*****

MAKSİM GORKİ

ANA

*****

Can Klasik

Ana, Maksim Gorki

Rusça aslından çeviren: Ergin Altay

Mat

© 2018, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2018

Dizi editörü: Ayça Sezen

Editör: Seçkin Selvi

Düzelti: Aylin Samancı Elmasdağ, Ebru Aydın

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4345-0

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

MAKSİM GORKİ

ANA

ROMAN

Rusça aslından çeviren

Ergin Altay

*****

Maksim Gorki’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yaşanmış Hikâyeler, 1987

Çocukluğum, 2013

İnsanlar Arasında, 2014

Benim Üniversitelerim, 2014

Mujik, 2014

Bozguncu, 2015

*****

MAKSİM GORKİ, 1868’de Rusya’da doğdu. Babasını beş yaşında kaybetti, annesinin yeniden evlenmesi üzerine büyükbabasının yanına gönderildi. Ancak birkaç ay okula gidebildi; sekiz yaşından itibaren çeşitli işlerde çok ağır koşullarda çalışmaya başladı. Böylece Rus işçi sınıfının yaşamını çok yakından tanıdı. Gerçek adı Aleksey Maksimoviç Peşkov yerine Rusçada “acı” anlamına gelen Gorki soyadını aldı. İlk öyküsü Makar Çudra (1892) Tiflis’te çalıştığı dönemde yayımlandı. Dergilerde yayımlanan ilk öykülerinin ardından, en iyi öykülerinden sayılan Yirmi Altı Adam ve Bir Kız’la (1899) birlikte ünü hızla yayıldı. İlk romanı Foma’yı (1899), Üçler (1900) izledi. Ana (1906) adlı romanını Rus devrimci hareketine adadı. 1902’de Ayaktakımı Arasında adlı ünlü oyununu yazdı. “Fırtına Kuşunun Türküsü” adlı şiiri, hem yayımlandığı derginin (Jizn) kapatılmasına hem de yazarın tutuklanmasına neden oldu; ancak dış ülkelerden gelen protestoların da etkisiyle Gorki salıverildi. 1905 Devrimi’nde önemli bir rol oynayan Gorki, 1906’da önce ABD’ye gitti, ardından İtalya’da yedi yıl siyasi sürgün olarak yaşadı. 1913’te ülkesine döndü, Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesine ve 1917’de Bolşeviklerin iktidara gelmesine karşı çıktı. Ancak 1919’dan sonra Lenin hükümetiyle işbirliği içine girdi. 1913-1923 yılları arasında başyapıtı sayılan Çocukluğum, İnsanlar Arasında ve Benim Üniversitelerim’den oluşan otobiyografik üçlemesini yayımladı. Devrim sonrası yaşadığı düş kırıklıklarından ötürü 1921-1928 yılları arasında İtalya’da kaldıktan sonra Stalin döneminde Sovyetler Birliği’ne döndü. 1934’te kurulan Sovyet Yazarlar Birliği’nin ilk başkanı oldu. Toplumcu gerçekçilik olarak adlandırılan edebiyat yaklaşımının ortaya atılmasına katkıda bulundu. Son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi yılları ele aldı. 1936’da kuşkulu bir ölümle Moskova’da hayata veda etti.

ERGİN ALTAY, 1937’de Edirne’de doğdu. İlk ve ortaokulu değişik şehirlerde okudu. 1953’te Kuleli Askerî Lisesi’ne girdi. 1956’da Ankara Üniversitesi DTCF, Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Rusça öğretmenliği yaptı. Altay, Rus edebiyatının dünyaca ünlü pek çok klasiğini dilimize kazandırdı. Bunların arasında Puşkin’den Yüzbaşının Kızı, Gogol’den Ölü Canlar, Tolstoy’dan Diriliş, Dostoyevski’den Karamazov Kardeşler, İzak Babel’den Kızıl Süvariler gibi unutulmaz başyapıtlar sayılabilir.

*****

BİRİNCİ BÖLÜM

*****

I

Kentin dışındaki işçi mahallesinin üzerinde dumanlı, isli hava her gün fabrikanın düdüğüyle titrer, uğuldardı; bu çağrıya uyanan, uyku sersemliğini üzerlerinden henüz atamamış asık yüzlü insanlar kül rengi küçük evlerinden sokağa ürkmüş tahtakuruları gibi boşalır, sabahın ayaz alacakaranlığında çamurlu sokakta fabrikanın yüksek taş duvarlarına doğru yürürlerdi; fabrikanın duvarlarındaki kare biçiminde onlarca göz vıcık vıcık çamurlu sokağı aydınlatarak işçileri kayıtsız bir özgüvenle beklerdi. Uykulu seslerin hırıltılı bağırışları duyulur, hava kaba küfürlerle dolar, fabrikaya doğru yürüyenlere karşıdan değişik sesler, makinelerin ağır gürültüsü, buhar uğultuları gelirdi. Asık suratlı, dimdik, kapkara bacalar mahallenin üzerinde kalın sopalar gibi yükselirdi.

Akşamları, gün batarken, mahalledeki evlerin pencerelerinde güneşin solgun kızıl ışınları yansırken, fabrika, insanları taş bağrından cüruf gibi dışarı atardı ve onlar yüzleri isten simsiyah, havaya yapışkan makine yağı kokusu yayarak, acıkmış dişleri parlayarak tekrar yürümeye başlarlardı çamurlu sokaklarda. Şimdi seslerinde bir canlılık, hatta bir neşe olurdu; çünkü o günkü kürek cezaları bitmiş ve evlerinde onları bir akşam yemeği, ardından dinlenme beklerdi.

Fabrika bütün bir günü yutar, insanların kaslarından kendileri için gerekli olan gücü çekip alırdı makineler. Bir iz bırakmadan bütün bir gün daha yok olurdu yaşamdan, insanlar bir adım daha yaklaşırlardı ölüme, ama o anda onları bekleyen dinlenmenin hazzını, dumanlı meyhanenin neşesini düşünürler, mutlu olurlardı.

Pazar günleri saat ona kadar uyurlardı; aklı başında, evli barklı olanlar en güzel giysilerini giyer, yolda yürürken bir yandan da kiliseye karşı kayıtsızlıkları için gençlere söylenerek, ayin için kiliseye giderlerdi. Kiliseden eve dönerler, börekler yerler, tekrar yatar, akşama kadar uyurlardı.

Yıllar boyu süren yorgunluk iştahlarını kestiğinden yemek yiyebilmek için midelerini votkanın yakıcı ateşiyle uyarmak amacıyla içerlerdi. Akşamları tembel tembel dolaşırlardı sokaklarda; galoşları olanlar, hava iyi de olsa, ayaklarına geçirirlerdi galoşlarını, şemsiyesi olanlar da, hava güneşli bile olsa, şemsiyelerini yanına alırdı.

Karşılaştıklarında fabrikadan, makinelerden konuşurlar, ustalara küfürler eder ve yalnızca işlerinden söz ederlerdi. Tekdüze sürüp giden günlerde acemi, güçsüz bir düşüncenin sönük kıvılcımlarının pek seyrek çaktığı olurdu. Eve dönünce karılarıyla tartışırlar, onları sık sık acımasızca yumruklayarak döverlerdi. Gençler meyhanelerde oturur ya da akşamları birbirlerinin evinde toplanır, armonika çalarak, açık saçık şarkılar söyleyerek, dans ederek, küfürler savurarak içer, eğlenirlerdi. Çalışmaktan yorgun düşmüş insanlar çabuk sarhoş olur, hepsinin içine anlaşılmaz, sağlıksız bir öfke dolardı. Dışarı çıkmak isterdi bu öfkeleri. Onları tedirgin eden bu duygudan kurtulmak için her fırsattan yararlanır, bir hiç yüzünden azgın hayvanlar gibi birbirlerine saldırırlardı. Kanlı kavgalar olurdu. Bu kavgalar kimi zaman ağır yaralanmalarla, kimi zaman da ölümle biterdi.

İnsanların arasındaki ilişkide en belirgin olan duygu, öfkeyi kışkırtan duyguydu. Bu duygu, bedenlerin iyileştirilemez, kökleşmiş bir yorgunluk duygusu gibiydi. İnsanlar, içlerinde babalarından kalıtım yoluyla onlara geçmiş bu duyguyla geliyorlardı dünyaya ve bu duygu onları amaçsız acımasızlığıyla iğrenç olaylara yönlendirerek mezara kadar kara bir gölge gibi kalıyordu içlerinde.

Pazar günleri gençler eve gece geç vakit yırtık giysilerle, üstleri başları çamur, tozlu, yüzleri yara bere içinde, arkadaşlarını nasıl dövdükleriyle övünerek ya da gururları incinmiş, öfkeli ya da gözleri yaşlı, sarhoş, acınacak durumda, üzgün ve hırslı dönüyorlardı. Gençleri kimi zaman anaları babaları getiriyordu eve. Sokakta bir duvarın dibinde, bir meyhanede sızıp kalmış buluyorlardı onları. Ağza alınmayacak küfürler savurarak bağırıp çağırıyorlardı çocuklarına, votkanın pelteleştirdiği bedenlerini yumrukluyorlardı, daha sonra da sabahın köründe fabrikanın öfkeli düdüğü havada karanlık bir sel gibi yayıldığında işe gitmeleri için onları uyandırmak üzere, az veya çok özenerek yatırıyorlardı.

Ana babalar çocuklarına çok kötü küfürler ediyor, onları çok kötü dövüyorlardı, ama gençlerin sarhoşluğu, kavgaları yaşlıların gözünde doğaldı. Çünkü zamanında onlar da kavga etmişlerdi, ana babaları da onları dövmüştü. Burada yaşam her zaman böyleydi, yıllar bulanık bir sel gibi ağır ağır bir yerlere doğru akıp gidiyordu, geçmişin aynı düşünce, davranış alışkanlıklarına bütünüyle, sımsıkı bağlıydı. Kimse de bu yaşam biçimini değiştirmeyi denemek istemiyordu.

Kimi zaman bir yerlerden yabancı birileri geliyordu mahalleye. Başlangıçta yalnızca yabancı oldukları için ilgi çekiyorlardı; bir süre sonra geldikleri, daha önce çalıştıkları yerler üzerine anlattıklarıyla hafif, yüzeysel bir ilgi uyandırıyorlardı, bir zaman sonra, dışarıdan gelmiş olanların üzerlerinden yabancılıkları siliniyordu, alışılıyordu onlara, toplum içinde farklılıkları kalmıyordu. Onların anlattıklarından, işçi kısmı için hayatın her yerde aynı olduğu anlaşılıyordu. Öyleyse konuşacak ne kalıyordu?

Ancak, dışarıdan gelenlerin bazıları kimi zaman mahallede duyulmamış, görülmemiş şeylerden söz ediyorlardı. Kimse tartışmıyordu onlarla, ama anlattıkları tuhaf şeyleri pek inanmadan dinliyorlardı. Onların bu anlattıkları kimilerinde kör bir öfkeye yol açarken bazılarının belli belirsiz bir endişeye, bazılarının ise bilinmez umutlara kapılmalarına neden oluyor, bu yüzden de kendilerini rahatsız eden, istenmeyen bu endişeden kurtulmak için daha çok içmeye başlıyorlardı.

Mahalleliler yabancıda alışık olmadıkları bir şeyler fark edince bunu uzun süre unutamıyorlar ve ona karşı, kendilerinden olmayan birine olduğu gibi, nedensiz kuşkulu davranıyorlardı. Bu yabancının, onların zor olsa da sakin yaşamlarının akışını bozacağından korkuyor gibi davranıyorlardı. Bu insanlar yaşamın onları her zamanki ağırlığıyla ezmesine alışmışlardı ve herhangi bir iyileşme beklemedikleri için her türlü değişikliğin yaşamlarını yalnızca daha da zorlaştıracağını düşünüyorlardı.

Mahalleliler, yeni şeylerden söz eden insanlarla tartışmıyor, onlara uzak duruyorlardı. Bunun üzerine onlar da bir yerlere kayboluyorlardı, fabrikada kalanlar ise, mahalleliyle kaynaşamazsa, toplumdan uzak sürdürüyorlardı yaşamlarını...

Elli yıl böyle yaşadıktan sonra da ölüyorlardı.

*****

II

Uzun saçlı, sakallı, asık yüzlü tesviyeci Mihail Vlasov’ un da böyle bir yaşantısı vardı. Ufacık gözleri gür kaşlarının altından kuşkulu, kötü kötü, alaycı bakardı. Fabrikanın en iyi tesviyecisi, mahallenin önde gelen dövüşçüsüydü. Fabrika yönetimine karşı kaba davranışları yüzünden ücreti düşüktü. Her pazar birilerini döverdi, kimse sevmezdi onu, korkarlardı ondan. Onu dövmeyi deneyenler de olmuştu, ama kimse başaramamıştı bunu. Vlasov, birilerinin ona doğru gelmekte olduğunu fark edince hemen bir taş ya da tahta, bir demir parçası alırdı eline, bacaklarını iki yana genişçe açar, düşmanlarının yaklaşmasını sessizce beklerdi. Gözlerinden boynuna kadar kapkara sakalıyla kaplı yüzü de, kıllı elleri de herkese korku salardı. İnsanlar özellikle de onun çelik bir matkap gibi delici bakışlı ufak gözlerinden korkarlardı. Vlasov’la göz göze gelen herkes karşısında onu acımasızca dövmeye hazırlanan yabani bir güç varmış gibi büyük bir dehşete kapılırdı.

Boğuk bir sesle, “Dağılın, rezil herifler!” diye haykırırdı Vlasov.

Gür saçlarının arasından iri, sarı dişleri görünürdü. Korkan kalabalık ürkek küfürler homurdanarak dağılırdı.

Arkalarından kısaca, “Reziller,” diye bağırırdı. Gözleri mızrak gibi sivri bir alayla parlardı. Sonra başını meydan okurcasına kaldırarak yürürdü onların arkasından, seslenirdi:

“Evet, hanginiz ölmek istiyor?”

Hiç kimse istemezdi ölmeyi.

Az konuşurdu Vlasov. En çok sevdiği “rezil” sözcüğüydü. Fabrikanın yönetimi için de, polis için de aynı sözcüğü kullanırdı, karısına da “rezil” derdi.

“Rezil, pantolonumun yırtık olduğunu görmedin mi?”

Vlasov, oğlu Pavel on dört yaşındayken bir gün saçlarından yakalayıp sürüklemeye kalkmıştı çocuğu. Ama Pavel ağır bir çekiç kapmış, babasına kısaca şöyle demişti: “Hele bir dokun...”

Vlasov, akağaç gölgesi gibi upuzun, ince yapılı oğlunun üzerine yürüyerek, “Ne yaparsın?” diye bağırmıştı.

“Görürsün,” demişti oğlu. “Artık istediğin gibi dövemeyeceksin beni...” Ve çekici kaldırmıştı.

Baba oğluna bakmış, kıllı ellerini arkasına saklamış, gülümsemiş, “Tamam,” demişti. Derin bir soluk aldıktan sonra, “Ah seni rezil...” diye eklemişti.

Bu olaydan kısa bir süre sonra karısına şöyle demişti: “Bundan böyle benden para istemeyeceksin, oğlun bakacak sana...”

Karısı cesaretini toplayıp karşılık vermişti: “Sen de içmeye devam edeceksin, öyle mi?”

“Ne yapacağım seni ilgilendirmez, rezil. Metres tutacağım.”

Metres tutmamıştı Vlasov, ama o günden sonra, yaklaşık iki yıl, ölünceye kadar oğlunu görmek istememiş, onunla hiç konuşmamıştı.

