazarı olduğu Insel Yayınevi’nin editörlerinin nasıl dikkatini çekmişse, bu kitap da gözlerinden kaçmamıştır. Bilgilerinden yararlanmak üzere ona açık ve net bir soru sormuşlar, Zweig da bu soruya yanıtını 16 Kasım 1908’de Berlin’den yolladığı bir karta yazmıştır: “Sayın baylar, bütün çözümlerden yoksun olduğum bir gezide Balzac hakkındaki başvurunuzu değerlendiremediğimden, özrümün kabulünü rica eder, size Balzac’ı en iyi tanıyan, duyduğum kadarıyla bir yaşamöyküsü hazırlayan Viyana’dan avukat Dr. Anton Bettelheim’ı tavsiye ederim.” (Balzac: Eine Biographie [Balzac: Bir Yaşamöyküsü]) Anton Bettelheim tarafından ancak 1926’da Münih, C.H. Beck Yayınevi bünyesinde yayımlanmıştır.) Zweig’ın şimdi de kendini yazarına adama isteği yoktu. 26 Kasım’da Tersites’i ilk kez aynı anda hem Dresden hem de Kassel’da sahnelenmiştir. Bunun ardından hiç beklemeden beş ay sürecek bir Doğu Asya gezisine çıkar; dönüşünden sonra özellikle Belçikalı arkadaşı Emile Verhaeren’in monografisi ile 1910 Martı’nda Insel Yayınevi tarafından üç cilt olarak yayımlanan, yine onun tarafından çevrilen şiirler ve dramlarla ilgilenir. Buna paralel olarak Charles Dickens hakkında hazırladığı deneme üzerine çalışmış olmalıdır; çünkü bu deneme iki bölüm halinde 1910 Ocak ve Haziran’ında Maximilian Harden’in Zukunft’unda (Gelecek) basılmıştır.

Stefan Zweig bu dönemde Balzac üzerine yoğunlaşamamış olsa bile, onun için en azından “yeraltı”nda varlığını sürdürmektedir. Bu, Insel Yayınevi’nin Zukunft’ta yayımlanan bir makalesinin yayın hakkını almak üzere yaptığı başvuruya 17 Kasım 1910 tarihinde verdiği yanıttan da anlaşılabilir: “Zukunft’un peş peşe iki sayısında yayımlanan Balzac hakkındaki makalemin basılması için tabii ki size gönülden izin veririm. Bununla ilgili olarak sadece şunu belirtmek isterim, bu yazı Balzac’ın, R. Lutz’un yayınevinden yayımladığım Das Weltbild in seinen Werken adlı aforizma seçkisinin girişidir. Bay Lutz cephesinde herhangi bir sıkıntının yaşanmaması için bunu bir şekilde belirtmenizi rica ederim.” Yayınevinin günümüze kadar ulaşmayan başvurusunda büyük olasılıkla Dickens adı geçmiyordu, bu nedenle Stefan Zweig soruyu kendiliğinden, 1908 Temmuz ve Eylülü’nde yine aynı yayınevi tarafından basılan “Balzac”la ilişkilendirmiştir. Oysa büyük bir olasılıkla başka bir şey kastedilmişti. “Dickens” denemesi, aynı yıl içinde çıkarılan on iki ciltlik “Seçme Romanlar ve Novellalar” dizisinin ilk cildi olan David Cooperfield’a giriş yazısı olarak alınmıştı. Sonraki yıl Balzac’ın İnsanlık Komedyası’nın yayını kesinleşti; bunun sonsözünü Wilhelm Weigand yazmıştır. Zweig’ın 1908 tarihli Balzac’ı pek önemli görünmemişti; bununla birlikte 1919’da Insel Yayınevi’nden çıkan Dünya Fikir Mimarları”nın (Çev. Dr. Ayda Yörükan, Türkiye İş Bankası Yayınları, 1990) ilki, –“Ruhun Tipolojisi”nin ilk bölümü Üç Büyük Usta Balzac, Dickens, Dostoyevski– Charles Dickens hakkındaki 1910 tarihli denemenin yanı sıra, 1908 tarihli Balzac’ın portresini de içeriyordu. Bunlardan ikisi önceki kullanımlara herhangi bir atıfta bulunmuyordu; sadece Dostoyevski’ye adanmış üçüncüsü, yayımlanan birkaç ön çalışmanın dışında, orijinal bir makaleydi.

Stefan Zweig için Balzac, onu keşfettiğinden beri hep örnek olarak kalmıştır ve eserleri karmaşık yapısıyla edebiyat için ölçü olmuştur. Böylece örneğin romanlarını ağustosta Neue Rundschau’da büyük bir eleştirel denemeyle övdüğü Jakob Wassermann’a 1 Ekim 1912’de, güncesinde yazdığı üzere, “kendisinde Balzac’a oranla eksik kalanın, eserlerindeki proleter yan” olduğunu itiraf edecektir. Birkaç hafta sonra, 15 Kasım’da Berlin’de Literarisches Echo’da Balzac’ın Kibar Yaşamın Fizyolojisi (“Balzac’ın Kibar Yaşamın Kuralları”, “Begegnungen mit Büchern”, Frankfurt am Main: S. Fischer Yayınevi, 1983, s. 179-184) üzerine o güne kadar yayımlanmamış yazılarının basılması üzerine bir eleştiri yazar. 22 Aralık 1912’de Berliner Tageblatt’ta, 12 Kasım’da Romain Rolland’a Jean Christophe’un tamamlanmasını tebrik etmek üzere yazdığı açık mektup yayımlanır; Zweig burada Rolland’ın “bir Alman müzisyenini, Beethoven’ı yeniden yaratarak bir etik eserine kahraman olarak seçmesini ve Fransız romanlarında, Balzac’ta bile Almanların hiçbir şekilde ironik, komik bir figür olarak yansıtılmamasını” kendine “görev edinmesinin” sevinci dile gelir.

Stefan Zweig, Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki bu dönemde hep “yazarına” geri dönmüştür: “Akşamları yine sessizce Balzac’la birlikte, yine ondan öğrenmek için” (Günce, Paris, 24 Nisan 1913); 25 Mart 1914’te Paris’te “yıldırım hızıyla, atik, duygularıyla ödeme pahasına” (Günce) “ağır maddi şartlar altında – Esrarlı Bir Vaka’nın üç katlı tashih provalarının örneğini (bilinmeyen bir doküman)” alır; sahip olduğu ikinci Balzac otografıdır; La Messe de l’Athée anlatısının elyazmalarına, Rolland’a yazdığı bir mektuptan da bilindiği üzere, 1912 Şubatı’ndan beri sahiptir. 1914 Nisanı’nda Berliner Tageblatt’ta “biraz uykulu şehir Tours”daki müzeyi ziyareti hakkında “Besuch bei Balzac, 47 rue Reynouard” (Balzac’ı Ziyaret, Reynouard Sokağı, No. 47) başlıklı bir haber yayımlar. Günceye kaydedilecek kadar önem taşımayan, daha çok gazete yazısı olmaya uygun bir alıştırmadır bu; yine de Zweig, 1 Ağustos 1914’te Birinci Dünya Savaşı patlayıncaya dek onun izini sürmeye devam etmiştir. Kasım’da, “savaş süresi boyunca gönüllü olarak” yollandığı basın yayın bölüğünde, kendine örnek aldığı bu adama derin bir iç çekişte bulunmuştur: “Teğmen bile aptal, ama tam anlamıyla adil ve zarif; gerçek bir figür; Kâtiplerin, Balzac ve diğerlerinin nasıl yazar ve kişilik yaratıcı haline geldiklerini şimdi anlıyorum. Seçimle değil zorla insanlara bağlı olmak gerekiyor, insanın kendisi seçmemeli, rastlantının bir yerlere yerleştirmesine izin vermeli.” Rastlantıyla: Beklenmedik bir şekilde savaşın ortasında, 1916 Mayısı’nda Hans Feigl’ın Viyana’daki “Deutsche Bibliophilenkalender für das Jahr 1915 und 1916”ı (1915 ve 1916 Yılları Alman Kitap Dostları Takvimi), kitap dostları için Zweig’ın “Die unterirdischen Bücher Balzacs” (Balzac’ın Yeraltındaki Kitapları) adlı makalesini (Das Geheimnis des künstlerischen Schaffens, Frankfurt am Main: S. Fischer Yayınevi, 1984, s. 332-338), Zweig koleksiyonunda yer alan düzeltilmiş prova baskısının tıpkıbasımıyla birlikte basar. Bu yayının bu dönemde nasıl gerçekleştiği ise pek açık değildir.

Bilindiği kadarıyla, mektuplarda ve güncede Balzac’ın adı, 1918 yılının Ocak ayına dek bir daha geçmez, Stefan Zweig savaşın sonuna kadar İsviçre’de kalacağını anlamıştır. Sanki Balzac’çı anlamıyla insanları gözlemlemeye karar vermiş gibi, 16 Ocak 1918’de, politikacı Joseph Caillaux’yu Fransa’da en yüksek mahkemenin karşısında ilişkileri yüzünden düşman ilan eden davanın haberlerine ilişkin olarak şunları belirtir: “Caillaux davasında nefesimi tutuyorum. Artık neredeyse başka bir şey düşünemez oldum. İşte Balzac’a uygun bir figür. Neden buna benzer bir şeye cesaret edemiyoruz? Hep psikolojik olana saklanıp bunun içinde boğuluyoruz.” Altı ay sonra, 3 Haziran 1918’de bu dönemde örnek aldığı diğer yazara, Romain Rolland’a yazarak Rolland’ın 1870-1914 tarihleri arasında yaşayan iki kuşağı anlattığı Jean Christophe’un “yüzyıllar boyu bir tanıklık olarak kalacağını” söyleyecektir, “tıpkı Balzac’ın Fransa’da iki devrim arasındaki yaşamın tanığı olarak kalması gibi”. Balzac’ın İnsanlık Komedyası’yla bunu başardığını Stefan Zweig daha sonra yaşamöyküsünde anlatacaktır: “Aklına çok yaratıcı bir fikir gelmiştir; bir kitaptan diğerine geçerken yarattığı karakterleri tekrar ele alacak ve bu karakterlerin geçirgenliği sayesinde tüm sosyal konumları, meslekleri, düşünceleri, duyguları ve bağlantıları kapsayan bütünlüklü bir şiirsel dönem tarihi yazacaktır.” (s. 164-165) Buna uymak ve historien de son temps (kendi çağının tarihçisi) olmak, Stefan Zweig için kendi epik ve buna bağlı olarak da yaşamöyküsel çalışmasında bilinçli olarak ulaşmak istediği hedef haline gelmiştir. Bunu Romain Rolland’a 8 Ekim 1919’da itiraf etmiş, ama aynı zamanda bu boyutlara ulaşmanın onun için imkânsız olduğunu da kabul etmiştir. “Viyana’daki durum korkunç. Ancak şehrin canlılığı şaşırtıcı. İnsan bir sonraki hafta nasıl yaşayacağını bilemiyor, para yok, saat sekizde ışıklar söndürülüyor ve bu saatlerde evler, lokantalar, kafeler kapatılıyor; ancak yine de halk neşeli, hatta incitici bir neşe hâkim. Umut yok, ama çaresizlik de yok. Böyle sonsuz bir canlılık gücünü başka hiçbir yerde görmedim. Ancak ölümü çok yakından görmüş olanlar yaşamı anlıyor sanki ve sevinci yaşayabilmek için çekilen bütün bu acılar, sabrı artırıyor bir tek. Bu oyuna, uçurum üzerindeki bu delice dansa, umutsuz insanların, yarını olmayan bir ulusun bu benzersiz deliliğine tanık olmadığınız için üzülüyorum. Ah, yazar olarak kendimi ne kadar zayıf hissediyorum! Bu çıkış yolu bulamayan yüreklerin kurtarıcısı olamasam bile, en azından bu dönemin Balzac’ı olmak ne büyük bir mutluluk olurdu! Gazetelerde okuduğunuz her şey merhameti ateşlemeyi amaçlıyor, ama hiç kimse bize hâkim olan delice durumu henüz anlatmadı ve benim de buna gücüm yetmez!” Üç yıl sonra, 17 Haziran 1922’de, Rolland’a yolladığı bir mektubunda bu isteğinden söz eder yine: “Edebiyatımızın çekimserliği yüzünden sık sık kaygıya kapılıyorum; Balzac dirilseydi, bizim dönemimize ilişkin neler yaratırdı! Yirmi roman, bir dönem şiiri! Siz bunları gerçekleştirebilecek olan tek kişisiniz! Tarihin bugünün gerçek yaşamını hiçbir zaman öğrenemeyeceğinden korkuyorum. Tarih sadece muharebeleri ve konferansları yazacak. Ancak yenilginin ardından, binlerce gölgesi ve farklılığıyla bir halkın ruhunu –Avusturya’daki, Almanya’daki halkı– anlatmak aslında bizim görevimizdir!” Bunun üzerine arkadaşı 24 Haziran’da ona bir yanıt yazar: “Bir Balzac’ın çıkıp da ağını bizim dönemimizin üzerine atmayı denememesi beni şaşırtmıyor. Bu çağ çokyüzlü ve özellikle de değişken. Balzac Kral Louis Philippe’in şemsiyesi altında yazıyordu. Zemin devrimlerin adımlarıyla ve imparatorluğun at sesleriyle sarsıldıkça, ne bir Balzac kaldı ne de bir Hugo. Sabır! Çağımız beklediği sürece hiçbir şey kaybetmeyecektir. Ama öncelikle şu anda söylemeye cesaret edilemediği için geleceğe havale edilen kişisel hatıralar döneminin gelmesi gerekiyor. Kim bilir? Belki de bu çağ gelmiştir.”

Rolland’ın düşüncesi o dönemde Stefan Zweig için söz konusu bile olamazdı; büyük olasılıkla bir süre daha idealine sıkıca tutunmuştu. Ama 1926 yılının Aralık ayında yirminci yüzyılda tek bir yazarın dönemine ve kuşağına ilişkin kendi içinde kapalı kurmaca bir panorama yaratabileceği düşüncesinden tamamen vazgeçmişti; 19 Aralık’ta Maksim Gorki’ye şunları yazmıştır: “Balzac ya da Dostoyevski gibi bir evren yaratabilmek için gerekli olan güce sahip miyiz, bilemiyorum. Belki de tek bir bakışla kavranamayan, fazlasıyla hareketli bir dönemde yaşıyoruz. Ama belki de tek tek eserler gelecekteki kuşaklar için bizim yüreğimizin durumunu ortaya koyan bütün bir tablo oluşturur.” Bundan çok sonra, yaşamının son haftalarında hatıralarından, romancı olarak dönemine tanıklık etme çabasına girmeyi yine de denemiştir: fragman halinde kalan Clarissa’da (Frankfurt am Main: S. Fischer Yayınevi, 1990).

Sonra 1920 Temmuzu’nda Insel Yayınevi “iki baskısı daha yayımlanmadan önce satılan” (Rolland’a, 5 Mayıs 1920) Üç Büyük Usta’yı çıkarır. Zweig bunları bir ciltte toplamaya, Birinci Dünya Savaşı patlak vermeden önce 1913 Ağustosu’nda Romain Rolland’a şunları yazdığında karar vermişti: “Balzac, Dickens, Dostoyevski üzerine olan üç denemeyi tek bir kitap halinde yayımlamak istiyorum (toplumun, ailenin ve bireyin ve ayrıca insanlığın üç büyük romancısı) ve bunun iyi bir kitap olacağını düşünüyorum, izninizle bu kitabı size ithaf etmek istiyorum. Olağanüstü ahlaki ve sanatsal çabanız için size toplumun karşısında teşekkür etmeyi bir borç bilirim ve bir sanatçı açısından, oldukça başarılı bulunan bir kitabın adanması kadar köklü başka bir onur bilmiyorum. Sevgili üstadım ve dostum, adınızı ilk sayfaya yerleştirmeme ve tam da bu kitabı size ithaf etmeme izin verecek misiniz?” Bu mektubun yanıtı 2 Eylül’de gelir: “Hayran olduğum ve diğer herkesten daha çok değer verdiğim bu üç büyük usta üzerine olan kitabınızı bana ithaf etmekten daha büyük bir sevinç bahşedemezdiniz bana. Duygularımı anlatacak sözcük bulamıyorum. Çok teşekkür ederim. Karşılığını vermem gerekecek!”

Yedi yıl sonra ithaf şöyledir: “Romain Rolland’a, aydınlık ve karanlık yıllardaki sarsılmaz dostluğunun teşekkürü olarak.” Stefan Zweig ona hemen kitabın bir kopyasını yollatır – bu onura sahip olan Romain Roland’dan hemen karşılık gelmemiştir. Onu onurlandıran Zweig bu andan itibaren karşılık beklemiş olsa bile (mektuplarında sürekli bunu hatırlatır) böyle bir karşılık, ancak yine yedi yıl sonra, kitabın baskı sayısının yirmi beş bine ulaşmasından sonra gelir.

İlerleyen yıllarda kitabı okuyan Sigmund Freud şu yargıya varmıştır (19 Ekim 1920): “Balzac ve Dickens, hakkıyla verilmiş.” Hermann Bahr, ancak 1923 Eylülü’nde alışıldığı üzere Neues Wiener Journal’deki yazdığı kısa yazıdan sonra yayımlanan güncesinde “Balzac üzerine yazılmış benzersiz makalenize nasıl da hayranım ve bunu bilmenizi isterim,” diye yazacaktır. Portrelerin toplamına benzer başka sesler de eklenecektir ve vurgu sıkça Balzac’a kayacaktır. Hayran olunan yazarın yaşamına ve eserine derinlemesine dalmak ve onunla ilgili yayımlanmış olan her şeyi bilgisini artırmak için kullanması ve bunu herkesin önünde yapmasına ilişkin cesaretlendirmeler. Böylece 27 Eylül 1925’te Prager Tagblatt’ta Ernst Weiss’ın henüz çıkan Balzac’ı temel aldığı romanı Männer in der Nacht üzerine konuşur.

Ancak Üç Büyük Usta’yı ithaf ettiği bir Fransız’ın, dostunun sözleri ve düşünceleri her şeyden önce –özellikle nihai sonda değil– romancının büyük biyografisine ilişkin olarak 1939’da bildirdiği planı için önemli olmuştur: “Balzac ve Dickens üzerine olan denemenizi bir kez daha okumak beni çok mutlu etti ve ithaf için size yürekten teşekkür ederim. Böyle bir ithafa nail olanlar, genellikle bunun haklı olduğunu söylemezler. Söz konusu durumda yanlış bir özsaygıya kapılmadan yapıyorum bunu,” diye başlar Rolland’ın 19 Nisan 1927 tarihli mektubu. “Bir ruhun ve dönemin bu muhteşem panoramatik kesitlerini olağanüstü bir biçimde sunuyorsunuz. Bir dönemin ve halkın manzaraları. Bunları yapan bir ustadır. Ve zıtlıkları sayesinde güzellikleriyle birlikte öne çıkıyorlar. Balzac’ınız, Dickens’ınız belleklere kazındı.”

1927’den yukarıda alıntılanan Rolland’ın 28 Şubat 1939 tarihli mektubuna kadar Stefan Zweig’ın güncesinde ya da mektuplarında Balzac’la ilgili tek bir pasaj yoktur, olanlar da önemli değildir. Ancak özyaşamöyküsünde geçmişe bakarak şunları açıklar: “Yıllardan beri” –özellikle bu yıllar kastediliyor olmalı– “yıllardan beri yaptığım çalışmaları Balzac ve eserleri üzerine iki ciltlik büyük bir kitap için sürekli biriktirdim, ancak bu kadar geniş, uzun bir sürece yayılmış bir esere başlama cesaretini hiç bulamadım. Tam da hoşnutsuzluk bunun için gerekli cesareti verdi.” Avrupa’daki politik gelişmelere ilişkin hoşnutsuzluktur söz konusu olan.

Bu dönemde Stefan Zweig’ın onunla, Balzac ve yaşadığı çevreyle ilgilendiğine dair izler, önceden olduğu gibi diğer yaşamöykülerinden de çıkartılabilmektedir ki, Zweig daha sonra “Büyük Balzac”ta buna tekrar dönmüştür. Böylece örneğin Marie-Antoinette’te (1932) kraliçenin hapishaneden kurtarılması için çabalayan Şövalye de Jarjailles ortaya çıkar – Balzac’ın kendisinden oldukça yaşlı ilk sevgilisi Madam Laure de Berny’nin üvey babasıdır; yine bu şekilde “Marceline Desbordes-Valmore”da (1920) Henri Latouche, kadın yazarın vefasız âşığı olarak anlatılmıştır; matbaa macerasının iflasla sonuçlanmasının ardından Balzac’ı alacaklılarından kaçırmak üzere evinde saklayan bir arkadaşı. Diğer yandan Stefan Zweig Balzac’ın yaşamöyküsünde en azından kendi eski kültür-tarihsel anlatımlarına geri dönmeyi unutmamıştır – “... Üstelik Ortaçağ’ın önemli hümanistleri de yayıncıların düzeltmen ve teknik danışmanları değil miydi zaten?” (s. 120)–, örneğin Basel’de kitap basımcısı Johann Froben ile Rotterdamlı Erasmus ve aynı zamanda eserlerinin yayıncısı Beatus Rhenanus arasındaki işbirliği (Rotterdamlı Erasmus’un Zaferi ve Trajedisi, 1935); böylece Balzac’ı “Fouché figürünün ... hep büyülediğini” belirtir (s. 154) – Stefan Zweig’ın trajikomedisi Das Lamm des Armen (1929) ve öncelikle de Bildnis eines politischen Menschen’de (“Joseph Fouché”, 1929) (Joseph Fouché, Bir Politikacının Portresi, çev. Gülperi Sert, Can Yayınları) kendisinin çizdiği bir kişilik.

Ancak “Balzac üzerine kalın bir kitap, bir biyografi ve eleştiri” yazmak üzere gerçekten “işe başlamadan” önce, bu zaman aralığında gerçekleşen her şeye paralel olarak Zweig’ın aklında bu projenin temel taşlarıyla ilgili bir sürü düşünce vardı. Sonuç olarak bunlar yaşam ve eser anlatımını içeren yansımalarda ifadesini bulmuştur: “Roman kahramanları yaratmak demek, doğru görebilmek, yoğunlaşmak ve şiddetlendirmek, maksimuma ulaşmak, her tutkunun içindeki acıyı ortaya koymak, her gücün içindeki zayıflığı görebilmek, gizli kalmış güçleri dışarı çıkartmak demektir.” (s. 260)

1939 ilkbaharında Birleşik Devletler’den Londra’ya dönüşünden sonra Zweig’ın kitaba başlaması pek kolay olmamıştır. Arkadaşı Felix Braun’a, 23 Nisan’da şunları itiraf eder: “Senin yaptığını yapmayı ve bir süre kentten uzaklaşmayı çok istiyorum. Avusturya, Almanya, Çekoslovakya ve Macaristan’dan akın akın gelen insanlar durdurulacak gibi değil. Asıl arkadaşlarımı, örneğin Victor’u (Fleischer) görebilmek için neredeyse hiç zamanım yok ve oturma izni, yurttaşlık hakkı, İngiliz Göçmen Bürosu, kefalet sistemi üzerine –şu sıralarda yaşam üzerinde düşünsel konulardan çok bunlar hüküm sürüyor– yapılan bitmek bilmez konuşmalar yüzünden tamamen tükendim. Yoğunlaşmam mümkün olmadığından, böyle büyük bir edebî kişiliğin çok daha kapsamlı bir tasviri için iki üç yıl sürecek ve iki devasa cilt halinde çıkacak olan bir çalışmanın ön hazırlıklarıyla uğraşıyorum. İnsanı kendi zamanından kopartan her şey içsel dayanıklılığa yardımcı oluyor.” Zweig dört hafta sonra notlar almaya başlamış ve 27 Mayıs’ta Romain Rolland’a şunları bildirmiştir: “Size gençlik hayalim olan bir kitap yazmaya, – hayır Balzac üzerine yazılması gereken o kitabı (en azından iki cilt) yazmaya tekrar giriştiğimi söyleyip söylemediğimi hatırlamıyorum. Otuz yıl boyunca, onun üzerine yayımlanan her şeyi sürekli takip ettim, ama işin başına oturmak konusunda kararsız kaldım. Sanırım artık onun hakkında aşağı yukarı her şey biliniyor, toparlanması gereken bir şey kalmadı. Ve ben bu devi ve eserini anlatmaya nihayet koyulabilirim; ne müthiş bir adam, ne büyük bir kudret! En az iki yılıma mal olacak. Ancak küçük işler dönemi artık benim için geride kaldı. İnsan kalıcı bir şeyler yaratmalı.”

Temmuz’da –“sonuçta büyük şehre artık dayanamıyordum”– “bu yüzyıldan kaçıp (insan burada kendini XVIII. yüzyıldaymış gibi hissediyor) Bath’a, İngiltere’nin en sıkıcı ve en eski moda şehrine” döner. (Rolland’a, 15 Temmuz) Burada –“dünyanın çöküşü karşısında günlük mağlubiyet haberleri, sadece bunlar, sadece bunlar beni sıkıştırıyor”– haberlerden olabildiğince uzakta, “edebiyatın en büyük işçisinin fantastik, absürd yaşamı üzerine”, Balzac üzerine ve ikinci bir kitapta da onun eserleri üzerine yazmak istiyordu – “barış içinde olmak kaydıyla” (Felix Braun’a, 5 Ağustos 1939). Şunu biliyordu: “Buna yeltenmek korkunç, şimdiye dek hiç kimse (Curtius oldukça eksik), ne bir Fransız ne de bir İngiliz buna kalkışmıştır.” (A.g.y.) Arkadaşı sevincini paylaşıyordu: “Balzac hakkındaki önceki denemen ... şimdi tam bir ahenge kavuşacak.” (12 Ağustos 1939) Zweig’ın böyle bir cesaretlenmeye acilen ihtiyacı vardı; politik haberler –“Almanya Polonya’ya girdi”– onu güçsüz düşürüyordu: “Balzac üzerine yaptığım çalışma yarıda kesildi, burada hiçbir kitabım, hiçbir materyalim yok ve bu durum bana anlamsız görünüyor. Yaptığım her şey karmaşık bir dünyanın ortasında özel hayatımı düzenleme çabasından başka bir şey değil... Kitaplarım burada olsaydı, her şey bana daha kolay gelirdi.” (Felix Braun’a, Eylül 1939) Zweig yine de çalışmaya devam etti, yeni yayıncısı Gottfried Bermann-Fischer’in kendisine yolladığı diğer sürgün yazarların yeni kitaplarından güç aldı: Thomas Mann’ın, hayranlık verici bir eleştiri yazdığı Lotte Weimar’da’sından, “ne kadar bana fazlasıyla Katolik gelse de” Franz Werfel’in Das Lied von Bernadette’sinden (Bernadette’nin Ezgisi) kendine güç topluyordu. Ancak, “Balzac benim boynumda asılı duran bir değirmen taşı, ama yine de zamanımızın yükünden daha hafif.” (Felix Braun’a, 16 Aralık 1939)

Bu haftalarda, bir yıl önce boşandığı halde arkadaşlığını hâlâ sürdürdüğü karısı Friderike, “ortak arkadaşımız Julien Cain ve Conferences des Ambassadeurs’un yöneticisinin yardımıyla” Paris’te bir konuşma için gerekli olan davetiyeye ulaşmaya çalışıyordu. 13 Şubat 1940’ta Rolland’a şunları bildirir: “On dört günlüğüne Fransa’ya gelebilmek için izin almaya çabalıyorum... Balzac’ım için mutlaka on dört günlük bir çalışmaya ihtiyacım var (mektupların önemli bir kısmı henüz yayımlanmadı).” Zweig nisan başında üç haftalığına Paris’e gidebilmiştir. Dolup taşan Théâtre Mariguy’da “Dünün Viyanası” adlı bir konuşma yapar, “radyo üzerine de birkaç söz” eder, “... ancak günlerimi Balzac adında şişman bir adama adadım,” der. (Romain Rolland’a, 19 Nisan 1940) Burada tamamen “büyük eseri”, “Balzac üzerine yazılan ilk bütünlüklü kitap” üzerine yoğunlaşmıştı. Ancak ilk kişi olarak Felix Braun’a yolculuğundan önce yeni bir kuşkusunu, yeni bir zorluğu itiraf etmiştir: “Devasa Balzac kitabı üzerinde çalışıyorum, ancak bu nasıl basılacak? Elyazmaları büyük zorluklarla yurtdışına yollanabiliyor, her bir düzeltili formanın gidip geri gelmesi sekiz hafta sürecektir ve ben her şeyi üç kez düzeltiyorum; yani bu, 50 forma için iki yıl anlamına geliyor!!! Dolayısıyla savaş sırasında elimiz kolumuz bağlı.” (Mart 1940) Paris’ten Bath’a döndüğünde öncekinden çok daha kötümser bir hava içindedir: “Bana korkutucu derecede Tiresias’ın yeteneği bahşedilmiş, tüm bu aylar boyunca ... aralıksız bir şekilde– tabii ki olaylar sayesinde çok daha korkunç hale gelen– büyük zorluklar içinde yaşadım... Dört hafta öncesine kadar Paris’i ve Fransa’yı hiç olmadığı kadar sevmeye değer, muhteşem ve insancıl olarak görmüş olan ben, ne büyük bir tehlike altındayım bilemezsin; kendimi evimde hissettiğim son ülke, bizim bir zamanlarki Avrupa’mızdan geriye kalan son yerdi. Artık tamamıyla yersiz yurtsuzum ve hiçbir şeyin benim için anlamı yok... Balzac’ı, 600 sayfalık müsveddesi ve binlerce notuyla öylece bıraktım. Bu haliyle onu ne kimse basar ne de okur.” Felix Braun’a bunları yazdığı gün olan 10 Temmuz 1940’ta günlüğüne şunları kaydeder: “Karanlık bir gün ... saat 6’da fırtına koptu ... İtalya savaş ilan etti. Uzun zamandan beri biliniyordu bu, ancak insanların içinde hâlâ umut vardı. Buna ek olarak bir de Somme’deki yenilgi, Norveç topraklarında ve denizinde Alman zaferi; bana göre artık herkes kurbanlığa mahkûm ve gerçek bir başarı imkânsız, buna karşın çöküşü düşünmek bile istemiyorum, Avusturya sadece bir ön oyundu. Brezilya meselesi de pek doğru düzgün gitmiyor, burada da başında olduğu gibi geç kaldım gibi görünüyor. Hiç isteğim kalmadı artık. Bu yaşamın artık düzelmeyeceğini biliyorum, mahvolmuş bir Fransa’yla yaşamanın –ya Alman ya da Yahudi olarak– bana düşman bir İngiltere’yle birlikte yaşamanın anlamı yok artık, edebiyat açısından da yapmak istediğim her şey yıllar boyunca bunlar üzerine yoğunlaşamadığım için engellendi ve altmış yaşında artık neredeyse toprağa gömülmüş ve yarı yarıya bitmiş sayılır insan. Artık istemiyorum ve sadece bu isteği gerçekleştirmeye çekiniyorum, ancak dışarıdan bana kesin yardım gelecektir; çok zor günlerin geleceğini herkesten daha çok hissediyorum.” Paris dört gün sonra bir mücadele yaşanmadan Alman birlikleri tarafından işgal edilir.

Stefan Zweig giderek derinleşen bir sinir krizine girer. “Hep kendini bastırmak, hep kendini suçlu hissetmek zorunda kalmak, bu duyguya belki birkaç hafta katlanılabilir; ancak bir varoluş biçimi olarak dayanılacak şey değil bu. Hiç bu kadar kötümser, bu kadar çaresiz olmamıştım... Ama nereye gitmeli?” (Günce, 13 Haziran 1940) Dönemin bu sıkıntılı ruhu Balzac’ta karşılığını bulur: “Eseri İnsanlık Komedyası’nı bitirecek gücü hâlâ bulabilecek midir gerçekten? Bir kez daha olsun, diğer insanlar gibi dinlenebilecek, gezebilecek, kaygısız olabilecek midir? Balzac ilk kez cesaretini kaybettiği anlar yaşar. Paris’i, Fransa’yı, Avrupa’yı terk edip Brezilya’ya gitmeyi ciddi ciddi düşünür. Orada Balzac’ı kurtaracak ve ona bir yuva sağlayacak bir İmparator Dom Pedro mutlaka vardır. Balzac Brezilya üzerine kitaplar getirtir, hayaller kurar, düşünür. Çünkü bu şekilde devam edemeyeceğinin farkındadır, onu hiçbir semeresi olmayan angaryadan kurtaracak bir mucize gerçekleşmelidir, onu kürek cezasından kurtaracak, bu artık dayanılmaz aşırı gerilimden kurtarıp rahatlatacak bir şeyler olmalıdır birdenbire.” (s. 434)

Stefan Zweig, 1939 Eylülü’nde evlendiği ikinci karısı Lotte’yle birlikte uzun süren çabaların sonucunda Brezilya’ya vize alır. New York’a “hareket etmeden” kısa bir süre önce 25 Haziran 1940’ta Joseph Leftwich’e şunları itiraf eder: “Uzun süre karar veremedim; ancak şimdi zorunlu hale geldi, her şeyden daha zorunlu, her şey Yeni Dünya’ya bağlı.” Mektubu şu şekilde tamamlar: “Ekim sonunda dönmeyi umuyorum...” Başkalarına da sonraki haftalarda “rebus bene gestis”, politik durumda olumlu gelişmeler olursa İngiltere’ye dönmeyi umduğunu yazmıştı. “Böylece büyük Balzac biyografimin neredeyse tamamladığım elyazması da ... öylece kaldı, ancak yarı yarıya ya da tam olarak bitirilmiş bir işin yerine henüz yapılabilecek bir işi kurtarmak çok daha önemli değil mi?” (Thomas Mann’a, 17 Temmuz 1940)

Karısıyla birlikte birkaç hafta New York’ta kalır, 9 Ağustos’ta konferanslar vermek için onunla birlikte Brezilya, Arjantin ve Uruguay’a gider ve buradan tekrar Brezilya’ya döner: “Geleceğin ülkesi” üzerine yazacağı kitabı tamamlayabilmek için Kuzey’in bakış açısına ihtiyacı vardır. Bu yolculuk sırasında vatanı, Avrupa’yı bir daha hiç göremeyeceği iyice kesinlik kazanmaya başlamıştı: “Sanırım bu Avrupa’ya ve orada sahip olduğum hiçbir şeye bir daha dönemeyeceğim, kitaplarımı ve her şeyden önce Balzac’ı (dörtte üçü yazılmış halde ve hazır olan Balzac’ı), bunun dışında zemin bulduğum tüm ülkeleri kaybettim.” (Friderike Zweig’a, Kasım 1940) 1941 Ocak ayının sonunda yine New York’a gelirler; ancak Stefan Zweig burada, çalışabilmek için gerekli huzuru bulamamıştır. New Haven’da (Connecticut) sakin bir otel arayıp bulurlar; Brezilya ile ilgili araştırmaları için gerekli olan dokümanların bulunduğu Yale Kütüphanesi de buradadır. Üç hafta sonra dokümanları aynı anda Rio de Janeiro, Buenos Aires, New York ve Stockholm’deki yayıncılarına yollayabilecektir.