Vlasov’un, kendisi gibi kıllı, iri bir köpeği vardı. Köpeği her sabah fabrikaya kadar yolcu ediyordu onu ve her akşam fabrikanın avlu kapısında bekliyordu. Pazar günleri meyhaneleri dolaşmaya çıkıyordu Vlasov. Birini arıyormuş gibi, gelen geçenin yüzünü bakışlarıyla tırmalayarak ağır adımlarla yürüyordu. Köpeği tüylü, kocaman kuyruğu sarkık, bütün gün ayrılmıyordu yanından. Sarhoş dönerdi eve, yemeğe otururdu, köpeğini kendi tabağından beslerdi. Köpeğini hiç dövmezdi, küfür de etmezdi ona, ama hiç okşamazdı da. Yemeğini yedikten sonra, karısı zamanında davranıp masayı toplayamamışsa tabak çanağı yerlere savurur, votka şişesini önüne çeker, sırtını duvara dayayıp, ağzını kocaman açar, gözlerini kapar, boğuk sesiyle efkârlı bir şarkı tuttururdu. İnsanı hüzünlendiren çirkin sesi dudaklarından ekmek kırıntılarını saçarak dolanırdı bıyıklarının arasında. Tesviyeci kalın parmaklarıyla sakalını, bıyığını sıvazlarken bir yandan da şarkı söylemeyi sürdürürdü. Fazla uzatarak söylediği için şarkının sözcükleri anlaşılmazdı, ama ezgisi, kışın kurtların ulumasını andırırdı. Şişede votka bitinceye kadar şarkı söylemeyi sürdürürdü Vlasov, sonra sedire yan uzanır ya da başını masaya koyar, sabah fabrikanın düdüğü duyuluncaya kadar öyle uyurdu. Köpeği de yanında yatardı.

Vlasov incebağırsak fıtığından öldü. Yüzü mosmor, gözleri sımsıkı kapalı, dişlerini gıcırdatarak beş gün kıvrandı yatakta. Arada bir karısına şöyle, “Fare zehiri ver bana, zehirle beni,” diyordu.

Doktor, Mihail’in karnına lapa koymalarını, ama bir operasyonun da kaçınılmaz olduğunu, hastanın hemen hastaneye yatırılmasının gerektiğini söyledi.

“Defolup gitsene sen şuradan,” diye homurdandı Mihail. “Ben kendim de ölmesini bilirim. Rezil herif.”

Ama doktor gittikten sonra karısı gözyaşları dökerek onu ameliyat olmaya razı etmeye kalkışınca yumruğunu sıktı Mihail, kadıncağıza gözdağı verircesine, “İyileşirsem daha kötü olacak senin için,” dedi.

Bir sabah, fabrikanın düdüğü işçileri işbaşına çağırırken öldü... Tabutta ağzı açık yatıyordu, ama kaşları öfkeli, çatıktı. Karısı, oğlu, köpeği, fabrikadan kovulmuş ihtiyar sarhoş ve hırsız Danila Vesovşçikov ile mahalleden birkaç dilenci gömdüler onu. Karısı kısa bir süre de olsa sessiz, ağladı, Pavel hiç ağlamadı. Sokakta tabutla karşılaşan mahalleliler duruyorlar, haç çıkarıp birbirlerine şöyle diyorlardı: “Öldüğüne çok sevinmiştir Pelageya kadın...”

Bazıları, “Öldüğüne değil, gebermesine...” diye düzeltiyorlardı.

Tabutun gömülmesinden sonra herkes uzaklaştı, ama köpek orada kaldı, taze atılmış toprağa oturdu, uzun uzun, sessiz kokladı mezarı. Birkaç gün sonra biri öldürdü onu...

*****

III

Pavel Vlasov babasının ölümünden iki hafta sonra, pazar günü zilzurna sarhoş döndü eve. Sallanarak başköşeye geçti, babasının yaptığı gibi yumruğunu masaya indirip anasına, “Akşam yemeğim,” diye bağırdı.

Anası gelip oğlunun yanına oturdu, kucakladı onu, başını tutup çekti, göğsüne koydu. Pavel kolunu anasının göğsüne dayadı, itti onu, “Hadi ana, çabuk ol,” diye bağırdı.

Anası, oğlunun onu itmesine karşılık yumuşak, hüzünlü bir sesle, “Aptal oğlum benim,” dedi.

Pavel, ağzında dilini döndürmekte zorlanarak homurdandı: “Tütün içeceğim. Pederin piposunu getir bana.”

İlk kez bu kadar içmişti Pavel. Votka bedenini güçsüzleştirmişti, ama bilincini kapamamıştı, kafasının içinde aynı soru zonkluyordu: “Sarhoş muyum ben? Sarhoş muyum?”

Anasının okşaması mahcup etmişti onu, gözlerindeki hüzün duygulandırmıştı. Ağlamak istiyor, bu isteğini yenmek için, olduğundan daha sarhoş görünmeye çalışıyordu.

Anası ise eliyle onun terli, karışık saçlarını okşayarak, “Bu kadar içmemeliydin oğlum,” dedi.

Midesi bulanmaya başlamıştı Pavel’in. Peş peşe birkaç kez kustu, sonra yatağına yatırdı onu anası, solgun alnına ıslak havlu koydu. Biraz kendine gelir gibi oluyordu Pavel, ama altında ve çevresinde her şey dalgalanıyor gibi sallanıyordu, ağzında iğrenç, acı bir şey hissediyor, kaşlarının altından anasının ablak yüzüne bakıyor, dağınık bir şeyler düşünüyordu: “Galiba benim için henüz çok erken. Başkaları içiyor, onlara bir şey olmuyor, benim midem bulanıyor...”

Sanki uzaklardan bir yerlerden anasının yumuşak sesi geldi kulağına: “Böyle içmeye başlarsan nasıl bakacaksın sen bana oğlum?..”

Gözlerini kapayıp, “Herkes içiyor,” diye karşılık verdi Pavel.

Anası derinden bir göğüs geçirdi. Haklıydı oğlu. Erkek kısmının meyhaneden başka bir yerde kendini biraz olsun iyi hissetmediğini biliyordu. Ama yine de şöyle dedi oğluna: “Ama sen içme. Baban senin yerine yeterince içti. Bana da yeterince acı çektirdi... Sen üzme ananı, ha, ne dersin?”

Pavel anasının hüzünlü, yumuşak sözcüklerini dinlerken, babası hayattayken evin içinde anasının varlığıyla yokluğunun belli olmadığını, sesinin hiç çıkmadığını ve her an dayak yiyeceği endişesi içinde olduğunu hatırlıyordu. Babasıyla karşılaşmamak için o da evde pek durmazdı, bu yüzden anasına de hiç yakın olamamıştı, şimdi de sarhoşluğunu yavaş yavaş üzerinden atarken gözlerini kırpmadan anasına bakıyordu.

Uzun boyluydu anası, hafif kamburdu, sürekli çalışmaktan ve kocasının dayaklarından harap olmuş bedeni yavaş, sessiz hareket eder, sürekli bir şeye çarpacağından korkuyormuş gibi yan yan yürürdü. Kırışıklarla kaplı, şiş, oval, ablak yüzünü kara gözleri parlatırdı, gözleri yoksul mahalle kadınlarının çoğunda olduğu gibi kaygı ve hüznü yansıtırdı. Sağ kaşının üzerinde derin bir yara izi vardı, bu yara izi kaşını hafiften yukarı kaldırmıştı, sağ kulağı da sol kulağından biraz yukarıdaymış gibi duruyordu. Bu onun yüzüne her an korku içinde, bir şeye kulak kabartıyormuş gibi bir ifade veriyordu. Gür, siyah saçlarında tutam tutam aklar vardı. Her şeyiyle yumuşak huylu, hüzünlü, uysal, söz dinler bir kadındı.

Ve şimdi gözyaşları süzülüyordu yanaklarından. Oğlu, “Ağlama,” dedi alçak sesle. “Su getir bana.”

“Buzlu su getireyim sana...”

Ama ana suyu getirdiğinde oğlu çoktan sızmıştı. Kadıncağız oğlunun başucunda bir dakika öylece durdu, testi elinde titriyordu, buz testinin kenarlarına çarparak hafiften tıkırdıyordu. Testiyi masaya koydu, kutsal tasvirlerin önünde yere diz çöktü. Dışarıdaki sarhoş yaşamın sesleri pencere camlarını zangırdatıyordu. Sonbahar akşamının ıslak ve karanlığında bir armonika cızırdıyor, biri yüksek sesle şarkı söylüyor, bir başkası iğrenç küfürler savuruyor, öfkeli, yorgun kadın sesleri yükseliyordu.

Vlasov’ların küçük evinde yaşam eskiden olduğundan daha sessiz, sakindi; mahallenin bütününde olduğundan ise biraz farklı. Ev mahallenin kenarında, bataklığa inen pek yüksek olmayan dik bir yamacın ucundaydı. Evin üçte birini mutfak kaplıyordu ve mutfaktan ince bir paravanla ayrılan küçük odada ana yatıyordu. Evin geriye kalan üçte ikisi ise iki pencereli, kare biçiminde bir odaydı; bu odanın bir köşesinde Pavel’in karyolası, kapı önünde bir masa ve iki peyke vardı. Ayrıca birkaç iskemle, iç çamaşırları için bir komodin, komodinin üzerinde küçük bir ayna, giysiler için bir sandık, duvarda bir saat ve köşede iki ikona... Hepsi o kadar.

Pavel, bir gencin yapması gereken her şeyi yapmıştı: Bir armonika, kolalı göğüslüğü olan bir gömlek, göz alan bir kravat, bir çift lastik çizme, bir baston almış, zamanın gençlerine benzemişti. Akşam eğlencelerine katılıyordu, kadril ve polka oynayabiliyordu; pazar günleri eve sarhoş dönüyordu, ama votka her zaman kötü ediyordu onu. Sabahleyin başı çok ağrıyordu, midesi ekşiyordu, yüzü sapsarı, bitkin oluyordu.

Bir sabah anası, “Nasıl, akşam çok eğlendin mi?” diye sordu.

Pavel yüzünü buruşturarak karşılık verdi: “Can sıkıntısından başka bir şey değildi. Balık tutmaya gitseydim daha iyiydi. Ya da bir tüfek alsaydım kendime.”

Pavel çok iyi bir işçiydi, sıkı çalışıyordu, işten hiç kaçmıyor, hiç ceza almıyordu. Sessizdi, anasınınkiler gibi mavi, iri gözleri pek mutsuz bakıyordu. Kendine bir tüfek satın almıştı, artık balığa gitmiyordu, yaşıtları gibi yaşamaktan belirgin biçimde uzaklaşmakta olduğu belliydi: Akşam eğlencelerine daha seyrek katılıyor, pazar günleri bir yerlere gidiyor olsa da, eve ayık dönüyordu. Anası ilgiyle izliyordu onu, oğlunun yağız yüzünün inceldiğini, gözlerinin eskiden olduğundan çok daha ciddi baktığını, dudaklarının tuhaf bir biçimde sert sıkıldığını görüyordu. Sesini çıkarmıyor, sanki bir şeye kızıyor ya da bir hastalık içini kemiriyordu. Önceleri arkadaşları uğruyorlardı ona, şimdi ise onu evde hiç bulamadıkları için uğramayı kesmişlerdi. Ana, oğlunun artık fabrika işçisi gençlere benzemediğine seviniyordu, ama onun mahallenin rutin yaşantısından uzaklaşıp belirsiz birtakım yerlere ısrarla yelken açmakta olduğunu ve mesleğinde sağa ya da sola sapmadığını gördükçe, oğlunun bu durumu içinde kara bir korkunun yer etmesine neden oluyordu. Kimi zaman soruyordu ona: “Hasta falan değilsin, değil mi, Pavel’ciğim?”

“Hayır, iyiyim,” diyordu oğlu.

İçini çekiyordu ana, “Ama çok zayıfladın.”

Pavel eve kitaplar getirmeye başlamıştı. Getirdiği kitapları gizli gizli okuyor, okuduktan sonra bir yerlere saklıyordu. Bazen kitaplardan bir şeyleri ayrı kâğıtlara yazıyor, o kâğıtları da saklıyordu.

Anasıyla çok az konuşuyorlar, birbirlerini çok az görüyorlardı. Pavel sabahları çayını içtikten sonra çıkıp işe gidiyor, gün ortasında gelip öğlen yemeğini yiyor, yemek masasında anasıyla havadan sudan birkaç sözcük konuşuyor, sonra akşama kadar tekrar görünmüyordu. Akşam gelince güzelce yıkanıyor, akşam yemeğini yiyor, sonra uzun süre kitaplarını okuyordu. Pazar günleri sabah evden çıkıyor, gece geç vakit dönüyordu. Ana onun kentte olduğunu, tiyatroya gittiğini biliyordu, ama kentten ona gelen giden olmuyordu. Anaya, oğlu gün geçtikçe daha az konuşuyor gibi geliyordu; öte yandan, ana onun zaman zaman birtakım yeni, kadıncağızın anlayamadığı sözcükler kullandığının, bazen de ağzından, eskiden çok kullandığı kaba, sert ifadeler kaçırdığının farkındaydı. Davranışlarında, ananın dikkatini çeken birtakım değişiklikler ortaya çıkmıştı: Şık giyinmeyi bırakmıştı, daha çok bedeninin, üstünün başının temizliğine önem vermeye başlamıştı, hareketleri rahattı, canlıydı, görünüşü daha sade, daha yumuşak olmasına karşın, bu endişelendiriyordu anayı. Anasına karşı tutumunda da yeni bir şey vardı: Kimi zaman odanın yerlerini süpürüyor, pazarları yatağını topluyor, genelde anasına ev işlerinde yardım etmeye çalışıyordu. Mahallede hiç kimsenin yapmadığı bir şeydi bu.

Pavel bir gün bir tablo getirdi eve, duvara astı. Tabloda üç kişi sohbet ederek bir yere doğru sakin, canlı adımlarla yürümekteydiler. Anasına açıklama yaptı: “Burada, dirilen İsa, Emmaus’a1 gidiyor.”

Ana çok sevdi tabloyu, ama bir yandan da şöyle düşünüyordu: “İsa’yı seviyor, sayıyor, ama kiliseye gitmiyor.”

Pavel’in marangoz bir arkadaşının yaptığı çok güzel rafta kitaplar giderek çoğalıyordu. Kitap dolu raf odaya hoş bir görünüm vermişti.

Pavel anasına “siz” diye hitap ediyor, ona “anacığım” diyor, bazen de birden pek sevecen, şöyle diyordu: “Bu akşam eve geç geleceğim, lütfen merak etme beni anacığım.”

Bu ananın hoşuna gidiyordu; onun bu söylediğinde ciddi, sağlam bir şey hissediyordu. Gelgelelim, bir yandan da endişesi büyüyordu. Ne olduğunu bilmediği için, olağandışı bu durum karşısında bir korku doluyordu yüreğine. Kadıncağızın ara sıra oğlundan hoşnut olmadığı zamanlar da oluyordu, o zaman şöyle düşünüyordu: “Herkes insan gibi insan, o ise sanki rahip. Çok sert. Yaşına göre hiç iyi değil bu...”

Ana kimi zaman şöyle düşünüyordu: “Belki de bir kız bulmuştur kendine?”

Ancak, kızlarla dolaşmak için para gerekirdi, oysa aldığı paranın neredeyse hepsini getirip anasına veriyordu.

Haftalar, aylar geçti, Pavel’in, günden güne büyüyen kapkaranlık düşüncelerle, kuşkularla dolu iki yıllık suskun, tuhaf yaşamı hiç fark edilmeden geldi geçti.

1. İsa’nın, Kudüs’ten ayrılmak için öğrencileriyle birlikte gittiği İsrail’de bir kent. Yeni Ahit, “Luka”, 24: 13-35. (Ç.N.)

*****

IV

Pavel bir gün akşam yemeğinden sonra pencerenin perdesini indirdi, bir köşeye oturdu, teneke lambayı başının üzerine duvara astı, okumaya başladı. Ana masadan tabak çanağı kaldırdı, mutfaktan çıkıp sessizce oğlunun yanına gitti. Pavel başını kaldırdı, sorar gibi baktı anasının yüzüne.

Anası hemen, “Bir şey yok, Pavel’ciğim, öylesine gelmiştim yanına,” dedi.

Mahcup olmuş gibi kaşlarını oynatarak uzaklaştı oğlunun yanından ana. Ama mutfağın orta yerinde dalgın, endişeli, ayakta bir dakika kıpırdamadan durduktan sonra ellerini güzelce yıkadı, tekrar oğlunun yanına gitti. Alçak sesle, “Sana bir şey sormak istiyorum,” dedi, “o okuduğun nedir?”

Pavel elindeki kitabı kapadı. “Otur yanıma anacığım,” dedi.

Ana yavaşça çöktü oğlunun yanına, çok önemli bir cevap bekleyerek şöyle bir dikleşti, kulak kesildi.

Pavel anasına bakmadan, alçak sesle, nedense çok sert bir ses tonuyla anlatmaya başladı: “Yasak kitaplar okuyorum ben anacığım. Bizlerin, işçi yaşamımızla ilgili gerçekleri yazdıkları için okunmaları yasaklanan kitapları okuyorum. Gizli basıyorlar onları ve bu kitapları bende bulurlarsa, hapse, gerçekleri öğrenmek istediğim için hapse atarlar beni. Anladın mı?”

Ana birden soluk almakta zorlandı. Gözlerini iri iri açmış, oğluna bakıyordu. O anda bir yabancıydı sanki Pavel. Sesi değişikti: daha alçak, daha yoğun ve gür... İnce, tüy gibi bıyığını parmaklarıyla çekeleyerek kaşlarının altından uzak bir yerlere tuhaf tuhaf bakıyordu.

Ana oğlu için korkuyor, üzülüyordu. “Neden yapıyorsun bunu Pavel’ciğim?” diye mırıldadı.

Pavel başını kaldırdı, anasının yüzüne baktı, alçak sesle, sakin, cevap verdi: “Gerçeği öğrenmek istiyorum, anacığım.”

Sesi sakin, ama kararlıydı, gözleri inançla parlıyordu. Ana yüreğinde, oğlunun kendini gizli, korkunç bir şeye temelli mahkûm ettiğini hissediyordu. Hayatta her şey kaçınılmazmış gibi gelirdi ona, her şeye düşünmeden boyun eğmeye alışmıştı ve şimdi hüznün, acının sıkıştırdığı yüreğinde söyleyecek tek bir sözcük bulamadan yalnızca ağlıyordu.

Pavel sevgi dolu, sakin bir sesle, “Ağlama,” dedi. O anda anasına, oğlu onunla vedalaşıyor gibi gelmişti. “Nasıl bir hayatımızın olduğunu düşün... Sen kırk yaşındasın... Yaşadığını mı sanıyorsun yoksa? Babam dövüyordu seni... Şimdi anlıyorum, adamcağız çektiği acıların, acı hayatının öcünü senin sırtından alıyordu. Eziyordu onu bu acı, ama o bu acının kaynağını, nereden geldiğini bilmiyordu. Otuz yıl çalıştı, fabrika daha iki bina olduğu günlerde çalışmaya başladı, şimdi yedi bina oldu fabrika.”

Ana korkarak can kulağıyla dinliyordu oğlunu. Oğlunun gözleri çok güzel ve aydınlık bakıyordu. Pavel göğsünü masaya dayayıp anasına doğru uzandı, onun gözyaşlarıyla ıslak yüzüne dosdoğru bakarak gerçek üzerine öğrendikleri konusunda ilk söylevini yaptı. Gençliğinin bütün gücüyle, gerçeğin kutsallığına inanan, öğrendikleriyle gurur duyan bir öğrencinin heyecanıyla, kendisi için apaçık olan bir şeyden söz ediyordu. Anası için konuştuğu kadar, kendini doğrulamak için de konuşuyordu. Arada bir, sözcük bulmakta güçlük çekince susuyor, o zaman karşısında, gözyaşlarıyla donuklaşmış pek hoş bakan bir çift gözün olduğu kederli bir yüz görüyordu. Korkarak, şaşkın bakıyordu bu gözler. Anasına acıyordu, yeni baştan anlatmaya başlıyordu, ama bu kez anasından, onun yaşamından söz ediyordu.

“Güzel günlerin oldu mu senin anacığım?” diye soruyordu. “Geçmişinden hatırladığın güzel bir şey var mı?”

Ana dinliyordu onu, acı veya tatlı yeni bir duyguyla, bilmediği bir şeyler hatırlamaya çalışarak pek üzgün sallıyordu başını. Bu duygu sızlayan yüreğini yumuşakça okşuyordu. Kendisiyle, yaşamıyla böyle şeyleri ilk kez duyuyordu, bu duydukları içinde yıllardır uyuyan, belirgin olmayan düşünceleri uyandırıyordu, yaşamıyla ilgili tatsız, belli belirsiz, sönmüş duygularını, uzak geçmişindeki düşüncelerini, yaşadıklarını tutuşturuyordu. Arkadaşlarıyla hayattan söz ettiği olurdu ananın, her şeyden uzun uzun söz ederdi, ama hepsi (kendi de) yalnızca yakınırlardı, hayatın neden böyle zor olduğu üzerine bir fikir yürütemezlerdi. Ve işte, şimdi oğlu oturuyordu karşısında, onun gözleri de, yüzü de, ağzından çıkan sözcükler de aynı şeyi söylüyorlardı, bütün bunlar yüreğine işliyordu; anasının yaşamını herhalde çok iyi anlıyor olan ve ona çektiği acılardan söz eden, ona acıyan oğlu adına duyduğu gurur doluyordu yüreğine.

Analara acımazlar...

Pavel’in anası biliyordu öyle olduğunu. Oğlunun kadın hayatı üzerine söylediği her şey acı, tanıdık bir gerçekti ve içini hiç yaşamadığı bir okşamayla daha çok ısıtan birtakım duygular, göğsünde hafiften titriyordu. Bir gün oğlunun sözünü kesip, “Ne yapmak niyetindesin?” diye sordu.

“Öğrenmek, sonra da başkalarına öğretmek. Biz işçilerin gerçekleri öğrenmesi gerekiyor. Hayatın bizler için neden bu denli ağır olduğunu bilmek, anlamak zorundayız.”

Ana, oğlunun her zaman ciddi, sert bakan mavi gözlerinde şimdi çok yumuşak, sevecen bir ışığın olduğunu gördüğü için çok mutluydu. Ananın dudaklarında, (yanaklarının kırışıklıklarında hâlâ gözyaşları titreşiyor olsa da) sakin bir gülümseme vardı. İçinde bir çeşit gurur duygusu vardı: Bir yandan, yaşamın acısını böylesine iyi gören oğluyla gurur duyuyor, bir yandan da oğlunun çok genç olduğunu, onun herkes gibi konuşmadığını, herkes için alışılmış olan (ve anası için de alışılmış olan) bu yaşamla tek başına savaşmaya kararlı olduğunu unutamıyordu. Ona şöyle demek geliyordu içinden: “Yavrucuğum, başarabilecek misin bunu?” Ne var ki, karşısında bir anda, kendisi için biraz yabancı olsa da, böylesine zeki olduğunu gördüğü oğluna fazla yakınlaşıp onu sıkmaktan korkuyordu.

Pavel anasının dudaklarındaki gülümsemeyi, yüzündeki dikkati, gözlerindeki sevgiyi görüyordu. Kendi gerçeğini anasına anlatabildiğinin farkındaydı ve bu olay, gençliğinin ona verdiği gururla, konuşma yeteneğinin gücüyle, kendine güvenini artırmıştı. Heyecanlıydı, konuşurken kâh gülümsüyor kâh kaşlarını çatıyordu; arada bir sözcüklerinde nefret yankılanıyordu ve ana bu yankılanmayı, sert sözcükleri duyduğunda korkuya kapılıyor, başını sallıyor, alçak sesle soruyordu oğluna: “Öyle mi, Pavel’ciğim?”

Kararlı, kesin cevap veriyordu Pavel: “Öyle.”

Ve anasına, halka iyilik yapmak, onlara gerçeğin tohumlarını serpmek isteyen insanları, hayata düşman insanların vahşi hayvanlar gibi yakalayıp cezaevlerine tıktıklarını, kürek cezasına gönderdiklerini anlatmaya başladı.

Heyecanla yükseltti sesini Pavel: “Öylelerini çok gördüm. Yeryüzünün en iyi insanlarıdır onlar.”

Oğlunun sözünü ettiği insanlardan korkuyordu ana; tekrar, “Öyle mi?” diye sormak istiyordu.

Ama cesaret edemiyordu, hiç anlayamadığı, ona böyle tehlikeli şeyler söylemeyi, düşünmeyi öğreten bu insanlarla ilgili oğlunun anlattıklarını dikkatle dinliyordu. Sonunda şöyle dedi oğluna: “Neredeyse sabah olacak, yatıp uyusaydın biraz.”

“Evet, hemen yatacağım,” dedi Pavel. Anasına doğru eğildi, sordu. “Anlayabildin mi beni sen?”

İçini çekerek cevap verdi ana: “Anladım.” Tekrar boşandı ananın gözyaşları, hıçkırarak, “Mahvolacaksın,” diye ekledi.

Pavel ayağa kalktı, odanın içinde şöyle bir gidip geldikten sonra, “Neler yaptığımı, nereye gittiğimi biliyorsun artık,” dedi. “Her şeyi anlattım sana. Rica ediyorum, anacığım, beni seviyorsan, engel olma bana.”

“Yavrucuğum!” diye haykırdı anası. “Benim bir şey bilmemem belki daha iyi olur.”

Pavel anasının elini tuttu, avuçlarında sıktı.

Oğlunun sevgi dolu bir heyecanla söylediği “anacığım” sözcüğü, elini böyle ilk kez çok değişik sıkması duygulandırmıştı onu.

Kısık, kesik kesik bir sesle, “Bir şeye karışmayacağım,” dedi. “Yalnızca dikkatli olmanı istiyorum senden, sakın kendini.” Oğlunun kendini neden sakınması gerektiğini bilemeden, pek üzgün, “Sürekli zayıflıyorsun,” dedi. Ve oğlunun sağlam, fidan gibi bedenine sarılıp gözlerinin içine sevgiyle bakarak alçak sesle, aceleci bir tavırla ekledi: “Tanrı yardımcın olsun... Ne istersen yap, engel olmayacağım sana. Yalnızca bir şey isteyeceğim senden, insanlarla konuşurken dikkatli ol. Korkmak gerekir insanlardan... birbirlerinden nefret eder insanlar. Hasistirler, kıskançtırlar. Hepsi öyledir. Onları suçlamaya, eleştirmeye başladığında nefret ederler senden, yok ederler seni.”

Pavel, anasının hüzünlü söylevini dinlerken kapının yanında ayakta duruyordu, ana konuşmasını bitirince gülümseyerek şöyle dedi: “İnsanlar kötüdürler, evet. Ama ben dünyada bir gerçeğin olduğunu öğrendiğimde insanlar çok daha iyi oldular.”

“Bu nasıl oldu, aklım almıyor. Çocukluğunda insanlardan korkardın sen, biraz büyüdün... alçaklıkları, daha bilmem neleri yüzünden, düpedüz nefret etmeye başladın onlardan. Ama şimdi benim için her şey değişti diyorsun, insanlara acıyorsun, öyle mi? Anlayamıyorum, her insanın, içinde bulunduğu pisliğin suçlusu olmadığını öğrenince yüreğin yumuşadı.”

İçindeki bir sese kulak veriyormuş gibi susuyordu Pavel, neden sonra alçak sesle, düşünceli, “Gerçek böyle bir şey işte,” dedi.

Ana baktı onun yüzüne, alçak sesle mırıldandı: “Sendeki bu değişiklik çok tehlikeli, Tanrı korusun.”

Pavel yatıp uykuya daldığında ana usulca kalktı yatağından, sessizce gitti oğlunun yanına. Sırtüstü yatıyordu Pavel, beyaz yastıkta esmer, inançlı, sert yüzü belirgindi. Ana ellerini göğsünün üzerinde kavuşturmuş, çıplak ayaklı, üzerinde yalnızca geceliği, onun karyolasının başucunda ayakta duruyordu. Dudakları sessiz titriyordu, gözyaşları yanaklarından birbiri ardına iri, donuk, damla damla süzülüyordu.

*****

V

Ve ana oğul tekrar sessiz, birbirine hem uzak hem yakın, yaşamaya başladılar. Hafta ortası bir bayram günü Pavel evden çıkarken anasına, “Cumartesi günü kentten konuklarım gelecek,” dedi.

Ana birden heyecanlanıp, “Kentten mi?” diye sordu.

Pavel pek hoşnutsuz, yükseltti sesini: “Neden sordun, anacığım?”

Ana yüzünü önlüğüyle silerken, içini çekerek cevap verdi: “Bilmiyorum, öylesine sordum işte...”

“Korkuyor musun?”

İtiraf etti ana: “Korkuyorum.”

Pavel anasının yüzüne yaklaştırdı yüzünü, tıpkı babası gibi öfkeyle, “Başımıza ne geliyorsa, korktuğumuz için geliyor,” dedi. “Bizi yönetenler korkumuzdan yararlanıyorlar, bu daha da çok korkutuyor bizi.”

Ana çok üzgün, yüksek sesle ağlayarak, “Kızma bana,” dedi. “Nasıl korkmam. Ömrüm korkarak geçti benim, ruhum korkuyla yoğruldu.”

Pavel sesini alçalttı, pek yumuşak, “Bağışla beni, anacığım,” dedi. “Elimden başka bir şey gelmez.” Ve çıkıp gitti.

Ana, eve yabancı, korkulacak birtakım insanların geleceğini her hatırladığında kalbi duracak gibi çarparak üç günü korku içinde geçirdi. Oğluna yürüdüğü yolu onlar göstermişlerdi... Pavel cumartesi günü akşam geldi fabrikadan, yıkandı, üstünü değişti, evden çıkarken, yüzüne bakmadan anasına, “Konuklar gelecekler, hemen döneceğimi söyle onlara. Ve lütfen korkma,” dedi.

Ana, gücü kalmamış gibi peykeye bıraktı kendini. Oğlu kaşlarını çatıp baktı ona, “Belki sen... bir yere gitmek istersin?” dedi.

Buna gücendi ana, başını “hayır” anlamına salladı. “Hayır,” dedi. “Neden gideyim?”

Aylardan kasımdı. Yerler donmuştu, gün boyu kuru, ince kar atıştırmıştı ve şimdi ortalık sessizdi, uzaklaşmakta olan oğlunun ayakları altında karın gıcırdadığı duyuluyordu. Koyu karanlık, bir şeyi düşmanca kolluyormuş gibi ağır ağır çökmekteydi pencere camlarına. Ana ellerini peykeye dayamış, oturuyor, kapıya bakarak bekliyordu.