Ancak edebiyatla ilgili planları için kendisine gerekli olan “gerçek huzur ve konsantrasyon” eksikti. Böylece ilk önce New York, Ossining’e taşınır; bir süre sonra karısı ve kendisi için sürekli oturma izni aldıkları Brezilya’ya gitmeye karar verir. 17 Eylül’e kadar Rio de Janeiro’da bir otelde kaldıktan sonra, Rio yakınlarındaki Petropolis’te altı ay için kiralık bir ev bulurlar.

Stefan Zweig 1939 yazının sonuna doğru anılarını yazmaya başlamıştı. “Viyana’yı ve hatta Yahudilerin Viyana’sını, savaşı ve savaşın içinde bizim mücadelemizi, Hitler’den bu yana yükselip düşüşümüzü, çöküşleri ve sans patries’lerin (vatansızlar) yaşamını anlatacağım. ‘Üç Yaşamım’ adını vereceğim; çünkü üç farklı çağda yaşadığıma inanıyorum.” (Joseph Leftwich’e) Son olarak “Bir Avrupalının Anıları” adını verdiği Dünün Dünyası başlıklı müsveddelerini Yeni Dünya’ya yolculuğu sırasında beraberinde götürür ve de bitirir; Balzac’ını, “600 sayfalık Almanca elyazması, 2000 sayfa not ve 40 tane altı çizili kitap” içeren o muhteşem büyüklükteki paketi Bath’ta bırakmıştır, sansür yüzünden zorluklar çıkmasından korktuğu için sonra arkasından gönderilmesini ilk başta istememiştir; ancak Brezilya’ya vardığında Friderike’nin tavsiyeleri üzerine fikrini değiştirmiştir. 27 Ekim 1941’de Friderike’ye şikâyette bulunur: “Yapıp ettiklerime her anlamda ket vurulduğunu hissediyorum; kitaplar orijinal haliyle neredeyse yayımlanmayacak artık, tüm düşüncem ve gözlemlerim Avrupalı, hatta Latin zihniyetine bağlı; ayrıca materyallerim tamamen eksik. Balzac’ımın elyazması hâlâ gelmedi ve gelseydi bile, yine de benim için zor olacaktı.” Üç hafta sonra Zweig’ın yine içi içine sığmamaya başlamıştır. “... ve bir yaşamöyküsü olacaksa, o zaman bütün yüreğimle istediğim bir yaşamöyküsü olmalı, Balzac ve Montaigne.” (Friderike Zweig’a, 20 Kasım 1940) 28 Kasımda altmışıncı yaş gününde yayıncı Ben Huebsch (Viking Press, New York) onu cesaretlendirmek için “komple bir Balzac nüshası” hediye eder. Montaigne ile ilgili dokümanları şans eseri kiraladığı evde bulur – ancak “Balzac” için hazırladığı materyal bir türlü gelmek bilmemektedir. Lotte ve kendisinin intihar ettiği gün, 22 Şubat 1942’de Friderike’ye yazdığı veda mektubunda şunları söyler: “Petropolis çok hoşuma gitti; fakat ihtiyacım olan kitaplarım yoktu ve ilk başta sakinleştirici bir etkisi olan yalnızlık beni dibe doğru çekmeye başladı; odak noktam olan eserim Balzac’ı iki yıllık huzur dolu bir yaşam ve tüm kitaplarım olmadan hiçbir zaman bitiremeyeceğim düşüncesi çok ağır geldi ve bir de doruk noktasına henüz ulaşmayan şu savaş. Bütün bunlar için fazlasıyla yorgundum.”

Bir sonraki hafta “Balzac” için gerekli dokümanların olduğu paket Petropolis’e ulaşmıştır.

Richard Friedenthal, Stefan Zweig’ın (tıpkı “Montaigne” ve “Clarissa” gibi) “ilk taslak halinde” (Abrahão Koogan’a, 18 Şubat 1942) geriye bıraktığı “Balzac”ını 1945’te eleştirel bir şekilde inceleyip tamamladığında, bunu arkadaşının tam güveni temelinde yapabileceğini biliyordu. 22 Haziran 1925’te o şu açıklamayı yapmıştı: “Yakında size bir ricada bulunacağım, biliyor musunuz? Kulağa ne kadar tuhaf gelse de –aslında içimdeki kimi belirsizlikler konusunda danışabileceğim doğru düzgün az sayıda insan var ya da hiç yok. Söz konusu ünlü insanların gerçekten yönlendirici olabilmek için zamanı yok– böylece şimdi, bir novellayı bitirdikten sonra kendimden başka bir merciye sahip değilim. Yeni çalışmalarımı bitirir bitirmez daktilo yazısıyla okumanızı ve bana sadece iyi ya da kötü olup olmadığını değil, aksine bir şeylerin doğru olmadığını ya da üslup açısından ve sanatsal olarak başarısız yerlerini dürüstçe açıklamanızı rica ettiğimde size boşuna çağrıda bulunmadığımı umuyorum... Benim için bu arkadaşlık görevini yerine getiren birisi olması çok önemli. Eleştirilerinizde tamamıyla açıksınız, herhangi bir gruba bağlı değilsiniz ve bu anlamda benimle bağlantı kurarsanız beni yürekten sevindirmiş olursunuz. Bir eser başarılı bulunduğu için bitmiş olarak görülmek istenmiyorsa, yardım ve disiplin anlamında bu tarz bir anlaşma kesinlikle gereklidir. Ve sizde bunun için gerekli olan her iki şeyin zihniyetiniz ve dolayısıyla sözlerinizde samimiyetin bulunduğu hissindeyim.”

Yirminci bölüm olan İnsanlık Komedyası dışında (Alman Literatür Arşivi, Marbach) elyazmalarının ve notların nerede bulunduğu bugün bilinmiyor. Ancak orijinal metnin bu kısmı, Richard Friedenthal’in, Zweig’ın yayımlanmamış eserleri üzerinde nasıl bir özen ve duyarlılıkla çalıştığını kanıtlamaktadır. Kimi kısımların –Zweig’ın bıraktığı yayımlanmamış eserlerinden çıkartılan Montaigne’deki kadar fazla olmamakla birlikte– yayıncının kendi üslubuyla gözden geçirilmiş olması, işin doğasından kaynaklanmaktadır; ancak öncelikle yapılması gereken, Stefan Zweig’ın duruma göre patetik dışavurumculuğuna ilişkin olası tenkitleri, “belki vurgudaki yarı-hakikilik, belki değerlendirmelerdeki şüpheli olanı”, örneğin Hofmannsthal’in novellalarında beklediği gibi, azaltmaktı.

Kurt Böttcher’in Balzac üzerine 1959’daki eleştirisinde şunlar söylenmektedir: “Stefan Zweig’a ... yazınsal olarak başarılı, kalıcı ve tamamıyla doğru, fakat her zaman büyük yazarın asıl özüne yönlenmeyen bir yaşam romanı olan bu yaşamöyküsünden dolayı minnettarız; özellikle Balzac’ın eserlerini tanıyan ve ona sağlam bir bakış açısıyla yaklaşan okurlara yönelik bir armağan.”

KNUT BECK2

Kaynakça:

Balzac. Zweig’ın ölümünden önce yayımlanmamış eserlerinden alınmış ve Richard Friedenthal sonsöz yazmıştır. Stockholm: Bermann-Fischer Yayınevi, 1946.

1. Yarının Tarihi, çev. Ahmet Cemal, Can Yayınları, 1991, s. 47-55. (Ç.N.)

2. Stefan Zweig’ın toplu yapıtlarını yayımlayan Fischer Yayınevi’nin editörüdür. (Y.N.)

BİRİNCİ KİTAP Gençlik Dönemi ve Yeni Başlangıçlar

1 Çocukluk dönemi trajedisi

Bitmez tükenmez hayal gücünün sayesinde dünyevi olanın yanına tamamen kendine özgü ikinci bir evren daha yerleştirme gücünde olan Balzac gibi bir dâhinin, kişisel yaşamının başarısız dönemlerinde kuru gerçekliğe katı bir biçimde bağlı kaldığı pek görülmeyecek; her şey onun bağımsızca değişiklikler yapan keyfî iradesine tabi olacaktır. Yaşamının pek çok döneminde başına buyruk değişiklikler yapma isteği, kentsoylu bir varoluşun aslında değiştirilemez olan temel bir gerçekliğinden, isminden bile anlaşılabilir. Yaklaşık otuz yaşlarındayken Balzac bir gün dünyaya, adının Honoré Balzac değil, Honoré “de” Balzac olduğunu ilan eder; dahası bu soyluluk unvanını taşımaya başından beri hakkı olduğunu öne sürer. Babası yalnızca çok yakın akrabaları bir araya toplandığında Galyalı köklü bir derebeyi ailesi olan Balzac d’Entrague ailesiyle uzaktan akraba olma ihtimali üzerine atıp tutuyorken, hayal gücü geniş oğlu, inanılması mümkün olmayan bu varsayımı meydan okurcasına yücelterek tartışmasız bir gerçeğe dönüştürür. Mektuplarını, kitaplarını “de” Balzac olarak imzalar, hatta onu Viyana’ya götüren arabanın üzerine d’Entrague’ların soyluluk armasını yaptırır. Kendi kendisini böylesine kaba ve anlamsız bir tavırla soyluluk payesiyle donattığı için, ondan hoşlanmayan meslektaşlarının alay konusu olsa da, o, gazetelere verdiği beyanatlarda hiç çekinmeden, kendisi doğmadan çok önce de babasının soylu bir kökenden geldiğini gösteren resmî belgeler olduğunu iddia eder, dolayısıyla Balzac’a göre doğum belgesindeki soyluluk unvanı, en az şu Montaigne’inki veya Montesquieu’nünki kadar geçerli olmalıdır.

Ne yazık ki bizim samimiyetsiz dünyamızda, yazarların o muhteşem canlılık ve güzellikteki efsanelerine karşı kupkuru gerçeklerle dolu belgelere kin yüklü, sorgulayıcı bir düşmanlık hâkimdir; Balzac’ın büyük bir coşkuyla söz ettiği şu doğum belgesi ne yazık ki Tours kentinin arşivlerinde yer almaktadır, ne var ki isminin yanında, aristokratlığın simgesi “de”nün tek bir harfi bile yoktur. Tours’un zabıt kâtibi 20 Mayıs 1799’da resmî ve açık bir ifadeyle şunları kayda geçirmiştir:

Fransa Cumhuriyeti’nin yedinci yılının ikinci Prairial’inde3 olduğumuz bugün, l’Armée d’Italie Sokağı, Chardonnet Bölgesi No: 25’te ikamet eden Bernard-François Balzac adlı mülk sahibi vatandaş, oğlunun doğumunu bildirmek üzere, ben nüfus memuru Pierre-Jacques Duvivier’ye başvurmuştur. Adı geçen Balzac, doğan çocuğa Honoré Balzac adının verildiğini ve çocuğun dün sabah saat on birde, başvuru sahibinin evinde doğduğunu bildirmiştir.

Yine aynı şekilde ne babasının ölüm ilanında ne de ilk kızının evlenme ilanı gibi diğer belgelerde bu soyluluk unvanından söz edilmektedir, dolayısıyla bu büyük romancının soy kütüğüne ilişkin tüm iddiaları, gerçek olmasını dilediği temelsiz bir arzu olmaktan öteye gidememiştir.

Balzac’ın karşısında belgelerin haklılığı, hiçbir kuşkuya yer bırakmasa da, yine de iradesi, yanıp tutuşan yaratıcı iradesi bu soğuk yüzlü resmî kâğıtların karşısında muzaffer bir edayla haklı olduğunu iddia edecektir; sonradan yapılan tüm düzeltmelere karşın, kurmaca olan, her zaman tarihe üstün gelecektir. Fransa krallarından hiçbiri Balzac’a ya da atalarından birine bir soyluluk unvanı bahşetmemiş olmasına rağmen, sonraki kuşaklar, bu en önemli Fransız romancısının ismini, onun arzusuna riayet ederek Honoré de Balzac olarak kabul etmiştir; Honoré Balzac ya da Honoré Balssa olarak değil.

Ne de olsa yoksul atalarının gerçek soyadı Balssa’dır, Balzac değil, de Balzac ise hiç değil; şatoları yoktur, gelecek kuşaklarda bu aileden çıkacak şairin arabasına yaptırabileceği bir soyluluk armaları da yoktur; parlak zırhlarla ata binmemiş ve romantik turnuvalarda kılıç sallamamışlardır; aksine her gün düzenli olarak inekleri otlamaya götürmüş ve Languedoc topraklarında tarla açarken kan ter içinde kalmışlardır. Balzac’ın babası Bernard-François, Cannezac yakınlarında küçük bir köy olan La Nougayrié’de sefalet içindeki bir kulübede, 22 Haziran 1746’da, oraya yerleşmiş birçok Balssa’dan biri olarak doğmuştur. Bu Balssalardan yalnızca biri herkes tarafından çok iyi tanınmaktadır, bunun da nedeni son derece manidar bir olaydır: Honoré’nin üniversiteden ayrıldığı 1819 yılında, babasının elli dört yaşındaki erkek kardeşi, hamile bir köylü kızını öldürdüğü şüphesiyle tutuklanmış ve yaşanan oldukça sansasyonel bir sürecin ardından ertesi yıl giyotinle idam edilmiştir. Balzac’ın kendini soylu biri gibi gösterip farklı bir kökenden geldiğini uydurmasının başlıca nedeni, babasının bu kötü ün sahibi erkek kardeşinden mümkün olduğunca uzaklaşma isteğiydi belki de.

Balzac’ın babası Bernard-François, on bir çocuğun en büyüğü olarak, sıradan bir toprak işçisi olan babası tarafından din eğitimi almaya yönlendirilir; köy papazı ona okuma yazma, hatta biraz da Latince öğretir. Ancak bu güçlü kuvvetli, canlı ve hırslı delikanlı, papazlar gibi, başının tepe kısmındaki tüm saçları kazıtmaya, cinsel ilişkiye girmemek için zorla yemin etmeye pek hevesli değildir. Bazen bir noterde kâtiplik yapıp işlere yardım ederek, bazen de üzüm bağında çalışıp saban sürerek kendi köyünün topraklarında bir süre boyunca zaman öldürür; ancak yirmi yaşına gelince bir daha geri dönmemek üzere kaçıp gider. Oğlunun romanlarında olağanüstü bir çeşitlilik içinde anlattığı o taşralı inadıyla Paris’e yerleşir; başlangıçta Paris’te kariyer yapmak isteyen, kimsenin dikkat etmediği sayısız gençten biridir, hangi yolla ve meslekle kariyer yapacağını kendisi de bilmemektedir. Sonraları –kendini kanıtlamış bir taşralı olarak– XVI. Louis’nin hizmetinde Kraliyet Konseyi’nde sekreterlik yaptığını, hatta kralın avukatı olduğunu söyleyen öyküler uydurmaya hevesli bu ihtiyar adamın iddialarının palavradan başka bir şey olmadığı ve kralın almanaklarında benzer bir görevde ne bir Balzac ne de Balssa adının geçtiği ortaya çıkar. Diğer pek çokları gibi, bir işçi ailesinden gelen bu gencin de yükselmesi ancak devrimle birlikte mümkün olur, Paris devrimci belediye meclisinde memur olarak çalışmaya başlar. Daha sonra ordu tedarikçisi olduğunda, bu eski görevi hakkında konuşmaktan kaçınacaktır. Görünüşe göre, orada faydalı ilişkiler kurmayı başarmış ve ileride oğluna miras bırakacağı para için yanıp tutuşan bir sezgiyle, savaş döneminde ordunun en fazla para kazanabileceği bölümüyle çalışmayı seçmiştir: savaş gereçleri ve levazım bölümü. Bir ordunun levazım bölümüyle çalışan bir insanın karşısına tefeciler ve bankacılarla ilişki kurmak için asla kaçırılmayacak altın gibi fırsatlar çıkabilmektedir. Karanlık işler ve ilişkilerle geçirdiği otuz senenin ardından Bernard-François, bir gün her şeyi yeniden tersyüz ederek Paris’te Daniel Doumerc’in bankasına başsekreter oluverir.

Baba Balzac elli yaşına geldiğinde nihayet büyük bir başkalaşım geçirir –oğlu bunu ne kadar da çok anlatmıştır!– ve huzursuz, hırslı bir çulsuz olmaktan çıkıp sonunda hali vakti yerinde bir yurttaş, kalburüstü “cemiyet”in giderek daha da saygıdeğer hale gelen bir üyesi olmuştur. Bir miktar birikmiş sermayesi ve güvenli işi sayesinde, küçük burjuvalıktan büyük burjuvalığa (ve sonraları büyük burjuvalıktan –arzu edilen en son basamağa– rantiyeliğe) geçebilmek için gerekli bir sonraki adımı ancak şimdi atabilecektir: Evlenecektir, üstelik de varlıklı ve iyi bir burjuva ailesinden bir kızla evlenecektir. Elli bir yaşında, sağlıklı, boylu boslu, aynı zamanda usta bir palavracı ve deneyimli bir çapkın olan bu adam, bankadaki amirlerinden birinin kızına göz koymuştur. Anne Charlotte Sallambier, gerçi ondan otuz iki yaş küçük ve biraz da romantik arzulara sahiptir, ama iyi yetiştirilmiş, inançlı bir burjuva kızı olarak, kendisinden oldukça yaşlı olan, ama paradan anlayan Balzac’ı iyi bir kısmet olarak gören anne babasının öğüdünü dinler. Baba Balzac evlenir evlenmez, bankada sıradan bir memur olarak çalışmanın onuruna yakışmadığını, üstelik az para getirdiğini düşünmeye başlar. Napoléon’un komutasındaki bir savaş, çok daha kolay para kazanabileceği kârlı bir gelir kaynağı gibi görünmektedir. Böylece eski bağlantılarını tekrar devreye sokar ve karısının çeyizinin güvencesiyle 22. Tümen’in tedarikçisi olarak Tours’a taşınır.

İlk oğulları Honoré’nin doğduğu bu tarihlerde (20 Mayıs 1799’da) Balzac’lar artık varlıklı insanlardır ve saygın yurttaşlar olarak Tours’un yüksek burjuvazisine kabul edilmişlerdir. Bernard-François’nın işleri görünüşe göre iyi para getirmektedir; çünkü sürekli olarak hem para biriktiren hem de borsada oynayan aile, kendini iyice göstermeye başlamıştır artık. Honoré doğar doğmaz, küçük l’Armée d’Italie Sokağı’ndan ayrılarak kendi evlerine taşınırlar; Napoléon seferlerinin altın çağının devam ettiği 1814 yılına değin, taşralılar için bir lüks olan araba sahibi olmak ve çok sayıda hizmetkâr çalıştırmak gibi avantajların keyfini sürerler. Kalburüstü cemiyet, hatta aristokratlar bile, eskiden köyde sadece bir kulübesi olan, kızıl belediye meclisinin eski üyesinin oğlunun evine sürekli gidip gelmektedir artık. Bunların arasında, daha sonra Balzac’ın Esrarlı Bir Vaka’da esrarengiz bir biçimde kaçırılmasını ayrıntılı olarak anlatacağı Senatör Clément de Ris, yazarın en zor anlarında ondan desteğini ve yardımını esirgemeyen Pommereul baronu ve Mösyö de Margonne da vardır. Hatta Baba Balzac kentle ilgili işlerde de söz sahibidir, hastaneyi yönetir ve bütün kararlarda onun fikrine danışılır, soylu bir kökenden gelmemesine ve karanlık geçmişine rağmen, önemli sınıfsal değişimlerin yeşerdiği kargaşalarla dolu bu dönemde kusursuz, saygın bir kişi olup çıkar.

Baba Balzac’ın böylesine itibar görmesi her açıdan anlaşılabilir bir şeydir. Kendisiyle, başarılarıyla ve tüm dünyayla barışık, neşeli, kaba saba babacan bir adamdır. Bir aristokrat gibi konuşmayı bilmez, küfürleri büyük bir keyifle taramalı tüfek gibi art arda yağdırır ve abartılarla süslediği anılarını anlatmaktan kendini alamaz –Tuhaf Öyküler’in bazılarını oğluna da anlatmış olmalıdır–, doğrusu olağanüstü bir anlatıcıdır, gerçekleri bir sürü palavrayla süslese de aslında iyi niyetli ve babacandır. Öte yandan kendisini duruma göre imparatora, krala ya da cumhuriyete adayabilecek kadar da kurnazdır, iyi bir eğitim almamıştır, yine de hem sağa hem de sola eğilimi vardır, kaldı ki çevreden öğrendiği ve okuduklarıyla bir bakıma evrensel eğitim almış da sayılabilir. Hatta Mémoire sur le moyen de privenir les vols et les assasinats (Hırsızlık ve Cinayeti Önleme Yolları Üzerine Araştırmalar) ve Mémoire sur le scandaleux désordre causé par les filles trompés et abandonnées (Kandırılmış ve Terk Edilmiş Kızların Yarattığı Skandallar Üzerine Araştırmalar) gibi birkaç küçük elkitabı bile yazmıştır. Baba Goethe’nin İtalya güncesi Johann Wolfgang’ın İtalya Seyahati’yle nasıl boy ölçüşemezse, bunlar da doğal olarak büyük oğlunun kitaplarıyla boy ölçüşemeyecek türden eserlerdir. Son derece sağlıklı, tamamen kaygısız ve yaşama sevinciyle dopdolu Baba Balzac, yüz yaşına kadar yaşamaya kararlıdır. Altmış yaşından sonra, evliliğinden olan dört çocuğuna, evlilikdışı birkaç çocuk daha eklemiş, seksenine geldiğindeyse kasabada bir kızı hamile bırakmakla itham edilmiş ve itibarı zedelenmiştir. Bir kez olsun evine doktor girmemiştir. Bu herkesten uzun yaşama isteği, iştirakçilerden biri öldüğünde gelir payının geride kalanlar için arttığı Tontine Lafarge’daki bir hayat sigortasıyla daha da belirginleşmektedir. Oğlunun, yaşamdan bin türlü sanatsal biçim yaratmak için kullandığı şeytani gücü, Baba Balzac sadece kendi yaşamını sürdürmek için kullanır; ne var ki ortaklarını tam geride bırakmayı başardığı ve gelir payı 8.000 franka yükseldiği sırada, seksen üç yaşındaki bu adam saçma sapan bir kazanın kurbanı olur. Yoksa o güçlü iradesi sayesinde, tıpkı oğlu Honoré gibi o da imkânsız olanı gerçekleştirebilirdi.

Honoré de Balzac babasından aldığı canlı bir mizaç ve hikâye uydurma zevkinin yanı sıra, annesinin de duyarlılığını almıştır. Kocasından otuz iki yaş küçük olan Anne Balzac isteyerek evlenmiş olmasına rağmen, kendini sürekli mutsuz hissetmek gibi vahim bir özelliğe sahiptir. Karısının huysuzluklarına ve hastalık hastası olmasına aldırmayarak keyfinin kaçmasına asla izin vermeyen Baba Balzac neşe içinde kaygısızca yaşamını sürdürürken, Anne Charlotte Balzac isterinin tüm hallerini yaşayan, daima kırılgan ve acılar içinde olan bir insan tiplemesi ortaya koyar. Evde kimsenin onu yeterince sevmediğini, yeterince düşünmediğini ve ona yeterince değer vermediğini hissetmektedir; sürekli olarak, kendisinin büyük fedakârlıklarına karşılık çocuklarının yeterince minnettarlık duymadığından yakınmaktadır; “iyi niyetli” önerileri ve ağlamaklı yakarışlarıyla, artık tüm dünyanın tanıdığı bir yazar olan oğluna, yaşamının sonuna kadar eziyet etmekten vazgeçmeyecektir. Öte yandan eğitimsiz, kafası çalışmayan bir kadın da değildir. Genç kızlığında Banker Doumerc’in kızına nedimelik etmiş ve bu çevrede bazı romantik eğilimler kazanmıştır. Bütün bu yıllar boyunca gerçek edebiyat eserlerine büyük hayranlık beslemiş, sonraları Swedenborg’a ve başka mistik yazılara özel bir ilgi duymaya başlamıştır. Ancak kısa bir süre sonra, içten içe duyduğu bu idealist eğilimler, ailesinden devraldığı maddi kaygılarla gölgelenir. Tuhafiyecilik yaparak tükenmez bir hırsla cebini kuruş kuruş dolduran Parisli tipik bir küçük burjuva ailesinden gelen Anne Charlotte Balzac, alt tabaka burjuvazisinin tüm dar görüşlü ve küflenmiş dürtülerini yeni ailesine taşıyacak; özellikle de küçücük şeylerde cimrilik yaparken gözünü kârlı yatırımlardan ayırmama özelliğini de beraberinde getirecektir. Anne Charlotte Balzac için çocuklarla ilgilenmek, onlara para harcamanın bir hırsızlık, para kazanmanın ise en büyük erdem olduğunu, hatırı sayılır bir “mevki” sahibi olmayı –ya da kızlara iyi bir evlililik yapmayı– öğretmek, özgür kalmalarına izin vermeyip gözlerini üstlerinden ayırmamak demektir. Ama işte tam da bu sürekli, can sıkıcı kaygılı hali ve onların mutlu olması için gösterdiği bu rahatsız edici çabasıyla, tüm “iyi niyeti”ne rağmen, bütün aileyi yıldırır. Yıllar sonra artık bir yetişkin olduğunda bile Balzac, çocukken annesinin daha sesini duyar duymaz dehşete kapıldığını anımsayacaktır.

Coşkulu, iyi niyetli ve tutkulu çocuklarının her türlü şefkat isteğini soğuk bir tavırla reddeden, her zaman huysuz ve tutuk biri olan annesinden dolayı Balzac’ın nasıl acı çektiği, bir mektubundaki haykırıştan da anlaşılabilir: “Benim hiçbir zaman bir annem olmadı.” Anne Charlotte Balzac’ı ilk çocukları Honoré ve Laure’dan içgüdüsel olarak uzak tutarken, sonraları diğer iki çocuğu Laurence ve Henri’yi şımartmasına yol açan esrarengiz nedenin ne olduğunu keşfetmemiz bugün artık mümkün değil. Kocasına duyduğu abartılı bir direnç buna yol açmış olabilir belki. Ancak kesin olan bir şey varsa, o da hiçbir annenin kendi çocuklarına karşı ondan daha umursamaz ve sevgisiz olamayacağıdır. Oğlunun doğumundan hemen sonra, henüz loğusayken, onu bir cüzamlı gibi evden atar. Çocuk, kendisine sütanneliği yapması için bir jandarmanın karısına teslim edilir; dört yaşına kadar orada kalır; bundan sonra da annesinin, babasının ve kardeşlerinin, hali vakti yerinde olan ailesinin yanına gelemez, yarım pansiyonlu olarak yabancı bir ailenin yanına verilir; sanki kendi ailesi değil de çok uzak akrabalarıymış gibi onları sadece haftada bir kez, o da pazar günleri ziyaret edebilir. Küçük kardeşleriyle oyun oynayamaz, oyuncakları yoktur, hediyeler de almaz. Hastalandığında başucunda bekleyen bir annesi hiç olmamış, tatlı sözler söylediğini hiç duymamıştır; sevgiyle dizlerine sokulup sarılmak istediğinde annesi sert sözler söyleyerek bu türden bir samimiyete hep engel olur. Kaldı ki yedi yaşında, küçük ayaklarının üzerinde durmayı henüz öğrenmiş çocuğunu istemediği için onu Vendôme’da yatılı bir okula yollar; çocuk olabildiğince uzakta, başka bir yerde, başka bir kentte olmalıdır. Yedi yıl süren dayanılmaz bir eğitimden sonra Balzac ailesinin evine adımını atar atmaz, annesi –Balzac’ın ifadesiyle– “hayatını öyle bir zorlaştırır” ki, Balzac on sekiz yaşına geldiğinde bu dayanılmaz ortama kendiliğinden sırtını çevirir.

Balzac, tuhaf huylu annesi tarafından ihmal edildiğini, bütün yumuşak başlılığına rağmen, yetişkin bir adam olduğunda bile hiç unutamayacaktır; çocukluğunda ona cehennem azabı yaşatan bu kadını yıllar sonra kendisiyle birlikte yaşamak üzere evine aldığında bile, saçlarına aklar düşmüş kırk üç yaşındaki Balzac, bir zamanlar annesinin duyduğu antipati yüzünden o hassas, sevgiye muhtaç altı yaşındaki ya da on yaşındaki çocuğa neler yaptığını hatırlar ve Madam de Hanska’ya kendinden geçmiş bir halde isyan ederek korkunç gerçeği haykırır:

Ah bir bilseydiniz annemin ne tür bir kadın olduğunu: hem bir gaddar hem de gaddarlığın ta kendisi. Zavallı Laurence’ı ve büyükannemi öldürdükten sonra, şimdi de kız kardeşimi toprağa göndermeye kararlı. Birçok nedenden ötürü benden nefret ediyor. Doğmadan önce bile benden nefret ediyordu. Onunla bağlarımı koparmak üzereydim; neredeyse bir zorunluluktu bu. Ama ben acı çekmeye devam etmeyi tercih ettim. Onun delirdiğini sanıp otuz üç yıldır arkadaşı olan bir doktora danıştık. Doktor bize şöyle dedi: “Hayır, deli değil. Sadece kötü biri.” ... Benim hayatımdaki tüm kötülüklerin sebebi annemdir.

Bu sözler, en hassas olduğu yıllarda doğa yasalarına göre kendisine en yakın olması gereken kişinin ona yaşattığı binlerce gizli eziyete yıllar sonra patlarcasına verilmiş bir cevaptır. Kendi ifadesiyle, “bir insana dünyada yaşatılabilecek en korkunç çocukluğu yaşamış olması”nın tek suçlusu annesidir.

Balzac’ın Vendôme’daki Oratoryen rahiplerinin yatılı okulunda geçirdiği altı yıl hakkında iki tür bilgi vardır: okul kayıtlarına geçmiş resmî, can sıkıcı bilgiler ve kendisinin Louis Lambert’de anlattığı olağanüstü bir şiirselliğe sahip olanlar. Okul yöneticileri mesafeli ve resmî bir ifadeyle sadece şunları belirtmiştir:

No. 460. Honoré Balzac, sekiz yaşından bir ay almış. Çiçek hastalığı geçirmiş, hastalığın kalıcı bir etkisi olmamıştır. Canlı bir karaktere sahiptir, kolayca ateşlenir ve zaman zaman şiddetli ateşe tutulur. Yatılı öğrenci olarak okula giriş tarihi 20 Haziran 1807, mezuniyeti 22 Ağustos 1813. Mektuplar, Tours’da yaşayan babası Mösyö Balzac’a yollanacak.

Balzac, okul arkadaşlarının aklında sadece “şişko, dolgun yanaklı, kırmızı suratlı bir oğlan” olarak kalmıştır; ancak onların anlattıkları sadece dış görünüşüyle ilgili şeyler olmaktan ya da doğruluğu kuşku götürür birkaç anıdan öteye gitmez. Louis Lambert’in yaşamöyküsel izler taşıyan sayfaları ise dâhi olan ve dâhiliğinden dolayı iki kat fazla acı çekmiş bir çocuğun trajik içsel yaşamını çok daha sarsıcı bir biçimde gözler önüne sermektedir.