Karanlıkta tuhaf kıyafetli, kötü niyetli birileri öne eğilerek, bakınarak eve doğru her yandan gizlice, sessizce yaklaşıyorlar gibi geliyordu ona. İşte, biri duvara elini sürterek evin çevresinde dolanıyordu.

Bir ıslık duyuldu. Sessizlikte ince bir ip gibi dönerek uzadı sesi, karanlığın çölünde hüzünlü, melodik, dalgın, bir şeyi arar gibi dolandı, yaklaştı. Ve kalas ahşap duvarın içine saplanmış gibi bir anda kayboldu pencerenin dibinde.

Sundurmada ayak sesleri duyuldu, ana ürperdi, heyecanla kaşlarını kaldırdı, ayağa kalktı.

Kapı açıldı. Kapıdan önce kocaman, kaba tüylü papak giymiş bir baş uzandı, arkasından ince bir beden eğilerek, ağır ağır girdi odaya, doğruldu, hiç acele etmeden sağ kolunu havaya kaldırdı, sesli bir soluk aldıktan sonra kalın, göğüsten gelen bir sesle, “İyi akşamlar,” dedi.

Ana sessizce öne eğildi. Odaya giren adam, “Pavel evde değil mi?” diye sordu.

Yabancı ağır ağır çıkardı kürk ceketini, bir bacağını kaldırdı, papağıyla çizmesindeki karları temizledi, sonra aynı şeyi öteki bacağını kaldırıp yaptı, papağı köşeye attı, uzun bacaklarıyla odanın içinde şöyle bir yürüdü. Bir sandalyeye yaklaştı, sağlamlığını deniyormuş gibi her yanını yokladıktan sonra oturdu, ağzını eliyle kapayarak esnedi. Başı düzgün, yuvarlak, sıfır numara tıraşlıydı, yanakları sinekkaydı tıraşlı, bıyıklarının ucu sarkıktı. Gri renkte, iri, patlak gözleriyle odanın her yanını gözden geçirerek ayak ayak üstüne attı, sandalyede ileri geri sallanarak sordu: “Ne dersiniz, bu ev sizin mi, yoksa kiracı mısınız?”

“Kiracıyız.”

“Pek bir şeye benzemiyor.”

Ana alçak sesle, “Pavel birazdan gelecek, bekleyin,” dedi.

Uzun boylu genç gayet sakin, “Bekleyeceğim zaten,” dedi.

Gencin sakin, yumuşak ses tonu, yüzünün sadeliği rahatlatmıştı anayı. Samimi, iyi niyetli bakıyordu ona, aydınlık gözlerinin derinlerinde neşeli bir kıvılcım oynaşıyordu, uzun bacaklarıyla, hafif kambur sırtıyla biçimsiz bedeninde eğlenceli, insanda samimiyet uyandıran bir şey vardı. Mavi bir gömlek, çizmelerinin içine soktuğu siyah, bol bir pantolon giymişti. Ana kim olduğunu, nereden geldiğini, oğlunu ne zamandan beri tanıdığını sormak istiyordu ona; ama konuk, sandalyesinde sallanarak, “Alnınıza kim vurdu öyle teyzeciğim?” diye sordu ona.

Konuk bunu sevecen, gözlerinde aydınlık bir gülümsemeyle sormuştu, ama bu soruya canı sıkıldı ananın. Dudaklarını sıktı, bir süre sustuktan sonra soğuk, kibar bir tavırla sordu: “Bundan size ne, anam babam?”

Konuk bütün bedeniyle uzandı kadına doğru. “Neden kızdınız, ne var bunda?” dedi. “Benim analığımın kafası da yarıktı, sizinkini de öyle görünce sordum işte. Onun kafasını dost hayatı yaşadığı ayakkabıcı odunla yarmıştı. Analığım çamaşırcıydı, adam da ayakkabıcı. Analığım beni evlatlık aldıktan sonra ne yazık ki, bir yerde buldu o sarhoşu. Şunu söyleyeyim size, çok dövüyordu analığımı. Korkumdan tüylerim diken diken olurdu.”

Konuğun açıksözlülüğü karşısında ne diyeceğini bilemedi ana, o anda, bu tuhaf gence soğuk davrandığı için Pavel’in belki de ona kızacağını düşündü. Kabahatliymiş gibi gülümseyerek, “Kızmadım,” dedi. “Birden sorduğunuz için... bunu da benim kocam yaptı, toprağı bol olsun. Tatar mısınız siz?”

Uzun boylu genç, bacaklarını salladı ve öylesine geniş gülümsedi ki, kulakları bile ensesine doğru uzadı. Sonra ciddi bir tavırla, “Hayır, daha Tatar olmadım,” dedi.

Ana, konuğun şakasını anlamış gibi, gülümseyerek açıkladı: “Rusçanız sanki biraz değişik gibi geldi bana da.”

Konuk, başını neşeyle eğerek, “Sizin Rusçanızdan iyidir benim Rusçam,” dedi. “Bir Ukraynalıyım, Kanev kentinden.”

“Peki, uzun zamandır mı buradasınız?”

“İki yıldır bu kentteyim, bir ay önce sizin buradaki fabrikaya geldim. Burada çok iyi insanlar tanıdım. Sizin oğlunuz, diğerleri gibi.” Bıyığını sıvazlayarak ekledi: “Bundan böyle burada yaşayacağım.”

Ana hoşlanmıştı ondan, oğlu için söylediği güzel sözler için bir karşılık vermek istedi ona: “Çay içer miydiniz?”

Konuk omuzlarını kaldırıp, “Tek başıma mı içeceğim çayı?” dedi. “Herkes toplandığında birlikte içeriz.”

Konukların geleceğini duyduğunda nasıl korktuğu geldi ananın aklına. “Ah, hepsi böyle olsa ne iyi olurdu,” diye geçirdi içinden.

Sundurmadan tekrar ayak sesleri geldi. Telaşla açıldı kapı... Ana tekrar ayağa kalktı. Ama mutfağa kısa boylu, sade yüzünden köylü olduğu belli, parlak saç örgüsü de sade, şişmanca bir kızın girdiğini görünce şaşırdı. Alçak sesle sordu kız: “Geç kalmadım ya?”

Odadan seslendi Ukraynalı: “Hayır, hayır. Yayan mı geldin?”

“Elbette. Siz Pavel Mihayloviç’in anası mısınız? Merhaba. Benim adım Nataşa.”

“Baba adınız?” diye sordu ana.

“Vasilyevna. Ya sizin adınız?”

“Pelageya Nilovna.”

“İşte, böylece tanışmış olduk.”

Ana gülümseyerek kızın yüzüne baktı, hafiften içini çekti, “Evet,” dedi.

Ukraynalı, kızın soyunmasına yardım ederken, “Çok mu soğuk?” diye sordu.

“Açık alanda çok. Kötü esiyor.”

Kızın sesi canlı, temiz, ağzı küçük, dudakları kalın, kendisi topluca, diriydi. Soyunduktan sonra pembe yanaklarını soğuktan kızarmış küçük elleriyle ovalayarak, potinlerinin topuklarını döşemeye vurarak aceleyle odaya geçti.

O anda ananın içinden şöyle geçmişti: “Galoşsuz dolaşıyor kız.”

Kız titreyerek, “Evet,” dedi. “Dondum... Felaket soğuk var.”

Ana, aceleyle mutfağa giderken, “Sizin için hemen şimdi hazırlarım semaveri,” dedi.

Bu kızı uzun zamandır tanıyor, onu bir ananın içten, hassas duygusuyla seviyormuş gibi geliyordu ona. Odada konuşulanlara gülümseyerek kulak kabartıyordu.

Soruyordu kız: “Ne o, canın mı sıkkın senin, Nahodka?”

Alçak sesle cevap verdi Ukraynalı: “Eh işte... Dul kadının gözleri çok güzel, benim anamınkiler de böyle güzeldi diye düşünüyorum. Biliyor musunuz, çok sık aklıma geliyor anam, hep hayattaymış gibi hissediyorum.”

“Onun öldüğünü mü söylüyorsunuz?”

“Analığım öldü. Ben öz anamı söylüyorum. Sanırım, Kiev’de bir yerlerde dileniyor ve votka içiyordur. Sarhoş yakalandığında da polisler tokatlıyorlardır onu.”

Ana içini çekerek, “Zavallı çocuk,” diye geçirdi içinden. Nataşa alçak sesle, çabuk çabuk, heyecanlı, bir şeyler söylemeye başladı.

Ukraynalının gür sesi yükseldi tekrar: “Siz henüz çok gençsiniz, yoldaş, ne gördünüz ki. Doğurmak zordur, bir insanı iyi yetiştirmek daha zor.”

İçinden haykırdı ana: “Ah zavallı.” Ukraynalıya sevecen, güzel bir şey söylemek istiyordu. Ama o anda yavaşça açıldı kapı ve içeri insanlara uzak duran eski hırsız Danila’nın oğlu Nikolay Vesovşçikov girdi. Babası gibi o da insanlara uzak dururdu ve bunun için alay ederlerdi onunla. Ana şaşırmış gibi sordu ona: “Neden geldin Nikolay?”

Nikolay çiçekbozuğu, elmacıkkemikleri çıkık yüzünü geniş avucuyla ovuşturdu. Selam verdikten sonra boğuk sesiyle, “Pavel evde mi?” diye sordu.

“Hayır.”

Odaya bir göz attı Nikolay. Oraya geçti, “Selam, yoldaşlar,” dedi.

Ana canı sıkkın, “Bir de bu mu?” diye geçirdi içinden. Nataşa’nın elini ona sevecen, neşeli bir tavırla uzattığını görünce çok şaşırdı.

Sonra, neredeyse çocuk yaşta iki delikanlı daha geldi. Birini tanıyordu ana; yaşlı fabrika işçisi Sizov’un yeğeni, uzun suratlı, geniş alınlı, kıvırcık saçlı Fyodor’du bu. Saçları dümdüz, duruşu pek sade olan ötekini ise tanımıyordu. Ama o da korkulacak birine hiç benzemiyordu. Daha sonra Pavel iki gençle geldi, ana tanıyordu onları, ikisi de fabrikada işçiydi. Oğlu güler yüzle, sordu anasına: “Semaveri koydun mu? Çok iyi etmişsin, teşekkürler.”

Ana, oğlunun nedenini henüz anlayamadığı bu güler yüzlülüğüne ne çok sevindiğini nasıl göstereceğini bilemeden, “Belki votka da istersiniz?” dedi.

Pavel, anasına dostça, sevecen gülümseyerek karşılık verdi: “Hayır, gereği yok.”

Ana, oğlunun bu toplantının tehlikesini belki de bilerek, ona şaka yapmak için büyüttüğünü düşündü. Alçak sesle sordu oğluna, “Tehlikeli insanlar dediğin bunlar mıydı?”

Pavel odaya doğru yürürken cevap verdi: “Evet, bunlar.”

Ana oğlunun arkasından sevecen, yükseltti sesini: “Ah, sen yok musun...”

Hoşgörülü, “Hepsi çocuk bunların,” diye geçirdi içinden.

*****

VI

Semaver kaynamaya başlamıştı, ana odaya getirdi onu. Konuklar masanın çevresinde birbirine yakın oturmuşlardı, Nataşa ise elinde bir kitapla masanın başında, lambanın altında oturuyordu. Şöyle diyordu: “İnsanların neden böyle kötü bir yaşam sürdüklerini anlamak için...”

Ukraynalı araya girdi: “Ve kendilerinin de neden böyle kötü oldukları anlamak için...”

Nataşa sözünü sürdürdü: “... önce nasıl yaşıyor olduklarına bakmak gerekir.”

Çayları koyarken mırıldandı ana: “Bakın canlarım, bakın.”

Herkes sustu. Pavel kaşlarını çatarak, “Ne diyorsun sen, anacığım?” dedi.

“Ben mi?” Dönüp odaya baktı ana, herkesin kendine baktığını görünce mahcup oldu, açıklama yaptı. “Öylesine mırıldandım kendi kendime, hepsi o kadar.”

Nataşa güldü, Pavel kaşlarını çattı, Ukraynalı ise, “Çay için teşekkürler teyzeciğim,” dedi.

Ana oğluna bakıp, “Daha içmeden teşekkür ediyorsunuz,” dedi. “Size engel olmuyorum ya?”

Nataşa karşılık verdi ona: “Öyle şey olur mu hiç? Sizin eviniz burası.” Ve çocuksu bir tavırla rica etti: “Teyzeciğim. Benim çayımı hemen verir misiniz? Hâlâ titriyorum, ayaklarım buz gibi.”

Ana telaşla, “Hemen, hemen,” dedi.

Nataşa bir fincan çayı içtikten sonra gürültülü bir soluk aldı, saç örgüsünü arkaya attı, elindeki sarı kapaklı, resimli kitabı okumaya başladı. Ana çayları koyarken gürültü yapmamaya çalışıyor, kızın akıcı okuyuşuna kulak veriyordu. Yüksek ve temiz sesi semaverin ince, dalgın şarkısına eşlik ediyordu. Mağaralarda yaşayan, hayvanları taşla avlayan ilkel insanların öyküsü odanın içinde pek güzel bir kurdele gibi kıvrılarak dolaşıyordu. Kızın okuduğu bir masala benziyordu. Ana, bu anlatılanda neyin yasak olduğunu sormak istiyor gibi birkaç kez bakmıştı oğluna. Ama çok geçmeden öyküyü izlemekten yoruldu; konuklara da, oğluna da belli etmemeye çalışarak bakmaya başladı gençlere.

Pavel, Nataşa’nın yanında oturuyordu, öteki gençlerin hepsinden yakışıklıydı oğlu. Nataşa kitabın üzerine iyice eğilmişti, sık sık şakaklarına dökülen saçını düzeltiyordu. Arada bir başını sallayarak, kitaba bakarak, sesini alçaltarak kendi kendine bir şeyler mırıldanıyor, yumuşak bakışını dinleyicilerin yüzünde dolaştırıyordu. Ukraynalı geniş göğsüyle masanın köşesine abanmış, bıyığının kalkık uçlarını görebilmek için şaşı şaşı, aşağı bakıyordu. Vesovşçikov sandalyesinde, ellerini dizlerine dayamış, baston yutmuş gibi dimdik oturuyordu. Kaşsız, ince dudaklı, çiçekbozuğu yüzü mask gibi hareketsizdi. Ufak gözlerini kırpmadan, sanki soluk almadan, ısrarla, semaverin parlak bakır yüzeyinde yansıyan kendi yüzüne bakıyordu. Ufak tefek Fyodor, Nataşa’yı dinlerken, kitaptaki sözcükleri kendi kendine sessizce tekrarlıyor gibi dudaklarını oynatıyordu; yanındaki arkadaşı ise dirsekleri dizlerinin üzerinde, elmacıkkemikleri avuçlarında, dalgın, gülümsüyordu. Pavel’le gelen delikanlılardan biri sarışındı, saçları kıvırcıktı, yeşil gözlerinin içi gülüyordu; bir şey söylemek istiyor olmalıydı, oturduğu yerde sabırsızdı çünkü, sürekli kıpır kıpırdı. Açık renk saçları kısa kesilmiş olan diğeri de ikide bir avucuyla başını ovalıyor, sürekli önüne, yere bakıyordu. Yüzü görünmüyordu. Odada neşeli bir hava esiyordu. Yabancısı olduğu bu havayı hissediyordu ana ve Nataşa’nın şırıl şırıl sesinin arasında gençliğinin gürültülü akşam eğlencelerini, gençlerin her zaman votka kokan kaba haykırışlarını, açık saçık şakalarını hatırlıyordu.

Toprağı bol olsun kocasının ona evlilik teklifi yapışı geliyordu aklına. Bir akşam eğlencesinde karanlık holde yakalamıştı onu, duvara dayayıp kalın, öfkeli bir sesle sormuştu: “Benimle evlenir misin?”

O anda canı yanıyordu Pelageya’nın, utanıyordu. Ama delikanlı acıtırcasına sıkıyordu memelerini, burnundan sesli sesli, yüzüne doğru soluyordu. Soluğu sıcak, ıslaktı. Pelageya kendini onun kollarının arasından kurtarmaya, kenara çekilmeye çalışıyordu.

“Nereye?” diye bağırmıştı kocası. “Hadi cevap ver bana.”

Ana utancından, üzüntüsünden soluyor, susuyordu.

O anda biri açmıştı holün kapısını, kocası hemen bırakmıştı onu, şöyle demişti: “Pazar günü dünürcü göndereceğim.”

Ve göndermişti. Ana gözlerini kapadı, derin bir iç çekti.

Odanın içinde Vesovşçikov’un isyankâr sesi duyuldu: “İnsanların nasıl yaşadıkları, nasıl yaşamaları gerektiği ilgilendirmiyor beni.”

Sarışın genç ayağa kalkıp destekledi onu: “Çok doğru söylüyor.”

Fyodor bağırdı: “Ben de kabul etmiyorum bunu.”

Tartışma çıktı, odun ateşinde kıvılcımlar gibi sözcükler parlayıp sönmeye başladı. Bağırarak neler söylediklerini anlayamıyordu ana. Yüzler heyecandan kıpkırmızıydı, ama kimse öfkeli değildi; ananın çok alışık olduğu kaba, sert birtakım sözcükleri kullanan yoktu.

“Yanlarında kız var ya, ondan çekiniyorlardır,” diye düşünüyordu.

Bu delikanlıları çocuklara bakarcasına sevecenlikle izleyen Nataşa’nın ciddi yüzünü çok beğenmişti ana.

Birden, “Bakın, yoldaşlar,” dedi Nataşa.

Herkes sustu, ona baktı.

“Her şeyi bilmemiz gerekir diyenler haklı. Bizler her şeyi bilmeliyiz. Kör insanların bizleri görmeleri için mantığın ışığıyla aydınlatmalıyız kendimizi. Her şeye dürüstçe, doğru cevap vermek zorundayız. Bütünüyle gerçeği de yalanı da bilmemiz gerekir.”

Ukraynalı, Nataşa’yı dinliyor, ağzından çıkan her sözcüğü onaylıyor gibi başını sallıyordu. Ana, bir arada oturan Vesovşçikov, sarışın delikanlı ve Pavel’le gelen fabrika işçisinden, üçünden de nedense hiç hoşlanmamıştı.

Nataşa susunca Pavel ayağa kalktı, sakin bir ses tonuyla sordu: “İstediğimiz yalnızca karnımızın doyması mıdır bizim?” Yan yana oturan üçlüden yana sert bakarak, sorusuna kendi cevap verdi. “Hayır. Ensemizde oturanlara, gözlerimizi kapayanlara gördüğümüzü, aptal, hayvan olmadığımızı, yalnızca karnımızın doymasını istemediğimizi, her insanın hak ettiği gibi yaşamak istediğimizi göstermek zorundayız. Düşmanlarımıza, bizi mahkûm ettikleri bu kürek mahkûmu yaşamının onlarla akılca boy ölçüşmemize engel olamayacağını, hatta onlardan daha yükseklere çıkabileceğimizi göstermeliyiz.”

Ana dinliyordu onu, gurur titretiyordu göğsünü. Ne güzel konuşuyordu oğlu.

Ukraynalı, “Karnı tok olan çok, ama içlerinde dürüst yok,” dedi. “Bu çürümüş yaşam bataklığının üzerine, gelecekteki yürek temizliği krallığına uzanan küçük bir köprü yapmamız gerekiyor. Bizlerin görevi budur işte, yoldaşlar.”

Vesovşçikov boğuk bir sesle itiraz etti: “Savaşmanın zamanıdır, böyle elimiz kolumuz bağlı beklemekle olmaz.”

Dağılırlarken artık gece yarısı olmuştu. Önce Vesovşçikov ile sarışın gitti. Bu da hoşuna gitmedi ananın.

Onları hiç de dostça olmayan bir tavırla yolcu ederken şöyle geçirdi içinden: “Amma da acele ettiler.”

“Beni yolcu edecek misin, Nahodka?” diye sordu Nataşa.

Ukraynalı cevap verdi: “Elbette.”

Nataşa mutfakta giyinirken ana şöyle dedi ona: “Bu mevsim için çoraplarınız çok ince. Size yün çorap örmemi ister misiniz?”

Gülümseyerek karşılık verdi Nataşa: “Teşekkür ederim Pelageya Nilovna. Yün çorap ayaklarımı kaşındırıyor.”

Pelageya Nilovna, “Ben size ayağınızı kaşındırmayacak çoraplar örerim,” dedi. Nataşa gözlerini hafif kısarak baktı onun yüzüne ve onun bu ısrarlı bakışı mahcup etti anayı. Sesini alçaltıp ekledi: “Aptallığımı bağışlayın, içimden gelmişti size yün çorap örmek.”

Nataşa da alçak sesle, ananın elini çabucak sıkarak karşılık verdi: “Çok iyisiniz.”

Ukraynalı, ananın gözlerinin içine bakarak, “İyi geceler teyzeciğim,” dedi. Öne eğilerek Nataşa’nın arkasından hole geçti.

Ana oğluna baktı. Oğlu odanın kapısında ayakta duruyor, gülümsüyordu.

Ana mahcup bir tavırla, “Neye gülüyorsun?” diye sordu.

“Neşen yerinde.”

Ana, oğlunun sözüne hafif alınmış gibi karşılık verdi: “Elbette, yaşlıyım ben, aptalım, ama iyiyim, anlayışlıyım da.”

“Bu çok güzel,” dedi oğlu. “Geç oldu, yatsanız artık.”

“Hemen şimdi yatacağım.”

Ana masanın çevresinde dolanarak çay takımlarını toplarken mutluydu, tatlı bir heyecanla terlemişti bile. Her şey bu kadar iyi, sakin sonuçlandığı için neşesi yerindeydi.

“Arkadaşlarınla burada toplanmayı çok iyi düşünmüşsün Pavel’ciğim,” dedi. “Ukraynalı çok sevimli bir genç. Kız da... ne akıllı bir kız. Ne iş yapıyor?”

Pavel odanın içinde dolaşırken kısaca cevap verdi: “Öğretmendir.”

“Ama çok yoksul galiba. Üstü başı kötüydü... Ah, hem çok kötü. Öyle dolaşırsa üşütüp hasta olur. Ana babası neredeler?”

“Moskova’da,” dedi Pavel. Gelip anasının karşısında durdu, ciddi bir tavırla, sesini yükseltmeden ekledi: “Bak, dikkat et: Babası zengindir, demir ticareti yapıyor, adamın birkaç evi var. Bu yolda çalışmalara başladığı için babası kovdu onu evden. Sıcak bir yuvada yetişti, evde herkes şımartıyordu onu, her istediği ânında yerine getiriliyordu; şimdi bu karanlıkta yedi verst2 yolu tek başına yürüyecek.”

Oğlunun bu sözleri çok şaşırttı anayı. Odanın orta yerinde ayakta dikiliyor, kaşlarını şaşkın şaşkın oynatarak, bir şey söylemeden oğluna bakıyordu. Neden sonra alçak sesle sordu: “Kente mi gidiyor?”

“Evet, kente gidiyor.”

“Vah, vah. Korkmayacak mı?”

Gülümsedi Pavel.

“Korkmaz.”

“Peki ama, neden korkmaz? Burada kalsaydı, benimle yatsaydı.”

“Uygunsuz olurdu. Yarın sabah burada görürlerdi onu, bunu göze alamazdık.”

Ana dalgın, baktı pencereye, alçak sesle sordu: “Anlayamıyorum, Pavel’ciğim, bunda tehlikeli olacak, yasak ne var? Kötü bir şey yok ki bunda, öyle değil mi?”

Buna inanmak istemiyordu, oğlundan inandırıcı bir cevap bekliyordu. Oğlu onun gözlerinin içine sakin bakarak, kararlı, “Kötü bir şey yok,” dedi. “Ama yine de, hepimiz için ileride cezaevine girmek söz konusudur. Bunu bilmelisin.”

Ananın elleri titremeye başlamıştı. Sesini iyice alçaltıp, “Belki Tanrı yardımcı olur size, kurtulursunuz,” dedi.

Oğlu yumuşak bir sesle, “Hayır anacığım,” dedi. “Yalan söyleyemem ben sana. Kurtulamayız.” Gülümsedi. “Hadi yat sen, çok yoruldun. İyi geceler.”

Ana yalnız kalınca pencereye gitti, camın önünde durup sokağa bakmaya başladı. Dışarısı soğuk, sisliydi. Rüzgâr uykudaki küçük evlerin çatılarından karları döküyor, duvarlara çarpıyor, telaşlı, bir şeyler fısıldıyor, yere iniyor, kuru kar bulutlarını sokak boyunca sürüklüyordu.

“İsa yardımcınız olsun,” diye fısıldadı ana.

İçinden ağlamak geliyordu; oğlunun öylesine soğukkanlı, kendinden emin söz ettiği o felaketi gece kelebeği gibi titreyerek, acıklı, kederli bekliyordu. Karla kaplı, dümdüz bir ova geliyordu gözünün önüne. Bembeyaz, tüylü bir rüzgâr inceden ıslık çalarak, soğuk, savruluyordu. Ovanın orta yerinde bir kızın küçük karaltısı yapayalnız, tek başına, yalpa vurarak yürüyordu. Rüzgâr dolanıyordu ayaklarına, eteğini savuruyordu, ince kar tanelerini iğne gibi çarpıyordu yüzüne. Yürümekte zorlanıyordu kız, küçük ayakları kara batıp çıkıyordu. Üşüyordu kız, korkuyordu. Karanlık ovanın ortasında, sonbahar rüzgârının sert oyunu içinde yufka gibi incecik, öne eğilmiş, yürümeye çalışıyordu. Sağında, bataklıkta kapkara bir orman duvar gibi yükseliyordu; çıplak akağaçlar, titrek kavaklar hüzünlü, uğulduyorlardı. İleride, uzaklarda bir yerde kentin donuk ışıkları görünüyordu.

Korkusundan titreyerek mırıldanıyordu ana: “Tanrım, sen yardım et.”

2. 1,06 km karşılığına gelen eski bir Rus uzunluk ölçü birimi. (Ç.N.)

*****

VII

Günler haftaları ve ayları oluşturarak, tespih taneleri gibi birbirini izliyordu. Her cumartesi arkadaşları geliyordu Pavel’e, her toplantı uzun bir merdivenin basamakları gibiydi; merdiven, insanları yavaş yavaş uzak bir yerlere doğru yükseltiyordu.

Toplantılara yeni katılanlar oluyordu. Vlasov’ların küçük odası dar gelmeye başlamıştı. Boğucu bir havası oluyordu. Nataşa üşümüş, yorgun geliyordu, ama her zaman çok neşeli, canlıydı. Ana bir çift çorap örmüştü ona, küçücük ayaklarına kendi giydirmişti. Buna önce güldü Nataşa, sonra birden sustu, düşüncelere daldı, alçak sesle şöyle dedi: “Bir dadım vardı, o da çok iyiydi. Ne tuhaf, Pelageya Nilovna... işçilerin böylesine zor bir hayatı var, böylesine aşağılanıyorlar; oysa yürekleri kocaman, tertemiz... Öteki insanlar öyle değil.” Uzaklarda, kendisinden çok uzaklarda bir yeri göstererek salladı kolunu.

Ana, “Çok iyi bir kızsınız,” dedi. “Ananız babanız, kimseniz yok...”

Sözünü bitiremedi, içini çekti, Nataşa’nın yüzüne, ona bir şey için minnettarlık duyarak baktı, sustu. Nataşa’nın önünde döşemede oturuyordu, kız dalgın gülümsedi, başını önüne eğdi. “Evet, anam babam yok,” diye tekrarladı. “Bu o kadar önemli değil. Babam çok kabadır, erkek kardeşim de öyle. Ayrıca sarhoştur da. Ablam çok mutsuz... Kendinden çok yaşlı biriyle evlendi. Adam çok zengin ve cimri. Anneciğime acıyorum. Sizin gibi çok iyi bir kadındır. Fare gibi de ufak tefek... fare gibi de koşuşur durur, her şeyden korkar. Bazen öyle özlüyorum ki onu...”

Ana başını üzüntüyle sallayarak, “Zavallım benim,” dedi.

Kız birden kaldırdı başını, bir şeyi itiyormuş gibi uzattı kolunu. “Yo, hayır,” dedi. “Bazen öyle neşeli, mutlu oluyorum ki.”

Yüzü bembeyaz olmuştu, gök mavisi gözleri parlamıştı. Elini Pelageya Nilovna’nın omzuna koyup boğuk bir sesle, sakin, ciddi, “Eğer bilseydiniz...” dedi, “Ne büyük bir iş yapmakta olduğumuzu bilseydiniz...”

İmrenmeye yakın bir duygu doldu Vlasova’nın yüreğine. Ayağa kalktı, pek üzgün, şöyle dedi: “Böyle bir şey için yaşlıyım ben, ayrıca okuryazar da değilim.”

Pavel gün geçtikçe daha sık, daha çok konuşuyor, arkadaşlarıyla daha heyecanlı tartışıyordu. Nataşa’yla konuşurken ya da ona bakarken sert gözleri daha bir yumuşak parlıyor, sesi daha tatlılaşıyor, her haliyle sadeleşiyor gibi geliyordu anasına.

“İnşallah,” diye geçiriyordu içinden ana. Ve gülümsüyordu.

Toplantılarda tartışma aşırı ateşli ve tehlikeli olmaya başladığında, her zaman Ukraynalı ayağa kalkıyor, çan tokmağı gibi sağa sola sallanarak, gür, uğultulu sesiyle basit, hoş bir şey söylüyor, herkes birden sakinleşiyor, ciddileşiyordu. Vesovşçikov asık yüzle, herkesi belli bir yere yönlendirmeye çalışıyordu; tartışmaları önce o ve adı Samoylov olan kızıl saçlı arkadaşı başlatıyordu. Yuvarlak kafalı, yüzü kül suyuyla yıkanmış gibi soluk İvan Bukin de onlardan yana oluyordu. Saçları dümdüz taralı, üstü başı pak Yakov Somov sesini yükseltmeden, ciddi bir tavırla konuşuyordu. O da, geniş alınlı Fyodor Mazin tartışmalarda her zaman Pavel ile Ukraynalıdan yana oluyorlardı.