Balzac, yetişme dönemini anlatırken, kişilik betimlemesinde ikili bir portre biçimine başvurmayı tercih etmiştir; birbirinin okul arkadaşı olan iki çocuğu anlatırken kendisini şair, Louis Lambert’i ise filozof “Pythagoras” olarak betimlemiştir, tıpkı Faust ve Mephisto karakterlerinde Goethe’nin yaptığı gibi, o da kişiliğinde bir bölünme meydana getirmiştir. Dehasının iki temel biçimini, insan varoluşunun suretlerini yeniden oluşturan yaratıcı yanını ve gizli yasaları geniş bir varoluş bağlamında göstermek isteyen düzenleyici yanını iki farklı varlığa pay etmiştir. Gerçekte her iki durumda da Balzac, Louis Lambert’in kendisidir; en azından görünüşte uydurma olan bu figürün başından geçenler, onun kendi yaşantılarıdır. Kendini yansıttığı hiçbir yerde –Tılsımlı Deri’de Raphael, Sönmüş Hayaller’de d’Arthez, On Üçlerin Romanı’nda General Montereau–, aldığı çok sıkı eğitimin altında ezilmiş çocuğun yazgısı böylesine derinden ve böylesine yakından hissedilerek anlatılmamıştır.

Vendôme şehrinin ortasında, Loir Irmağı’nın kenarında, kasvetli kuleleri ve devasa duvarlarıyla söz konusu yatılı okulun, eğitim kurumundan çok hapishaneye benzer bir hali vardır. Buraya iki üç yüz kadar yatılı öğrenci alınmakta ve öğrenciler ilk günden itibaren sıkı bir kilise eğitimine tabi tutulmaktadır; tatilleri yoktur ve anne babalar çocuklarını ancak özel durumlarda ziyaret edebilmektedir; bütün bu yıllar boyunca Balzac eve neredeyse hiç gitmemiştir ve işte kendi geçmişiyle benzerlikleri daha fazla vurgulamak için Louis Lambert’i, annesi ve babası olmayan, öksüz bir çocuk olarak kurgulamasının nedeni de tam olarak budur. Sadece eğitim ücretinin değil, aynı zamanda bakım ve giysi masraflarının da içinde bulunduğu okul ücreti nispeten düşüktür; ancak çocuklar için asla gereksiz harcamalar yapılmaz; aileleri eldiven ve kalın iç çamaşırı yollamayan –annesinin kayıtsızlığı yüzünden Balzac da yoksunluk çeken çocuklar arasındaydı– çocuklar, kışın çevrede elleri donmuş, ayakları buz tutmuş halde dolaşırlar. Gerek bedensel gerek ruhsal anlamda fazlasıyla hassas olan Balzac-Lambert, en başından beri diğer köylü arkadaşlarından daha fazla acı çekmiştir:

Kır havasına, şansa bırakılan bir eğitimin özgürlüğüne, onu şefkatle seven bir ihtiyarın desteğine, güneş altında düşünmeye alışmış olduğundan, okulun kurallarına boyun eğmek, sıra halinde yürümek, seksen gencin tahta sıralarda, her birinin kendi masasının önünde sessizce oturduğu bir mekânın dört duvarı arasında yaşamak onun için çok zordu. Duyuları kusursuz ve olağanüstüydü ve ortak bir yaşam sürdürmekten dolayı her yönüyle acı çekiyordu. İkindi kahvaltısının artıkları oraya buraya dökülmüş olduğu için hep kirli olan sınıfın kokusuna karışarak havayı daha da ağırlaştıran pis kokular, bütün duyular arasında beyin sistemine çok daha yakın olan ve zarar görmesi halinde düşünme organlarında onarılamaz yaralar açabilen koku alma duyusu üzerinde son derece olumsuz etkiler bırakıyordu. Pis havanın nedenleri bir yana, okulumuzda herkesin kendi küçük hazinesini sakladığı bir tahta dolabı vardı: Bayram günleri için kesilmiş güvercinler ya da yemekhaneden aşırılmış yiyeceklerdi bu hazineler. Bunun dışında okulun çeşitli yerlerinde, üzerinde her zaman iki kova dolusu suyun bulunduğu devasa bir taş bulunurdu, bu bir tür yalaktı, her sabah öğretmenlerin gözetiminde sırayla, elimizi ve yüzümüzü yıkamak zorundaydık. Buradan hizmetli kadınların saçlarımızı tarayıp pudraladığı bir masaya geçerdik. Biz uyanmadan günde sadece bir kez temizlenen yatakhaneler hiçbir zaman temiz olmazdı. Pek çok pencere olmasına ve kapıların yüksekliğine rağmen, seksen bedenin bir araya sıkıştırılmış olmasını saymazsak, yıkanılan ve saç taranan yerden, dolaplardan, her bir öğrencinin yaptığı bir sürü şeyden yayılan kokulardan dolayı içerdeki hava her zaman kötüydü... Bugüne kadar yaşadığı temiz ve mis kokulu kır havasından yoksun kalması, alışkanlıklarının değişmesi, disiplin; işte bütün bunlar Lambert’i çok mutsuz ediyordu. Başını sürekli sol eline yaslayıp dirseğini de sıraya dayayarak ders saatlerini avludaki yemyeşil ağaçları ve gökyüzündeki bulutları izlemekle geçirirdi. Dersine çalışır gibi görünmekteydi; ancak kaleminin hiç oynamadığını ve sayfasının bomboş olduğunu gören öğretmen ona, “Lambert, hiçbir şey yapmıyorsun!” diye bağırırdı.

LOUIS LAMBERT

Öğretmenler içten içe bu çocukta bir direniş olduğunu hissediyor, ama ruhunda sıra dışı bir şeylerin etkili olduğunu fark etmiyor, yalnızca düzenli ve normal bir biçimde okuyup çalışmadığını düşünüyorlar –diğerleri kadar sıradan olmadığından, bazen onların gerisinde kalır, bazen de onların bir adım önüne geçerdi– ve ona kimi zaman donuk ya da uyuşuk, kimi zaman da inatçı ya da hayalci biri gözüyle bakıyorlardı. Sıkı gözetim altında yaşamak diğerlerinin hiçbirine, ona verdiği kadar acı vermemiştir. Durmadan cezalandırılıyordu. Dinlenmek için hiç boş zamanı olmuyordu, sürekli ödev cezalarına çarptırılır, o kadar çok izin cezası alırdı ki, bir keresinde iki yıl içinde altı izin günü bile olmamıştı. Daha da kötüsü, döneminin bu en büyük dehası, sert öğretmenlerinin sık sık başvurduğu son çareye, bedensel terbiyeye de maruz kalmıştır:

Zayıf ve aynı zamanda o kadar güçlü olan bu çocuk... bedeninde ve yüreğinde akla gelebilecek her türlü acıya tahammül etmek zorunda kalmıştır. Tıpkı bir köle gibi sıraya zincirlenmiş, dayak yemiş, hastalıktan bitap düşmüş, bütün duyuları zedelenmiş, sıkıntılar kıskacına sıkıştırılmış bir halde kendi dış kabuğunu okulun binlerce zulmüne feda etmeye zorlanıyordu...

Çektiğimiz fiziksel acılar arasında en şiddetli olanı, öğretmenin olanca gücü ve öfkesiyle ellerimize indirdiği iki parmak kalınlığındaki deri kemerin verdiği acıydı. Bu klasik cezanın uygulanabilmesi için suçlu, salonun ortasında dizlerinin üzerine çökerdi. Sıradan kalkmak, kürsünün önünde diz çökmek ve sınıftaki diğer arkadaşların meraklı, çoğu zaman alaylı bakışlarına katlanmak gerekirdi. Cezalandırma öncesindeki bu türden hazırlıklar hassas yüreklerin duyduğu acıyı ikiye katlar, kendilerini mahkeme salonundan giyotine giden yolu geçmek zorunda olan mahkûmlar gibi hissetmelerine neden olurdu. Kişiliklerine göre bazıları cezadan önce, bazıları sonra çığlıklar atıp gözyaşı dökerdi; bazıları ise soğukkanlı bir tavırla acıya katlanırdı; yine de en güçlüleri bile yüzlerindeki acıyı bastıramazdı. Louis Lambert sık sık dayak yiyordu ve bunu doğasından gelen, varlığından bile habersiz olduğu bir yeteneğe borçluydu. Öğretmenin, “Hiçbir şey yapmıyorsun,” diye bağırmasıyla kurduğu bir hayalden zorla kopartıldığında, başlangıçta kendisi de farkında olmadan, elektrik yüklü bir Leiden şişesi misali, düşüncelerle yüklü, küçümseyici ve vahşi bir bakış atıyordu çoğunlukla. Bu bakış değişikliği ister istemez tedirgin edici duygulara yol açıyor ve gizliden gizliye bakışın altında yatan alaydan rahatsız olan öğretmen, çocuğun gözlerinde çakan şimşekleri yok etmek istiyordu. Rahibin, kendisini bir şimşek gibi çarpan bu aşağılayıcı parıltıya ilk defa tanık olduğunda söyledikleri hâlâ aklımdan çıkmaz: “Bana böyle bakmaya devam edersen Lambert, köteği yersin!”

LOUIS LAMBERT

Bütün bu yıllar boyunca bu katı rahiplerden hiçbiri Balzac’ın gizeminin farkına varamadı. Onu yalnızca, Latince ve kelime bilgisinde diğerlerinden başarısız bir öğrenci olarak görüyorlardı ve olağanüstü bir önseziye sahip olduğu akıllarının ucundan bile geçmiyordu. Onun dikkatsiz ve umursamaz olduğunu düşünüyor, verilen ödevler çok kolay geldiğinden okuldan sıkılıp yorulduğunu, aldatıcı tembelliğinin sadece congestion d’idiées’den (düşünce seli) ileri gelen bir yorgunluk olduğunun farkına varmıyorlardı. Bu elma yanaklı küçük oğlanın, zihninde uçuşan düşüncelerle, boğucu okul binasından çok daha başka mekânlarda olduğu, oturmaları gereken yerde oturup uyumaları gereken yerde uyuyan diğerleri arasında bu çocuğun gizli bir ikinci hayatı olduğu kimsenin aklına gelmiyordu.

On iki on üç yaşlarındaki çocuğun yaşadığı bu diğer dünya kitapların dünyasıydı. Politeknikte çalışan, özel matematik dersleri aldığı kütüphane görevlisi –Balzac’ın yaşamı boyunca edebiyat tarihinde hesaplamalar konusunda en beceriksiz kişi olmasının nedeni budur– onun istediği kitapları yurda götürmesine izin veriyor, ama bu tutkulu çocuğun kendisine verilen izinden abartılı bir biçimde faydalandığını fark etmiyordu. Bu kitaplar Balzac için bir kurtuluştu ve okulda yaşadığı tüm acıları ve küçümsenmeleri hafifletiyordu. “Kütüphaneden alıp okuduğumuz ve zihnimizi canlı tutan kitaplar olmasaydı, bu sistem varlığımızı tamamen köreltebilirdi.” Böylece okul ve teneffüslerdeki günlük yaşamı sisli bir alacakaranlığa bürünürken, kitaplar onun gerçek yaşamı haline geldi.

“O andan itibaren,” diyordu kendi sureti Louis Lambert’i anlatırken, “bu durum doymak bilmez şiddetli bir açlık haline geldi. Her türden kitabı yutuyor, din, tarih, felsefe ve doğa bilimleri kitapları arasında hiç fark gözetmeden hepsiyle besleniyordu” – Balzac’ın evrensel bilgisinin sarsılmaz temeli, çocukluğundaki bu gizli okuma saatlerinde atılmış, olağanüstü bir canlılık ve hıza sahip hafızası sayesinde binlerce ayrıntı bir daha kopmayacak şekilde birbirine bağlanmıştı.

Belki de Balzac’ın eşi benzeri görülmemiş algılama yeteneğini, Louis Lambert’in gizli okuma seansları kadar güzel açıklayan hiçbir şey yoktur:

Okuyarak düşünceleri sindirme biçimi garip bir hal almıştı. Gözleri yedi sekiz satırı birden görüyor, aklı bu satırların anlamını aynı hızla kavrıyordu. Kimi zaman cümledeki tek bir sözcük, o cümlenin özünü anlayıvermesi için yetiyordu. Olağanüstü bir belleği vardı. Okurken edindiği düşünceleri de, kafa yormanın ya da bir konuşmanın içinde uyandırdıklarını da aynı doğrulukla hatırlıyordu. Kısacası onda belleğin her türü vardı: Yer, ad, sözcük, eşya, yüz, hepsini anımsardı. Yalnız her şeyi istediği zaman anımsamakla kalmıyor, onları kendi içinde ilk rastladığı gibi, aynı renkte, aynı ışıkta, aynı yerde buluyordu. O, kavranması en imkânsız anlama süreçleri açısından da aynı yeteneğe sahipti. Kendi deyimiyle yalnızca edindiği düşüncelerin bir kitabın tabakaları arasındaki yerini değil, ruhunun uzak zamanlarındaki durumunu da anımsayabiliyordu. İlk edindiği düşünceden sonuncuya, en karışığından en aydınlığına kadar, ruhundaki tüm aşamaları olduğu gibi, bütün gelişmeleriyle gözünün önüne getirebilmek gibi benzersiz bir özelliğe sahipti. Beyni, insan doğasına ait güçleri bir araya toplama işine erkenden alıştığı için, bu zengin hazineden, gerçekliğine, tazeliğine doyulmayan bir sürü hayal çekip çıkarabiliyordu; Lambert derin, duru düşüncelere daldığı zaman bunlarla besleniyordu. (...) On ikisine bastığında yeteneklerinin durmadan işlemesiyle canlanan hayal gücü adamakıllı gelişmişti, bu, yalnızca kitaplarda gördüğü şeyler konusunda bile öyle kesin bilgeler edinmesini sağlıyordu ki, onları gerçekten görseydi bile izlenimleri bundan canlı olamazdı. Buna belki karşılaştırmalar yoluyla varıyordu; belki de doğayı kavramaya yarayan ikinci bir görme yetisine sahipti. Bir gün bana şöyle demişti:

“Austerlitz Savaşı’nın öyküsünü okurken orada bütün olup bitenleri gördüm. Topların hep birden ateş edişi, savaşçıların çığlıkları kulaklarımda çınlıyor, yüreğimi parçalıyordu; burnuma barut tütüyordu; atların gürültüsünü, insanların seslerini duyuyordum. Sanki bir tepeden bakarmış gibi silahlı ulusların çatıştığı yaylayı seyrediyordum. Bu manzara bana Apokalypsis’ten bir sayfa kadar korkunç görünüyordu.”

Böylece Louis, bütün gücünü okumaya verirken sanki maddesel yaşamı unutuyor, olağanüstü bir kapasiteye sahip iç yetilerinin her şeye muktedir oyunuyla var oluyor, kendi deyimiyle, “mekânı arkada bırakıyordu.”4

LOUIS LAMBERT

Sınırsızlığa uzanan böylesi uçuşların ardından sevince boğulup yorgun düşmüş ruhuyla kendinden geçen uykusuz küçük oğlan, öğretmenin dersini tıpkı bir sabanın ardından sürüklenir gibi takip eden, beyinleri körelmiş köylü çocukların arasında, nefret ettiği manastır kıyafetleri içinde otururdu. En zor problemlerle uğraşmış olmanın heyecanını henüz üzerinden atamamışken, bir de mensa, mensae’ya ve dilbilgisi kurallarına dikkat etmesi gerekiyordu. Bir kitap sayfasını ezberlemek için şöyle bir bakmanın yeterli olmasını sağlayan beyninin gücüne duyduğu güvenle bunları dinlemekten vazgeçip diğer kitaplardaki fikirler üzerinde düşünmeye devam ederdi. Gerçeklik karşısındaki bu vurdumduymaz tavrı, bazen çok kötü sonuçlar doğururdu.

Hafızamız o kadar güçlüydü ki, hiçbir zaman derslerimizi çalışma ihtiyacı duymazdık. Fransızca veya Latince parçaları veya dilbilgisi kurallarını ezbere söyleyen arkadaşlarımızı dinlemek, aynısını bizim de yapabilmemiz için yeterli oluyordu. Ama şanssızlık eseri, öğretmen sırayı değiştirip ilk önce bize soru sormaya kalktığında, sorunun ne olduğu hakkında bile fikrimiz olmazdı. Bütün bahanelerimize rağmen ceza ödevi almaktan kurtulamazdık. Ödevlerimizi hep son anda yapardık. Okuyup bitirmek istediğimiz bir kitap varsa, hayaller içinde kendimizi yitirmişsek, ödevleri zaten unuturduk: Bu ise yeni bir ceza ödevi demekti elbette!

LOUIS LAMBERT

İşte bu dâhi çocuk, giderek daha sert terbiyeye maruz kalır; hatta Shakespeare’in Kral Lear’ın cesur Kent’i mahkûm ettiği culotte de bois’dan, Ortaçağ’ın cezalandırma tahtasından da kaçması mümkün olmaz. Erken olgunlaşan bu dâhi, ancak sinirleri tamamen harap olduğunda –manastır okulundan kurtulmasını sağlayan hastalığın ne olduğunu kimse bilmiyor– acı çektiği ve her yerde hem ruhsal hem de bedensel olarak acıyla karşılaştığı çocukluğunun bu hapishanesinden ayrılabilir.

Bu ruhsal esaretten sonsuza kadar kurtuluşundan önce, Balzac’ın Louis Lambert’inin “entelektüel öyküsü”nde büyük olasılıkla tümüyle kurgusal olmayan bir dönem yaşanır. Balzac öteki benine, kurgusal Louis Lambert’ine, on iki yaşında, psikofiziksel bağıntılar üzerine büyük bir felsefi sistem kurdurur, bir Traité de la volonté (İrade Üzerine Bir İnceleme) yaptırır; bunların müsveddeleri ise “kapalı aristokratik tutumu”nu çekemeyen arkadaşları tarafından sinsice elinden alınır. Öğretmenlerinin arasında en sert olanı, gençliğinin en büyük felaketi terrible père Haugolt (Korkunç Haugolt Baba) yaşanan kargaşayı öğrenir, müsveddeleri alır ve Traité de la volonté’yi değersiz kâğıt parçasıymışçasına hırdavatçılara vererek, “karşısında ne denli önemli düşünsel hazinelerin durduğunu anlamadan, bunların çok erken açan çiçeklerinin daha sonra cahillerin elinde solması”na neden olur. Bu sahne, öfkesinden deliye dönen incinmiş çocuk da dahil olmak üzere, öyle sarsıcı bir gerçeklikle anlatılmıştır ki, tamamıyla kurgusal olması mümkün değildir. Acaba Balzac buna benzer bir şeyi sadece edebî bir denemesinde mi yaşadı, yoksa Oratoryen rahiplerinin okulunda daha sonraları fikirlerini ve anahatlarını ayrıntılı bir şekilde tartıştığı Traité de la volonté üzerinde gerçekten çalıştı mı? Bu kadar erken bir dönemde, bu türden bir eser yaratma cesareti gösterip üretken olabilecek kadar gelişmiş miydi gerçekten? Böyle bir eseri kaleme alan sahiden de Balzac mıydı, şu gerçek, hakiki, çocuk yaştaki Balzac mıydı, yoksa sadece kurgulanmış, hayal ürünü ruh ikizi Louis Lambert mi?

Bu soruya kesin bir yanıt vermek hiçbir zaman mümkün olmayacaktır. Kesin olan tek şey, Balzac’ın gençliğinde –bir düşünürün en önemli düşüncelerinin merkezinde her zaman gelişim yılları vardır– binbir türlü içgüdüyü ve iradenin doğasını İnsanlık Komedyası’nın karakterlerinde somutlaştırmadan önce böyle bir Traité de la volonté üzerine düşünmüş olduğudur. Tıpkı Louis Lambert gibi ilk romanı Tılsımlı Deri’nin kahramanının da Traité de la volonté üzerinde çalıştığını anlatması dikkat çekicidir; “Belki günün birinde formüllendirilme biçimleriyle bana ün kazandıracak olan temel yasaları” bulma planı kesinlikle merkezî bir düşünce, gençlik döneminin idée mère’i (anafikir) olmalıdır; ayrıca Balzac’ın gizemli bir fluide étheré’le (akışkan eter) ruh ve beden arasında kurulan bağlantılar üzerine ilk fikirlere daha okul yıllarındayken kapıldığına dair tahminlerin ötesinde bilgiler de var elimizde. Öğretmenlerinden biri olan Dessaignes de o dönemde yaşayan pek çokları gibi, Balzac’ın tüm eserlerinde de izlerine rastladığımız Mesmer ve Gall’ın –o zamanlar yanlış anlaşılmış– fikirlerinin etkisi altındaydı ve Études de l’homme moral fondées sur les rapports de ses facultés avec son organisme’i (Ahlaklı İnsanın Yetenekleri ile Organizması Arasındaki İlişkileri Üzerine Çalışma) başlıklı bir kitap yazmıştı. Bu fikirlerinden ders saatlerinde de söz etmişti kuşkusuz ve sınıftaki bu biricik dâhi çocuğun içinde bir chimiste de la volonté (irade kimyacısı) olma hırsı uyandırmıştı. Eskiden yaygın olan kinetik evrensel töz fikri, Balzac’ın doğasında yatan, bir yöntem oluşturmaya duyduğu bilinçsiz eğilime tamamen uygundu; yaşamı boyunca ruhsal fenomenlerle dopdolu bir halde, Balzac, İnsanlık Komedyası’ndan çok önceleri ruhun doğasını ruhsuz organizmalarınki kadar net bir biçimde belirleyebilmek için, bu olağanüstü kaosu biçimsel bir düzene dönüştürmeye ve bunları konularına göre ya da yasaya uygun olarak bölümlemeye çalışmıştır. Ancak Balzac böylesine erken bir dönemde görüşlerini kaleme almaya gerçekten kalkışmış mıdır, yoksa bunlar Balzac’ın sonradan ortaya attığı iddialar mıdır? Bunu kanıtlamak artık mümkün değildir; ancak Louis Lambert’in Traité de la volonté’sindeki –biraz karmaşık– aksiyomların kesinlikle on iki yaşındaki bir çocuğa ait olamayacak olması, ilk Louis Lambert (1832) metninde bunların yer almadığının ve sonraki baskılarda tamamen doğaçlama olarak eklendiğinin kanıtıdır.

Oratoryen rahiplerinin okulundan birdenbire ayrılmasının ardından, on dört yaşındaki Balzac, doğduğundan beri anne babasının evini ilk kez görür. Aradan geçen zaman boyunca ara sıra yaptıkları ziyaretlerde uzak akrabalarından biri gibi davranan anne ve babası, onu hem görünüşü hem de ruhu açısından tamamen değişmiş bulur. O dolgun yanaklı, son derece sağlıklı ve iyi huylu çocuk, aldığı dinsel eğitimin ardından, kocaman açılmış korkulu gözlerle bakan, sararıp solmuş huysuz bir çocuk olarak dönmüştür. Başından anlatılamayacak denli korkunç olaylar geçmiş biri gibi dönmüştür adeta; kız kardeşi sonraları onun bu halini, gün boyunca donuk bakışlarla dolaşan bir uyurgezere benzetecektir. Kendisine bir şey sorulduğunda pek duymamakta, orada burada hayallere dalmış bir halde oturmaktadır; içinde gizemli düşünceler saklayan bu içedönük tavrı annesini öfkelendirmektedir. Ancak bir süre sonra –hayatının tüm krizlerinde olduğu gibi– kendisine miras kalan canlılık yeniden ortaya çıkar. Kendini toparlar, konuşkanlaşır; hatta annesine göre çok fazla açılmıştır. Eğitimini tamamlaması için önce Tours’daki koleje, 1814’ün sonunda aile Tours’dan Paris’e taşındığında ise oradaki Lepître yatılı okuluna gönderilir. Mösyö Lepître, devrim sırasındaki adıyla Citoyen5 Lepître, radikal belediyenin eski üyelerinden biri olan Baba Balzac’ın arkadaşıdır ve Marie-Antoinette’i Conciergerie’den6 kurtarma girişiminin asıl düzenleyicilerinden biri olarak tarihî bir rol oynamıştır. Şimdi ise delikanlılara sınavlarında yardım etmekle görevli, kendi halinde okul idarecisinden başka bir şey değildir. Dışlanmış ve terk edilmiş olmanın acısı, sevgiye muhtaç delikanlının peşini bu yatılı okulda da bırakmaz. Böylece gençlik dönemini yansıtan bir başka karakter olan Raphael’e Tılsımlı Deri’de şunları söyletir:

Aile ocağında, okulda, yatılı okulda çektiğim acılar bu kez de farklı bir biçimde Pension Lepître’de bulunduğum sırada tekrarlanıyordu. Babam yanıma hiç para vermemişti. Bana bakıldığını, benim sürekli Latince ve Yunanca ile uğraşıp durduğumu bilmek, anne ve babamın memnun olması için tamamen yeterliydi. Yatılı okulda geçirdiğim dönemde neredeyse binlerce çocuk tanıdım, ama anne babası bu kadar umursamaz olan tek bir kişiyle bile karşılaştığımı hatırlamıyorum.

Görünen o ki içsel bir savunma mekanizmasının sonucu olarak Balzac burada da iyi bir “öğrenci” olamaz. Öfkeli ailesi onu başka bir yatılı okula yollar. Durum burada da iyiye gitmez; Balzac Latince’de yaklaşık otuz beş öğrenci arasında otuz ikincidir ve bu, annesinin Honoré’ nin bir raté, başarısız bir çocuk olduğu şüphesini her geçen gün biraz daha artırmaktadır. Sonunda Anne Balzac, artık on yedi yaşına gelmiş oğluna, ağlamaklı, acı dolu bir sesle, öyle bir mektup yazar ki, ilerde elli yaşına geldiğinde bile bu uzunca mektup Balzac’ı hâlâ çaresizliğe düşürebiliyor olacaktır:

Sevgili Honoré’m, bana yaşattığın acıları ifade edebilecek kadar güçlü sözcükler bulamıyorum. Beni, çocukları için her şeyi yapan, çocukları tarafından mutlu edilmeyi beklemeye elbette hakkı olan benim gibi bir anneyi gerçekten mutsuz ediyorsun.

İyi niyetli, saygıdeğer Mösyö Gancer bana çeviri dersinde 32. sıraya düştüğünü söyledi!!! Birkaç gün önce yine çok terbiyesizce davrandığını da anlattı. Böylece yarınki planlar için bütün keyfimi kaçırmış oldun...

Aslında sabah sekize doğru buluşmamız gerekiyordu: Birlikte öğle ve akşam yemeği yiyip tatlı tatlı sohbet edecek, birbirimize bir sürü şey anlatacaktık. Yeterince çalışmayışın, kayıtsızlığın, ihmallerin seni haklı olarak cezalandırmaya mecbur bırakıyor beni. Kalbim nasıl da bomboş! Yolculuk bana o kadar uzun gelecek ki! Kötü bir not aldığını babandan saklayacağım, yoksa pazartesi günü kesinlikle dışarı çıkamazsın, her ne kadar eğlenmek için değil, başka gerekli nedenlerle çıkacak olsan da... Yarın dört buçukta dans öğretmenin gelecek. Seni aldırır, dersten sonra da geri yollarım. Sana başka türlü davranırsam, çocuklarıma duyduğum sevginin bana yüklediği sorumluluğa aykırı davranmış olurum.

Dışlanan bu çocuk tüm kötü, önyargılı sözlere rağmen zar zor da olsa eğitimini tamamlar. 4 Kasım 1816’da üniversiteye hukuk öğrencisi olarak kaydolmayı başarır.

Bu 4 Kasım 1816 günü, genç Balzac için esaret döneminin sonu ve özgürlüğün doğuşu olmuştur herhalde. Bundan sonra bütün diğer gençler gibi derslerini özgürce, herhangi bir bağımlılığı olmadan takip edebilecek, boş zamanlarını istediği gibi değerlendirebilecek ya da kendi zevklerine ayırabilecektir. Ancak Balzac’ın anne ve babası hiç de aynı fikirde değildir. Genç bir insan hiç özgür olmamalı, zamanını asla boşa harcamamalıdır. Para kazanmalıdır. Ara sıra üniversitedeki dersleri dinlemesi ve geceleri Roma hukukunu çalışması onun için yeterlidir; gündüzleri ayrıca bir işi olmalıdır. Kariyer yapmak için zamanını gereksiz işlerle geçirmemelidir! Gereksiz tek bir kuruş bile harcamamalıdır! Böylece öğrenci Balzac aynı zamanda Guyonnet de Merville adlı avukatın yanında kâtip olarak robot gibi çalışmak zorunda kalır – içtenlikle sevdiği ve Derville adıyla ebedileştirerek minnettarlığını sunduğu ilk amiridir o; çünkü kâtibinin yeteneğini fark edecek kadar zeki biridir ve alçakgönüllü bir tavırla, kendinden oldukça genç olduğu halde bu delikanlıdan arkadaşlığını esirgememiştir, iki yıl sonra Balzac, aile dostu olan Passez isimli bir noterin yanına verilir; böylece burjuvalara özgü geleceği görünüşe göre tamamen güvence altına alınmış olur. Nihayet “normalleşen” bu delikanlı 4 Ocak’ta bakaloryayı verir; pek yakında saygıdeğer noterin ortağı olacaktır ve Üstat Passez yaşlandığında ya da öldüğünde, yönetimi devralacak, sonra elbette zengin biriyle evlenip iyi bir ailenin üyesi olacak ve nihayet kendisine hiç güvenmeyen annesine, bütün Balzac ve Sallambierlere, ayrıca diğer akrabalarına saygınlık kazandıracaktır. Bir Mösyö Bouvard ya da Pecuchet olacak, yaşamöyküsünü ancak Flaubert yazabilecek ve dürüst ve iyi bir burjuva olarak örnek oluşturacaktır. Ama sonunda Balzac’ın yıllardır içinde bastırdığı isyanının sönmüş ateşi alevlenir. Günlerden bir gün, 1819 baharında noterdeki masasından bir anda kalkar ve üzerinde çalışmaya başlamış olduğu tozlu evrakları öylece bırakıp gider. Özgür ve mutlu tek bir gün bile geçirmediği bu hayattan bıkmıştır artık. Kararlı bir şekilde yaşamında ilk kez ailesine başkaldırır ve ne bir avukat ne bir noter, ne bir hâkim ne de bir memur olmayı istediğini sözünü hiç sakınmadan söyler. Burjuvalara özgü bir meslek sahibi olmayı kesinlikle istememektedir. Yazar olmaya kararlıdır ve gelecekte yaratacağı başyapıtlar sayesinde bağımsız, zengin ve ünlü olacaktır.

3. Fransız devrim takviminin 20 Mayıs-18 Haziran’a denk gelen dokuzuncu ayı. (Ç.N.)

4. Bkz. Louis Lambert, çev. Oktay Rifat; Mehmet Rifat, Balzac Kitabı, YKY, 1994, s. 272-273. (Ç.N.)

5. Devrim sırasında “Bay” yerine kullanılırdı. (Ç.N.)

6. Paris Adalet Sarayı’nın Ortaçağ’dan kalma bölümü. 1392’de hapishaneye dönüştürüldü. Marie-Antoinette, 1 Ağustos 1793’te tek başına buraya kapatıldı. (Ç.N.)

2 Kadere yöneltilmiş vakitsiz bir soru

Çektiğim acılarla ihtiyarladım...

Yirmi iki yaşıma kadar

Nasıl bir hayat sürdürdüğümü

Hayal bile edemezsiniz.

Abrantès düşesine mektup, 1828

Yirmi yaşındaki gencin, noter ya da avukat olmak yerine bir yazar, bir edebiyatçı, bağımsızca eserler yaratan bir insan olmak istediğini açıklaması, böyle bir şeyi hiç tahmin etmeyen ailede şok etkisi yaratır. Güvenli bir meslek hayatından vazgeçmek mi? Bir Balzac, saygın Sallambierlerin torunlarından biri, yazarlık gibi sonu belli olmayan bir işle uğraşacak, öyle mi? Peki nerede bu işin garantisi, nerede dürüst yoldan elde edilmiş sağlam bir kazancın sağlayacağı güven? Bretagne’nin bir yerlerinde güzel bir şatosu olan bir Vikont de Chateaubriand, bir Mösyö Lamartine ya da General Hugo’nun oğlu uğraşabilir belki edebiyatla, şiirle ya da bu türden gereksiz lükslerle, ama sıradan bir burjuvanın çocuğu asla. Üstelik bu beceriksiz oğlanın yetenekli olduğuna dair en ufak bir belirti görülmüş müdür bakalım bugüne dek? Bir kez olsun güzel bir kompozisyon yazmış, taşra gazetesinde şiirleri yayımlanmış mıdır hiç? Asla! Bütün okullarda hep kara listede yer almış, Latince’de otuz ikinci olmuştur, matematikten söz etmeye gerek bile yoktur, üstelik aklı başında bir ticaret adamına en gerekli bilgidir matematik bilgisi.