Bazen Nataşa’nın yerine kentten Nikolay İvanoviç diye biri geliyordu. Küçük sakalı açık renk, uzak bir ilden gelmiş, konuşurken “o”ların üzerine özellikle basan, gözlüklü biriydi Nikolay İvanoviç. Genelde herkese uzak duruyordu. Sıradan şeylerden; aile yaşamından, çocuklardan, ticaretten, polisten, etin ve ekmeğin fiyatından, insanların her gün yaşadıklarından söz ediyordu. Her şeyin sahteliğini, karışıklığını, kimi zaman aptalca, gülünç, açıkça yararsız yanlarını anlatıyordu. Nikolay çok uzaklardan, insanların dürüst, rahat yaşadıkları başka bir ülkedenmiş gibi geliyordu anaya; oysa burada her şey bambaşkaydı, bu hayata alışamazdı, bunu kabullenmek zorundaydı, sevmiyordu burayı ve bu hayat onda, her şeyi hoşlanacağı gibi değiştirmek gibi sakin, ısrarlı bir arzu uyandırıyordu. Yüzü soluktu, gözlerinin çevresinde ışıltılı kırışıklıklar vardı, sesi sakindi, elleri her zaman sıcak... Vlasova ile selamlaştıktan sonra onun elini avuçluyor, güçlü parmakları arasında kuvvetlice sıkıyor, böyle bir tokalaşmadan sonra daha sakin, daha rahat oluyordu.

Kentten başka gelenler de vardı. En sık gelen de soluk, zayıf yüzünde iri gözleri olan, uzun boylu, zarif bir kızdı. Adı Saşenka’ydı. Yürüyüşünde, hareketlerinde erkeksi bir şey vardı; siyah, gür kaşlarını öfkeli çatıyor, konuşurken düzgün burnunun küçük delikleri titreşiyordu.

İçlerinde ilk kez Saşenka kararlı, yüksek sesle, “Biz sosyalistiz,” demişti. Ana bu sözcüğü duyunca korktu, bir şey söylemeden uzun uzun baktı kızın yüzüne. Çarı öldürenlerin sosyalistler olduğunu duymuştu. Gençlik yıllarıydı; o zamanlar, toprağa bağlı köylülere özgürlük veren çarı öldürünceye kadar saçlarını kesmeyeceklerine yemin eden toprak sahiplerine sosyalist dediklerini biliyordu. Ama şimdi sosyalist olduklarını söyleyen oğlunun, arkadaşlarının ne istediklerini anlayamıyordu.

Toplantı dağıldıktan sonra sordu oğluna: “Pavel’ciğim, sosyalist misin sen?”

Her zaman olduğu gibi kararlı, kendinden emin bir tavırla cevap verdi oğlu: “Evet. Neden sordun?”

Ana derin bir iç çekti, bakışını önüne eğip sordu: “Öyle mi, Pavel’ciğim? Ama biliyorsun, çara karşıydı sosyalistler, öldürdüler çarı.”

Pavel odanın içinde şöyle bir gidip geldi, avucuyla ovaladı yüzünü, gülümsedi. “Bizim istediğimiz o değil,” dedi.

Sakin, ciddi bir tavırla uzun uzun bir şeyler anlattı anasına. Ana onun yüzüne bakıyor, düşünüyordu: “Kötü bir şey yapmaz benim oğlum, yapamaz...”

Sonraları bu korkunç sözcük daha sık tekrarlanmaya başladı, keskinliği törpülendi ve ananın kulağına, anlayamadığı öteki onlarca sözcük gibi alışıldık gelmeye başladı. Ama Saşenka’yı pek sevmemişti, onun geldiği günler kendini huzursuz, rahatsız hissediyordu.

Bir gün dudaklarını pek keyifsiz bükerek şöyle dedi Ukraynalıya: “Nedense çok sert bir kız şu Saşenka. Durmadan emirler veriyor. Siz de yapmalısınız bunu, siz de yapmalısınız.”

Ukraynalı bir kahkaha attı. “Çok haklısınız. Çok haklısınız teyzeciğim, dikkatinizi çekmiş. Pavel, sen ne diyorsun?” Ve anaya göz kırparak, gözlerinde bir gülümsemeyle, “Asilzadeler işte,” dedi.

Gayet soğuk karşılık verdi Pavel: “İyi kızdır Saşenka.”

Ukraynalı doğruladı: “Çok doğru. Ancak anlamadığı bir şey var, o bu işi yapmak zorunda, bizler ise bunu yapmak istiyoruz ve yapabiliriz.”

Sonra, ananın anlayamadığı bir şey üzerine tartışmaya başladılar.

Ana ayrıca, Saşenka’nın en sert davrandığı kişinin Pavel olduğunu, hatta bazen ona bağırdığını da fark ediyordu. Pavel susuyor, gülümsüyor, genç kızın yüzüne, daha önce Nataşa’nın yüzüne baktığı gibi yumuşak bakıyordu. Bundan da hoşlanmıyordu ana.

Ana kimi zaman herkesin bir anda aşırı neşelenmesine şaşırıyordu. Bu genellikle, yurtdışında işçilerin yaşamlarıyla ilgili gazete yazılarını okudukları akşamlar oluyordu. O zaman herkesin gözleri neşeyle aydınlanıyordu, herkes tuhaflaşıyordu, çocuklar gibi mutlu oluyorlardı, neşeli, içten kahkahalar atıyorlardı, dostça birbirlerinin omzunu okşuyorlardı.

İçlerinden biri sevincinden sarhoş olmuş gibi haykırıyordu: “Helal olsun size, Alman yoldaşlar.”

Herkes bir ağızdan bağırıyordu: “Yaşasın İtalya’nın işçileri.”

Herkes bu haykırışlarını uzak bir yerlerdeki dostlarına gönderirken, onları tanımayan dostları, onların dilini bilmiyor olsalar da, onları duyacaklarından, heyecanlarını anlayacağından emin gibiydiler.

Ukraynalı, içi sevgiyle dopdolu, gözleri parlayarak şöyle diyordu: “Onlara mektup yazsak mı dersiniz? Rusya’da dostları, onların inandığı dine inanan, aynı şeyleri savunan, aynı amaçla yaşayan, onların başarılarına sevinen dostları olduğunu yazsak mı onlara?”

Ve herkes, yüzünde bir mutluluk gülümsemesiyle uzun uzun Fransızlardan, İngilizlerden, İsveçlilerden, saygı duydukları, sevinçlerini, acılarını paylaştıkları arkadaşlarından, yakın dostlarından söz eder gibi söz ediyorlardı.

Kalabalık odada bütün dünyanın işçileriyle ruhsal bir birliktelik duygusu yer etmişti. Bu duygu, onun ne olduğunu tam anlayamamış olan anayı bile heyecanlandırarak, içini gençlik coşkusuyla, gücüyle, baş döndürücü umutlarla doldurarak odadaki herkesi birbirine kaynaştırıyordu.

Bir ara sordu ana Ukraynalıya: “Ne iyisiniz. Hepsiyle arkadaşsınız: Ermenilerle, Yahudilerle, Avusturyalılarla... Her şeyde, sevinçte de acıda da birliktesiniz.”

“Evet, her şeyde, teyzeciğim, her şeyde,” diye haykırdı Ukraynalı. “Bizim için halklar, uyruklar yoktur, yalnızca arkadaşlar, yoldaşlar ve yalnızca düşmanlar vardır. Bütün işçiler yoldaşımızdır bizim, bütün zenginler, hükümetler de düşmanımız... Dünyaya iyi niyetli gözlerle bakarsanız, biz işçilerin ne kadar çok olduğumuzu, ne büyük bir güce sahip olduğumuzu görürsünüz. Bu sevinçle doludur yüreklerimiz, böylesine büyük bir coşku vardır göğsümüzde. Hayata baktığında bir Fransız, bir Alman da yüreğinde aynı sevinci hisseder, bir İtalyan da öyle... Hepimiz aynı ananın evlatlarıyız; yeryüzünde bütün ülkelerin işçilerinin yenilmez kardeşlik düşüncesinin çocukları... Isıtıyor bizi anamız, gökyüzünde adaletin güneşidir o... gökyüzü ise işçinin yüreğinde... ve sosyalist olduğunu söyleyen herkes bugün de, yarın da, yüzyıllar boyunca da ruh kardeşimizdir.”

Bu çocuksu, ama sağlam inanç giderek yayılıyor, yerleşiyordu aralarında, büyük bir güçle yükseliyor, büyüyordu. Ana böyle olduğunu gördükçe ister istemez, gökyüzünde gördüğü güneş gibi büyük, parlak bir şeyin yeryüzünde de doğmakta olduğunu hissediyordu.

Sık sık şarkı söylüyorlardı. Sıradan, herkesin bildiği şarkıları yüksek sesle, neşeyle söylüyorlardı; ama kimi zaman yeni, pek duygusal şarkılar söyledikleri de oluyordu; ne var ki, bu şarkıların ezgisi hüzünlü, alışılmadık oluyordu. Alçak sesle, kilisedeymiş gibi ciddi söylüyorlardı bu şarkıları. Şarkı söyleyenlerin yüzü sararıyor, kızarıyordu ve yüksek sesle söylenen sözcüklerde büyük bir güç, coşku hissediliyordu.

Yeni şarkılardan özellikle biri çok endişelendiriyor, heyecanlandırıyordu kadıncağızı. Bu şarkıda ruhun o hüzünlü düşünce derinliği; karanlık patikalarda incinmiş, tek başına dolaşan ıstıraplı çaresizlikler; sıkıntıların, korkunun kişisizliğin, renksizliğin ruh iniltileri hissedilmiyordu. Gücün efkârlı iç çekişleri de, belli belirsiz yanan engin toprakların iyi, kötü her şeyi yıkmaya hazır mertlik çığlıkları da hissedilmiyordu. Şarkıda, yaratıcı olabilecek gücü olmayan, ama her şeyi yıkabilecek, paramparça edebilecek kör bir intikam duygusu da yoktu. Eski kölelik dünyasından kalma hiçbir şey yoktu bu şarkıda.

Ana şarkının sözlerini de, iç karartan ezgisini de sevmemişti. Ama sözlerinde, ezgisinde çok başka bir şey vardı. Sesi de, sözcükleri de gücüyle bastırıyor, yürekte düşünce için engin bir şeyin önsezisini uyandırıyordu. Bu şeyi gençlerin yüzlerinde, gözlerinde görüyordu ana, yüreklerinde hissediyordu ve şarkıyı, kendini sözlerinde, seslerinde bulunmayan gücüne bırakarak, her zaman özel bir dikkatle, başka şarkıları dinlediğinden çok daha derin bir endişeyle dinliyordu.

Gençler bu şarkıyı öteki şarkılardan daha alçak sesle söylüyorlardı, öyleyken, öteki şarkılardan daha güçlü çıkıyordu sesi, ilkbaharın müjdecisi bir mart günü gibi kucaklıyordu herkesi.

Vesovşçikov canı sıkkın, “Artık sokaklarda da söylemeliyiz bunu,” diyordu.

Babası tekrar bir şey çalıp cezaevine atılınca da pek sakin, açıklama yaptı arkadaşlarına: “Artık benim evde de toplanabiliriz.”

Pavel’in birkaç arkadaşı hemen hemen her akşam toplanıyordu. Yıkanıp temizlenmeden hemen oturuyor, kaygılı tavırlarla okuyorlar, kitaplardan birtakım notlar yazıyorlardı. Ellerinde kitaplarla yemek yiyor, çay içiyorlardı. Ve ananın hiç anlayamadığı şeylerden söz ediyorlardı. Çoğu zaman şöyle diyordu Pavel: “Bir gazeteye ihtiyacımız var.”

Gençler aceleci, heyecanlıydılar; sık sık, arıların çiçekten çiçeğe uçtukları gibi, bir kitaptan ötekine daha hızlı geçmeye başlamışlardı.

Vesovşçikov bir gün, “Bizimle ilgili söylentiler var. Çok geçmez, yakalanacağız,” dedi.

Ukraynalı karşılık verdi: “Bıldırcın ağa düşmek için vardır.”

Ana giderek daha çok hoşlanıyordu ondan. Kendisine “teyzeciğim” dediğinde, yanaklarını yumuşacık bir çocuk eli okşuyor gibi hissediyordu. Pazar günleri, Pavel’in zamanı yoksa, odunu o yarıyordu. Bir gün omzunda bir tahtayla gelmiş, baltayı almış, kapının önündeki merdivenin çürümüş basamağını çabucak, büyük bir başarıyla değiştirmiş, başka bir gün de yine öyle, çöken avlu çitini onarmıştı. Çalışırken ıslık çalıyordu, ıslığı çok güzel, hüzünlüydü.

Ana bir gün şöyle demişti oğluna: “Gel, Ukraynalıyı evimize alalım, ne dersin? İkiniz için de daha iyi olacak bu. Birbirinize gidip gelmekten kurtulursunuz.”

Pavel omuzlarını kaldırarak, “Neden sıkıntıya sokacaksın kendini?” demişti.

“Daha neler. Sebebini bilmeden hayatım boyunca sıktım kendimi, iyi bir insan için de sıkarım.”

“Nasıl istiyorsan öyle yap,” demişti oğlu. “Buraya taşınırsa buna sevinirim.”

Ve Ukraynalı taşınmıştı onların evine.

*****

VIII

Mahallenin ucundaki küçük ev insanların dikkatini çekmeye başlamıştı; kuşkulu onlarca göz evin üzerindeydi. Alacalı dedikodu kanatları huzursuzca dolaşıyordu etrafında... İnsanlar yamacın tepesindeki evin duvarları içinde gizlenen bir şeyleri ürkütmeye, ortaya çıkarmaya çalışıyorlardı. Geceleri evin pencerelerine bakıyorlardı, kimi zaman birileri pencere camını tıklatıp kaçıyor, gecenin karanlığında kayboluyordu.

Bir gün Vlasova’yı sokakta meyhaneci Beguntsov durdurdu. Gevşek, kırmızı boynuna her zaman siyah ipek atkı bağlayan, leylak rengi kalın pelüş giyen, aklı başında bir ihtiyardı Beguntsov. Uzun, parlak burnunun üzerinde her zaman çerçevesi kaplumbağa kabuğundan bir gözlük olurdu ve bunun için “Kemik Göz” derlerdi ona.

Vlasova’yı durdurmasıyla birlikte tek solukta, cevap beklemeden takır takır, kupkuru sözcüklerle şöyle dedi ona: “Nasılsınız Pelageya Nilovna? Oğlunuz nasıl? Evlendirmeyi düşünmüyor musunuz onu? Evlenme çağı geldi delikanlının, sağlığı, gücü kuvveti yerinde. Çocuklarını bir an önce evlendirmek ana babayı rahatlatır. Ailede insan beden olarak da, ruh olarak da her zaman daha iyidir; aile içinde, sirkede mantar gibi, her zaman sağlamdır. Sizin yerinizde olsam, hemen evlendirirdim onu. Günümüzde insanları sıkı kontrol altında tutmak gerekiyor, yoksa kendi kafalarına göre yaşamaya başlarlar... Kafalar karmakarışık... Kimin ne yaptığını sıkı kontrol etmek gerekiyor. Gençler Tanrı’nın kilisesine uğramıyorlar, insanların arasına girmiyorlar, gizlice kendi aralarında toplanıyorlar, köşe bucakta fısıldaşıyorlar. Neler konuşuyorlar, bilen var mı? Neden fısıltıyla konuşuyorlar? Nereye kaçıyorlar? Birinin insanlar arasında... sözgelimi meyhanede, söyleyemeyeceği şey ne olabilir? Bir sır mıdır? Sırrın yeri vardır. Bizim kutsalımızdır sır, havarilerin kilisesidir... Köşe bucaktaki öteki sırların hepsi aklın karışmasından başka bir şey değildir. Sağlıklar dilerim size.”

Pek gösterişli bir hareketle kolunu bükerek kasketini çıkardı, havada sallayarak, anayı şaşkınlık içinde bırakıp uzaklaştı. Vlasov’ların komşusu, ölen bir demircinin dul karısı, fabrikanın kapısında yiyecek bir şeyler satan Mariya Korsunova da pazaryerinde anayla karşılaştığında şöyle demişti ona: “Oğluna dikkat et Pelageya.”