Her şey bir yana, Balzac bu açıklamayı en uygunsuz zamanda yapmıştır; çünkü tam da bu dönemde Baba Balzac’ın mali durumu son derece kötüdür. Kanlı savaşın da etkisiyle Restorasyon dönemi, Napoléon yıllarını rahat geçiren bu kan emicilerin de kökünü kurutmuştur. Ordu tedarikçileri, savaş vurguncuları için en kurak zamanlar başlamıştır; Baba Balzac’ın 8.000 frank değerindeki dolgun maaşı kuru bir emekli maaşına düşmüştür ve bunun dışında Doumerc Bankası’nın tasfiyesi ile diğer spekülasyonlarda da Baba Balzac bol miktarda para kaybetmiştir. Yine de aile hâlâ varlıklı sayılabilecek durumdadır, sonradan da anlaşılacağı üzere, bir köşede en azından birkaç on binlikleri bulunmaktadır; ancak küçük burjuvalar için devletin her türlü yasasının üstünde olan bir yasa vardır ki, o da ailenin geliri azaldığında, bunu telafi edebilmek için hemen iki kat daha tutumlu davranmaktır. Balzac ailesi o dönemde Paris’teki evden ayrılıp başkentten yaklaşık yirmi kilometre uzakta, daha ucuz bir semte, insanın harcamalarını usulca kısabileceği Villeparisis’ye taşınmaya karar verir. İşte tam böyle bir dönemde, zaten kendilerine hep yük olduğunu düşündükleri bu budala oğlan yazar olmayı istemekle kalmayıp, bir de ailesinin bu boş uğraşıyı finanse etmesini istemektedir.

“İmkânsız!” yanıtını verir Balzac ailesi ve bu küstah, işe yaramaz çocuğun saçmalıklarına hep birden karşı koymaları için arkadaş ve akrabalardan destek isterler. Aralarında en soğukkanlı olan Baba Balzac’tır. Aile dramlarının yaşandığı sahneleri sevmeyen baba, sonunda iyi niyetli bir tavırla, “Neden olmasın?” diye homurdanır. Kendisi de bir maceraperest ve spekülatör olan ve ancak binlerce kez mesleğini değiştirdikten sonra rahat bir burjuva yaşantısına geçebilen baba, sıra dışı evladının bu ayrıksı halinden dolayı çılgına dönmez. Ayrıca çok sevdiği kız kardeşi Laure da gizliden gizliye Balzac’ı desteklemektedir, bunun da nedeni, edebiyata karşı romantik bir eğilim duyması ve ağabeyinin ünlü olması düşüncesinin gururunu okşamasıdır. Ancak romantik kızın saygınlık olduğunu düşündüğü bu eğilim, bir küçük burjuva olarak yetiştirilmiş anne için büyük bir utanç kaynağıdır. Bu korkunç gerçeği, Sallambier olarak doğmuş Madam Balzac’ın oğlunun kitap ya da gazete yazarı olmasını akrabaları öğrendiği takdirde, onların yüzüne nasıl bakacaktır? Tipik bir burjuvanın “sağlam olmayan” bir yaşam karşısında duyacağı bütün nefretle buna karşı koymaya başlar. Asla ve katiyen! Okulda bile hiçbir şeyden anlamayan bu tembel oğlanın, beş kuruş para getirmeyecek bu türden çılgınlıklara kalkışmasına asla göz yummayacaktır, üstüne üstlük hukuk öğreniminin vergi ve masrafları peşin olarak ödenmişken, mümkün değildir bu. Bu saçma fikir bir daha kesinlikle gündeme gelmemelidir.

Ancak bu dönemde Anne Balzac yumuşak başlı, uyuşuk oğlundan hiç beklemediği bir dirençle, Honoré de Balzac’ın hiçbir şey karşısında yılmayan iradesiyle karşı karşıya kalır; öyle güçlü bir iradedir ki bu, Napoléon’un iradesinin bile yenik düştüğü bir dönemde, Avrupa’da eşi benzeri görülmemiştir. Balzac neyi istiyorsa o gerçekleşecektir; Balzac bir şeye kesin kararlıysa, imkânsızı bile mümkün kılar. Ne gözyaşları ne kandırmalar, ne yeminler ne de isteri nöbetleri onu yolundan alıkoyabilir – büyük bir yazar olmayı istemektedir o, bir noter değil ve işte bütün dünya şahididir bunu başardığının. Günlerce süren sert tartışmaların ardından tamamen burjuvalara özgü bir anlaşmaya varılır; bu büyük deney, sağlam bir temel üzerine oturtulur. Her şey Honoré’nin istediği gibi olacaktır; büyük, ünlü bir yazar olmayı deneyebilecektir. Bunu nasıl gerçekleştireceği ise artık ona kalmıştır. Aile bu riskli işe ancak çok sınırlı miktarda parayla destek olabilecektir. Honoré’nin ne yazık ki başka kimsenin güvence vermediği oldukça kuşkulu yeteneğine en iyi ihtimalle iki yıl için yatırım yapabileceklerdir. Bu iki yıl içinde Honoré çok önemli, ünlü bir yazar olamazsa, ya noterdeki küçük odasına geri dönecektir ya da aile başarısız oğullarına bir daha yardım eli uzatmayacaktır. Böylece baba ile oğul arasında tuhaf bir anlaşma imzalanır. Bu anlaşmaya göre, yaşamak için gerekli olan en az miktar tam olarak hesaplanmıştır ve aile, oğullarının ölümsüzlüğü yakalamasına karşılık 1821 sonbaharına kadar ayda 120 frank, yani günde dört frank yardımda bulunma sorumluluğunu üstlenir; yine de bu iş, Baba Balzac’ın bütün kârlı ordu tedarik işlerinden ve mali spekülasyonlarından çok daha iyi bir alışveriş olacaktır.

İnatçı anne hayatında ilk kez kendininkinden daha güçlü bir iradeye boyun eğmek zorunda kalmıştır; bunun onu nasıl bir ümitsizliğe sürüklediğini tahmin etmek hiç de zor değildir, çünkü o kendi yaşam anlayışına uygun olarak oğlunun aptalca bir hayalperestlik yüzünden hayatını mahvettiğinden kesinlikle emindir. Şimdi onun için her şeyden daha önemli olan, saygıdeğer Sallambierlerden bu rezaleti, Honoré’nin saygın bir mesleği bırakıp kendi ayakları üzerinde durmaya çalıştığı saçmalığını saklamaktır. Oğlunun Paris’e doğru yola çıktığını gizleyebilmek için, akrabalarına sağlık sorunlarından dolayı güneye, bir kuzeninin yanına gittiğini söyler; belki bu saçma sapan mesleği seçmek istemesi yalnızca geçici bir hevestir, belki de hayırsız evladı bu çılgınlık üzerine bir daha düşünecektir; hem o zaman güvenli mesleğini olumsuz yönde etkileyecek, aynı zamanda evlenme ihtimalini ortadan kaldırıp noterdeki müvekkillerini sonsuza dek yitirmesine neden olacak bu yanlış adımdan kimsenin haberi olmayacaktır. Anne Balzac, her ihtimale karşı gizliden gizliye plan yapar. Dikkafalı oğlanı iyilikle ve ricalarla yola getirip bir skandala yol açabilecek bu meslekten vazgeçirmek mümkün olmadığına göre, artık bunu cebren ve hile ile başarmak zorundadır. Oğlu aç kalmalıdır. Evde ne kadar rahat, noter odasının ise ne kadar sıcak olduğunu anlamalıdır. Paris’te açlıktan midesi guruldamaya başladığında, oğlu bu iddialı planlarından vazgeçip teslim olacaktır. Çatı katındaki odasında parmakları soğuktan buz kestiğinde, bu yazarlık saçmalığından vazgeçecektir. Oğlunu rahat ettirmek isteyen bir anne olduğu bahanesiyle, oda kiralamak üzere Paris’e giden Balzac’a eşlik eder ve geleceğin büyük yazarının direncini kırabilmek için bilinçli olarak Paris’in varoşları için bile çok kötü denebilecek en sefil, en rahatsız odayı seçer.

Lesdignières’deki 9 numaralı ev zaten harap durumdadır, üzücü bir durumdur bu. Çünkü Paris’te, Napoléon’un mezarına rağmen, kendini acılar içinde, tutkuyla kurban etme fikrini –Tılsımlı Deri’de de anlatılan– sefalet içindeki bu tavan arası kadar eşsiz bir biçimde ifade eden başka bir anıt daha yoktur. Beş kat yukarıdaki, kabaca birbirine tutturulmuş birkaç kalastan yapılma, yıkılmak üzere olan bir giriş kapısına doğru yükselen karanlık, kötü kokan dar bir merdiven vardır. Kapı itilip açıldığında, kışları buz gibi, yazları çok sıcak olan basık, karanlık bir tavan arasına girilir. Ayda beş frank –günde üç kuruş– gibi gülünesi bir paraya bile bu göçükte barınmak isteyen birini bulamamıştır ev sahibesi; Balzac’ın annesi, geleceğin yazarına mesleğini katlanılmaz kılmak için tam da “Venedik Kurşunlu Zindanı’nı aratmayacak bu deliği” seçmiştir.

“Sarı, kirli duvarları olan, her yerin sefalet koktuğu bu tavan arasından daha tiksindirici bir şey olamazdı,” diye yazacaktır Balzac yıllar sonra.

Tavan giderek çöküyor ve gevşek döşenmiş tuğlalar arasından gökyüzü görünüyordu... Burada kalmak için günde üç kuruş, geceleri yaktığım gaz için de üç kuruş ödüyordum. Odamı kendim topluyor, çamaşıra her gün iki kuruş veremediğim için yün fanilalar giyiyordum. Kömürle ısınıyordum; bütün yılın toplam masrafını günlere böldüğümde yaklaşık olarak iki kuruştan fazla tutmuyordu... Bu harcamaların hepsi on sekiz kuruşu aşmıyordu; böylece hesapta olmayan masraflar için geriye iki kuruş kalıyordu. Pont des Arts’ta büyük sıkıntılar çektiğim bu uzun dönem boyunca bir kez olsun suya para verdiğimi hatırlamıyorum. Sabahları St. Michel Meydanı’ndaki çeşmeye gidip suyu kendim taşıyordum... Münzeviler kadar yalnız olduğum ilk on ay boyunca öylesine sefalet içinde, öylesine kapalı yaşadım ki, hem kendimin efendisi hem de hizmetkârıydım. Diogenes gibi tarif edilemez acılarla dolu bir yaşam sürdürüyordum.

Tılsımlı Deri

Oğluna sadece gerekli gördüğünde ilgi gösteren Anne Balzac, bu hapishane hücresini daha rahat ve yaşanır hale getirmek için en ufak bir çaba göstermez; oğlu çektiği sıkıntılar yüzünden normal bir mesleğe ne kadar çabuk dönerse, o kadar iyi olacaktır. Böylece Balzac’a tavan arasının döşemesi için evdeki eşyalar arasında en işe yaramaz döküntüler verilir; “sehpaya benzeyen” düz, sert bir yatak, üzerine aşınmış deri bir kaplama geçirilmiş küçük bir meşe masa ve iki tane eski sandalye. Hepsi bu kadar: uyumak için bir yatak, çalışmak için bir masa ve bunlara ek olarak oturmak için gerekli birkaç parça eşya. Honoré’nin en büyük arzusu olan küçük bir piyano kiralama isteği de yerine getirilmemiştir; aradan birkaç gün geçmiştir ki, Balzac “beyaz pamuklu çoraplar, gri ince çoraplar ve bir el havlusu” göndersinler diye evdekilere yalvarmak zorunda kalır, iç karartıcı duvarları biraz sevimli bir hale getirebilmek için kendine bir gravür ve bir glace carrée et dorée (dört köşeli altın kaplama ayna) aldıktan hemen sonra, Anne Charlotte Balzac hiç vakit kaybetmeden kızı Laure’dan, ağabeyini “gereksiz harcamaları”ndan dolayı uyarmasını ister.

Ancak Balzac’ın hayal gücü, gerçeklikten bin kat daha güçlüdür, bakışıyla en gösterişsiz şeylere bile canlılık katabilir, çirkinliği ortadan kaldırabilir. Hapishane hücresinden farksız tavan arasında, Paris’in gri renkli çatılarının üzerinden görünen solgun manzarasıyla bile teselli bulabilir.

Pencerenin önüne oturup havayı soluduğumu, ekmeğimi süte batırırken nasıl keyif aldığımı hâlâ anımsıyorum; gözlerim sarıya çalan yeşil renkli yosunlarla kaplı, arduvaz ya da tuğladan yapılmış, kahverengi, açık gri ve kırmızı renkli çatıların oluşturduğu manzaranın üzerinde gezinirdi. Başta bu görüntü bana çok tekdüze geliyordu, ama kısa süre sonra bunların kendine özgü güzellikleri olduğunu keşfetmeye başladım. İyi kapatılmamış pencerelerden sızan ışıklar bu kendine özgü manzaranın kapkaranlık derinliğini daha da belirginleştirirken, ışıkların parıltısı arasından yükselen akşam, sonra aşağıda sisin içinde sarı yansımalarının görüldüğü sokak lambaları ve yan yana dizilmiş çatıların gölgesini dalgalar halinde caddeye nazlı nazlı yansıtan sokak lambalarının solgun parıltısı, binaların oluşturduğu bir sis denizi; bazı zamanlar bu mahzun çoraklığın ortasında tuhaf şekiller belirirdi. Bahçe şeklinde düzenlenmiş düz damlardaki çiçekler arasında, Latin çiçeklerini sulayan yaşlı bir kadının kanca şeklindeki keskin profilini izler, bir çatı penceresinin çürümüş çerçevesinden tuvalette kendisini kimsenin görmediğini sanan bir genç kızı seyrederdim; sadece güzel alnını ve zarif beyaz kollarıyla ışığa tuttuğu uzun örgülerini görürdüm. Çatı oluklarındaki yabani bitkilere, belki de bir fırtınanın buralara kadar taşıdığı zavallı otlara hayran kalırdım ve onların yağmurda canlanan, güneşte ise kuruyup kadifeye dönüşen, titrek yansımalarıyla kahverengiye çalan renklerini incelerdim. Nihayet bu gelip geçici günün bıraktığı şiirsel izlenimler; kederli bir sis, güneşin birdenbire doğuşu, gecenin sessizliği ve büyüsü, güneşin doğuşundaki gizem, bacalardan tüten duman; bu kendine özgü doğanın bütün olayları bana çok tanıdık gelmeye başlar ve beni eğlendirirdi. Hapishanemi seviyordum. İsteyerek oradaydım. Yaşam uçurumunun üzerinde, birbirinin aynı çatıların oluşturduğu, bir düzlem gibi uzanan şu Paris savanaları; bunlar tüm ruhuma işliyor ve hayallerimle karışıyorlardı.

Tılsımlı Deri

Havanın güzel olduğu günlerde odasından çıkıp Faubourg St. Antoine karşısındaki Bourdon Bulvarı’nda dolaşmak –para ödemek zorunda olmadığı için bu onun tek eğlencesiydi– ve ciğerlerini biraz temiz havayla doldurmak istediğindeyse, bu kısa gezinti Balzac için bir heyecana, bir maceraya dönüşüyordu.

Yalnız tek bir tutku beni çalışmalarımdan uzaklaştırabiliyordu; aslında bu da çalışmalarımın bir parçası sayılmaz mı? Faubourg’daki koşuşturmayı, buranın sakinlerini ve onların karakterlerini gözlemlemeye başlamıştım. Yörenin işçileri gibi kötü giyiniyor, dış görünüşüme aldırış etmeyip çekinmeden onların arasına giriyordum. Gruplarına karışabiliyor, alışverişlerine tanık olabiliyor, iş çıkışında yaptıkları tartışmaları dinliyordum. Bu gözlemleri tamamen sezgisel olarak yapıyordum. Dış görünüşleri de göz ardı etmeden insanların ruhlarına giriyor ya da dış görünüşlerindeki özellikleri o kadar iyi kavrıyordum ki, gözlemlerim kendiliğinden bunların ötesine uzanıveriyordu; bu bana gözlemlediğim kişilerin hayatını onların sürdürdüğü gibi, onlarla birlikte yaşama becerisi kazandırmıştı; sihirli sözcükleri söyleyerek insanın görünüşünü ve ruhunu alan Binbir Gece Masalları’ndaki o derviş gibi, ben de kendimi insanların yerine koyabiliyordum...

Bu insanlarla anlaşıyor, hayatlarıyla bir oluyor, paramparça giysilerini omuzlarımda hissediyordum, ayaklarım onların delinmiş ayakkabılarıyla dolaşıyordu; istekleri, ihtiyaçları yüreğimden geçiyor ya da benim yüreğim onlarınkinin içine geçiyordu. Tatlı gündüz düşleri gibi bir şeydi bu. Eziyet eden şeflerine ya da çoğu kez paraları verilmediği halde onları çalışmaya zorlamak için oynanan çirkin oyunlara onlarla birlikte sinirleniyordum. Kendi alışkanlıklarımdan vazgeçip adeta ahlaki güçlerimin içinde kendimden geçerek bir başkası olmak ve bu oyunu kendi isteğimle oynamak; işte buydu benim eğlencem. Bu yeteneği kime borçluydum? İkinci yüzüm müydü bu benim? Yanlış kullanıldığında deliliğin sınırına değin uzanabilecek bir özellik miydi? Bu yeteneğimin nedenlerini hiçbir zaman araştırmadım; bu yeteneğe sahiptim ve onu kullanıyordum, hepsi buydu. Önemli olan, bu dönemde, “halk” adı altında bir araya getirilmiş bu kitleyi parçalarına ayırıp analiz etmiş olmam ve artık iyi ve kötü yanlarını ayırt etmeyi becerebilmemdi sadece. Sefalet içinde bir araya sıkıştırılmış, yoksullukla bastırılmış, şarap içinde boğulmuş, konyakla hırpalanmış tüm kahramanları, mucitleri, pratik yöntemleri, alçakları, hırsızları, erdemleri ve kötülükleriyle birlikte Faubourg’un, bu devrimler seminerinin benim için niçin faydalı olduğunu çok iyi biliyordum elbette. Bir bilseydiniz bu acılar kentinde kimse farkına varmadan ne kadar çok macera yaşandığını, hemen unutulup giden hangi aramaların sahnelendiğini. İnsanın burada ne kadar korkutucu ve ne kadar güzel şeylerle karşılaştığını. Orada saklı olan ve kimsenin keşfetmeyi başaramadığı o gerçekliğe, hayal gücünün yaklaşması bile mümkün değildir; insanı hayran bırakan bu sahneleri, trajedileri ya da komedileri, rastlantıyla kendiliğinden kuruluveren başyapıtları bulabilmek için çok derinlere inmek gerekir.

Facino Cane

Odasındaki kitaplar, sokaklardaki insanlar ve her şeye nüfuz edebilen bir göz, düşünceler ve olaylar; bir dünya kurabilmek için bunlar yeterlidir; çalışmaya başladığı andan itibaren Balzac için, kendi yarattıklarından daha gerçek bir şey yoktur.

Balzac, karşılığında büyük bir bedel ödediği özgürlüğünün ilk günlerini bulunduğu yeri, gelecekteki ölümsüzlüğünün bu hüzünlü mekânını çalışmaya hazır hale getirmekle geçirir. Hiç düşünmeden tek başına duvarların sıvasını yapıp kâğıtlarını yapıştırır. Yanında getirdiği kitapları yerleştirir, kütüphaneden başka kitaplar alır, yaratacağı başyapıt için bembeyaz kâğıtları desteler, tüy kalemlerini hazırlar, bir mum alıp bunu, şamdan olarak kullanacağı boş bir şişeye yerleştirir; çalışmalarının uçsuz bucaksız çölüne adeta gece güneşi gibi doğacak olan lamba için gaz bulur.

Artık her şey hazırdır. Sadece tek bir eksik vardır, göz ardı edilemeyecek ufak bir ayrıntı kalmıştır geriye; geleceğin yazarının ne yazacağı konusunda henüz en ufak bir fikri bile yoktur. Bir mağaraya kapanıp bir başyapıt yaratmadan buradan çıkmamak gibi şaşırtıcı bir kararı vermesine neden olan şey, yalnızca bir içgüdüden başka bir şey değildir, işte şimdi, tam başlayacağı sırada, belirli bir çalışma planı yoktur; aksine zihninde yüzlerce belirsiz, dağınık plan dolaşıp duruyordur. Yirmi bir yaşındaki bu genç, ne olduğuna ve ne olmak istediğine ilişkin belli bir fikre sahip değildir; bir filozof, bir şair, bir roman yazarı, bir dram yazarı ya da bir bilim adamı mı olmak istiyordur? Hissettiği tek şey, içinde nereye yönlendireceğini bilmediği bir güç olduğudur.

İçimde, dile getirebileceğim bir düşüncem, kuracağım bir sistem, ortaya koyacağım bir bilim olduğu inancını taşıyordum.

Ama öncelikle hangi düşünceye, hangi sisteme, hangi edebî türe yönelmelidir? Arzu pusulasının iğnesi huzursuzluk içinde bir ileri bir geri titreşmekte, Balzac’ın içsel kutbu bir türlü bulunamamaktadır. Balzac, evden getirdiği müsveddelerini karıştırır. Hiçbiri tamamlanmamış olan ve hiçbiri ölümsüzlüğe uzanan doğru adım gibi görünmeyen fragmanlardır bunlar. Birkaç defter dolduran Notes sur l’immortalité de l’âme (Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine Notlar), Notes sur la philosophie et la religion (Felsefe ve Din Üzerine Notlar), bazı ders ve okuma notları ve içinde sadece tek bir şaşırtıcı notun olduğu taslaklar vardır. Şaşırtıcı not da şudur: “Yazdığım trajedinin ardından bunu tekrar ele alacağım.” Dağınık halde bulunan bu dizeler, kafiyeli bir destan olan Saint Louis’ nin başında yer almaktadır, Sylla adlı bir trajedinin ve Les deux Philosophes (İki Filozof) adlı bir komedyanın ön çalışmalarıdır bunlar. Balzac bir süre boyunca Coqsigrue adlı bir roman, Sténie ou les Erreurs philosophiques (Sténie ya da Felsefi Yanılgılar) ve dans le genre antique (Antikçağ tarzında) Stella adlı mektup biçiminde yazılmış romanlar tasarlar; bu arada bir komik opera olan Le Corsaire’ın (Korsan) taslağı üzerinde çalışır. Hayal kırıklığı yaratan bu tablo karşısında Balzac, nereden başlayacağı konusunda giderek daha fazla bocalamaya başlar. Bir felsefe sistemi mi, bir opera librettosu mu, yoksa romantik bir destan ya da bir roman mı duyuracaktır Balzac’ın ismini tüm dünyaya? Ama önce herhangi bir şey yazması, herhangi bir şeyi tamamlaması gerekmektedir ki, ünlü olup ailesinden bağımsızlığını kazanabilsin! Kişiliğinin parçası olan telaşlı hevesle, kısmen konu bulmak, kısmen de diğer usta yazarların tekniklerini öğrenebilmek için ciltler dolusu kitap okur.

Aklımı kaybedeceğime inandığım âna kadar araştırmak ve üslubumu biçimlendirmekten başka hiçbir şey yapmadım,

diye yazar kız kardeşi Laure’a. Ancak zamanı yavaş yavaş tükenmektedir. İki ay, arayışlar ve denemelerle geçmiştir ve eline geçen para fazlasıyla sınırlıdır. Böylece felsefi bir eser yaratma planından, büyük olasılıkla zahmetli ve kazancı çok az olduğu için vazgeçer Balzac; roman yazmak içinse kendini yeterli görmemektedir. Geriye bir tek dram kalmıştır; bu elbette Schiller, Alfieri, Marie Joseph Chénier’nin moda haline getirdiği gibi tarihî, neoklasik, Comédie Française’e uygun bir dram olmalıdır; okuma odasından defalarca yığınla kitap alarak gözden geçirir. Tek bir konuda yazılmış ne de çok kitap vardır!

Nihayet karar verir. 6 Eylül 1819’da kız kardeşine şöyle yazar:

Sonunda Cromwell konusunda karar kıldım; bu konuyu seçmemin nedeni, tüm modern tarihin en güzel konusu olmasıdır. Bu konuyu seçip üzerine etraflıca düşünmeye başladığımdan bu yana, adeta şuurumu yitirinceye kadar çalışıyorum. Zihnimde pek çok fikir birikiyor, ama dize oluşturma sanatı konusunda pek yetenekli olmadığım için sürekli duraksamak zorunda kalıyorum.

Ama şimdi sıkı dur sevgili kız kardeşim; oyunu dizelere dökebilmek, buluşlarımı şekillendirebilmek ve daha sonra da olgunlaştırabilmek için en az yedi sekiz aya daha ihtiyacım var... Ah, bir bilseydin, bu türden eserlerde insanın ne kadar çok zorlukla karşılaştığını! Şunu düşünmen zorlukları zihninde canlandırabilmen için yeterli olacaktır: Üstat Racine bütün yazarları umutsuzluğa düşüren Phaedra’yı olgun hale getirebilmek için iki yıl harcamış. İki tam yıl! İki yıl; düşünsene: iki yıl!

Artık geri adım atmak mümkün değildir.

Yaratma yeteneğim olmadan bir hiçim!

Dolayısıyla yaratma yeteneği olsa iyi olacaktır. Balzac kendine ilk kez bir ödev verir ve asla boyun eğmeyen iradesini devreye sokar. Bu iradenin etkin olduğu yerde ona karşı koymak imkânsızdır. Balzac Cromwell’i bitireceğinden emindir; çünkü onu bitirmeyi istemektedir ve bitirmek zorundadır.

Öleceğimi bilsem, yine de Cromwell’i bitirmeye kararlıyım. Annem gelip zamanımı nasıl geçirdiğimin hesabını sormadan bir şeyleri tamamlamak zorundayım.

Balzac, bir keresinde söylediği gibi, en öfkeli düşmanlarının bile kabul etmek zorunda kaldığı tek hedefe odaklanmış enerjisiyle kendini çalışmaya verir. Daha sonraları hayatının tüm yoğun çalışma dönemlerinde sarsılmaz bir kural haline getireceği gibi, kendini ilk kez bir münzevi, hatta bir keşiş hayatına mahkûm eder. Gece gündüz çalışma masasında oturur, haftanın yarısını çoğunlukla tavan arasındaki odasından çıkmadan geçirir, çıksa bile, yorgun düşmüş sinirlerinin zorlamalarına karşı koyamadığı için kendine ekmek, biraz meyve ve taze kahve almaya çıkar yalnızca. Yavaş yavaş kış bastırmaktadır ve eskiden beri soğuğa karşı hassas olan parmakları, cereyanlı, buz gibi tavan arasında donmaya yüz tutar. Ancak Balzac’ın aşırı derecede tutkulu iradesinin vazgeçmeye hiç niyeti yoktur. Çalışma masasından hiç kalkmaz, bacaklarını babasının eski yün battaniyesine sarar, göğsünü yün süveterle korur. Çalışırken omuzlarını sarabilmek için kız kardeşine “çok eskiden kalma bir şal” göndermesi için yalvarır, annesindense bir bere örmesini ister ve sırf odun masrafını azaltmak, muhteşem trajedisini yazmaya devam edebilmek için gün boyu yatağında kalır. Yine de bu aksiliklerin hiçbiri, iradesini kıramaz; tek korkusu, karanlık çok erken çöktüğü için, saat daha öğleden sonra üç iken yakmak zorunda kaldığı lambanın ateş pahası olan gazı için çok fazla para harcamaktır. Yoksa gece ya da gündüz olması umrunda bile değildir; nasıl olsa her ikisi de yalnızca çalışmak içindir.

Tüm bu süreçte hayatında ne bir arkadaş ne bir kadın vardır ne de lokanta ya da kafeler; böylesine yoğun bir gerilimin içinde rahatlatıcı hiçbir şey yoktur. Yirmi yaşındaki bu delikanlı, utangaç bir mizaca sahip olduğu için kadınlara yaklaşmaya cesaret edememektedir. Bütün o yatılı okullarda sadece erkeklerle vakit geçirmiş ve hep beceriksiz biri olmuştur. Dans etmeyi bilmemektedir, saygın toplulukların içinde nasıl davranacağını da, kaldı ki ailesinin maddi kısıtlamaları yüzünden giyimi kuşamı da hep kötüdür. Buna ek olarak, Balzac tam bu geçiş döneminde, gerek dış görünüşü açısından gerek kendine özen göstermemesinden dolayı pek de öyle etkileyici biri değildir. Hatta o yıllardan tanıdığı biri, Balzac’ı oldukça çirkin bulmaktadır:

Işıldayan küçücük gözlerinden ne kadar zeki olduğu anlaşılmasına rağmen, Balzac o zamanlar dikkati çekecek kadar çirkindi. Şişman, tıknaz bir bedeni, darmadağın simsiyah saçları, kemikli bir yapısı vardı, ağzı kocaman, dişleri ise çarpıktı.

Bunun yanı sıra, elinden çıkarmadan önce her kuruşun hesabını yapmak zorunda olduğundan, arkadaşlık kurmak için gerekli olan en basit önkoşula bile sahip değildir. Genç gazeteci ve yazarların bir araya geldiği kafe ve lokantalara olsa olsa dışarıdan bakabilmekte ve yüzündeki açlık ifadesinin camdaki yansısını izlemekten başka bir şey elinden gelmemektedir; Lesdignières Sokağı’nın bu gönüllü münzevisi, bütün bu aylar boyunca milyonlarca insanın yaşadığı kentin en basit, en sıradan eğlencelerinin, zevklerinin ve güzelliklerinin bile tadına varamamıştır.

Tek başına bırakılmış bu gençle arada sırada ilgilenen tek bir kişi vardır, o da le petit père Dablin’dir (Küçük Dablin Baba). Eski bir aile dostu ve dürüst bir yurttaş olan bu adam, kendi ifadesiyle bir quincailler, yani bir hırdavatçıdır ve bu fakir yazar adayıyla biraz olsun ilgilenmeyi kendine görev edinmiştir. Bu ihtiyar beyefendi, tek başına bırakılmış gence karşı endişeyle karışık sevecen bir dostluk göstermeye başlar. Bu dostluk Balzac’ın tüm hayatı boyunca hiç sarsılmayacaktır. Küçük bir varoş tüccarından başka bir şey olmayan bu dürüst ihtiyarın edebiyata karşı derin bir saygısı vardır; bazen can sıkıcı işlerini bitirdikten sonra genç şairi de alıp izlemeye götürdüğü Comédie Française onun tapınağıdır ve Racine’in olağanüstü görkemli dizelerinden önce zengin bir sofrada yemeklerin yendiği bu akşamlar, minnettar misafirini bedensel ve ruhsal olarak tazeleyen tek besindir. Le petit père Dablin, himayesi altına aldığı genci görebilmek için, tavan arasındaki odaya çıkan beş katı her hafta cesaretle tırmanmaktadır, Collège Vendôme’un bu kötü öğrencisiyle birlikte aslında kendini geliştirebilmek için Latince’ye yeniden göz atmaya başlamıştır. Şimdiye kadar ailesinden küçük burjuvalığın sadece para biriktirme hırsı ile dalkavukça ihtirasını öğrenmiş olan Balzac, bu adamla birlikte, usta ve dalavereci edebiyatçılardan çok, bu türden tanınmamış orta sınıf insanlarda görülen bir ahlak anlayışını, bir yaşama biçimini tanımıştır; bu yaşam ve anlayış biçimini daha sonra büyük bir heyecanla romanlarına aktaracaktır. Sonraları César Birotteau’da sıradan vatandaşa ithaf ettiği kendi neşideler neşidesine, “hiçbir eksiği ya da fazlalığı olmayan içsel bir duyarlılığa sahip” olan ve hayatında ona destek veren ilk kişi olma özelliğini taşıyan bu adam için minnettarlıkla tüm duygularını ifade ettiği bir dize daha ekler. Sıradan bir yaşam sürdürdüğü için dar bir görüş açısına sahip olmasına rağmen, yüreğinden gelen bir sezgiyle Balzac’ın dehasını, Paris’ten, edebiyat çevrelerinden ve tüm dünyadan on yıl önce keşfeden bu adam, iyi yürekli, mütevazı ve gösterişsiz Noter Pillerault karakterine aktarılmış, böylece bu içten “le petit père Dablin” figürü bizlere yakınlaştırılmıştır.

Balzac’la ilgilenen tek kişi olan bu adam, Balzac’ın hissettiği olağanüstü ağır terk edilmişlik duygusunun yükünü zaman zaman belirgin bir biçimde hafifletebilmektedir; ancak başına buyruk tecrübesiz yazarın içsel güvensizliğinden kaynaklanan derin ıstırabını dindiremez. Heyecandan şakakları atarak, sabırsız bir coşkunluk içinde titreyen alev alev elleriyle Balzac yazdıkça yazar: Cromwell ne pahasına olursa olsun birkaç hafta içinde bitmek zorundadır. Ancak bu arada, hiçbir arkadaşı ve danışabileceği hiç kimsesi olmadan yaratıcı olmaya çalışan her acemi gibi o da kendine, yeteneklerine, henüz oluşma aşamasındaki eserine karşı kuşku duyduğu korkunç saatler yaşar. Durmaksızın kendine, “Yeterince yetenekli miyim?” diye sorar ve kız kardeşine bir mektup yazarak, kendisine acıdığı için övgüler yağdırıp aklını karıştırmaması için ona yalvarır:

Kız kardeşim olarak bana duyduğun sevginin hatırı için sana yalvarıyorum: Çalışmalarımdan biri hakkında konuşurken bana asla, “Bu iyi olmuş!” deme lütfen, bana sadece yanlışlarımı göster; övgülerini kendine sakla.

Yüreği heyecanla yanıp tutuşan bu genç, vasat, sıradan bir şey yaratmak istememektedir.

Lanet olsun vasatlığa! – diye bağırır. – Bir Grétry, bir Racine olmak gerek!

Öte yandan kimi zaman yaratma ediminin kızıl renkli bulutlarıyla kuşatılmış bir haldeyken, Cromwell’i olağanüstü bulduğu da olur ve gururla şunları söyler:

Trajedim kralların ve halkların kutsal kitabı olmalı: Ya bir başyapıtla ortaya çıkarım ya da kendi ipimi kendim çekerim.

Sonra yine ümitsizliğin pençesine düşer:

Bütün endişem, ne kadar yeteneksiz olduğumun farkına varmamdan kaynaklanıyor.

Gösterdiği tüm çabalar boşuna olabilir miydi acaba? Sanat söz konusu olduğunda, yalnızca çaba göstermek ne işe yarayacaktı?

Dünyanın tüm çabalarını toplasanız, küçücük bir deha zerresinin yerine geçemez.

Cromwell’in sonuna yaklaştıkça, elinin altındaki trajedinin bir başyapıt mı, yoksa boş bir piyango bileti mi olacağı, bu yalnız genç için giderek daha çok ıstırap veren bir soru haline gelmektedir.

Ne yazık ki, Balzac’ın Cromwell’i bir başyapıt olacak gibi görünmemektedir. Sürüklendiği içsel yolun nereye götüreceğinden habersiz olan ve hiçbir tecrübeli rehber tarafından yönlendirilmeyen bu acemi genç, yanlış bir yola sapmıştır. Ne dünyayı ne de sahne uygulamalarını tanıyan yirmi bir yaşındaki bu gencin henüz kendi kanatlarıyla uçabilecek kadar güçlü olmayan yeteneğine bir trajedi, en azından dizelerden oluşan bir trajedi yazmaktan daha uzak bir şey yoktur. “Kafiye kurmak konusunda pek yetenekli olmadığı”nın o da farkına varmıştır büyük olasılıkla. Günümüze ulaşan az sayıdaki şiirindeki dizelerinin bile kendi seviyesinin oldukça altında kalması rastlantı değildir. Dizeler, özellikle de hece ölçülü aleksandrin7 ile kurulmuş olanlar, sanatçının sakin, dikkatli ve sabırlı olmasını gerektirir; oysa Balzac’ın dolup taşan karakterine tamamen zıt özelliklerdir bunlar. Uçarcasına düşünüp uçarcasına yazar o, tüy kaleminin ne sözcüklere ne düşüncelere yetişmesi mümkündür. Bir çağrışımdan diğerine atlayan hayal gücü heceleri saymak, sanatsal kafiyeler kurmak için hiç ara vermez; böyle dingin bir biçim kullandığında, özündeki coşkuyu dizginlemek zorunda kalacak ve bu tutkulu gencin klasik modellere bağlı kalarak yazdığı trajedi soğuk, boş ve taklitçi olmaktan öteye gidemeyecektir.

Ancak Balzac’ın kendi yeteneklerini değerlendirmeye ayıracak zamanı yoktur. Kitabını bitirip özgür ve ünlü olmayı istemektedir yalnızca, böylece aksak aleksandrinleri art arda sıralar. Sadece bitirmek, kaderini belirleyecek sorunun yanıtını bulmak, yani bir “dehaya sahip” olup olmadığını anlamak, yeniden noter kâtibi ve ailenin kölesi olup olmayacağını öğrenmek istemektedir. 1820’nin Ocak ayında, dört aylık yoğun bir çalışmadan sonra, Cromwell’in taslağı biter, ilkbaharda l’Isle Adam’daki arkadaşlarının yanında son defa gözden geçirir. Mayısta ise yanına birkaç parça eşya alıp tamamlanmış elyazmasını okutmak üzere Villeparisis’ye, ailesinin yanına gider. Fransa’nın ve tüm dünyanın Honoré Balzac adında yeni bir dehaya sahip olup olmadığına karar verilecektir artık.

Balzac ailesi bu sorunlu çocuğu ve eserini merakla, sabırsızlık içinde beklemektedir. Bu arada Balzac’ın lehine olmak üzere küçük bir de değişiklik meydana gelmiştir. Ailenin maddi durumu biraz olsun düzelmiştir; öncelikle de Honoré’nin en çok sevdiği kız kardeşi Laure, varlıklı ve soylu Mühendis de Surville’le evlenip mükemmel bir çıkış yaptığından umut rüzgârları esmeye başlamıştır. Ayrıca hiç beklenmedik bir şekilde, Balzac’ın tek bir kuruş bile borca girmeden perhizini büyük bir kararlılıkla tamamlamış olmasının da bunda etkisi olmuştur kuşkusuz, ne de olsa bütün bunlar sağlam bir kişiliğin ve güçlü bir iradenin kanıtıdır, iki bin dizeden oluşan tamamlanmış bir elyazması, daha harcanan kâğıtların miktarıyla bile bir noter adayını güvenli bir kariyerden böyle boşu boşuna vazgeçirten şeyin salt tembellikten öte bir şey olduğunun kanıtıdır. Büyük olasılıkla le petit père Dablin’in bir münzevi gibi sınırlı bir yaşam sürdüren genç şair hakkında verdiği olumlu bilgiler de anne babasının oğullarına her şeye rağmen fazla sert, fazla güvensiz davranmış olabileceklerini düşünmelerini sağlamıştır. “Belki de bu sıra dışı ve başına buyruk delikanlının içinde yine de özel bir şeyler vardır,” diye düşünmüşlerdir, gerçekten yeteneği varsa, bu durumda Comedié Française’de yapılacak bir prömiyer Sallambierler ve Balzac’lar için sonuç itibarıyla hiç de fena olmayacaktır. Anne Balzac bile genç oğlunun yazdıklarına karşı oldukça geç kalmış bir ilgi göstermeye başlamıştır; genç Balzac yazdıklarını topluluk karşısında etkileyici bir biçimde okuyabilsin, herhangi bir yanlışlık yüzünden duraksamak zorunda kalmasın diye, düzeltmelerle dolu müsveddelerini kendi eliyle temize çekmeyi teklif eder. Honoré, ilk defa ailesi tarafından az da olsa ciddiye alınmış olur, ama çok uzun sürmeyecektir bu.

Honoré de Balzac’ın deha sahibi olup olmadığını gösterecek olan bu okuma, mayıs ayında Villeparisis’de gerçekleşir ve Balzac ailesi bu olayı adeta bir şölen havasında yaşar. Kararı verecek yüksek kurulu tamamlayabilmek için, yeni Enişte Surville’in dışında, aralarında Balzac’ın ölene dek kadar doktoru, arkadaşı ve hayranı olarak kalacak Dr. Nacquart’ın da bulunduğu birkaç önemli dost davet edilir. Dürüst le père Dablin de bu özel prömiyeri kaçırmaz elbette; Coucou denen eski model bir arabayla Paris’ten iki saat tutan mesafeyi aşarak tek başına, sarsıla sarsıla ilerleyerek gelir.

Tuhaf prömiyer şu şekilde gerçekleşir: Balzac ailesi, salonu okuma için tören alanına dönüştürmüştür. Daire oluşturacak biçimde dizilmiş koltuklara sırayla, çok gezip görmüş çiftçi oğlu Baba Balzac, sert anne, yaşlı, evhamlı büyükanne Sallambier, mühendis olduğu için aleksandrinleri değerlendirmekten çok köprü ve yol yapımından anlayan genç eşi ile birlikte kız kardeşi Laure büyük bir beklenti içinde oturmaktadır. Protokolde yer alan onur konukları arasındaysa Kraliyet Tıp Derneği’nin sekreteri Dr. Nacquart ile le petit père Dablin vardır; arka tarafta da Honoré’nin küçük kardeşleri Laurence ve Henri büyük olasılıkla fazla dikkat göstermeden kulak kabartmaktadırlar. Pek de yetkin olmayan bu dinleyicilerin önünde, küçük bir masada, minik beyaz elleriyle elyazmalarını karıştıran çiçeği burnunda yazar oturmaktadır: Düzgün bir biçimde arkaya doğru taranmış gür saçları, o an için her zamanki kıvılcımını kaybetmiş ve orada bulunanlara huzursuz bakışlar fırlatan küçük siyah gözleriyle yirmi bir yaşındaki delikanlı, bu kez her zamankinden farklı olarak tertemiz giyinmiştir. Oldukça çekingen bir tavırla okumaya başlar: Birinci sahne, birinci bölüm. Ama hemen ardından büyük bir coşkuyla devam etmeye başlar. Sonra da üç dört saat boyunca odada aleksandrinler fırtınası eser.

Bu ilginç ve düşündürücü okumada daha sonra ne olup bittiğini ve başarılı olup olmadığını bilmiyoruz. Okuma sırasında Büyükanne Sallambier’nin uyuyup uyumadığını, I. Charles’ın idam edilmesinden önce küçük kardeşlerin yataklarına gidip gitmediğini, dinleyicilerin bu –biraz yorucu– denemenin hemen ardından otoriter bir tavırla Honoré’nin deha sahibi olup olmadığına karar verme sıkıntısı duyup duymadıklarını bilmiyoruz. Eski bir ordu tedarikçisi, bir hırdavatçı, bir inşaat mühendisi ve bir cerrah dizeler halinde yazılmış bir trajediyi değerlendirebilecek ideal eleştirmenler değildir ve bu teatral felaketin yalnızca onlara mı sıkıcı geldiğini, yoksa zaten sıkıcı mı olduğunu saptamak konusunda kararsızlığa düştüklerine hiç kuşku yok. Herkesin kararsız olduğunu fark eden Mühendis Surville, “yeni Sofokles”in –Honoré kendini hemen, böyle hayal etmeye başlamıştır– eserinin gerçekten yetkili mercilere gösterilmesini önerir. Bu sırada, politeknikte edebiyat dersi veren, hatta sahneleri fethetmeyi bile başarmış, dizelere dökülmüş birkaç komedinin yazarı olan öğretmeni aklına gelir. Söz konusu Mösyö Andrieux’ye gidip seve seve ondan eseri değerlendirmesini isteyebileceğini söyler. Genç bir yazarın deha sahibi olup olmadığına Collège de France’ta bile çalışmış değerli bir edebiyat tarihi profesöründen kim daha iyi karar verebilecektir ki?

Sıradan burjuvaları resmî bir unvandan daha çok etkileyecek hiçbir şey yoktur; profesörlüğe yükselmiş ve Collège de France’ta ders verebilen birinin kararı muhakkak doğru olacaktır. Böylece Anne Balzac kızıyla birlikte Paris’e giderek –dünya çoktan unutmuş olsa da– aslında ünlü bir yazar olduğunun hatırlatılmasından hoşlanan, gururu okşanan beyefendinin önüne müsveddelerini koyup değerlendirmesini isterler. Cromwell’i ilk okumada bile ümitsiz bir eser olarak gören profesörün bu değerlendirmesini, gelecek kuşaklar da onaylayacaktır. Ancak bu dürüst adamın olumsuz yargısının, kesinlikle Honoré de Balzac’ın yazınsal yeteneğinin acımasız ve mutlak bir biçimde yadsınması anlamına gelmemesi, esere yönelik övgü anlamına bile gelebilir. Profesör tüm kibarlığıyla Anne Balzac’a şunları yazar:

Oğlunuz Mösyö Balzac’ın cesaretini kırmayı asla istemem; ancak trajedi ve komedi yazmak yerine, zamanını daha iyi değerlendirebileceğine inanıyorum. Beni ziyaret etme lütfunda bulunursa, hemen bir yazar olmadan önce edebiyatın kanımca nasıl öğrenilmesi gerektiği ve bunun nasıl avantajları olabileceği konusunda onu aydınlatabilirim.

Balzac ailesinin en çok duymak istediği tam da bu tarz “akıllıca” bir anlaşma önerisidir. Honoré yazar olarak çalışmaya devam etmek istiyorsa, neden olmasın? Ne de olsa bir delikanlının kafelerde oturup durmaktan ya da kafasız kızlarla vaktini ve sağlığını (ve parasını) harcamaktansa çalışma masasının başında oturması daha iyidir (ve daha ucuzdur). Ama bu konuda muhakkak daha bilgili olan Profesör Andrieux’nün önerdiği gibi poète de profession (profesyonel yazar) olarak çalışmayacak, sade, sağlam ve kazançlı bir mesleğin yanı sıra, ilgi duyduğu için edebiyatla uğraşacaktır. Cromwell başarısız olduğu halde, kendini hâlâ bir poète de vocation (doğal bir yeteneği olan yazar) olarak hisseden Balzac, tehlikenin farkına varır. Tuhaf bir biçimde içgüdüsel olarak, doğal bir eğilim duyduğu yazarlığın yan iş olarak yapılamayacak kadar ağır olduğunu bilmektedir.

Bir işe girersem, kaybolup giderim. Bir kâtip, bir makine olurum o zaman, daire çizerek 30 ya da 40 tur atan, belirlenmiş saatlerde yiyip içen ve uyuyan bir sirk atı, sıradan bir insan olurum. Buna hayat denirse tabii; bu değirmen taşı gibi sürekli dönüşler, aynı şeylerin sonsuz döngüsü.

Nereden kaynaklandığını bilmese de Balzac, insanın bütün gücüyle, hatta daha da büyük bir çabayla çalışmasını gerektiren özel bir görevi yerine getirmek için doğduğunu hissetmektedir. Bu nedenle uzlaşmayı reddedip kendi kararında diretir. Babasıyla yaptığı anlaşmaya göre, yazar olmak için çalışacağı iki yıllık süre henüz dolmamıştır; önünde daha bir yıldan fazla zamanı vardır, Balzac da bunu kullanacaktır. Kendini angarya işlerden ve ailesinden indépendiser (bağımsız kılma) çabasında yaşadığı tüm hayal kırıklıklarından sonra yaptığı gibi, boyun eğmeden ve ödün vermeden, hatta eskisinden de kararlı, kendi seçimi olan Lesdignières Sokağı’ndaki zindanına geri döner.

7. On iki hecelik Fransız dizesi. (Ç.N.)

3 Roman fabrikası Horace de St. Aubin ve Ortakları

Birkaç gün, hatta belki de birkaç hafta boyunca Balzac, Cromwell’inin başarısız bir deneme olduğunu kabul etmek istemez. Sevecen dostu Dablin’e, yazdığı trajedinin yine de Comédie Française’e sunulup sunulamayacağı hususunu danışır. Tiyatrolarda bazı tanıdıkları olan dürüst hırdavatçı, oyuncu Lafont’un bir tanıdığına, bu eserle ilgilenip ilgilenemeyeceğini sorar. Balzac Lafont’u ziyaret etmeli ve ona bol bol yağ çekmelidir; belki böylece Lafont’un Cromwell’i, Comédie Française’in diğer üyelerine sunması mümkün olabilecektir. Ancak Balzac birden kendini toparlayarak buna karşı çıkar. Gereksiz yere kendini alçaltmak da niye? Bu eski kartı oyunda bir kez daha açmak niye? Kendi içindeki gücü hisseden biri, ağır bir darbeye daha dayanabilir. Cromwell bitmiştir artık; en iyisi daha iyi bir şey yazmaktır. Balzac, Dablin’den artık çaba göstermemesini rica eder. Müsveddelerini kararlılıkla bir çekmeceye kaldırır. Yaşamı boyunca gençliğinin bu ilk yanılgısına bir daha dönüp bakmayacaktır.

Şimdi yine çalışmaya başlama zamanıdır! Bu korkunç başarısızlık yüzünden Balzac’ın kibri sönmüştür. Oysa bir yıl önce büyük bir heyecanla Cromwell’i yazdığı sırada, olağanüstü hayallere dalmıştı. Yirmi bir yaşındaki genç, bir anda şöhret, saygınlık ve özgürlük kazanmak istiyordu. Ne var ki şimdi çöküntüye uğramış bu dram yazarı için, yazmak ve yaratmanın öncelikle pratik bir anlamı vardır: yine ailesine bağımlı olmak zorunda kalmamak. Başyapıtlar yaratabilmek ve ölümsüz olabilmek, sonra düşünülecek iştir; bunun için öncelikle yazdıklarından para kazanmalıdır; anne, baba ve büyükannesinin verdiği her kuruşu lütuf olarak görmemek için her ne pahasına olursa olsun para kazanmalıdır. İflah olmaz hayalperest delikanlı ilk kez gerçekçi olmak zorundadır. Balzac, kolaylıkla başarı sağlayabileceği bir şey yazmaya karar verir.

O dönemde neler kolayca başarı kazanabilmektedir? Söz dinlemez delikanlı etrafına şöyle bir baktıktan sonra yanıtı hemen bulur: roman. Jean-Jacques Rousseau’nun Yeni Héloïse’inin ve Goethe’nin Werther’inin temsil ettiği eski akım tüm Avrupa’ya yayıldıktan sonra, şimdi bunun yerini İngiltere’den yayılan yeni bir akım almıştır. Bütün savaş dönemleri gibi Napoléon dönemi de günlük yaşama yeterince (ya da fazlasıyla) gerilim katmıştır zaten; bu gerilim o kadar büyüktür ki, insanlar başka bireylerin kurmaca yazgılarından heyecan duyma ihtiyacı bile hissetmemiştir. Resmî gazete Moniteur şairler yerine yapacağını yapmıştır zaten. Ancak Bourbonlar8 ve barışla birlikte, yüreklerin bilinmeyen maceralara sürüklenerek heyecanlanması, sinirlerin gerilmesi, insanların bir duygulanıp bir tüylerinin diken diken olması ihtiyacı yeniden ortaya çıkmıştır. Okurlar heyecanlı, şiddetli, romantik, egzotik romanlar istemektedir ve yeni kurulan okuma odaları ile ödünç kitap alınan kütüphaneler kitlesel açlığı neredeyse hiç giderememektedir. Cadı kazanlarından, zehir ve gözyaşından, erdemli bakireler ve korsanlardan, kan, buhur, alçaklıklar ve iyilikseverliklerinden, cadılar ve âşıklardan romantik-tarihsel bir hamur oluşturabilen ve ondan sonra bunu hayaletlerden ve dehşetten oluşan buz gibi soğuk bir dökme kalıba döken yazarlar için artık olağanüstü bir dönem başlamıştır. İngiltere’den Miss Anne Radcliffe, tüyler ürpertici hayalet öyküleri sayesinde bir değirmen çarkı gibi işleyen fabrikasıyla bunun örneklerindendir. Bu çalışkan hanımın elinden makinenin dümenini romans noirs’larıyla (gotik roman) almasını beceren birkaç belli başlı Fransız da oldukça bol miktarda para kazanmıştır. Ama bir üst basamakta tarihsel bir atmosfer, özellikle de Ortaçağ atmosferi oldukça revaçtadır: Walter Scott’ın şövalyeleri eski moda kılıçları ve parlak zırhlarıyla, Napoléon’un toplarıyla fethettiğinden çok daha fazla ülkeyi, çok daha fazla insanı fethetmiştir. Byron’ın melankolik paşaları ile korsanları, bir zamanların Rivoli ve Austerlitz zafer haberleri kadar nabızları yükseltmektedir artık.

Balzac romantik dönemin rüzgârıyla sürüklenip gitmeye ve tarihî bir roman yazmaya karar verir. Byron ve Walter Scott’ın başarılarının peşinden giden tek Fransız yazar o olmayacaktır: Kısa süre içinde Victor Hugo Bug-Jargal, Han d’Islande, Notre Dame; Vigny ise Cinq-Mars’ la usta parmaklarını aynı alanda oynatmak istemişlerdir; ancak onlar şiir tecrübelerinden dolayı süslü kelimeler ve kompozisyon sanatında deneyimlidirler. Buna karşın Balzac kendinden emin olmayan bir taklitçi olarak Falthurne romanına başlar. Anne Radcliffe’in acıklı romanlarından tarihsel arka planı, genel bir Napoli manzarasını ödünç alır, değersiz piyasa romanlarının tüm zorunlu figürlerini, en başta da olmazsa olmaz La sorcière de Sommaris, magnétiseuse’ü (Büyücü, Manyetizmacı Sommaris), Normanlar ve Condottierileri, zincire vurulmuş soylu tutsakları ve duygusal betimlemeleri kullanır; taslaklar aşk için yapılan savaşları, kuşatmaları, zindanları ve en inanılmaz kahramanlıkları –hatta genç yazarın başa çıkabileceğinden fazlasını– müjdeler. Yine Rousseau üslubuyla, mektuplar halinde yazılmış olan ve Louis Lambert’in en sevdiği konunun, Théorie de la volonté’nin (İrade Kuramı) anahatlarıyla işlendiği diğer bir roman Sténie ou les Erreurs philosophiques de fragman olarak kalır (bu romanın bir bölümü daha sonra başka bir romana yama gibi eklenmiştir). Balzac ikinci yenilgisini yaşar. Trajedi denemesi başarısız olmuştur. Romanı da başaramamıştır. Bir bir buçuk yıl boşa gitmiştir ve evdeki acımasız kader tanrıçası, özgürlüğünün yaşamla incecik bağını kesmek için onu beklemektedir. 15 Kasım 1820’de aile, 1 Ocak 1821’de Lesdignières Sokağı’ndaki evi boşaltması gerektiğini bildirir. Yazarlığa son! Memuriyete dönüş! Saygın bir meslek seçmelidir! Baba parası yemekten artık vazgeçmeli, kendi parasını kazanmalıdır!

Kendi parasını kazanmak, s’indépendiser, özgür olmak, bağımsız olmak – Balzac’ın, Lesdignières Sokağı’ndaki bodrumu ya da zindanı andıran odasında geçen yıllarda uğruna bundan daha çok savaştığı başka bir şey olmamıştır. Gereksiz harcamalar yapmamış, aç kalmış, parmakları kanayıncaya kadar yazmış, deli gibi çalışmıştır. Ama boşuna! Son anda bir mucize gerçekleşmezse, tekrar memuriyete dönmek zorunda kalacaktır.

Masallarda bu türden çaresizlik ve umutsuzluk anlarında hep şeytan gelip çaresiz kalan insandan ruhunu satın almaya kalkışır. Balzac’ın durumundaysa şeytanın, hiç de öyle şeytana benzer bir yanı yoktu: Cazip, eğlenceli genç bir adam gibi görünüyor, temiz çamaşırlar, güzel pantolonlar giyiyordu ve kesinlikle Balzac’ın ruhunu değil, sadece yazı yazan elini satın almak istiyordu. Balzac günün birinde bir yerlerde –belki de romanlarını verdiği bir yayıncıda, belki kütüphanede ya da bir lokantada– çekici olmasının yanı sıra soylu bir aileden de gelen, kendisiyle neredeyse aynı yaştaki Auguste le Poitevin de l’Egreville’le tanışmıştır. Bu genç adam, bir tiyatro oyuncusu olan babasından bazı özellikler almıştır. Edebiyat yeteneğindeki eksiklikleri canlı dünya bilgisiyle tamamlamaktadır. Kesinlikle yeteneksiz olan bu adam böylece, üstünkörü yazıp bitiriverdiği Les deux Hectors ou les deux Familles Bretonnes (İki Hektor ya da İki Breton Ailesi) romanı için, bir yayıncı bulmayı başarmıştır, hatta çalışmasına karşılık yayıncısından nakit 800 frank alacaktır. Kitap hemen şubatta iki cilt halinde Aug. de Viellerglé takma adıyla Palais Royal’deki kitapçı Hubert’ de satışa sunulacaktır. Büyük ihtimalle Balzac bu yeni arkadaşına, kendi kitaplarının başarısızlığını anlatmış ve Poitevin de bu başarısızlığın gerçek nedeni olarak, edebiyat konusunda aşırı hırslı olmasını göstermiştir. Sanatsal vicdanını bir romanda kullanmanın ne anlamı var, diye dürter onu şeytan, işi bu denli ciddiye almanın ne anlamı var? Roman yazmak kolay iş. Yayıncının o sıralarda ilgisini çeken bir konu, herhangi bir tarihî olay seçiyor ya da çalıyorsunuz ve hemen birkaç yüz sayfa yazıveriyorsunuz; iki kişi çalışırsa daha iyi. Sonra yayıncı avucunun içinde, der Poitevin. Balzac isterse, bir sonraki romanı birlikte bile yazabileceklerdir. Daha iyisi, saçma sapan olayları birbirine ekleriz ve sen tek başına uyduruk bir şeyler yazıverirsin, benden çok daha marifetli ve hızlısın. Ben de işin parasal yanıyla ilgilenirim. Öyleyse anlaştık: Kazancımızı yarı yarıya kırışırız.

Küçük düşürücü bir tekliftir bu. Önceden saptanmış bir süre içinde belli şablonlara tamamen uygun, adi, değersiz bir roman yazmak, üstüne üstlük bir de heyecansız, vicdansız biriyle birlikte çalışmak; oysa ne kadar farklıydı “yeni Sophokles”in dünkü hayalleri! Sırf birkaç yüz frank için yeteneğini kötüye kullanmak, belki bir de bunun için boş yere para harcamak! Daha bir yıl öncesine kadar Balzac adını ölümsüzleştirmek, Racine’i aşmak, insanlığın istencinin mutlak kudreti üzerine yeni bir teori kurmak istemiyor muydu? Şeytanın bedel olarak talep ettiği şey, sanatçının en içten hazinesi, yani vicdanıdır. Ancak Balzac’ın seçme şansı yoktur. Oturduğu evin boşaltılmasına karar verilmiştir. Para kazanmadan ya da kazanmamış olarak eve dönerse, anne ve babası ona ikinci bir özgürlük hakkı tanımayacaklardır. Kendi yağında kavrulmak başkalarına muhtaç olmaktan iyidir, diye düşünür Balzac. Böylece kararını verir. Le Poitevin de l’Egreville’in başlamış (ya da belki de tasarlamış) olduğu bir sonraki roman Charles Pointel ou Mon Cousin de la Main Gauche’ta (Charles Pointel ya da Anne Tarafından Kuzenim) gizli iş ortağı (ya da asıl işi yapan kişi) olarak Balzac’ın adı henüz geçmeyecektir. Ama kurdukları roman fabrikasının sonraki ürünlerini bütün firmaların yaptığı gibi birlikte imzalayacaklardır: A. de Viellerglé (Egreville’in anagramı) ve Lord R’hoone (Honoré’nin anagramı) olarak.

Böylece şeytanla anlaşma yapılmış olur. Chamisso’ nun ünlü novellasında Peter Schlemihl’in cehennemin efendisine sattığı kendi gölgesidir; Balzac ise sanatını, sanatsal hırsını, adını satar. Özgürlük uğruna –bir négre, başkaları adına gizliden gizliye yazarlık eden biri haline gelmiş– esarete yenik düşmüştür; dehası da adı da kürek mahkûmları gibi belirsizlik içinde yıllar yılı saklı kalacaktır.

Ruhunu satmaya karar verdikten sonra Balzac ailesinin yanına, Villeparisis’ye sadece dinlenmek için döner. Lesdignières Sokağı’ndaki evinden ayrılmak zorunda kalmıştır; kız kardeşi Laure’un evlenmesi üzerine boşalan odaya yerleşir. Yorulmak bilmeden çalışıp kendi parasıyla başka bir pied-à-terre (başını sokacak bir yer) tutmaya kesinlikle kararlıdır. Kız kardeşinin, romantik hayaller kurup onun ün ve saygınlık kazandığını düşlediği bu küçük odada, Balzac kendi roman fabrikasını kurar. Yazdığı kâğıtlar desteler halinde yığılırken, gece gündüz demeden çalışır; çünkü Le Poitevin de l’Egreville’in büyük bir gayretle sürdürdüğü çalışmalar sayesinde sürekli sipariş gelmektedir. Aralarındaki denge son derece iyi kurulmuştur. Romanları Balzac yazmakta, Poitevin ise satmaktadır.

Aile bu dönüşümü, burjuvalara özgü bir memnuniyetle karşılar, ilk kitap için 800 frank ödeneceğini, daha sonra yazılacak ortak kitaplar içinse ücretin 2.000 franka kadar yükseleceğini söyleyen o ilk sözleşmeleri gördükten sonra Honoré’nin uğraşısını artık pek de saçma bulmamaya başlamışlardır. Belki de işe yaramaz oğulları bir kez olsun kendi ayaklarının üzerinde durabilecek ve sonsuza kadar onların parasını yemek zorunda kalmayacaktır. Babayı en çok sevindiren, görüldüğü kadarıyla oğlunun büyük bir şair olmaktan vazgeçmesi ve çeşitli takma adlar kullandığı için saygıdeğer Balzac adını lekelemeyecek olmasıdır. “Şarabına su katıyor,” diye kaydeder iyi niyetli yaşlı adam, “önünde daha zaman var, ilerde iyi bir yerlere geleceğini umuyorum.” Buna karşılık ısrarcı ve endişeli tavrıyla oğluna her şeyi zehretmek gibi kötü bir özelliğe sahip olan Anne Balzac, evine kurulmuş roman fabrikasını aile meselesi haline getirir; Honoré’nin annesi ile kız kardeşi eleştirmen ve yardımcı rolüne soyunurlar. Anne Balzac, pek çok şeyin yanı sıra “üslup eksikliği”nden şikâyet eder, ancak en önemli sorunun “Rabelais’nin onu mahvetmiş olması” olduğuna dikkat çeker. Anne Balzac, oğlunu, “müsveddelerini düzenli olarak gözden geçirmesi” için zorlar. Belli ki, artık bir yetişkin olan Balzac, ailenin bitmek bilmez baskılarından yorgun düşmüştür. Başarısız bulduğu oğluna elinde olmadan acımayla karışık endişe duymaktan bir türlü vazgeçemeyen Anne Balzac şunları söyler: “Honoré, kendisi ve yetenekleri konusunda öyle kibirli ki, herkesin kalbini kırıyor.” Oysa bu oda Honoré’nin bir türlü zaptedilemeyen ruhuna dar gelmekte, evdeki atmosfer dayanılmaz bir hal almaktadır. Tek isteği vardır: Paris’te tekrar bir oda tutmayı başarmak ve yıllardır özlemini çektiği özgürlüğe kavuşabilmek.

Bu özgürlük dürtüsüyle kürek mahkûmları gibi çalışır; yirmi, otuz, kırk sayfa, hatta günde ortalama bir bölüm bitirmek zorundadır. Ancak para kazandıkça daha da çok kazanmayı istemektedir. Nefret ettiği bu kahrolası aile hapishanesinden kaçmak için, koşmaktan nefes nefese kalmış bir mahkûm gibi yazdıkça yazar. O kadar çok çalışır ki, annesi bile dehşet içinde kalır. “Honoré deli gibi çalışıyor. Üç ay daha böyle çalışmaya devam ederse, hastalanıp benim başıma kalacak.” Ancak bir kere atağa kalkmış olan Balzac, var gücüyle roman fabrikası için çalışmaya devam eder; her üç günde bir, bir mürekkep şişesi boşalır, on adet tüy kalem harcanmış olur. Yazarken çalışma arzusu öylesine dur durak bilmez bir tutkuya dönüşür ki, bütün arkadaşları onun karşısında şaşkınlığa düşer. 1821’de (büyük ihtimalle Poitevin’in ilk romanı Les deux Hector’una da yardım ettikten sonra) onunla birlikte –belki de onun yerine– Charles Pointel romanını tamamlar; üstelik Viellerglé adıyla yayımlanan bu roman, Balzac’ın Sténie’sinden de pek çok bölüm içermektedir. Aynı yılın sonlarında ikinci, hatta Les deux Hector sayılırsa, üçüncü roman da biter: L’Héritière de Birague, histoire tirée des manuscrits de Dom Rago, exprieur des bénédictins, mis au jour par ses deux neveux M. A. de Viellerglé et Lord R’hoone (Birague’ın Mirasçısı Kadın, Benediktenlerin eski başrahibi Don Rago’nun müsveddelerinden çıkartılmış öykü; iki yeğeni M. A. de Viellerglé ve Lord R’hoone tarafından gün ışığına çıkarılmıştır). Bu dört citlik baştan savma eser 1822 yılının Şubat ayında henüz tam olarak basılmadan, Balzac bu kez de efsanevi bir Dominiken başrahibinin iki inançlı yeğeninin ortak imzasını taşıyan dört ciltlik başka bir esere başlar: Jean Louis ou la Fille trouvée (Jean Louis ya da Sokakta Bulunmuş Kız). Ne var ki Balzac bu ortaklığın tek başına hem kafası ve eli hem de beyni ve yüreği olmaktan sıkılmıştır. A. de Viellerglé adı altında (yine 1822’de) üçüncü bir roman olan Le Tartare ou le Retour de l’Exile’i (Tartaros ya da Sürgünden Dönüş) hızla yazar. Bu roman, Lord R’hoone’un adı yardımcı olarak veya asıl yazar olarak geçmeden yayımlanır: Görünüşe göre anlaşma böylece feshedilmiştir. Artık Balzac, (önceleri A. de Viellerglé ve Lord R’hoone olan) Lord R’hoone roman fabrikasının tek sahibi olarak kitaplarını yayımlamaktadır ve burayı Fransa’nın ilk firması haline getirmeye kesin kararlıdır. Cebine indirdiği ilk paranın sevincini kız kardeşine coşkuyla haykırır:

Sevgili kız kardeşim,

IV. Henri’nin atının bronz heykeli dökülmeden önceki hali misali çalışıyorum ve servetimin temelini oluşturacak 20.000 frankı bir yılda kazanmayı umuyorum. Teslim etmem gereken siparişler şunlar: Le Vicaire des Ardennes (Ardennes Papazı), Le Savant (Bilgin), Odette de Champdivers ve La Famille R’Hoone ... bunun dışında bir yığın da tiyatro oyunu.