“Ne oldu?” diye sormuştu ana.

Mariya bir sır veriyormuş gibi şöyle cevap vermişti: “Dedikodular dolaşıyor ortalıkta... Hiç iyi bir ana değilsin sen komşucuğum. Oğlunun Hlıstovcular3 benzeri bir grup kurduğunu söylüyorlar. Onlar gibi birbirlerini kırbaçlıyorlarmış.”

“Kes sesini Mariya! Kimsenin kimseyi kırbaçladığı falan yok.”

“Ateş olmayan yerden duman çıkmaz Pelageya.”

Duyduklarının hepsini anlattı oğluna ana, oğlu bir şey söylemeden omuz silkti, Ukraynalı ise her zaman olduğu gibi içten, yumuşak gülümsedi.

Ana, “Kızlar da çok kızıyorlar size,” dedi. “Genç kızlar için iyi damat adaylarısınız; hem iyi işçilersiniz hem içmiyorsunuz, ama dönüp kızlara baktığınız yok. Kentten size ahlaksız kızların geldiğini söylüyorlar.”

Pavel yüzünü küçümser bir tavırla buruşturarak haykırdı: “Ya, ya... elbette.”

Ukraynalı derinden iç çekip, “Her taraf çürümüş,” dedi. “O aptallara evliliğin ne demek olduğunu, acele etmelerine hiç gerek olmadığını anlatsaydınız, teyzeciğim.”

“Ah, anam babam,” dedi ana. “Durumu görüyorlar, anlıyorlar, bundan kaçmak kolay değildir.”

Pavel, “Ama doğru anlamıyorlar,” dedi, “yoksa doğru yolu bulurlardı.”

Anası onun sert yüzüne baktı. “Ve bunu sizler öğreteceksiniz onlara,” dedi. “Biraz daha zeki olanları yanınıza alın.”

Soğuk bir tavırla karşılık verdi oğlu: “Bu uygun olmaz.”

“Denesek mi?” diye sordu Ukraynalı.

Pavel bir süre sustuktan sonra cevap verdi: “Hemen çiftli dolaşmaya başlarlar, bir süre sonra da evlenirler, o zaman da her şey biter.”

Ana düşünmeye başladı. Oğlunun keşiş katılığına şaşıyordu. Ukraynalı gibi, kendisinden yaşça büyüklerin de oğlunun sözünü dinlediğini görüyor, oysa öte yandan, ondan çekiniyorlar, sert tavırlarından dolayı ondan hoşlanmıyor gibi de geliyordu ona.

Bir gece ana, yatağına yattıktan sonra oğlu ile Ukraynalı hâlâ kitap okuyorlardı, aradaki ince paravanın arkasında onların alçak sesle konuştuklarını duydu.

Ukraynalı birden, alçak sesle, “Biliyor musun, Nataşa’yı seviyorum ben,” dedi.

Hemen cevap vermedi Pavel, sonra, “Biliyorum,” dedi.

Ukraynalının yavaşça ayağa kalktığını, odanın içinde dolaşmaya başladığını duydu ana. Çıplak ayakları şıpırdıyordu döşemede. Ve karamsar bir ıslık duyuldu. Sonra tekrar boğuk sesiyle konuştu Ukraynalı: “Ama o farkında değil bunun.”

Pavel susuyordu.

Ukraynalı sesini alçaltıp sordu: “Sen ne diyorsun buna?”

“Farkında,” diye cevap verdi Pavel. “Bu yüzden bizimle çalışmıyor artık.”

Ukraynalı ayaklarını döşemeye sürtüyordu. Titrek, sakin ıslığı tekrar duyuldu. Sonra sordu: “Peki ya ona şunu söylersem...”

“Neyi söylersen?”

Alçak sesle, “Benim onu...” diyecek oldu Ukraynalı.

Pavel kesti onun sözünü: “Neden?”

Ana Ukraynalının durduğunu, güldüğünü hissetti. “Evet,” dedi Ukraynalı, “bak ne diyeceğim sana, bir kızı seven erkeğin bunu ona söylemesi gerektiğini düşünüyorum ben, yoksa bir faydası olmaz bunun.”

Pavel çarparak kapattı kitabı. Oğlunun şöyle dediğini duydu ana: “Nasıl bir fayda bekliyorsun sen?”

İki genç bir süre sustular. Neden sonra Ukraynalı: “Evet?” diye sordu.

Pavel tane tane konuşarak, “Bak Andrey,” diye başladı, “insanın önce, ne istediğine kesin karar vermesi gerekir. Tutalım, o da seni seviyor ki ben öyle olduğunu düşünmüyorum ama diyelim, öyledir. Ve evlendiniz. Aydın bir kızla bir işçinin evlenmesi çok ilginç olurdu. Çocuklarınız oldu, yalnızca kendin için çalışmayacaksın artık... ailen için çalışacaksın. Çocuklarının karnını doyurmak için, oturduğun evin için, ailen için çalışacaksın... Bizim sorunumuz için çalışmalarda olmayacaksın artık. İkiniz de olmayacaksınız.”

Bir sessizlik oldu. Biraz sonra Pavel çok daha yumuşak, konuşmaya başladı: “İyisi mi, vazgeç sen bu sevdadan Andrey. Kızı da yolundan etme.”

Yine bir sessizlik oldu. Duvar saatinin sarkacı saniyeleri ölçülü sayarak tıklıyordu.

Ukraynalı, “Kalbimin yarısı seviyor, yarısı nefret ediyor,” dedi. “Kalp mi bu şimdi?”

Bir kitabın sayfalarının hışırdadığı duyuldu; Pavel tekrar okumaya başlamış olmalıydı. Ana gözleri kapalı, yattığı yerde kıpırdamaya korkuyordu. Ukraynalı için ağlamak geliyordu içinden, daha çok da oğlu için. Oğlunu düşünüyordu: “Yavrucuğum...”

Birden sordu Ukraynalı: “Ona açılmayayım mı demek istiyorsun?”

Alçak sesle karşılık verdi Pavel: “Doğru olanı bu.”

Ukraynalı, “Bildiğimiz yolda devam edelim biz,” dedi. Ve birkaç saniye sonra hüzünlü, sakin, devam etti: “Böyle düşünüyorsan, senin işin de zor olacak, Pavel’ciğim...”

“Benim işim şimdi de zor.”

Bu arada rüzgâr evin duvarlarını dövüyordu. Duvar saatinin sarkacı geçen zamanı tane tane sayıyordu. Ukraynalı sakin, “Şakaya gelmez bu,” dedi.

Ana yüzünü yastığa gömdü, sessiz, ağlamaya başladı. Sabahleyin Andrey anaya daha kısa boyluymuş, daha sevimliymiş gibi geldi. Oğlu ise daha zayıf, inatçı ve suskun... Ana o güne kadar Ukraynalıya pek resmî olarak Andrey Onisimoviç diye hitap ediyordu, oysa şimdi farkında olmadan şöyle demişti: “Andrey’ciğim, çizmelerini tamir ettirseniz iyi olacak, ayaklarınızı üşüteceksiniz.”

Gülümseyerek cevap verdi Ukraynalı: “Ay başında yenilerini alacağım.” Ve uzun kolunu birden ananın omzuna koyup sordu. “Belki de öz anamsınız siz benim, ne dersiniz? Ancak, çok çirkin olduğum için bunu kimseye söylemek istemiyorsunuz, öyle mi?”

Ana bir şey söylemeden okşadı Ukraynalının kolunu. Ona tatlı sözler söylemek geliyordu içinden, ama bir acıma duygusu sıkıştırıyordu yüreğini, sözcükler diline dolanıyordu.

3. Hlıstovsbo (Kırbaççılar):18. yüzyıl başlarında Rusya’da ortaya çıkan, Ortodoks ayinlerini reddeden bir mezhep. (Ç.N.)

*****

IX

Mahallede, mavi mürekkeple yazılı kâğıtlar dağıtan sosyalistlerden söz ediyorlardı. Bu kâğıtlarda fabrikadaki olaylar, Petersburg ve Rusya’nın güneyindeki grevler anlatılıyor, işçiler birlik olmaya, kendi çıkarları için mücadeleye çağrılıyordu.

Fabrikada kazancı iyi olan yaşlı işçiler buna kızıyorlar, küfürler ediyorlardı: “Fitneciler. Bunu yapanların suratını dağıtmak gerekir.”

Ve kâğıtları fabrika yönetimine götürüyorlardı. Dağıtılan bu kâğıtları gençler heyecanla okuyorlardı. “Çok doğru,” diyorlardı.

Kendini işine vermiş, her şeye kayıtsız çoğunluk ise tembel tembel, şöyle diyordu: “Hiçbir şey çıkmaz bundan... olacak şey mi?”

Öte yanda, kâğıtlar heyecanlandırıyordu insanları, bir hafta kâğıt dağıtılmazsa şöyle diyenler oluyordu: “Anlaşılan, kâğıt basmayı bıraktılar artık...”

Hafta başı tekrar dağıtılmaya başlıyordu kâğıtlar, işçiler tekrar homurdanmaya başlıyorlardı.

Yemekhanede de, fabrikada da kimsenin tanımadığı yeni yeni insanlar dikkati çekiyordu. Bazıları sorular sormalarıyla, sağı solu kolaçan edip koklamalarıyla, kuşku çekici ihtiyatlı davranışlarıyla; bazıları da gereksiz yapışkanlıklarıyla herkesin gözüne batıyordu.

Bu gürültüye oğlunun neden olduğunun farkındaydı ana. Herkesin onun çevresinde nasıl toplandığını görüyor, Pavel’in geleceğiyle ilgili endişesi oğluyla duyduğu gurura karışıyordu.

Mariya Korsunova bir gün sokağa bakan pencerenin camını tıklattı ve ana pencereyi açınca yüksek sesle şöyle fısıldadı ona: “Dikkat et Pelageya, oyun bitti. Bu gece sizin de, Mazin’in de, Vesovşçikov’un da evinde arama yapacaklar.”

Mariya’nın kalın dudakları aceleci, birbirine değiyordu, etli burnu sesli fosurduyor, gözleri kırpışıyor, sokakta birileri var mı diye bakınarak fıldır fıldır dönüyordu.

“Ancak, bir şeyden haberim yok benim, sana da bir şey söylemedim, bugün görmedim bile seni... tamam mı?” deyip hemen kayboldu Mariya.

Ana, pencereyi kapattıktan sonra bir iskemleye çöktü. Ama oğlunun bir tehlikeyle karşı karşıya olduğu düşüncesi hemen ayağa kaldırdı onu. Aceleyle giyindi, nedense atkısını sıkıca sardı başına, dosdoğru Fyodor Mazin’in evine koştu. Hastaydı Fyodor, işe gitmemişti. Ana onun yanına gittiğinde Fyodor pencerenin önünde oturuyor, kitap okuyor; sargılı sağ elinin başparmağını sol eliyle sıvazlıyordu. Haberi duyunca bembeyaz oldu Fyodor’un yüzü, hemen ayağa kalktı.

“Demek öyle ha...” diye mırıldandı.

Vlasova, titreyen eliyle yüzünün terini silerken sordu: “Ne yapmamız gerekiyor?”

Fyodor sağlam eliyle kıvırcık saçlarını sıvazlayarak cevap verdi: “Bir dakika, siz korkmayın.”

“Ama kendiniz de korkuyorsunuz,” diye haykırdı ana.

“Ben mi?” Yanakları kıpkırmızıydı Fyodor’un. Mahcup, gülümseyerek karşılık verdi. “Evet, evet, kahretsin... Pavel’e haber vermeliyiz. Hemen şimdi onun yanına gideceğim. Siz evinize gidin... telaş edecek bir şey yok. Öyle ya, dayak atacak değiller.”

Ana eve dönünce bütün kitapları topladı, göğsünün üzerine bastırıp, evin içinde sobaya, ocağa, hatta su dolu fıçıya bakarak bir süre öylece dolaştı. Pavel’in işi bırakıp hemen eve geleceğini düşünüyordu, ama gelmiyordu Pavel. Bir süre sonra ana yorgun, mutfakta, kitapları peykenin altına koyup üzerine oturdu, kalkmaya korkarak, Pavel’le Ukraynalı gelene kadar orada öyle oturdu. Onlar gelince, yerinden kalkmadan, “Duydunuz mu?” diye haykırdı.

Gülümsedi Pavel: “Duyduk.”

“Çok korkuyorum, çok korkuyorum.”

“Korkmanıza gerek yok,” dedi Ukraynalı. “Bir şey çıkmaz bundan.”

“Semaveri bile koymamışsın anacığım,” dedi Pavel.

Ana ayağa kalktı, suçlu gibi, kitapları göstererek açıklama yaptı: “Hepsini topladım.”

Oğlu ile Ukraynalı güldüler, bu cesaret verdi anaya. Pavel kitaplardan birkaçını ayırdı, saklamak için avluya götürdü.

Ukraynalı ise, semaveri hazırlarken şöyle diyordu: “Teyzeciğim, korkacak bir şey yok ortada, boş şeyleri dillerine dolayan bazı insanlar saçmalıyorlar, hepsi o kadar... Bellerinde kılıçlar, çizmelerinde mahmuzlar, yaşlı başlı birtakım adamlar geldi, köşe bucak her yeri arıyorlar. Karyolaların, sobaların altlarına bakıyorlar, mahzen varsa, mahzene iniyorlar, çatı arasına çıkıyorlar. Orada örümcek ağları dolanıyor suratlarına, burunlarından soluyorlar. Yaptıkları işten sıkılıyor, utanıyorlar, öfkeleniyorlar, çok sert kişilermiş gibi davranıyorlar, kızıyorlar insanlara. İğrenç bir işleri var. Bir keresinde benim her şeyimi didik didik aramışlardı, sonra yaptıklarından utanmış, çekip gitmişlerdi. Başka bir gün de alıp götürmüşlerdi beni. Cezaevine atmışlardı, dört ay kalmıştım içeride. Oturmuştum, oturmuştum, neden sonra çağırmışlardı beni, askerlerle birlikte sokaklarda yürütmüşlerdi, bir şeyler sormuşlardı bana. Kafası çalışmaz onların, ipe sapa gelmez şeyler söylerler, aynı şeyi bir kez daha söylerler... Sonra askerlere, sizi tekrar cezaevine götürmelerini emrederler. Öylece bir oraya, bir buraya götürür dururlar sizi, amaçları aldıkları maaşı hak etmektir... En sonunda salıverirler sizi, hepsi o kadar işte.”

Ana sesini yükseltti: “Her zaman böyle şeyler söylüyorsunuz siz Andrey’ciğim.”

Ukraynalı, semaverin önünde yere çömelmiş, boruya üfleyerek ateşini tutuşturmaya çalışıyordu. Ananın bu sözü üzerine, zorlanmaktan kızarmış yüzünü kaldırdı, iki eliyle bıyığını sıvazladı, sordu: “Nasıl şeyler söylüyormuşum?”

“Sanki hiç kimse, hiçbir zaman küçük düşürmemiş gibi sizi...”

Ukraynalı ayağa kalktı, başını salladı, gülümseyerek şöyle başladı: “Dünyada hiç küçük düşmemiş insan var mıdır acaba? Beni o kadar çok küçük düşürdüler ki, artık yoruldum küçük düşmekten. İnsanların elinden başka bir şey gelmiyorsa ne yapabilirsiniz? Küçük düşmek insanın bir şey yapmasını engelliyor, onların yanında durmak da boşuna zaman kaybetmekten başka bir şey değil. Hayat böyle işte. Bir zamanlar kızardım insanlara, sonra buna değmediğini anladım. Herkes komşusunun kendisine vurmasından korkuyor, bu yüzden kendi çabuk davranıp onun kulaktozuna yapıştırıyor. Hayat böyledir işte teyzeciğim.”