Lord R’Hoone kısa sürede ün kazanacak, yazarların en üretkeni, cemiyetin en sevileni olacak ve hanımlar ona çok değer verecekler. O zaman senin küçük Honoré’un lüks arabalarla dolaşacak, başı dimdik, gözlerinde gurur, ceplerinde bol para; halkın idolü olacak, çevresindekilerden insanın ruhunu okşayan bir mırıltı yükselecek; şöyle fısıldayacaklar: “Bu, Madam Surville’in ağabeyi!”

Bu son derece kötü eserler çıkaran fabrikanın sahibinin, geleceğin Balzac’ı olduğu, romanlardaki sadece tek bir şeyden, o da akla hayale, tasvire sığmaz üretim hızından anlaşılmaktadır. Balzac, Le Poitevin’le birlikte ya da onun için yazılmış bu on altı ya da yirmi kitabın ardından, 1822 yılında dört ciltlik üç roman daha yayınlatır: Clothilde de Lusignan ou le Beau Juif (Clothilde de Lusignan ya da Yakışıklı Yahudi), Les Centennaires ou les Deux Beringheld (Yüz Yaşındaki Adam ya da İki Beringheld) ve Le Vicaire des Ardennes. Anlaşılan kendisi bile, okurların bu tarz bir makineli tüfeğe nasıl dayanacağını düşündükçe endişelenmeye başlamıştır. Adı geçen son üç romanda maskesini değiştirmesinden de anlaşılmaktadır bu, kitapları artık “Lord R’hoone” olarak değil, “Horace de Saint Aubin” olarak imzalamaktadır. Bu yeni marka eski ortaklıktan daha yüksek kazanç sağlamaktadır: Lord R’hoone Saint Aubin, fiyatı, ortağıyla paylaşmak zorunda kaldığı 800 franktan, roman başına bin beş yüz kopya için 2.000 franka kadar yükseltmiştir. Her yıl beş roman, on roman derken –bu kadar kıvrak ve vicdansız bir göz boyamanın içinde çocuk oyuncağıdır bu– görünüşe göre gençlik hayallerinden biri gerçekleşmiştir: Birkaç yıl daha dayanırsa, zengin ve sonsuza dek bağımsız olacaktır.

En tanınmış Balzac uzmanları bile, Balzac’ın o yıllarda başkaları için ve takma adlarla hangi kitapları yazıp yayımladığını tam olarak ortaya koyamamaktadır. Lord R’hoone ve Horace de Saint Aubin imzasıyla yayımladığı romanlar, övülecek hiçbir yanı olmayan şüpheli romanlarının sadece küçük bir kısmıdır. Eski ortağı Le Poitevin’in son derece kötü ve baştan savma olan Michel et Christine et la suite’inde (Michel ile Christine ve Sonrakiler) parmağı olduğuna ve Aurore Cloteaux imzasıyla yayımlanan Le Mulâtre’yi (Melez) tamamen veya kısmen onun yazdığına şüphe yoktur. Balzac, yirmi iki yaşından otuzuna kadar hiçbir edebiyat türünü, hiçbir siparişi, hiçbir ortak çalışmayı geri çevirmez; hızlı kalemiyle, altına kendi imzasını atmadığı bütün işlerin üstesinden kolaylıkla gelmeyi başarır. Okuryazar oranının düşük olduğu o dönemde, Paris banliyölerindeki sokaklarda oturmuş, birkaç kuruş karşılığında gelip geçenlerin isteklerini yerine getiren, hizmetçi kızlar için aşk mektupları, şikâyetler, kayıp ilanları, ihbarlar yazan scribes publics (arzuhalciler) gibi, kendi yüzyılının bu en büyük yazarı Aretino’yu9 bile imrendirecek kadar çıkarcı ve tereddütsüz bir tavırla zanlı politikacılar, şüpheli yayıncılar, usta ajanlar için kitaplar, broşürler, sayısız türde hicivler yazar, her tarzda ve farklı fiyatlarda ucuz işler hazırlar. Emir üzerine Du droit d’aînesse (İlk Doğan Çocukların Hakları Üzerine) başlıklı, kraliyet yanlısı bir kitapçık hazırlar, bir Historie impartiale des Jésuites’i (Tarafsız Cizvit Tarihi) oradan buradan çalıp çırparak yazıverir; Le Nègre (Zenci) başlıklı bir melodramı da bir Petit Dictionnaire des Enseignes de Paris (Küçük Paris Tabelaları Sözlüğü) kadar kaygısızca hazırlanır. 1824 yılında firma, société anonyme (anonim şirket), konjonktüre uygun olarak üretimi romanlardan code’lara (kurallar kitabı) ve physiologies’ye (fizyolojiler) kaydırır; bunların moda olmasını sağlayan da Horace Raisson adında şüpheli bir courtier littéraire (edebiyat simsarı) olmuştur. Fabrika her ay farklı “code”lar üretir; küçük burjuvalar için son derece komik eğlenceler, Code des gens honnêtes ou l’art de n’être pas dupé des fripons (Dürüst İnsanların Uyması Gereken Kurallar ya da Dolandırıcılara Kanmama Sanatı), L’Art de mettre sa cravatte (Kravatını Bağlama Sanatı), daha sonraları Physiologie du Mariage (Evliliğin Fizyolojisi) haline gelen Code conjugal (Evlilik Yasası), sonraları eğlendirici olduğu kadar yararlı da olan Code du Commis Voyageur (İş Gezisine Çıkanların Uyması Gereken Kurallar) ve bir Art de payer ses dettes et de satisfaire ses créanciers sans débourser un sou (Bir Kuruş Bile Ödemeden Borçlarını Ödeme Sanatı) yazılır; gelecekte yazacağı oyunlardan birinin kahramanı Mercadet’nin son derece iyi bildiği, ama bizzat Balzac’ın yaşamı boyunca asla öğrenemediği bir sanattır bu. Aralarında aynı zamanda Horace Raisson’un imzasıyla çıkan ve büyük kâr getiren bir Manuel complet de la Politesse’in (Tepeden Tırnağa Kibarlığın Elkitabı) de bulunduğu bu değersiz, baştan savma metinlerin bazıları on iki binden fazla satmıştır ve bütün bu code’ların tamamının ya da büyük bir bölümünün Balzac’ın kaleminden çıktığını kanıtlamak mümkündür. Bunun yanı sıra kaç tane katalog, gazete makalesi ve belki de reklam broşürü yazdığını bulmak imkânsızdır; çünkü pislik yuvasında peydahlanan bu gayrimeşru çocukları, ne kendisi ne de meçhul işverenleri meşrulaştırma eğilimindedir. Tartışmasız olan tek şey, Balzac’ın bu utanç yıllarında bir araya getirdiği on binlerce satırın bir tekinin bile edebiyat ya da sanatla uzaktan yakından ilgisinin olmamasıdır, hatta bu satırların ona ait olduğunun kanıtlanması ya da düşünülmesi bile utanç vericidir.

Bütün bu çalakalem karalamalara orospuluktan başka bir şey denemez, üstüne üstlük en sefilinden bir orospuluktur bu; çünkü hiç haz duymadan, yalnızca çabucak para kazanma sevdasıyla yapılmaktadır. Başlangıçta bir an önce özgür olma sabırsızlığından kaynaklanmış olsa da sürekli kolay para kazanmaya alışan ve bunların içinde kaybolup giden Balzac, bu batağın içine giderek daha çok gömülmüştür. Roman sayesinde çok para kazandıktan sonra, zaman içinde iki üç pezevenge bağlı çalışan bir fahişe misali, ucuz sokak edebiyatının her köşesinde küçük bedeller karşılığında kendini kullandırmıştır. Şuanlar ve Tılsımlı Deri sayesinde en önemli Fransız yazarlarından biri olduğu dönemlerde bile hâlâ, harçlığını çıkarabilmek için gizlice maison de rendezvous’ye (randevuevi) giden evli kadınlar gibi dolaplar çevirmiş ve artık ünlü bir yazar olan Honeré de Balzac’ı birkaç yüz frank için şüpheli bir sahtekârın suç ortağı haline getirmiştir. Takma adlarla sürdürdüğü bu kuşkulu işler artık iyice gün ışığına çıkmış olduğu için şunu biliyoruz: Balzac, bu utanç yıllarında edebiyat alanında her türlü pisliğe bulaşmıştır, başkalarının romanlarını alıp araya kendisi bölümler eklemiş, kendi uyduruk eserleri için de farklı yerlerden öykü ve olaylar çalmıştır. Metinleri böyle kesip biçme işini çok iyi becermiş, başkalarının eserlerini kısaltmış ya da uzatmış, değiştirip renklendirmiş, modernize etmiştir, ister felsefe, politika metinleri ister eğlencelik metinler olsun, siparişe uygun olarak her türlü metni kullanmış, çağrıldığı an hemen gelen, hızla çalışan becerikli bir işçi haline gelmiştir. O sırada eline geçen her yazıyı olağanüstü bir hızla değiştirebilmiştir. Bu karanlık yıllarda kendine seçtiği arkadaşları, yardımcıları, sahtekâr yayıncılar ve toptan kitap satıcılarından oluşan bir sürü insanı düşünmek bile, insanı hayrete düşürmeye yeter; yaşadığı yüzyılın en usta romancısı Balzac, kendini adeta ayaktakımına satmış, kiralamış, onlara kul köle olmuştur ve görünen o ki, bunun tek nedeni kendine güvenmemesi, yazgının onu sürükleyeceği yerin farkında olamamasıdır.

Böyle bir bataktan, böyle bir dehanın zarar görmeden çıkabilmesi, edebiyat dünyasının ender görülen mucizelerinden biri, kendi saç örgüleriyle bataklıktan kurtulmayı başaran Münchhausen misali, neredeyse bir masal olarak kalacaktır. Bu acınası macerada bulaştığı pislikler, müdavimi olduğu bu edebiyat batakhanelerinin o baygın parfüm kokusu üzerine sinip kalmıştır elbette. Semper aliquid haeret (bir şeyler hep yapışıp kalır); sanatçı edebiyatın dehlizlerine dalınca, asla günahsız kalamaz, yeteneğini yıllar yılı onursuz işlerin denetimine bırakınca, zarar görmemesi söz konusu olamaz. Balzac romanlarını, değersiz piyasa romanlarının o çekincesiz, o inanılmaz ve kaba duygusal havasından artık büsbütün uzak tutamayacaktır, ama asıl önemlisi, o dönemden geriye kalan o akıcılık, o uçuculuk ve çabukluğun üslubuna damgasını vurmuş olmasıdır. Çünkü dil, dile karşı umursamaz tavırlar takınıp onu satılık bir kadın gibi kullanan, büyük bir sabırla ona kur yapmayan sanatçılardan acımasızca intikam alır. Balzac, olgun Balzac, böyle bir sorumluluk taşıdığının çok geç de olsa farkına varmış ve taslakların, müsveddelerinin provaların üzerinden on kez, yirmi kez geçerek, kâğıtları düzeltilerle doldurarak onları bir tarla gibi sürmüştür adeta, ama yabani otların kökü temizlenemeyecektir artık, Balzac’ın kaygısızca birbiri ardı sıra romanlar yazdığı yıllar boyunca her yere yayılmıştır bu otlar. Balzac’ın üslubu ve dili yaşamı boyunca kurtarılamayacak kadar kirlenmişse, bu sadece gelişme döneminin önemli yıllarında kendine karşı temiz olmamasından ileri gelmektedir.

Genç Balzac, bu kadar uçarı ve coşkulu olmasına rağmen, kendisini böylesine küçük düşürerek gerçek benini inkâr ettiğini hissetmiştir. Bu değersiz romanlarının hiçbirine kendi ismini koymamış, sonra da bu uyduruk romanlarını bir başarıdan çok cüretkârlık olarak nitelendirerek acımasızca eleştirmiştir. Gençlik döneminde güvendiği tek kişi olan ve ilk çabalarına inançla destek veren kız kardeşi Laure’a, ilk ortak eseri Héritière de Birague’ı (Birague’ın Kadın Mirasçısı) göstermeye bile cesaret edemememiştir; çünkü tam anlamıyla iğrenç bir edebî saçmalıktır bu.

Jean Louis’nin bir nüshasını da sadece şu şartla verir:

Hiç kimseye vermemek, hatta göstermemek ve örneğin tüm Bayeux’de yayılmaması ve ticari faaliyetlerime zarar vermemesi için adından bile söz etmemek şartıyla.

Balzac’ın kitap yazma konusundaki tutumunun hayal gücünden ne kadar yoksun olduğu, sadece commerce, ticari faaliyet sözünden bile belli oluyor. Sözleşmeye bağlı olarak şu ya da bu kadar forma teslim etmesi gerekmektedir; üstelik ne kadar çabuk olursa o kadar iyidir. Önemli olan sadece, yapılacak ödemelerdir. Yeni bir kitaba hemen başlamanın sabırsızlığı içinde, romanlarında kompozisyon, üslup, bütünlük, orijinallik gibi sanatsal sorunlarla o kadar az ilgilenmektedir ki, fazla işi olmayan kız kardeşine, ilk cildini tamamladığı Vicaire des Ardennes’in ikinci cildi için üstünkörü bir kurgu tasarlamasını önerir – fabrikatör olur olmaz, ucuz iş makineleri aramaya başlamıştır ve daha kendisi başkaları için “hayalet yazar” iken, bizzat böyle “görünmez” bir işçi aramaya koyulmuştur. Ancak böylesine yoğun, insanlıktan uzak bir halde çalışırken, nadiren de olsa vicdanı sızlamaktadır: Henüz vicdanı büsbütün körelmemiştir.

Ah, benim sevgili Laure’um –diye yakınır– böyle serbest çalışabildiğim bir mesleğe sahip olduğum için her gün şükrediyorum ve bu meslekten para kazanacağımdan da eminim. Ancak şimdi yeteneklerimi keşfetmeye başladığım için, en taze düşüncelerimi, hayatımın baharında böyle saçmalıklara harcamak zorunda kalmak beni üzüntüye boğuyor. Ruhumda bir şeylerin kıpırdandığını hissediyorum, maddi sorunlarımı bir halledebilsem, işte o zaman önemli eserler yaratabilmek için çalışacağım.

Sonraları, kendi çöküşünü ve nihai kurtuluşunu anlatacağı Lucien de Rubempré gibi, derin bir utanç hissetmektedir ve Lady Macbeth gibi dehşetle kendi kirli ellerine bakmaktadır:

Kendimi, zorbalıkla roman yazarak kurtarma çabam; hem de ne romanlar! Ah, Laure, zafer kazanan projelerim ne kadar acı bir şekilde parçalanıp darmadağın oldu.

Yazdıklarını ve kendileri için yazı yazdığı simsarları yine yazarak aşağılamaktadır Balzac; gösterdiği bu insanüstü çabayla eninde sonunda –kendi bakış açısına göre– önemli bir yerlere geleceğini belli belirsiz de olsa hissetmekte, böylelikle, kendinde bu ağır yüke katlanma gücü bulmaktadır. Bütün hayalperestlerin en gerçekçisi olan bu adamı gerçeklikten kurtaran yine hayallerdir.

Bu arada Honoré de Balzac yirmi üç yaşına basmıştır. Çalışmaktan başka bir şey yapmamıştır; ne yaşamış ne de sevmiştir. Onu sayan, yardım eden, güvenen birini hâlâ bulamamıştır. Çocukken okulda baskı altında tutulmuş, ailesinin kölesi olmuştur, gençliğini ise sadece kendisini bu esaretten kurtarabilecek fidyeyi toparlayabilmek üzere kirli paralar kazanabilmek için harcamıştır. Çalışma zorunluluğundan kurtulabilmek için çalışmış, angaryalardan kurtulabilmek için angarya işler yapmıştır ve işte bu trajik çelişki bundan sonra yaşamının biçimi ve formülü haline gelecektir. Hep aynı acı dolu kısırdöngü: bir daha yazmak zorunda kalmamak için yazmak; parayı düşünmemek için para, daha fazla para ve hep daha fazla parayı bir araya getirmek; ilerde bütün ülkeleri, kadınları, rahatlığı ve tacı sunacağı ölümsüz şöhretle tüm dünyayı kendinden emin bir biçimde fethedebilmek için dünyadan elini eteğini çekmek; harcayabilmek için para biriktirmek, çalışmak, çalışmak, sonunda gerçek bir yaşam sürdürebilmek için gece gündüz, hiç keyif almadan aralıksız çalışmak. Balzac’ı insanüstü bir gayret göstererek daha çok çalışmak üzere kamçılayan, ruhunu harekete geçiren zorlu hayali budur artık. İçindeki sanatçı henüz ortaya çıkmamıştır, ama olağanüstü bir hızla metinler üretme gücü, düzenli ve aralıksız olarak metinler yazması, insanlar, figürler, yazgılar, manzaralar, hayaller ve düşünceler üretmesi, onların bir volkandan fışkırır gibi fışkırması, bu sönmeyen ateşin yüzeysel bir dışavurum değil de gizemli bir derinlikten kaynaklanan bir boşalma, bir hafifleme olduğunun işaretidir. Kendi yoğunluğuyla boğulan, engellenmiş, bastırılmış doğal bir güçtür bu ve artık serbest kalmayı istemektedir; bu genç insanın çalışmalarının karanlık dehlizlerinden çıkıp ışığa kavuşabilmek, soluk alabilmek, güçlü, baştan çıkarıcı özgürlük havasını soluyabilmek için nasıl deliler gibi mücadele ettiği, sadece yaşamı keşfetmeyi değil, yaşam tarafından da keşfedilmeyi istediği bellidir. Eserler yaratma gücünü kazanmıştır artık; sadece kaderin yüzüne gülmesi gerekmektedir. Bir parça ışık yalnızca; sonra bu soğuk zindanda çürümüş, kokuşmuş her şey yeniden çiçek açacaktır.

Ah, biri çıkıp bu çorak yaşamıma sihirli değneğiyle bir dokunsa keşke! Yaşamın güzelliklerinden hiçbirinin tadına varamadım henüz... Bu açlık öldürecek beni, hiçbir şey arzularımı tatmin etmiyor. Ne çıkar? Sadece iki tutkum var: aşk ve şöhret. Şimdiye kadar ikisi de gerçekleşmedi.

8. Avrupa’daki en büyük hanedanlardan biri. 1589-1792 ve 1814-1830 arasında hüküm süren Fransa kralları bu ailedendi. (Ç.N.)

9. Pietro Aretino (Arezza 1492-Venedik 1556): İtalyan yazar. Tüm yaşamı boyunca para kazanmak amacıyla skandallar, şantaj ve iftiralarla dolu bir yazarlık sürdürmüştür. (Ç.N.)

4 Madam de Berny

Yirmi iki yaşına kadar Balzac’ın ne aşk ne de şöhrete duyduğu tutku karşılığını bulabilmiştir. Önüne geçilemez tüm hayalleri gücünü yitirmiş, tutkulu çabaları boşa çıkmıştır. Böylece “yeryüzünün kralı”na adadığı Cromwell, önemsiz diğer kâğıtların arasına atılıp unutulur, bir çekmecede onlarla birlikte sararıp solar. Makineli tüfek gibi birbiri ardına yazdığı romanlar, başka birinin imzasıyla yayımlanmakta ve kaybolup gitmektedir. Fransa’da hiç kimse, ülkenin beş bin kitap yazarı arasında Honoré Balzac adını anmamakta ve onu tanımamaktadır. Başta kendisi olmak üzere, yeteneğine saygı duyan kimse yoktur. Hiç değilse bodrum kapısından girip edebiyatın kötü nam salmış arka bahçesine geçebilmek için kendi yeteneğinin çok altında romanlar yazması hiçbir işe yaramamıştır. Aç bir farenin, içine işleyen o mis gibi yemek kokularının etkisiyle yemek odasına doğru büyük bir hevesle tünel kazması gibi, Balzac’ın da gece gündüz durmaksızın yazmasının hiç faydası olmamıştır. Gösterdiği olağanüstü çaba, onu bir adım bile ileriye götürmemiştir.

Balzac’ın bu yıllarda kaderinin kötü gitme nedeni yeterince güçlü olmaması değildir kesinlikle, aksine içinde birikmiş, onu içeriden zorlayan bir güç vardır, ama eksik olan cesarettir. Balzac, bir fatihin yaradılışına ve istediğini yapma gücüne sahiptir. Çok ender de olsa büyük bir üzüntüye boğulduğu durumlarda bile zekâsı, çalışkanlığı, bilgisi ve duyarlılığıyla meslektaşlarından çok üstün olduğunun farkındadır; ancak belki de ailesinin yıllar yılı onda yarattığı korkuyla kendine olan güveni sarsıldığından, ruhunda saklı cesareti nasıl açığa çıkaracağını bilmemektedir:

Gerçi cesurdum; ancak sadece yüreğimde, davranışlarımda değil.

Otuz yaşına kadar Balzac bir sanatçı olarak üstlenmesi gereken görevleri yerine getiremeyecek, özel yaşamında ise kadınlara yaklaşmaya cesaret edemeyecektir. Her ne kadar böyle bir şeyi düşünmek tuhaf da olsa, ilerleyen yıllarda öylesine keyif düşkünü, öylesine coşkulu olacak bu adam, gençliği boyunca neredeyse hastalık derecesinde utangaç biridir.

Ancak utangaçlık her zaman zayıflıktan ileri gelmez; sadece dengede durabilen insan tam anlamıyla kendine güvenir, ama neye yarayacağı henüz bilinmeyen kullanılmamış bir güç fazlası, huzursuzluk yaratan şiddetli darbeleriyle insanın ruhunu sarsabilir. Kendine karşı duyduğu üstünlük duygusu ile başkalarının karşısında duyduğu, henüz hayata geçirilmemiş bu gücü açıklayamamaktan kaynaklanan korku arasında bir gidip gelmedir bu. Genç Balzac âşık olmaktan değil, kendi şiddetinden korktuğu için kadınlardan kaçmaktadır. Şehvet duygusu bile onda çok geç uyanmıştır.

Çalışmaları yüzünden normalden çok daha uzun süren ergenlik döneminden, şehvet ve arzularını yaşamakta çekingen erkekliğinden kendisi de söz etmektedir.

Ancak bu içine kapalı, geniş omuzlu, zenciler kadar dolgun dudaklı delikanlının kanı öyle bir kaynamaktadır ki, sonunda bir erkeğe bahşedilebilecek en güçlü cinsel beceriyi kazanır: kör topal demeden davranma becerisini. Balzac’ın ne bedeni ne de hayal gücü bir kadında gençlik ya da zarafet arar. Parasızlık içinde geçen yıllar boyunca masanın üzerine bir mönü yazan ve bayatlamış bir ekmeği çiğnemeye çalışırken tatlılar, börekler yediğini hayal eden bir iradenin büyüsüdür bu; bu adam, arzuları devreye girdiği anda bütün dişilerde, Hekabe’de10 bile Helena’yı11 görebilir. Ne yaşlılık ne buruş buruş olmuş yüz hatları, ne şişmanlık ne de çirkinlik ona engel olabilir. Kimi istiyorsa onu sevecektir ve neye haz duyuyorsa onu elde edecektir. Yazar olarak kalemini nasıl gelişigüzel her türlü pisliğe bulaştırmaya hazırsa, erkek olarak da kendini ailesinin esaretinden kurtarabilecek her kadına peşkeş çekmeye hazırdır; güzel ya da çirkin, vurdumduymaz ya da huysuz, hiç önemli değil. Talip olduğu ilk kadın –tıpkı kitapları gibi– anonimdir.

Benim için etrafa bakın –diye yazar bu sıra dışı idealist yirmi iki yaşında kız kardeşine–, varlıklı bir dul bulmaya çalış... ve beni öv ona: Yirmi iki yaşında, iyi bir delikanlı, iyi görünümlü, heyecan dolu, ateşli gözleri var! Bulunmaz bir koca!

Honoré Balzac o dönemde kendi değerini sıfırladığından, Palais Royal kitapçılarında olduğu gibi, evlilik pazarında da ucuza satın alınabilecek durumdadır. Balzac günün birinde biri onu teşvik edinceye dek kendine inanmayacaktır. Başarılı olacağına dair onu yüreklendiren bir yayıncı, bir eleştirmen ya da ona bir gülücük bahşeden bir kadın olsa, utangaçlığı uçup gidecektir. Ancak şöhret onu istememiş, kadınlar onu dikkate almamıştır; böylece Balzac hiç değilse yeryüzünün üçüncü hazinesine sahip olmak istemiştir: para ve parayla birlikte özgürlük.

Kadınların bu isimsiz genç öğrenciyi pek de öyle yüreklendirmemiş olmaları anlaşılır bir durumdur. “Oldukça çirkin genç bir adam”; böyle başlar Vigny, Balzac’ı tasvir etmeye; bu yıllarda Balzac, yeteneği gibi dış görünüşünü de umursamamaktadır. Erkek arkadaşları bile saçlarında bir parmak yağ olduğunu, hızlı konuştuğunda salyalar akan çirkin dişlerini, tıraşsız yüzünü ve pis sakallarını, bağlanmamış ayakkabı bağcıklarını görüp rahatsızlık duyarlar. Babasının eskimiş giysilerini oğluna uygun olarak biçme görevini üstlenen Tourslu yaşlı terzi, Balzac’ın kalın ensesi ve geniş omuzları altındaki giysiyi modaya uygun bir kupa oturtamaz. Balzac döneminin zarif beyefendileri gibi çalımlı çalımlı yürümeye ya da parkenin üzerinde dans etmeye kalkıştığında, doğuştan bodur olmasının, kendisini gülünç duruma düşürdüğünün farkıdadır. Üstelik kadınlar karşısında aşağılık duygusuna kapılmasına yol açan bu durum onu hep, kendisiyle baş başa kaldığı çalışma masasına sürüklemiştir. Güzel bir kadın ona yaklaştığında utangaç bir şekilde gözkapaklarının altına saklanan “ateşli gözler” ne işe yarar? Kendisinden bin kat daha aptal olanlar saçma sapan şeyler söyleyerek yaltaklanabiliyorken, Balzac aklından geçenleri dile getiremiyor ve işe yaramaz birkaç sözcük kekelemekten başka bir şey yapmıyorsa, bütün o zekâ, bilgi ve içindeki coşku ne işe yarar? Genç adam, bin kez daha iyi konuşabileceğinin, bir kadını baştan çıkarma, erotik ve ayrıca cinsel olarak mutlu etme yeteneğinin, şu saplı gözlüklerle ortalıkta dolaşan, şık fraklarının ve düzgün bağlanmış kravatlarının içindeki yakışıklılarınkiyle ölçülemeyecek kadar şiddetli olduğunun farkındadır. Tatmin olmaz bir sevgi açlığı duyduğu için gelecekte yazacağı tüm eserleri, zekâsını ve sanatını, ruhunu ve bilgisini ışıl ışıl parlayan gözlerle bir kadına doğru eğilme ve kadının omuzlarının hafifçe titreyişini hissetme sanatına feda etmeye hazırdır. Ne var ki, hayal gücünün baskın çıkmasıyla hemen alevlenip bütün bir dünyayı aydınlatabilecek bu tarz başarıların zerresi bile ona bahşedilmemiştir. Adının yayıncılara bir şey ifade etmemesi gibi, bakışları da kadınlara bir şey ifade etmemektedir ve gençliğinde yaşadığı bu başarısızlıkları Tılsımlı Deri’de kahramanı Raphael’e anlattıran yine Balzac’tan başkası değildir:

Kendini ifade etmek konusunda her zaman engellenmiş ve ket vurulmuş ruhum giderek hep daha fazla içine kapanıyordu. Açık ve doğal bir insandım aslında; ama soğuk ve yapmacık izlenimi bırakıyor olmalıydım. Ürkek ve beceriksizdim; sesimin en ufak bir etkisi olabileceğinden bile kuşkuluydum; kendime katlanamıyordum, çirkin olduğumu düşünüyor ve kendimden utanıyordum. Kendi çaresizliği içinde yetenekli kişileri her zaman ayakta tutan ve bana da, “Cesaret! İleri!” diye haykıran o iç sese rağmen, yalnız geçen saatlerde şimşek gibi bir anda bana nasıl bir güce sahip olduğumu gösteren esinlere rağmen, halkın hayran kaldığı popüler eserleri hayalimdeki sanat eserleriyle karşılaştırdığımda içime doğan umuda rağmen, bir çocuk kadar korumasızdım. En vahşi hırslara tutsak olmuştum, büyük işler başarmak için doğduğuma inanıyordum, ama aynı zamanda bir hiç olduğumu da hissediyordum... Akranlarım arasında burunları havada dolaşan, manasız şeyler zırvalayan ve hiç çekinmeden kadınların yanına sokulan bir sürü palavracıyla karşılaşıyordum. Çok iyi becerdikleri utanmazlıkları, bastonlarının başıyla oynayış tarzları, palavralarla dolu, süslü püslü gevezelikleriyle en çok bunlar beni etkiliyordu. Konuşmalarıyla, en güzel kadınları acınacak hallere düşürüyorlardı, hepsiyle yattıklarını iddia ediyor ya da en azından öyle davranıyorlardı, sonra da bu tarz eğlencelerin kendileri için hiçbir anlam ifade etmediğini söyleyip soylu tavırlar takınıyorlardı. En erdemli, en iffetli kadınlar onların gözünde çok kolay birer avdı; basit tek bir sözcük, küçük bir düşündürücü jest, kaçamak bir bakış, kadını elde etmeye yeterdi! Şerefim ve onurum üzerine yemin ederim: Eskiden, güç ya da edebiyat dünyasında ün kazanmak genç, çekici ve zarif bir bayanın ilgisini çekmekten daha kolay gelirdi ... Eskiden uzaktan uzağa benim olsun diye dua ettiğim, kalbimi tamamen vermeye hazır olduğum yeterince kadın gördüm, her türlü sınava hazırdım, yüreğimi paramparça edebilirlerdi, öyle güçlüydü ki duygularım, kendimi feda etmekten, eziyet çekmekten hiç korkmazdım. Oysa onlar kapımda bekçi olmalarını bile istemeyeceğim sersemlere aittiler. Açıkça belliydi ki, sahte bir ışığın altında hareket eden ve bütün düşüncelerine herkesin bildiği cümleleri giydiren ya da bunları modaya uygun konuşma tarzlarına uyduran bu yapmacık toplulukta ben çok nahif kalıyordum. Kaldı ki ne sessizliğimi söze dökebilmeyi ne de gevezelik ederken suskun kalmayı becerebiliyordum. Bu nedenle içimi kasıp kavuran ateşi, kalbimde saklı tutmalıydım. Ancak kadınların sahip olmak isteyebileceği bir ruhum vardı; özledikleri coşkularla dolu, bütün aptalların sadece öyleymiş gibi gösterip hava attığı güçlere ben gerçekten sahiptim... İnsanın aşk için doğduğunu hissetmesi, bir kadını mutlu etmek için var olduğunu bilmesi, ama tek bir insan bile bulamaması, ne cesur ve kibar bir Marceline ne de herhangi bir yaşı geçkin markiz! Hazinelerle dolu dilenci bohçasıyla dolaşmak, ama onlara hayran kalacak ne bir çocuğa ne de meraklı genç bir kıza rastlayabilmek. Umutsuzluk içinde ölmek istediğim o kadar çok an oldu ki!

Ama Balzac, gençlerin, yaşamayı hayal ettikleri aşklara teselli buldukları küçük maceralardan bile mahrumdur. Küçük bir kent olan Villeparisis’de ailesinin gözü hep üzerindedir. Çok az olan aylık harçlığı, onun Paris’ teki en fakir oynak işçi kızını bile akşam yemeğine davet etmesine izin vermemektedir.

Ancak suyun önündeki set ne kadar yüksekse, seti aşmak isteyen dalga da o kadar güçlü olur. Oruç tutan ve bedenini dünyevi zevklerden mahrum bırakan bir münzevi gibi Balzac, hayal gücüyle yarattığı eserleri sayesinde kadınlara duyduğu arzuyu ve şefkat ihtiyacını bir süreliğine bastırmayı başarır. Romanlarında, gerçekliğin yerini alan hayali yaşantılara bırakır kendini ve son derece bayağı kadın kahramanlarıyla kendinden geçer. Ancak bu hayal gücü –circulus vitiosus (kısırdöngü)– içinde yanıp tutuşan özü beslemeye yarar sadece. Yirmi iki yaşındaki Balzac giderek şiddetlenen arzularla dolup taşmaktadır. Ölçüsüz bir aşkı sonuna kadar yaşayabilmek için sadece tek bir kıvılcım yeterli olacaktır. Karmaşık, dumanlı ve eziyet dolu hayallerle yaşama dönemi geride kalmıştır. Balzac bu yalnızlığa dayanamayacak hale gelmiştir. Artık yaşamalıdır, artık sevmeli, sevilmelidir. Kaldı ki iradesini devreye soktuğu her yerde Balzac, bir toz zerreciğinden sonsuzluk yaratabilen biridir.

Hava, su ve ateş gibi diğer doğal elementler misali bastırılan tutkular da istinat noktasına çıktığında, en beklenmedik anda büyük bir şiddetle patlak verme eğilimindedir. Balzac’ın en önemli deneyimi o küçük kentte, aslında her zaman çok tedbirli davranan ailesinin neredeyse yanı başında başlar. Bir rastlantı sonucu Berny ailesinin Paris’teki evi, tıpkı Villeparisis’deki yazlık evleri gibi, Balzac ailesinin pied-à-terre’inin (her zaman kullanmadıkları, ama uğradıkça kaldıkları ikinci evlerinin) yanındadır. Bunun sonucunda kısa sürede aralarında bir yakınlık kurulur, ki küçük burjuva Balzac ailesi için hiç de azımsanmayacak bir şereftir bu. Gerçek bir valinin oğlu ve bizzat Conseiller à la Cour Impériale (imparatorluk sarayında danışman) olan Mösyö Gabriel de Berny soylu bir kökene sahiptir; kendinden epeyce genç olan karısının pek de soylu bir aileden geldiği söylenemez, buna karşılık çok daha ilginç biridir. Karısının babası Philip Joseph Hinner, Wetzlar’lı köklü bir Alman müzisyen ailesinden gelmektedir ve oda hizmetçisi Marguerite de Laborde’u ona eş olarak uygun gören Marie-Antoinette’in özel himayesine nail olmuştur. Hinner’in genç bir yaşta, otuz yaşında ölmesinin ardından kraliyet ailesiyle ilişkiler daha da güçlenmiştir; çünkü dul eşi ikinci evliliğini, tehlikeli dönemlerde en sadık hizmetkâr olduğunu kanıtlamış ve tutuklu kraliçeyi Conciergerie’den kurtarmak için hayatını tehlikeye atıp Koblenz’ten geri dönerek imkânsızı denemiş kralcıların en cesuru Şövalye de Jarjailles’le yapmıştır. Yedi çocuk, inanılmaz güzellikte kızlar ve sevimli oğlanlar, geniş köy evine canlılık ve neşe katmaktadır; evden kahkahalar yükselir, şakalaşılır, oyunlar oynanır ve zevkli sohbetler edilir. Mösyö Balzac, gözleri görmemeye başladığından beri biraz huysuzlaşıp tuhaflaşan evin beyine hoşça vakit geçirmeye çalışmaktadır. Madam Balzac ise, kendisiyle yaklaşık aynı yaşta ve aynı şekilde romantik bir karaktere sahip olan kadınla arkadaşlık kurar. Laure Balzac genç kızların oyun arkadaşı olur. Elbette tüm bunlara uygun olarak Honoré de bu durumdan nasiplenecektir. Anne babası edebî çalışmalarını pek ciddiye almadığından ve hiçbir işe yaramayan gencin barınması ve yeme içmesi için en azından yararlı bir şey yapması gerektiğinden, romanı üzerine çalışmadığı saatlerde, küçük kardeşi Henri’ye ders çalıştırması istenir. Alexander de Berny de hemen hemen aynı yaşta olduğundan, ders tekrarları için her ikisiyle birden çalışması kadar doğal bir şey yoktur ve böylece ailesine sırtını dönmek için her türlü fırsatı değerlendiren yirmi iki yaşındaki genç, Berny’lerin rahat ve neşe dolu yazlık evlerine sık sık gidip gelmeye başlar.

Kısa sürede Balzac ailesi bazı şeylerin farkına varır: Öncelikle Honoré’nin ders vermediği günlerde de Bernylerin evine gittiğini, bütün öğleden sonra ve akşamlarını onlarda geçirdiğini, ayrıca üstüne başına dikkat ettiğini, daha girişken ve çok daha sevimli olmaya başladığını fark ederler. Annesi için bu bilmeceyi çözmek pek zor değildir. Honeré âşık olmuştur ve kime âşık olduğu bellidir. Madam de Berny’nin evli olan kızının dışında bir de Honoré’den sadece birkaç yaş küçük olan Emmanuele adında rüya kadar güzel küçük bir kızı vardır – “Öyle etkileyici bir güzelliği vardı ki, egzotik bir çiçek gibiydi!” diye yazacaktır Balzac yirmi yıl sonra. Balzac ailesi bıyık altından gülmektedir. Bu hiç de kötü değildir ve bugüne kadar kimsenin dikkatini çekmeyi beceremeyen oğlanın kalkıştığı şeylerin içinde en akıllıcasıdır; çünkü Berny ailesi Balzac’lardan daha saygın bir ailedir ve –Anne Balzac’ın dikkatinden asla kaçmayacağı üzere– fazlasıyla varlıklıdırlar. Bu kadar nüfuzlu bir çevreden gelen biriyle evlenirse Honoré kendine hemen kazançlı bir konum edinecek, üstelik bu yeni konumu küçük yayıncılar için durmaksızın roman üreten birinin konumundan daha saygın olacaktır. Böylece bu sevindirici samimiyeti içten içe onaylarlar; Anne Balzac, büyük olasılıkla gizliden gizliye, evlilik sözleşmesi sayesinde gelecek yuvarlak drahomaların miktarını kestirmeye çalışmakla meşguldür. Honoré Balzac ve Emmanuele Berny’nin karşılıklı olarak akrabalıklarını ilan eden imzalarıyla süslü evlilik sözleşmesini hayal etmektedir.

Ancak tam anlamıyla bir burjuva anlayışına sahip Anne Balzac oğlunun geleceği için ne kadar çaba gösterirse göstersin, oğlunun aklından geçenleri hiçbir zaman kavrayamamıştır, bu onun kaderidir. Bu sefer tamamen yanılmıştır. Honoré’yi cezbeden büyüleyici genç kız Emmanuele de Berny değil, evli kızı sayesinde çoktan büyükanne bile olmuş annesi Laure de Berny’dir. Dokuz çocuk doğurmuş kırk beş yaşındaki bir kadının bir başka aşka daha tutulması; işte bu kimsenin aklına gelmeyecek en uzak ihtimaldir. Fotoğrafları günümüze kadar ulaşmadığından, Madam de Berny’nin gençliğinde güzel olup olmadığını bilmiyoruz. Kesin olan tek şey, kırk beş yaşındaki bu kadının normal bir erkekte cinsel arzu uyandırmasının pek mümkün olmamasıdır. Yüz ve vücut hatlarının taşıdığı melankolik yumuşaklık çekici olsa bile, fiziği çoktan bozulmuş olmalıdır. Kadınsı olan her şey anneliğe özgü olanların içinde eriyip gitmiştir. Ama Balzac bu bedende, tüm çocukluğu boyunca kendi annesinde özlemini çektiği böyle bir annelik aramış ve bulmuş olsa gerektir. Koruyucu melek misali, ilerledikleri yolda dehalara eşlik eden o gizemli içgüdü sayesinde Balzac, içinde yatan gücün yönlendirilmeye, kendi yontulmamış yönlerini ise zarar vermeden inceltip düzeltecek, dokunuşuyla bütün gerilimleri çözüp dağıtacak bilgili ve sevgi dolu bir ele ihtiyaç duyduğunun farkındadır. Cesaret verecek ve aynı zamanda ona yanlışlarını gösterecek, ama bunu sert, eleştirel bir tarzda yapmayacak, aksine yardımcı olacak ve onunla birlikte yaratacak, düşüncelerini anlamaya çalışacak ve olağanüstü hayallerinin saçmalık, delilik olduğunu düşünüp küçümsemeyecek bir el. Annesinin gereksiz bir küstahlık olarak algıladığı, ancak onun kendini açıp zenginleştirmeye duyduğu o ihtiyaç, kendini ifade etmekten aldığı o delice keyif, neredeyse annesi yaşında olan ve Balzac projelerini anlatırken ışıl ışıl parlayan, zeki ve yumuşak bakışlarıyla onu onaylayan bu kadının yanında nihayet güven içinde dışa vurulabilecektir. Bu kadın, onun basit hata ve yanlışlarını, beceriksizliklerini ve patavatsızlıklarını şefkatle, ilgiyle yaklaşıp düzeltecektir, annesi gibi emredici sert bir tarzla değil de onu sessizce biçimlendirerek, dikkatlice eğiterek ve sadece ona yardım edip onu dinleyerek bile Balzac’ın kendine güven kazanmasını sağlayacaktır. Madam Firmiani’de Balzac bu zihinsel karşılaşmadan duyduğu mutluluğu anlatır:

Sözcüklere uyum içinde eşlik eden tatlı sesiyle büyüler yaratan, dahası bu büyüyü tüm tavırlarında taşıyan bir kadınla karşılaşma şansını yakalayabildiniz mi hiç? Konuşmasını da susmasını da bilen bir kadın, şefkatle karşısındakini ele geçiren, sözcüklerini keyifle seçen ve konuşması tertemiz bir kadın? Şakalaşmaları okşama gibi, eleştirileri yaralamıyor insanı; bir konudan kavga eder gibi söz etmiyor, konuşmayı yönlendirmek ve doğru yerde kesmekle yetiniyor. Davranışları sevgi dolu, yüzünde gülümseme, zorla kibar olmaya çalışmıyor; bir şeylere canı sıkıldığında bile derin endişelere kapılmıyor, beklediği saygı tatlı bir gölgeden fazlası değil; seni hiçbir zaman yormuyor, seni kendi kendinle ve onunla rahat bırakmasını biliyor. Bu hoş zarafet dokunduğu her şeye nüfuz ediyor. Evindeki her şey göze hoş geliyor, evin havasını içine çektiğinde kendini yurdunda hissediyorsun. Bu kadın doğal. Hiçbir şeyi zorla, gösteriş için yapmıyor, duyguları içten olduğundan bunları kolaylıkla dile getirebiliyor... Yumuşak ve neşeli aynı zamanda, kendine özgü çok hoş bir teselli etme tarzı var. İnsan onu öyle seviyor ki, bu melek bir hata yaptığında, hatasında bile haklılık payı olduğunu düşünmemek elde değil.

Hem sonra, bu çevrede o kadar yeni, o kadar farklı bir ortama girmiştir ki Balzac! İnsanların yaşadığı çağla kurdukları bağı herkesten daha iyi kavrayabilen bu delikanlının kadınla ilişkisi, ona tarihi canlı bir şimdiki zaman olarak hissetme ve yaşamayı öğretmiştir. Laure de Berny’ nin vaftiz törenine, vaftiz anne ve babası olarak Fransa kralı ve kraliçesini temsilen Dük de Fronsac ile Prenses de Chimay katılmışlardır. XVI. Louis’ye atfen adı Laure Luise’dir, Marie-Antoinette’e atfen de Antoinette adını almıştır. Üvey babası Şövalye de Jarjailles’in malikânesinde, kraliçenin en sadık hizmetkârı olan bu adamın ağzından, ölüm tehlikesi altında gizlice Conciergerie’ye girip kraliçeden sevgilisi Fersen’e yazdığı mektupları nasıl aldığını dinlemiştir. Belki de Laure de Berny, Balzac’a idam sehpasındaki mendilin yanında kana bulanmış olarak bulduğu kraliçenin müteşekkir mektubunu, o sarsıcı mektubu bile göstermiş olabilir: “Çok güzel bir düş gördük, hepsi bu. Ancak bu vesileyle, bana olan bağlılığınızı bir kez daha göstermiş olmanız, benim için büyük bir kazançtır.” Öyle anılardır ki bunlar, binlerce ayrıntısıyla insanın hayal gücünü harekete geçirip duyguları canlandırır, iradesini yaratmaya ve figürler oluşturmaya sürüklerler. Genç Balzac’ı getirelim gözümüzün önüne, gençliğini hücreye kapatılmış gibi hissettiği bir okulda geçiren o terk edilmiş çocuğu ve Lesdignières Sokağı’ndaki yoksul tavan arasını ve ailesinin kiranın yüksek oluşu, faizler, yatırımlar ve emeklilik, artık para kazanması ve sıradan bir burjuva ya da küçük bir memur olması gerektiği konusunda durmaksızın yaptığı serzenişleri. Kadının zarif, yumuşak sesiyle yıkılmakta olan krallık hakkında anlattığı olağanüstü efsaneleri ve ürkütücü devrim hikâyelerini nasıl da can kulağıyla dinlemiş olmalıdır. Üstelik meraklı, sabırsız davranışları hiç terslenmemekte, aksine bir annenin sıcak bakışıyla karşılık bulmaktadır. Bu sohbetler sırasında Balzac, hayal gücünün kanatlandığını, yüreğinin daha hızlı çarptığını hissetmektedir; yumuşak tavırlı öğretmeni sayesinde sabırsız şair, yaşama ilk bakışını kazanır.

Madam de Warens, genç Jean-Jacques Rousseau’yu yanına aldığında da olaylar aynı şekilde başlamıştır. O da beceriksiz, olgunlaşmamış, heyecanlı genci biraz olsun yönlendirip ona yol göstermek ve onu yetiştirmek istiyordu. O da tecrübelerini tecrübesiz birine aktarmaktan başka bir şey düşünmüyor ve başka bir niyet beslemiyordu. Ancak öğretmen ile öğrencisi arasındaki duyguların farkına varılmaksızın erotizme dönüşüvermesi çok kolaydır. Anlayış dolu dersler istemeden şefkate, saygıya, aşka; güven içinde bir arada olma isteği de daha derin, daha özel duygulara dönüşür. Başlangıçta Madam de Berny de bu ateşli delikanlının utangaçlığı konusunda yanılır ve onun, konumundan dolayı saygı duyduğu için böyle davrandığını düşünür. Oysa de Berny onaylayıcı şefkatli tavırlarıyla Balzac’ın kendine güvenini ortaya çıkarmaya çalışırken, ne büyük bir gücü özgürleştirdiğinin, tek bir bakışıyla bile yıllarca bastırılmış bir ateşi nasıl körükleyebileceğinin farkında değildir. Balzac gibi hayalleriyle yaşayan biri için yaşın önemli olmadığı ve sınırsız tutkular duyma yeteneği sayesinde bir anneyi, bir büyükanneyi bir kez daha arzulanmaya değer biri haline getirebileceği aklına bile gelmez. Ancak Balzac’ın sevme arzusu, bu biricik arzu, kuvveden fiile çıkmakta, mucizeler yaratmaya çalışmaktadır.

Sizi ilk gördüğümde, bütün bedenim sarsıldı ve hayal gücüm ateşlendi: Sizde mükemmel bir ruh bulduğumu düşündüm... Ne tür bir ruh olduğunu söyleyemem. Ama sonuçta bu düşüncelerle dopdoluyken, başka hiçbir şeye bakmıyor ve yalnızca içinizdeki bu bulunmaz mükemmelliği görüyorum.

Hayranlık arzuya dönüşmüştür ve artık arzulama cesaretini kazanan Balzac hiçbir şeyin kendisini engellemesine izin vermeyecektir.

Madam de Berny korkar. Öylesine yumuşak, anne sıcaklığına sahip bu kadın gençliğini hiç de bir azize gibi geçirmemiştir. Evlendikten hemen sonra –en az yirmi iki yıl önce– siyah saçlı genç bir korsanla ateşli bir aşk ilişkisi yaşamıştır ve bunun son aşk ilişkisi olmadığına da şüphe yoktur. Hatta Villeparisis’deki söylentiye göre, son iki çocuğu, gözleri neredeyse kör olmuş yaşlı eşinin ismini taşısa da ondan değildir. Dolayısıyla bu delikanlının duyduğu tutkunun karşısında, tehlikeye düşebilecek sahte bir katı kurallı ahlak bile yoktur aslında. Ancak kırk beş yaşında yetişkin bir kadın olan de Berny, çocuklarının gözü önünde yaşça kızından daha küçük olan genç bir adamla aşk yaşamanın saçmalığının farkındadır. Devam etmesi mümkün değilse, bu tatlı belaya bulaşmanın ne anlamı olacaktır? Böylece –günümüze ulaşmayan bir mektupta– Balzac’ın aşırı coşkularla yüklü duygularını reddederek bunları arkadaşlık sınırları içinde tutmak ister. Yaşını gizlemek yerine, özellikle vurgular; ancak Balzac sert bir cevap verir. Sonradan Evde Kalmış Kız’da anlatacağı, yirmi üç yaşındaki delikanlının kırk yaşındaki bir kadına duyduğu aşkla herkesin alay etmesinden korkan trajik kahramanı Athanase Granson kadar korkak değildir.

Balzac bu kadını karşı koymaktan vazgeçirmeye kesin olarak kararlıdır ve neredeyse öfkeyle şunları söyler:

Yüce Tanrım, kırk beş yaşında olup da hâlâ sevilmeye değer bir kadın olsaydım – ah, ne kadar da farklı davranırdım sizden! Ne büyük bir sorundur bu: hayatının ikinci baharında, Âdem ile Havva’yı mutsuzluğa iten elmayı koparmaktan çekinen bir kadın olmak.

Oysa Madam de Berny bu heyecanlı delikanlıyı gerçekten sevdiği için onun ısrarcı tavrına kolayca teslim olmaz; haftalarca, aylarca şiddetle direnir. Ancak Balzac bu ilk aşkına tüm ihtirası ve arzularıyla sarılmıştır. Özgüvenini kazanmak uğruna bu ilk ve belirleyici zafere ihtiyacı vardır. Evliliğinde hayal kırıklığına uğramış ve bu büyük arzu sayesinde içinde yeniden arzular uyanmaya başlamış yalnız, zayıf bir kadın, tüm dünyayı boyunduruğu altına alabilecek kadar güçlü bir iradeye nasıl karşı koyabilir? Serin bir ağustos gecesinde, yaşanması gereken ne varsa yaşanır. Karanlıkta, yazlık evin parkına açılan bahçe kapısının mandalı yavaşça oynar. Zarif bir el korku içinde bekleyen delikanlıyı içeri alır ve o sevgiyle dolu şaşkınlıklar gecesi başlar. Mutlu çocuk-adamın yaşamı boyunca sadece bir kez tadabildiği ve bir daha asla tekrarlanmayacak o gece!

Küçük yerlerde hiçbir şey uzun süre gizli kalmaz. Genç Honoré’nin Madam de Berny’yi sık sık ziyaret etmesi çeşitli tahmin ve dedikodulara yol açar. Bernylerin evinde huzursuzluklar başlar ve çeşitli sahneler yaşanır; çünkü evdeki üç kız için –en büyükleri artık evlidir– öz annelerinin neredeyse kör olan babalarına ihanet ettiğini görmekten daha acı verici bir şey olamaz ve bu davetsiz âşığın evlerinde kalmasını önleyebilmek için her şeyi yaparlar. Madam Balzac, nihayet gerçeği sezmeye başladığında, daha da büyük bir sarsıntı yaşar. Yetişme çağında oğluyla neredeyse hiç ilgilenmemiştir; onun serbest tavırlarını, sevecenliğini, kendine güvenini büyük bir güçle bastırmaya ve ne pahasına olursa olsun ilişkilerini belli bir mesafede tutup onu kendine tabi kılmaya çalışmıştır. Oğlunun, Madam de Berny’de bir yardımcı, bir arkadaş, bir danışman bulduğunu, bir anne olarak aslen kendisinin üstlenmesi gereken her türlü rolü ona biçip üstüne üstlük onun sevgilisi olduğunu fark ettiği an, bu buyurgan kadının içinde vahşi bir kıskançlık uyanır. Kendi buyurgan ve sert tavrına oranla şefkatli ve yumuşak tarzıyla oğluna daha çok söz geçirebilen bu kadından uzaklaşması için onu, 1822 ilkbaharında Villeparisis’den ayrılmaya ve Bayeux’ye kız kardeşi Madam Surville’in yanına gitmeye zorlar. Son anda kaçmaması için ona posta arabasına kadar eşlik eder. Fabrika gibi roman üretme işini daha önceleri sadece para kazanma yollarından biri olarak gördüğü halde, şimdi edebiyat çalışmalarında ona yol gösteren biri rolüne bürünmeye kalkar. Honoré’nin romanlarının müsveddelerini kendisine göstermesini ve eleştirilerini dinlemesini ister. Ama artık çok geçtir. Balzac, Madam de Berny’nin şefkatli, huzur dolu yaklaşımı ile annesinin buyurgan tavrı arasında ayrım yapmayı öğrenmiştir. Annesinin öfkeli tavırlarına olduğu gibi, şimdi gösterdiği yapay, gecikmiş ilgiye karşı da kayıtsız kalır. Korkusu kalmamıştır artık, bununla birlikte ona duyduğu saygı da uçup gitmiştir. Madam Balzac, o güne kadar sözünü her zaman dinlemiş olan oğlunun ilk kez böylesine sert, böylesine kararlı bir biçimde direnç gösterdiğini görür.

Honoré’ye müsveddelerini dikkatlice gözden geçirmesini söylemiştim, diye yazar kızına öfkeyle. Bunları, edebiyat dünyasında daha tecrübeli birilerine göstermesini istemiştim ondan... Honoré, sanki sözlerimin en ufak bir önemi yokmuş gibi davrandı. Sözümü dinletemiyorum artık. Honoré kendinden o kadar emin ki, müsveddelerini başkalarına gösterme ihtiyacı duymuyor.

Madam Balzac, oğlunun artık elinden kayıp gittiğini hissettiği an, onu zorla elinde tutmaya çalışır. Ancak iktidarı çoktan yıkılmıştır. Bir kadınla yaşadığı ilk başarı sayesinde Balzac gerçek bir erkek olmuştur. Yıllarca bastırılmış özgüveni inatla başkaldırmaktadır; çocukluğunun katili, yirmi yıl boyunca üzerinde uyguladığı dehşet saçan iktidarının sonsuza kadar yıkıldığının farkına varıp çaresizlik içine düşer. Bütün sitemler boşunadır. Balzac, ailesiyle bağını koparmıştır, kötü geçen çocukluğunu bir hastalık gibi atlatmıştır, iyileştiği bellidir, kendi gücünü hissetmekten aldığı olağanüstü keyfin tadını çıkarmaktadır. Artık evi ailesinin evi değildir, Madam de Berny’nin evidir. Ailesinin evindeki yalvarıp yakarmalardan, sitemlerden, isteri krizlerinden hiçbiri yoktur burada, şehirde kulaktan kulağa dolaşan gizli dedikodular da onu seven kadına kendisini özgürce ve tutkuyla teslim etme isteğinin önüne geçemez.

Honoré –diye anlatır annesi kızına öfkeyle– günde iki kere o kadının evine gittiği takdirde, bunun saklı kalamayacağını anlamak istemiyor. Gözünün önünde duran gerçekleri görmüyor. Villeparisis’den yüzlerce mil uzakta olmayı isterdim! Bu hikâyeden başka bir şey yok aklında, üstelik kendini o kadına bu kadar çok adarsa bir gün bu ilişkiden usanacağını kavramıyor.

Anne Balzac’ın son umudu, oğlunun bu passion qui le perd’den (onu yıkıma sürükleyecek bu tutku) kısa sürede yorgun düşmesidir. Kırk beş, daha doğrusu artık kırk altı yaşındaki kadına karşı duyduğu bu aşktan oğlunun kısa sürede vazgeçeceğini düşünmektedir. Ama başından beri çocuğu hakkında ne kadar az şey bildiğini, görünüşte iyi huylu ve zevkine düşkün bir yaradılışa sahip bu gencin asla boyun eğmeyen sarsılmaz iradesinin gücünü ne kadar hafife aldığını bir kez daha fark edecektir. Bu tutku “mahvetmek”ten çok, özgüvenden yoksun delikanlının kendini bulmasına yardım eder. Sabırsızlık içinde bekleyen homme-enfant’ın (çocuk-adam) içindeki erkeği uyandıran de Berny, hızla baştan savma metinler yazan, kimsenin tanımadığı bu delikanlının içindeki romancının da serbest kalmasını sağlar; de Berny’nin conseils d’expérience’ları (deneyimlerinden hareketle verdiği öğütler) sayesinde Balzac, gerçek Balzac olur.

O benim, annem, arkadaşım, ailem, eşim ve danışmanım oldu, diyecektir Balzac sonraları. Benim yazar olmamı sağladı, gençken beni teselli etti, bana tat almayı öğretti, bir kız kardeş gibi benimle ağladı, güldü, her gün acılarımı dindiren tatlı bir uyku gibi geldi bana... O olmasaydı büyük ihtimalle ölmüş olurdum.

Madam de Berny, bir kadının bir erkek için yapabileceği her şeyi yapmıştır.

En fırtınalı dönemlerimde cesaret veren konuşmaları ve özverili davranışlarıyla ayakta kalmamı sağladı ... Bir erkeği tüm kötülüklerden koruyan bir gurur kazanmamı sağladı... Bugün yaşıyorsam, bunu ona borçluyum. O benim her şeyimdi.

Dilecta’yla,12 “seçtiği biricik kadın”la 1822’den 1833’e, yani Madam de Berny elli beş yaşına gelinceye değin geçen tam on yıl boyunca yaşadığı bu amitié amoureuse (aşk arkadaşlığı) on yıl sonra salt bir amitié’ye, arkadaşlığa doğru giderken, Balzac’ın bağlılığı ve sadakati daha da yücelip artar. Balzac’ın, Madam de Berny yaşadığı dönemde ve ölümünden sonra ona dair yazdığı ve içindeki her şeyi, erkeği, sanatçıyı, yaratıcıyı uyandıran, ona cesaret, özgürlük veren, içsel ve dışsal olarak güvende olmasını sağlayan bu grande et sublime jemme, cet ange d’amitié’ye (bu büyük ve yüce kadına, bu melek arkadaşa) duyduğu minnetin ifadesi olan tek bir şiiri vardır ve Vadideki Zambak’ta çizdiği ideal Madam de Mortsauf imgesinin bile bir “loin reflet d’elle ... une pâle expression des moindres qualités de cette personne” (onun çok uzak bir yansıması ... bu insanın onun düzeyine asla çıkamayacak renksiz bir portresi) olduğunu söyler ve bu kadının kendisi için ne anlam taşıdığını hiçbir zaman tam olarak dile getiremeyeceğini utanarak itiraf eder: “Car j’ai horreur de prostituer mes propres émotions au public” (çünkü kendi duygularımı ifşa etmekten utanıyorum). Ancak ona rastlamış olmanın hayatında bir daha yaşayamayacağı en büyük mutluluk olduğunu, o zamandan bu yana ölümsüzleşen şu sözlerle ifade eder:

Bir erkeğe ilk aşkı yaşatan bir kadının son aşkına denk düşebilecek hiçbir şey yoktur.

Madam de Berny ile karşılaşması, Balzac’ın yaşamını ortaya koyacak türden kesin bir sonuç olmuştur. Madam de Berny, sadece ailesinin baskı altında tuttuğu bir oğlanın içindeki erkeği ve değersiz romanlar yazan bir kölenin içindeki ümitsiz sanatçıyı serbest bırakmakla kalmamış, aynı zamanda gelecekte aşk yaşayacağı kadın tipini de belirlemiştir. Balzac bundan böyle bütün kadınlarda, bu ilk ilişkisinde yaşadığı gibi koruyucu, yumuşak tavırlarla yönlendiren özverili anne figürünü, bu yorulmak bilmez adamdan zaman ayırmasını beklemek yerine, çalışmalarının ardından onu rahatlatacak zamana ve güce sahip bir kadını arayacaktır. Hem ruhsal hem sosyal açıdan zarafet, aşkının önkoşulu olacak, anlayışı tutkudan daha önemli sayacaktır; daha tecrübeli ve –garip bir biçimde– yaşından dolayı onda saygı uyandıran kadınlarla yetinebilecektir. La femme abandonnée (Terk Edilmiş Kadın), La Femme de trente Ans (Otuz Yaşındaki Kadın) sadece romanlarının başlıkları değil, aynı zamanda yaşamının kadın kahramanları da olacaktır; hayatlarının sonbaharında artık olgunlaşmış, aşkta ve yaşamda hayal kırıklığına uğramış, artık kendileri için yaşamdan hiçbir şey beklemeye kalkmayan, bir kez daha sevilmeyi Tanrı’nın bir lütfu olarak gören, şaire bir yardımcı eş gibi seve seve hizmet edecek kadınlardır bunlar. Yosmalar, profesyoneller, şeytani, züppe kadınlar Balzac’a hiçbir zaman çekici gelmeyecektir. Sahte güzellikler onu baştan çıkartmayacaktır. Gençlik aklını başından almayacaktır, hatta Balzac, “genç kızlardan hiç hoşlanmadığını” etkileyici bir biçimde ifade de etmiştir; çünkü genç kızlar çok fazla şey istemekte ve pek az şey vermektedir.

Kırk yaşındaki bir kadın senin için her şeyi yapacaktır, yirmi yaşındaki ise hiçbir şey.

Farkında olmadan bütün ilişkilerinde, yaşadığı bu ilk aşkta bulduğu, kendisi için anne ve kız kardeş, arkadaş ve öğretmen, sevgili ve eş, yani aynı anda her şey olan, bütün sevgileri içinde barındıran aşkı arayacaktır.

10. Homeros’un İlyada adlı destanında Kral Priamos’un karısı. İlkçağ yazınında doğurgan ve bahtsız ana tipini canlandırır. (Y.N.)

11. Homeros’un İlyada adlı destanında Troya Savaşı’nın çıkmasına neden olan Kral Menelaos’un dillere destan güzellikteki eşi. (Y.N.)

12. “La Dilecta”; Balzac, Madam de Berny’ye bu adla hitap eder. (Ç.N.)

5 Ticari ara oyun

Balzac’ın hayattan beklediği ilk arzu gerçekleşmiştir. Özlemle beklediği bir sevgilinin yardımı ona bahşedilmiş ve yeni kazandığı bu özgüven sayesinde içsel bağımsızlığına kavuşmuştur. Şimdi de sıra asıl uğraşısına, eserine hazır olmak için dış dünyada bağımsızlık kazanmaya gelmiştir.

Yirmi beş yaşına kadar Balzac, zamanla bağımsızlığını kazanabilmek için hızla değersiz romanlar yazması gerektiğini düşünüyordu; 1824 kışının son günlerinde ansızın farklı bir karar aldı. Kitapçı ve yayıncı Urbain Canel’in Place Saint-André-des-Arts 30 numaradaki dükkânını roman deposundaki en yeni ürünü olan son romanı Wann-Chlore’u teklif etmek üzere ziyaret ettiği gün, Balzac’ın yaşamında karanlık bir dönüm noktası olmuştur. Bunun nedeni orada kötü karşılanması değildir. Aksine kitapçılık ve yayıncılık yapan Canel firması yöneticileri, Horace de St. Aubin firmasını yakından tanımakta, ihtiyaç neyse ona göre, cinayet romanları ya da duygusal ve egzotik romanlar ürettiğini ve bütün bunları çabucak teslim ettiğini bilmektedir. Mösyö Canel çok kısa bir süre önce tamamlanmış olan bu eseri hiç tereddütsüz kabul eder. Ama ne yazık ki, fırsattan istifade, Balzac’ı farklı ticari projelere de yönlendirir. Mösyö Canel Noel hediyeleri, dinî cemaate kabul törenleri ve zengin olmuş burjuva aileleri için muhteşem fikirleri olduğunu söyleyerek genç Balzac’ın aklını çeler. Fransız klasiklerine hâlâ talep vardır, ama ciro, bu saygıdeğer beyefendiler çok fazla yazdığı için düşmüştür. Molière ya da La Fontaine’in tüm eserlerinin o güne kadarki baskıları yığınlarca cildi içermekte, bunlarsa burjuva ailelerin evlerinde çok fazla yer kaplamaktadır. Mösyö Canel’inse mükemmel bir fikri vardır: bu klasiklerin her birini tek bir cilt olarak yayımlamak. Tiyatro oyunları ve dram metinleri küçük puntolarla, her sayfada iki sütun yer alacak biçimde basılırsa, La Fontaine’in ya da Molière’in bütün eserleri kolaylıkla bir kitapta toplanabilecektir. Üstelik kitap bir de hoş vinyetlerle süslenirse, peynir ekmek gibi satacaktır. Planın bütün ayrıntıları düşünülmüş, hatta “La Fontaine” projesine de başlanmıştır. Bu olağanüstü projeyi gerçekleştirebilmek için sadece küçük bir ayrıntı eksiktir, o da bu iş için gereken sermayedir.

Doğası gereği her zaman coşkulu ve hayalperest biri olan Balzac bu plandan etkilenir ve Canel’e bu riskli kitap işine girişeceğini söyler. Aslında bu tarz karanlık işlerin peşinden koşmak için bir gerekçesi yoktur. Kendi firması, roman fabrikası Horace St. Aubin’de işler, yorulmadan çalışabildiği ve edebî kaygılar taşımadığı için yolunda gitmektedir. Yirmi beş yaşındaki Balzac, ayda düzinelerle tüy kalem ve birkaç paket kâğıt harcayarak yılda düzenli olarak birkaç bin frank kazanmaktadır. Ama yeni yeni kazandığı özgüveniyle birlikte Balzac’ın talepleri de artmıştır. Saygın bir hanımefendinin âşığı olduğu için, artık yirmi yaşındaki bir öğrenci gibi tavan arasında yaşamamalıdır; Tournon Sokağı’nda bir apartmanın beşinci katındaki odasının kendisine layık olmadığını düşünmeye, burayı çok dar bulmaya başlamıştır. Yazdığı her satırdan, her sayfadan, her ciltten, her romandan para kazanabilmek için böylesine eziyet çekmesi ne kadar küçük düşürücü, yorucu, faydasız bir iştir. Bu durumda özgürlüğü, bağımsızlığı daha çabuk kazanma yolunu neden seçmesin ki? Neden bu işe birkaç bin frank yatırmasın ki? Bu işin yanı sıra yine saçma sapan romanlar, gazete yazıları ve bütün bu anonim saçmalıkları yazmaya devam edebilir, nasıl olsa çok kolay ve çok hızlı yazabilmektedir. Sonuçta Beaumarchais gibi bir dâhinin, kendi işinin yanı sıra Mösyö Voltaire’in eserlerini de yazmasının ona bir zararı olmamıştır. Üstelik Ortaçağ’ın önemli hümanistleri de yayıncıların düzeltmenleri ve teknik danışmanları değil miydi zaten? Hangi yoldan olursa olsun, çok para kazanmak Balzac’a hiçbir zaman alçaklık gibi görünmemiş, aksine Balzac, bunu kişinin yeteneğinin kanıtı olarak görmüştür. Asıl budalalık, çok çalışarak az para kazanmaktır, zekice olan ise tek hamlede turnayı gözünden vurmaktır. Sonuçta bu dönemde Balzac’ın, gelecekte kararlı bir biçimde gücünü asıl yapmak istediği şeyde kullanarak gerçek bir eser, kendi imzasını taşıyan bir sanat eseri yaratabilmek için gerekli olan sermayeyi sağlaması gerekmektedir.

Balzac çok düşünmez. Ne zaman ticari bir girişimden söz edilse, mantıklı davranıp riskleri hesaplamak yerine, bitmez tükenmez hayal gücü işlemeye başlar; riskli işlere girişmek onun için tıpkı yazmak, yaratmak gibi bir keyiftir. Balzac edebî kibrinden dolayı, ticari işleri asla küçümseyen biri olmamıştır. Her şeyin ticaretini yapmaya hazırdır; kitaplar ve resimler, demiryolu hisseleri, arsalar, odun ve madenler. Tek hırsı, nerede ve nasıl olursa olsun enerjisini dışarı boşaltmaktır. Genç Balzac’ın tek bir isteği vardır: yükselmek, güçlü olmak. Henüz otuz yaşındayken, meclis üyesi mi, yoksa gazeteci mi olacağını düşünmeye başlamıştır ve eline fırsat geçseydi, yine aynı şekilde tüccar, komisyoncu ve köle tüccarı, arsa spekülatörü ya da bankacı da olabilirdi. Dehasını edebiyata yöneltmesi, 1830, hatta 1840 ve 1850 yılları arasında bir Rothschild mi, yoksa İnsanlık Komedyası’nın yaratıcısı mı olacağı sorusuyla karşı karşıya olması, finans dünyasında zirvede bir yer yerine kendine edebiyatta bir yer seçmesi sadece bir rastlantıdır. Gerek edebî gerek ticari her türlü proje, hesaba katılmayan olasılıklar taşıdığından heyecan uyandırmakta, Balzac’ın hayal gücünü harekete geçirmektedir. Gördüklerine hep hayaller de karışır Balzac’ın; abartmadan anlatamaz; her ne kadar iyi hesap bilen biri olsa da, sayılarla kendinden geçmiyorsa hesaplama yapamaz. Üstelik aklına bir roman fikri gelir gelmez, konunun tüm karmaşık yönlerini ve bunların çözümlerini hemen kavrayabilmesi gibi, olağanüstü hırsıyla, bütün spekülasyonlarda kazanabileceği milyonları da hemen görmektedir. Mösyö Urbain Canel’in bu klasikler dizisinden söz etmesi bile yeterli olmuştur. Gerçekte sadece ilk iki tabakanın dizgisi yapılmışken, Balzac bembeyaz kâğıtlara basılmış, vinyetlerle süslenmiş gösterişli ciltleriyle bütün eserlerin, birinci cildin, ikinci cildin, dizinin tüm kitaplarının tamamlandığını hayal eder; kitapçının önünde sıraya giren insanları gözünün önünde canlandırır: Paris’te, taşrada, şatolarda, küçük odalarında kitapları okuyan, keyif alan on binlerce, yüz binlerce insan. Mösyö Canel’in tezgâhının siparişlerle dolduğunu, sürekli olarak dünyanın dört bir yanına gönderilmesi gereken kâğıt toplarının ağırlığıyla ezilen hamalları düşünür. Kasanın binlerce frankla dolduğunu, kapının önünde çift tekerlekli görkemli bir İngiliz arabasının durduğu muhteşem bir evde yaşadığını hayal eder. Evi döşeyeceği eşyaları, dün bir antikacıda gördüğü kırmızı Şam kumaşından kanepeyi, yine Şam kumaşından perdeleri, şöminenin üzerindeki heykelleri ve duvarda asılı tabloları gözünde canlandırır. Bu heyecanının karşısında şaşkına dönen Mösyö Canel’e, böylesine mükemmel bir iş için gerekli olan birkaç bin frankı hiç düşünmeden verebileceğini söyler. Ayrıca “La Fontaine” ve “Molière” için önsöz yazacaktır, Fransa’ya bu adamların kim olduğunu ilk kez o anlatacaktır ve şimdiye kadar yapılan baskıların en güzeli, en büyük başarı olacaktır bu.

Balzac, Canel’in dükkânından ayrıldığında kendini bir milyoner gibi hissetmeye başlamıştır bile. İşadamı Urbain Canel tasarladığı bu basit spekülasyon için bir ortak, Balzac ise hayallerinde bir servet kazanmıştır.

Aslında bu girişimin tuhaf öyküsünü bizzat Balzac anlatsa ne iyi olurdu. Görünüşe göre genç yazar, bu meselenin tamamen içinde olmayı aklının ucundan bile geçirmemiştir. Başlangıçta girişimdeki hissesi bin beş yüz ya da 2.000 franktan, yani alelacele çiziktirdiği bir Horace de St. Aubin romanının kendisine kazandırdığından daha fazlası değildir. Ancak Balzac söz konusu olduğunda, her şey zorunlu olarak boyutlarının ötesine taşar; kısıtlı olanakların, zor koşulların anlatıldığı romanları, hayal gücü sayesinde nasıl evrensel olana uzanabiliyorsa, spekülasyonlarının da her biri tehlikeli boyutlara varır; nasıl ki Scènes de la vie privée’yi (Özel Yaşamdan Sahneler) yazarken döneme damgasını vuracak İnsanlık Komedyası’nı yazmaya başladığının farkında değilse, bu basit ortaklık yüzünden nasıl bir riske girdiğinin de farkında değildir.

1825 Nisanı’nın ortasında imzalanan ilk sözleşmenin sakıncalı hiçbir yanı yoktur. Buna göre Balzac, bir La Fontaine kitabı yayımlamak için aralarında 7.000-8.000 frank toplamaya çalışan bir küçük burjuva konsorsiyumunun ortağından başka bir şey değildir. Bu dört kişiyi, Balzac’ın yanı sıra biri doktor, biri emekli memur, diğeri ise büyük ihtimalle o güne kadar yaptığı bütün harcamaları sermaye olarak gösteren kitapçıyı, kimin bir araya getirdiğini bilen kimse yoktur; bu önemsiz insanların dördü de söz konusu kazançlı işe yaklaşık olarak 1.500 frank yatırmaya heveslidir. Ne yazık ki La Fontaine’in fabllarından nasiplenmeyi hedefleyen bu dört kişilik ortaklık çok geçmeden bozulur. Doktorun günümüze kadar ulaşmış oldukça öfkeli mektubundan, dört ortak arasındaki tartışmaların son derece sert geçtiği ve neredeyse kavgaya dönüştüğü anlaşılmaktadır. Ortakların üçü de tedbirli yatırımcılar olduğu için ortaklıktan ayrılır ve bütün işi ortakların en idealist ve hayalcisi olan Balzac’ın omuzlarına yükleyip onu tek başına bırakırlar.

Böylece Balzac, hedefinin bir adım ötesine sürüklenmiş olur. Henüz basılmadığı halde, “La Fontaine” projesinde tek başına kaldığı için masrafları karşılamak ve neredeyse 9.000 franklık muazzam bir meblağı nakit olarak ödemek zorundadır. Peki bu parayı nereden bulmuştur? Sorunun yanıtı, muhasebe defterlerindeki kayıtlardadır. Genç yayıncı boş zamanlarında yine fabrikasyon romanlar mı üretmiş, yoksa artık varlıklı olan ailesi yirmi altı yaşındaki oğullarına bir miktar sermaye vermeye ikna mı olmuştur? Balzac’ın ödediği üç borç senedi de besbelli –sonraları bütün Fransa’nın ve tüm dünyanın da yapacağı gibi– onun ifadelerindeki büyüye para yatıran Madam de Berny’dir. Arkadaşı, sevgilisi Madam de Berny, Balzac’ın karşısına çıkan engelleri bir kez daha ortadan kaldırmıştır.

Ne var ki Balzac heyecanlı karakterine yenik düşer. Mantıklı düşünülecek olursa, yeni bir klasik yazarın, Molière kitabının üzerinde çalışmaya başlamadan önce “La Fontaine”in başarılı olmasını beklemesi gerekirdi. Fakat Balzac’ın doğuştan gelen iyimserliği, neredeyse her zaman mantığına üstün gelmiştir. Balzac yaptığı işleri, yaşamı artık küçük ölçeklerde tasarlayamaz olur. Tutumlu, her kuruşun hesabını yapan genç öğrenci sabırsız, ele avuca sığmaz, ölçüsüz bir insana dönüşmüştür ve tüm yaşamı boyunca da öyle kalacaktır. Öyleyse “La Fontaine”in yanına bir de “Molière” hazırlanmalıdır hemen! İki kitap satmak, bir kitap satmaktan daha kolay olacaktır, artık küçük işlerle zaman kaybedilmemelidir.

Balzac yine ikna yeteneğini kullanarak bu kez de aile dostları Mösyö D’Assonvillez’den 5.000 frank almayı başarır. Böylece henüz tek bir kitap bile satılmadığı halde, Balzac büyük bir riske girerek, başkalarından aldığı toplam 14.000 frankı bu işe yatırmış olur. Bu iki cildin hazırlanması için büyük bir gayretle çalışmaya başlar, üstelik o kadar büyük bir gayretle çalışır ki, bu heyecanlı gencin telaşını ve deneyimsiz olduğunu fark eden toptancılar durumdan faydalanarak ona, depolarında kalan eski kâğıtları gönderirler. Balzac’ın olağanüstü olacağını hayal ettiği Devéria’nın13 vinyetleri de beklediği kadar güzel değildir. “La Fontaine”in bütün eserlerini tek bir ciltte toplayabilmek, sağlıklı bir gözü bile yoracak kadar küçük punto kullanmayı gerektirmiş, öte yandan Balzac’ın aceleyle yazdığı önsözler de biçimsel olarak hiç de hoş görünmeyen bu kitapları cazip kılmaya yetmemiştir.

Ticari açıdan da sonuçlar hiç umut verici değildir. Sabırsız Balzac olabildiğince çok para kazanmak istediği için kitaplara 20 frank fiyat koymuştur. Bu fiyat, kitapçılara korkutucu gelmiş, böylece Balzac’ın çoktan okurların elinde hayal ettiği binlerce kitap matbaacının ve yayıncının depolarında öylece kalakalmıştır! Bir yıl sonra, çok satacağı sanılan bu kitaplardan yalnızca yirmi tanesi satılmıştır. İşin kötüsü, kitapçı, dizgici ve matbaacı ile kâğıt masraflarının giderlerinin nakit olarak ödenmesi gerekmektedir. Biraz olsun rahat bir nefes alabilmek için Balzac kitabın fiyatını 13 franka indirir. Nafile. Hiç sipariş gelmeyince, fiyat 12 franka iner. Sonuçta Balzac, depodaki tüm kitapları komik bir fiyata satar. Bir yıl süren mücadele boşa gitmiş, sonuç yıkım olmuştur. Honoré de Balzac hayal ettiği gibi servet kazanmak yerine, 15.000 frank borçlanmıştır.

Bir başkası olsa, böylesi bir başarısızlıktan sonra pes ederdi. Ama Balzac, son bir yenilgi daha yaşayabilecek kadar güçlüdür hâlâ. Oyunlarından biri başarısız olsa bile, tüm dünyayı yerinden oynatacak bir roman sayesinde bunu telafi edecektir. Alacaklılar peşinden koştuğunda, huissiers (icra memurları) kapısına dayandığında bundan keyif alacak, onlarla alay edecek ve zafer kazanmışçasına borçlarından gurur duyacaktır. Ancak yirmi altı yaşındaki bu delikanlının tutunabileceği önemli bir başarı ya da alacaklara teminat gösterebileceği bir sermayesi yoktur. Henüz edebiyat dünyasının Napoléon’u da olmamıştır ki, zaman zaman uğradığı başarısızlıklar hoş görülsün. Belki yeteneklerinden hep kuşku duyan ailesinden utandığından, belki de sevgilisine bütün parayı bir çırpıda batırdığını itiraf edemediğinden, ortaya koyduğu parayı iki misline çıkarır. Batan parayı kurtarmanın tek bir yolu vardır, o da daha fazla sermayeyi riske atmaktır. Başlangıçta yaptığı hesaplarda bir yanlışlık olmalıdır ve Balzac bunun nedenini bulduğunu düşünmektedir. Sadece yayıncılık yapmak kazançlı bir iş değildir; işin kaymağını yiyen ve çok para isteyen matbaacılar yayıncılara kazık atıp durmaktadır. Bu işte asıl kazanç getiren şey, kitap yazıp yayınlamak değil, kitap basmaktır. Tüm yeteneklerini ortaya koyabilmesinin tek yolu, iddialı bir biçimde, kitap yazmak, seçmek, aynı zamanda kitapları hazırlayıp yayımlamaktır. Böylece Balzac “La Fontaine” ve “Molière” projelerinin başarısızlığını hızla telafi etmek için, genel anlamda kitapların üretimini üzerine almaya karar verir. Müflislerin başvurduğu eski bir çareyi izleyip batan işletmesini büyüterek kurtarmayı dener. Bu büyük girişimin ikinci dönemi başlamıştır: Balzac bir matbaa açmaya karar verir.

Fakat genç adam, böyle bir girişim için gerekli olan birkaç önemli önkoşuldan yoksundur: Öncelikle işin uzmanı değildir, matbaacılıktan hiç anlamamaktadır, ayrıca o dönemde Fransa’da bütün imprimeur’lerin (matbaa sahibi) alması gereken kraliyet iznine de sahip değildir. Üçüncü olarak, ne uygun bir yere ne de araç gereçlere sahiptir ve dördüncüsü, matbaa açabilmek için alınacak özel izni, malzemeleri ve ücretleri karşılayabilecek sermayesi yoktur. Ancak insan zarar eden bir firmayı alelacele kurtarmayı kafasına koymuşsa, şeytana parmak ısırtan kader başlangıçta yüzüne gülecektir. Balzac bir dizgici bulmayı başarır, söz konusu kişi “La Fontaine”in basımı sırasında gözüne çarpan André Barbier’dir. Barbier’yi “Imprimerie Honoré Balzac”ın teknik sorumlusu olmaya ikna eder. Mösyö de Berny’nin bir bakan ile emniyet müdürüne yazdığı tavsiye mektubu, ona bir brevet d’imprimeur (matbaacılık brövesi) sağlar; etkisiz hale getirilen bu kocanın kalemini hangi zarif parmakların yönlendirdiği bellidir:

Bu genç adamı uzun süreden beri tanımaktayım. Düşünüş tarzındaki samimiyet ve edebiyat bilgisi, bende bu tarz bir mesleğin gerektirdiği sorumlulukların tamamen bilincinde olduğu kanaatini uyandırıyor.

Bu tavsiye mektubu yeterli olur ve Mösyö Honoré Balzac’a (Honoré “de” Balzac adı henüz uydurulmamıştır) resmen matbaacılık yapabileceğine dair resmî bir izin belgesi düzenlenir.

Elinde bu resmî belge olduktan sonra Balzac’ın satılık bir matbaa bulması zor değildir. Rive Gauche Caddesi’nin (sonraları Visconti Caddesi denecektir) karanlık ara sokaklarından biri olan Marais Sokağı’nda, Jean Racine’in 1699 ve Adrienne Lecouvreur’nün 1730’da öldüğü binanın hemen yanında, zemin katta küçük, bakımsız bir matbaa vardır. Sahibi Mösyö Laurence Aîné, uzun süreden beri pek para getirmeyen bu işten elini eteğini çekmeyi düşünmektedir. Birinin matbaasına iyi para teklif etmesi, en azından kefil göstererek iyi para ödeyeceğini vaat etmesi, onun için bulunmaz bir fırsattır.

Dört önkoşuldan üçü böylece kolaylıkla sağlanmış olur. Asıl zor olan dördüncüsüdür; çünkü satın almak ödeme yapmaktan her zaman daha kolaydır. Balzac’ın yeni işi için yaklaşık elli altmış bin franka ihtiyacı vardır; otuz bini matbaacılık iznini ve matbaayı almak için, on iki bini Balzac’ın ticari yeteneğinden pek de ikna olmamışa benzeyen teknik sorumlu Barbier’nin kendini garantiye alması için. Ayrıca eski sahibinin başladığı bu köhne işletmede zorunlu olarak yeni masrafların çıkması kaçınılmaz gibi görünmektedir. 15.000 frank tutarında bir borçtan başka bir şeye sahip olmayan Balzac, ihtiyacı olan bu elli altmış bin frankın tek kuruşunu bile tedarik edemez elbette. Buna şans mı demek gerekir, yoksa şanssızlık mı bilinmez, ama Balzac kendisine kefil olacak nüfuzlu kişiler bulur, hem de en akla gelmeyecek kişilerdir bunlar. Yatırımlar yapmaktan hiç çekinmeyen ve o sıralarda 200.000 frank birikimi olan Balzac ailesinin fazladan bir miktar parası vardır. Şaşırtıcı bir biçimde oğullarının projesine karşı çıkmazlar. Ne de olsa matbaacılık burjuvalara özgü saygın, sağlam bir zanaattir, yazarlık gibi gelip geçici bir heves değildir. Olanca iyimserliği ve hayal gücünün de yardımıyla Honoré, bu mesleğin çok büyük bir gelecek vaat ettiğini o kadar ikna edici bir biçimde anlatmış olmalıdır ki, aile meclisi, daha önceden kendisine söz verdikleri 15.000 frank tutarındaki bir bedeli de sermayeye katma kararı alır. Aile dostları olan Madam Delanoix, anne ve babasının kefaleti altında olmak üzere, işletme sermayesi olarak 30.000 frank avans verir. Geriye kalan miktarı her zaman olduğu gibi bu kez de fedakârlıktan kaçınmayan Madam de Berny temin etmiş olsa gerektir. 4 Temmuz 1826’da Honoré Balzac, bakanlığa resmî olarak şunları bildirir:

Paris’te matbaa sahibiyim, ev ve iş adresimin Marais Sokağı No. 17, Faubourg Saint-Germain olarak değiştiğini bildirmek isterim.

Ticari trajikomedinin üçüncü sahnesi başlamıştır.

Bu sıra dışı matbaadan daha sonraları pek çok yerde söz edilmiştir. Sönmüş Hayaller ve Top Oynayan Kedi Mağazası’nın sayfaları, bu tuhaf atölyenin pencerelerinin ardındaki karanlığa ışık tutar. Oldukça dar olan Marais Sokağı, Saint-Germain-des-Prés ile Quai Malaquais arasından kıvrıla kıvrıla ilerlemektedir. Bu kasvetli sokağa neredeyse hiç güneş ışığı düşmemektedir. Ön avlulara açılan yüksek ve görkemli giriş kapıları, on yedinci yüzyılda buradan soyluların saltanat arabalarıyla gidip geldiğine işaret etmektedir. Ama aradan geçen iki yüzyılda insanların değer ve beğenileri değişmiştir. Kökenleri ya da paralarından dolayı aristokrat olanlar daha aydınlık, daha hoş mekânlara geçmiş, küçük esnaf ise kir, is ve eskilik kokan bu terk edilmiş sokağa dükkân açmıştır.

Yeni kurulan Balzac ve Barbier Şirketi için seçilen yerde de foyası çoktan ortaya çıkan bu aristokrasinin izi bile kalmamıştır. Şirket, bir zamanlar soyluların kaldığı seçkin bir otel olan binaya yerleşmiş, üstelik binaya caddeye doğru bir çıkıntı da eklenmiştir. Öyle ki, binanın ön cephesi araba yoluna kadar uzanmaktadır. Kullanışlı bir yapıdır bu; zemin kat büyük tek bir odadan oluşmaktadır, burası atölyedir. Buradan demirden bir döner merdivenle yeni patronun özel dairesinin bulunduğu birinci kata çıkılır: bir ön oda, mutfak, ampir14 tarzında bir şöminenin bulunduğu küçük bir yemek odası ve duvarın içine oyulmuş küçük bir yatak köşesi bulunan asıl oturma ve çalışma odası.

Burası ilk gerçek evidir Balzac’ın, bu nedenle evine büyük bir özen gösterir. Duvarları kâğıt yerine açık mavi perkalle kaplar; güzel ciltli kitaplarını sıraya dizer ve küçük, ucuz eşyalar getirir; kendisine yardım eden, en zor yıllarında her gün ziyaretine gelen o sadık hanımın gözüne hoş görünebilecek her şeyi yapar evde.

Her gün geliyordu, bütün acılarımı hafifleten tatlı, dinlendirici bir uyku gibiydi.

Balzac’ın şirketinde kurduğu, daha baştan emniyetsiz bir geminin kamarasına benzeyen bu küçük sığınak müsriflik ya da düşüncesizlik olarak değerlendirilemez; çünkü Balzac yeni işini gerçekten ciddiye almaktadır. Sabahın erken saatlerinden gecenin geç saatlerine kadar kolları kıvrık, yakası açık gömleğiyle büyük bir gayret göstererek yağ ve nemli kâğıt kokan sıcak atölyede yirmi dört işçinin arasında durmakta ve yedi baskı makinesini sürekli beslemek için bir gladyatör gibi mücadele etmektedir. Hiçbir işi küçümsemez, bir edebiyatçı olduğunu öne sürerek, bu işlerin kendine uygun olmadığını söyleyip kibirlenerek geri çekilmez. Sayfa haline getirilmemiş tashih provalarını düzeltir, dizgiye yardım eder, masrafları hesaplar, faturaları kendi elleriyle yazar (bazıları günümüze kadar ulaşmıştır). Makineler ve üst üste yığılmış kâğıt toplarıyla tıkabasa dolu odada tombul bedeniyle bunların arasında koşturup durur; bazen bir işçiyi daha çok çalışmaya teşvik etmeye uğraşır, bazen de gıcırdayan, gürüldeyen makinelerin gürültüsü arasında, küçük cam bölmenin ardında, elleri mürekkep ve yağdan simsiyah olmuş halde, kitapçılar ve kâğıtçılarla her kuruşun pazarlığını yapar. Sürekli koşturup duran, yorulmadan canla başla çalışan, saçları kir içinde, boş boş konuşup duran bu tombul adamcağızın, bu tıknaz matbaacının çağının en büyük yazarlarından biri olacağı ya da olabileceği, onu siparişler ve isteklerle sıkıştıran hiç kimsenin aklının köşesinden bile geçmemiştir.

Ne var ki Balzac bu yıllarda büyük tutkularından gerçekten de tamamen vazgeçmiştir; güçlü kuvvetli bedeni ve ele avuca sığmaz yüreğiyle gerçek bir matbaacıdır o. Tek hırsı, baskı makinelerinin sürekli çalışmasını sağlamak, işletmeye hareket kazandırmaktır. Klasikleri Fransız halkının yüreğine ve evlerinin başköşesine yerleştirmek gibi çılgınca istekler çoktan kaybolup gitmiştir artık. Balzac ve Barbier Matbaası, verilen siparişleri, aralarında hiç ayrım yapmaksızın basar. Matbaacı Honoré Balzac’ın ilk eseri yüksek edebiyata dahil olabilecek bir eser değildir kesinlikle, bir prospektüstür: Pillules antiglaireuses de longue vie, ou grains de vie (Uzun Yaşam İçin Tabletler ya da Yaşam Tohumları). İkinci eseri iddialı bir avukatın kendi parasıyla bastırdığı, bir kadın katil için savunma konuşmasının metnidir, üçüncüsü ise mucizevi ilaç Mixture brésilienne de Lepére, pharmacien’in (Eczacı Lepére’in Brezilya Karışımı) yalanlarla dolu tanıtım metnidir. Bu heyecan dolu karmaşa içinde, o sırada eline ne geçerse basar Balzac; broşürler, prospektüsler, klasik kitaplar, şiirler, ilanlar, kataloglar, eğlenceli saçmalıklar, Boussole du commerce des bois de chauffage (Odun Ticaretinin Püf Noktaları) ve L’Art de mettre sa cravatte (Kravatını Bağlama Sanatı) bunlara örnek olarak verilebilir. Kendi eserlerinden sadece bir tanesini Petit dictionnaire des enseignes de Paris par un batteur des pavés’yi (Bir Kaldırım Ustasından Küçük Paris Sokak Levhaları Sözlüğü) basar; büyük olasılıkla maddi sıkıntılar yaşadığı bir dönemde biraz olsun rahat bir nefes alabilmek için bir yayıncının isteği üzerine hızla yazıverdiği bir kitaptır bu.

Çünkü işler başından beri kötü gitmektedir. Bu arada Balzac, basılması için kendisine verilen bir kitabın düzeltili kopyasını içgüdüsel olarak okumuş olmalıdır: L’Art de payer ses dettes et de satisfaire ses créanciers... ou manuel du droit commercial à l’usage des gens ruinés (Borçları Ödeme ve Alacaklıları Memnun Etme Sanatı ya da İflas Edenler Yararına Ticari Haklar Elkitabı). Aslında Balzac, “alacaklıları memnun etme” tekniğini hep çok iyi becermiştir. Yaptığı ilk büyük yatırım, aynı cinsten güçlerin farklı alanlarda nasıl birbirine karşıt etkiler yaratabileceğini göstermektedir; bu iyimserlik, sanatsal alanda çeşitli dünyalar kurgulayan bu hayal gücü, ticari dünyada önüne geçilemez bir yıkıma yol açmıştır. Balzac daha attığı ilk adımda tökezlemiştir. Matbaaya bir miktar sermaye bulabilmek için, “La Fontaine” ve “Molière” stoklarını kitapçı Baudouin’e gülünç bir fiyata satmış, iki bin beş yüz kitabın tamamını 22.000 franka vermiştir. Gerçi bu, Balzac’ın daha önce kendince hesabını yaptığı gibi, kitap başına 20.000 frank değil, sadece 8.000 frank alacağı anlamına gelmektedir. Ama Balzac’ın acilen paraya ihtiyacı vardır ve imzayı basar. Parayı bir an önce işletmeye kazandırma telaşıyla, Baudouin’in ona 22.000 frankı nakit olarak ödemek yerine, biri taşrada olmak üzere iki kitapçı adına düzenlenmiş 27.000 franklık bir senet vermesine bile aldırmaz. Sadece miktarın 5.000 frank fazla oluşudur dikkatini çeken, böylece kendi kazdığı kuyuya kendisi düşmüş olur. Ancak işin foyası kısa sürede ortaya çıkar. Balzac paraları tahsil etmek üzere kitapçılara gittiğinde, her ikisi de ödeme yapamayacağını ve kendisi gibi borç harç içinde olduklarını ifade ederek iflas işlemleri halledilinceye kadar Balzac’ın bekleyip bekleyemeyeceğini sorarlar. Balzac, sırf bir parça bir şeyler koparabilmek, zararını biraz olsun karşılayabilmek için, taşralı kitapçının deposuna dalar ve nakit para yerine Gessner ve Gilbert’in bu taşralı kitapçının deposuna tıkıştırılmış kitaplarının eski baskılarını alır. Yaşanan komedi şöyle özetlenebilir: Balzac, Madam de Berny’nin kendisine verdiği nakit parayla kitap basmıştır, “La Fontaine” ve “Molière”in satmayacağının anlaşılmasından sonra, eline yeniden nakit para geçsin diye bunları başta öngörülen fiyatın üçte birine elden çıkartmıştır. Şimdi nakit para yerine yine satılamayan kitaplar, daha öncekilerin onda biri değerinde başka bir anlamsız kâğıt yığını vardır elinde. Eski bir Alman masalında, parasına karşılık bir inek alan, ineği bir keçiyle, keçiyi bir kazla, kazı da bir taşla değiştiren, nihayetinde bu taşı da suya batıp kaybolurken izlemek zorunda kalan Şanslı Hans’ın başına gelenler Balzac’ın da başına gelmiştir.

Balzac ve Barbier Matbaası’nda artık büyük ustaların unutulmuş eserleri, tozlu yığınlar halinde öylece durmaktadır. Ne yazık ki bir evde oturmak, kıyafetler almak, yemek, içmek için nakit paraya ihtiyacı olan işçiler, haftalıklarının Fénelon, Florian ve benzerlerinin eski baskılarıyla karşılanmasını istemezler. Kısa bir süre sonra kâğıtçıların da sesi yükselmeye başlar. Gelecektekinin aksine Balzac’ın o dönemde hâlâ değersiz olan imzasını taşıyan senetleri insafsızca geri gönderir ve öfkeden çılgına dönmüş halde borçların hemen ödenmesini isterler. Atölyedeki küçük cam bölme artık saklanmak için uygun bir yer olmaktan çıkmıştır. Balzac gün geçtikçe işyerine daha ender uğramaya, özellikle de hafta sonları yaklaşırken, dışarıda daha çok vakit geçirmeye başlar. Senetlerin vadelerini uzatmak, bankacılardan, arkadaşlardan, akrabalardan biraz nakit para bulabilmek için kapı kapı dolaşır. Firmanın ayakta kalabilmesi için çaresizce mücadele ettiği bu aylarda o kadar çok aşağılanmıştır ki, bunların hiçbirini unutmamış, yaşadıklarını daha sonra César Birotteau’da da anlatmıştır.

Ancak Balzac ne kadar güçlü olursa olsun, matbaayı ayakta tutmayı başaramaz. 1827 yazında artık her şeyini kaybetmiş durumdadır, cebinde işçilere ödeyebileceği tek bir kuruş bile yoktur. Matbaacı Balzac, daha önce yayıncı ve ondan da önce Cromwell’in yazarı Balzac gibi başarısızlığa uğramıştır. Yasal ve mantıksal olarak düşünüldüğünde, geriye matbaa konusunda yapılabilecek yalnızca iki olasılık kalmaktadır: iflas ilan etmek ya da matbaayı tasfiye etmek.

Ancak bu iki olasılık yerine Balzac bir üçüncüsünü seçer. Ezeli rakibi Napoléon gibi Balzac da yenilgiyi kabullenip Elbe’ye geri çekilmektense Waterloo’da şansını denemeyi tercih eder. Önceki deneyimlerinden ders almaksızın, çoktan iflas etmiş şirketi bir kez daha büyüterek kurtarmayı dener. Bundan önce yayınevinin batacağını anladığında, matbaacılığı can simidi olarak görmüştür; şimdiyse matbaa batma aşamasına geldiği için, bu kez de bir hurufat dökümhanesi açarak işletmesini kurtarmaya çalışır. Balzac’ın tüm girişimlerinde olduğu gibi burada da trajik olan, aslında bunların doğru düşünceler olmasıdır. Balzac gibi bir hayalperestin içinde aynı zamanda bir avukatın, bir tüccarın net bakışına sahip gerçekçi bir adam da gizlidir. Aslına bakılırsa, klasikleri tek cilt halinde yayımlama projesi hiç de anlamsız değildir; daha sonraki bir tarihte daha iyi bir hazırlıkla bu proje hayata geçirilmiştir zaten. Matbaa açma fikri de o kadar da saçma bir fikir değildir aslında; basılı yayınlara talep o yıllarda hızla artmaktadır. Dökümhane kurmaya yönelik üçüncü proje de son derece ümit vaat eden bir projedir. Balzac, Pierre Deréchail adında birinin bulduğu fonterreotip denen yeni bir baskı tekniği olduğunu duymuştur. Böylelikle “harf kalıplarının dökümünde döküm potası kullanmaya ve dökülen sayfaları ters çevirip düzeltmeye gerek kalmadan” alışılagelmiş stereotipten daha iyi sonuçlar elde edilebilecektir. Balzac hemen bunun büyüsüne kapılmıştır. Gelecek on yıl içinde olacak değişiklikleri önceden görebilen Balzac, yeni başlayan endüstri çağında üretimi kolaylaştıracak ve ucuzlatacak her yöntemin önem kazanacağını ve bu çağda ürünlerden büyük kazanç sağlamanın üretim maliyetini düşüren, buna karşılık üretim hızını artıran buluşlara bağlı olduğunu hemen kavramıştır. İşte bu “buluş” konusu –romanları bunun kanıtıdır– onu sürekli meşgul etmiştir. Sönmüş Hayaller’de bir süre için bir kâğıt fabrikasında çalışarak milyonlar kazanan David Séchart’dan –matbaacı olduğu dönemin bir yansıması olarak– söz etmesi rastlantı değildir. Mutlak

13. Devéria, Achille (1800-1857): Fransız ressam ve gravürcü. (Ç.N.)

14. 1800-1830 arasında revaçta olan yeni klasik sanat üslubu. (Ç.N.)