Ukraynalının konuşması sakindi, akıcıydı, ananın evi aramaya gelecekleri korkusunu dağıtmış, bir kenara itmişti, şiş gözlerinin içi şimdi aydınlıktı, gülümsüyordu.

Ana göğüs geçirdi, sıcak bir tavırla bir dilekte bulundu: “Umarım, Andrey’ciğim, Tanrı mutluluk verir size.”

Ukraynalı geniş adımlarla semavere yürüdü, tekrar önünde çömeldi, alçak sesle, “Verirse reddetmem, ama vermesi için yalvarmam,” dedi.

Avludan Pavel döndü, kararlı bir tavırla, “Hiçbir şey bulamayacaklar,” dedi.

Elini yüzünü yıkadı. Ellerini özenle kurularken, “Anacığım,” dedi, “onlara korktuğunu belli edersen, ‘Kadın korkudan böyle titrediğine göre, evde bir şeyler vardır,’ diye düşünürler. Sen de biliyorsun ki, amacımız kötü bir şey değil, doğrudan, gerçeklerden yanayız biz ve ömrümüzün sonuna kadar doğrular, gerçekler için çalışacağız... Bütün suçumuz bu işte. Neden korkalım?”

“Sakin olacağım Pavel’ciğim.” Ve arkasından, elinde olmadan ekledi: “Bir an önce gelseler bari.”

Adamlar o gece gelmediler, sabah olunca ana, korktuğu için kendisiyle alay edilmesini yasaklarken, önce kendi takılıyordu kendine: “Korkmaktan nasıl da korkuyordum.”

*****

X

Adamlar o telaşlı geceden neredeyse bir ay sonra geldiler. Pavel’in odasında Vesovşçikov ve Andrey’den başka üç kişi daha oturuyor, çıkardıkları gazeteyi konuşuyorlardı. Gecenin geç saatleriydi, gece yarısı olmak üzereydi. Ana çoktan yatmıştı, uykuya dalmak üzereyken endişeli, sessiz konuşmalar işitiyordu. İşte, Andrey sessiz adımlarla geçti mutfaktan, arkasından usulca kapattı kapıyı. Holden bir kova sesi geldi. Ve ansızın ardına kadar açıldı kapı, Ukraynalı mutfağa daldı, yüksek sesle fısıldadı: “Dışarıda mahmuz sesleri var.”

Ana yatağından fırladı, elleri titreyerek giysilerini aldı. Ama odanın kapısında beliren Pavel gayet sakin, “Kalkmayın siz anacığım... Hastasınız siz, tamam mı?” dedi.

Holden sessiz hışırtılar geliyordu. Pavel kapıya yürüdü, açıp seslendi: “Kim var orada?”

O anda uzun boylu, gri giysili biri belirdi kapıda, onun hemen arkasında bir başkası, iki jandarma kenara itti Pavel’i, iki yanına geçtiler; alaycı, yüksek bir ses duyuldu: “Bizi beklemiyordunuz, değil mi?”

Bunu söyleyen ince yapılı, seyrek bıyıklı, uzun boylu bir subaydı. Ananın başucunda mahalle polisi Fedyakin belirdi, bir elini kasketinin siperine götürüp, ötekiyle ananın yüzünü göstererek ters ters baktı.

“İşte, bu anası, ekselansları,” dedi. Kolunu Pavel’e doğru uzatıp ekledi: “Bu da kendisi.”

Subay gözlerini kısıp sordu: “Pavel Vlasov mu?” Pavel bir şey söylemeden başını “evet” anlamına eğince, bıyığını burarak devam etti. “Evinde arama yapmak zorundayım. Kadın, kalk sen yataktan.” Odaya baktı. “Kim var orada?” diye sordu. Hızlı adımlarla odanın kapısına yürüdü. Odadan sesi geldi: “Soyadlarınız?”

Sundurmadan iki kişi daha girdi içeriye: Döküm ustası yaşlı Tveryakov ile yardımcısı ocakçı ağırbaşlı, esmer Rıbin. Kalın, yüksek sesiyle, “Merhaba Nilovna,” dedi.

Ana giyindi, cesaretini toplamak için alçak sesle, “Ne oluyoruz?” diye mırıldandı. “Gece vakti çıkıp geliyorsunuz... İnsanlar yatmışlar uyuyacaklar, paldır küldür dalıyorsunuz eve.”

Oda kalabalıktı, bu yüzden içerisi ayakkabı kokuyordu. İki jandarma ile mahalle komiseri Rıskin ayaklarını yere gürültüyle vurarak döşemeden kitapları topladılar, subayın önündeki masaya yığdılar. Öteki iki jandarma da topuklarını duvarlara vuruyor, iskemlelerin altlarına bakıyordu, biri de pek beceriksizce büyük Rus sobasının üzerine çıkmıştı. Ukraynalı ile Vesovşçikov birbirlerine sokulmuş, odanın köşesinde dikiliyorlardı. Nikolay’ın çiçekbozuğu yüzü kırmızı lekelerle kaplanmıştı; ufak, gri gözlerini ayırmadan subaya bakıyordu. Ukraynalı bıyığını buruyordu, ananın odaya girdiğini görünce gülümsedi, başını hoşça eğerek selam verdi ona.

Ana korkusunu bastırmak için her zaman olduğu gibi yan yan değil, şimdi göğsü önde, dimdik yürüyordu; böyle yürüyüşü onun bedenine komik, cafcaflı, mağrur bir görünüm veriyordu. Ayaklarını yere hızla vuruyordu, kaşları titriyordu...

Subay bembeyaz ellerinin ince parmaklarıyla kitapları tek tek çabucak alıyor, sayfalarını çeviriyor, şöyle bir sallıyor ve elinin canlı hareketiyle kenara atıyordu. Bazı kitaplar döşemeye yumuşakça düşüyordu. Herkes susuyordu, yalnızca yorulan, terleyen jandarmaların sık solumaları, mahmuzların şıngırtıları duyuluyordu; kimi zaman alçak sesle bir soru duyuluyordu: “Şuraya baktınız mı?”

Anası duvarın dibinde, Pavel’in yanında ayakta duruyordu. Oğlu gibi o da kollarını göğsünün üzerinde kavuşturmuş, subaya bakıyordu. Dizleri titriyordu, gözlerinin önünde kuru bir sis vardı.

Sessizliğin içinde birden Nikolay’ın kulakları tırmalayan sesi duyuldu: “Neden kitapları yere atmak ihtiyacını duyuyorsunuz?”

Ana ürperdi. Tveryakov, biri ensesine vurmuş gibi salladı başını, Rıbin hırıltılı bir ses çıkardı, dikkatli baktı Nikolay’a.

Subay gözlerini kıstı, bir an için çilli, kıpırtısız yüzüne gömüldü gözleri. Parmakları kitapların sayfalarını daha hızlı çevirmeye başladı. Zaman zaman, bu iş ona dayanılmaz acı veriyormuş, bu acı karşısında işe yaramaz bir öfkeyle avazı çıktığınca bağırmak istiyor gibi, iri, gri gözlerini faltaşı gibi açıyordu.

Tekrar duyuldu Nikolay Vesovşçikov’un sesi: “Asker. Kaldır yerden o kitapları.”

Jandarmalar ona döndüler, sonra subaya baktılar. Subay tekrar kaldırdı başını, iriyarı Nikolay’ı yukarıdan aşağı şöyle bir süzdükten sonra burnunu çekti. “Pekâlâ... kaldırın,” dedi.

Bir jandarma Vesovşçikov’a yan yan bakarak eğildi, döşemeye yayılmış kitapları toplamaya başladı.

Ana fısıldadı Pavel’e: “Nikolay bir şey söylemesin.”

Pavel omuz silkti, Ukraynalı başını önüne eğdi.

“Bu İncil’i kim okuyor?”

“Ben,” dedi Pavel.

“Peki, bütün bu kitaplar kimindir?”

“Benim,” diye cevap verdi Pavel.

Subay sandalyenin arkalığına yaslandı. “Tamam.” İnce parmaklarını çıtırdattı, masanın altına uzattı, bıyığını düzeltip sordu Nikolay’a: “Andrey Nahodka dedikleri sen misin?”

Nikolay bir adım öne çıkıp, “Evet benim,” dedi.

Ukraynalı kolunu uzatıp omzundan tuttu onu, geriye çekti. “Hayır,” dedi. “Andrey Nahodka benim.”

Subay kolunu kaldırdı, Vesovşçikov’u tehdit edercesine salladı küçük parmağını. “Bana bak.” Elindeki kâğıtları karıştırmaya başladı.

Dışarıdaki aydınlık, mehtaplı gece cansız gözlerle bakıyordu pencereden. Dışarıda, pencerenin dibinde biri ağır adımlarla dolaşıyor, ayaklarının altında karlar gıcırdıyordu.

Subay sordu: “Sen, Nahodka, daha önce seninle ilgili siyasi suçla ilgili bir soruşturma açıldı mı?”

“Rostov’da açıldı, Saratov’da da... Ancak, o zaman jandarmalar bana ‘siz’ diye hitap ediyorlardı.”

Subay sağ gözünü kırptı, eliyle ovuşturdu, ince dişlerini göstererek, “Peki, Nahodka, siz, özellikle siz, fabrikada suç unsuru çağrılar içeren kâğıtları dağıtan alçakların kimler olduğunu biliyor musunuz?”

Ukraynalı ayakta şöyle bir sallandı, genişçe gülümseyerek bir şey söylemek istedi, ama o anda tekrar Nikolay’ın sinirli sesi duyuldu: “Alçakların kimler olduğunu çok iyi biliyoruz biz.”

Bir sessizlik oldu, bir an herkes öylece kaldı. Ananın yüzündeki yara izi bembeyaz oldu, sağ kaşı yukarı kalktı. Rıbin’in siyah sakalı tuhaf bir biçimde titremeye başladı; gözlerini önüne indirip parmaklarıyla yavaş yavaş sıvazladı sakalını.

“Götürün bu hayvanı buradan,” dedi subay.

İki jandarma koluna girip kabaca mutfağa götürdüler onu. Orada ayaklarını döşemeye kuvvetli basarak bağırdı Rıbin: “Durun... paltomu giyeceğim.”

Avludan bir polis memuru geldi, “Bir şey yok, her yere baktık,” dedi.

Subay gülümseyerek, “Eh, anlaşıldı,” dedi. “Deneyimli biri var burada.”

Ana, subayın zayıf, titrek, gevşek sesini dinliyor, soluk yüzüne korkuyla bakarken bu adamı acımasız bir düşman gibi görüyor, kalbinin insanları hakir gören bir büyüklük duygusuyla dolu olduğunu hissediyordu. Böyle insan çok az görmüştü, böylelerinin olduğunu neredeyse unutmuştu bile. “Çocuğu götürecekler,” diye düşünüyordu.

“Evet, babası bilinmeyen Bay Andrey Onisimov Nahodka, sizi tutukluyorum.”

Ukraynalı sakin, sordu: “Neden?”

Subay öfkeli kibar bir tavırla cevap verdi: “Nedenini sonra söyleyeceğim size.” Ve Vlasova’ya dönüp sordu. “Okuma yazmanız var mı sizin?”

Anasının yerine Pavel cevap verdi: “Yok.”

Subay sert karşılık verdi Pavel’e: “Sana sormuyorum.” Ve tekrarladı sorusunu: “Yaşlı kadın, cevap ver bana.”

Ana, bu adama karşı elinde olmadan bir nefret duygusuna kaptırdı kendini; birden, soğuk suya atlamış gibi titremeye başladı, şöyle bir doğruldu, yüzündeki yara izi kıpkırmızı kesildi, kaşı aşağı indi. Kolunu subaya doğru uzatarak, “Bağırmayın,” dedi. “Henüz gençsiniz, acıyı tatmamışsınızdır.”

Pavel durdurdu onu. “Sakin olun anacığım.”

Ana masaya doğru yürümeye çalışarak haykırdı: “Bir dakika Pavel. Neden tutukluyormuşsunuz siz insanları?”

Subay ayağa kalkarak yükseltti sesini: “Sizi ilgilendirmez bu... Kesin sesinizi. Tutuklu Vesovşçikov’u buraya getirin.” Ve elindeki bir kâğıdı yüzüne yaklaştırıp okumaya başladı. Nikolay’ı getirdiler. Subay okumasına ara verip, “Şapkanı çıkar,” diye bağırdı.

Rıbin, ananın yanına gitti, onu omzuyla dürterek fısıldadı: “Heyecanlanma anacığım.”

Nikolay tutanağın okunmasını keserek, “Kollarımı tutuyorlarken nasıl çıkarayım şapkamı?” diye sordu.

Subay elindeki kâğıtları masanın üzerine attı. “İmzala şunu.”

Ana tutanağın imzalanmasına bakıyordu, heyecanı kaybolmuş, yüreği sakinlemişti, gözlerinde hakarete uğramışlığın, çaresizliğin gözyaşları vardı. Yirmi yıllık evliliği süresince hep böyle gözyaşlarıyla ağlamıştı, ama son yıllarda unutmuştu onların acı tadını. Subay baktı ona, aşağılar bir tavırla yüzünü buruşturarak şöyle dedi: “Çok erken ağlamaya başladınız hanımefendi. Bir süre sonra ağlamak için gözyaşınız kalmayacak.”

Ana tekrar öfkelendi: “Anaların her şey için ağlamaya gözyaşı olur, her şey için. Sizin de ananız varsa, bunu bilir. Evet, bilir.”

Subay kâğıtları kilidi parlak, yeni çantasına aceleyle koydu. “Yürüyün,” dedi.

Pavel arkadaşlarının elini sıkarken sıcak, sakin bir sesle, “Görüşmek üzere Andrey, görüşmek üzere Nikolay,” dedi.

Subay gülümseyerek tekrarladı: “Evet, özellikle... görüşmek üzere.”

Vesovşçikov sesli sesli çekiyordu burnunu. Kalın boynu kıpkırmızıydı, gözleri büyük bir öfkeyle parlıyordu. Ukraynalı ışıl ışıl gülümsüyordu. Başını “tamam” anlamında sallayarak anaya bir şeyler söyledi. Ana ona doğru haç çıkararak şöyle dedi: “Tanrı doğrudan yana olanları görür.”

Gri elbiseliler sonunda hep birlikte hole çıktılar, mahmuzlarını şakırdatarak gittiler. En son Rıbin çıktı. Çıkarken Pavel’in yüzüne siyah gözleriyle dikkatli bakarak, dalgın, “Eh, hoşça kal,” dedi.

Ve sakalına öksürerek acele hole çıktı.

Pavel, elleri arkasında, yerlerdeki dağınık kitaplara, çamaşırlara basmadan odanın içinde ağır adımlarla dolaşırken asık yüzle mırıldanıyordu: “Neler oldu, gördün mü?”

Ana, darmadağın edilmiş odaya bakarken pek üzgün, mırıldandı: “Neden Nikolay öyle ters konuştu adama karşı?”

Sakin, cevap verdi Pavel: “Korkmuş olacak.”

Ana kollarını iki yana açıp mırıldandı: “Geldiler, yakaladılar, alıp götürdüler.”

Oğlunu götürmemişlerdi, kalbi şimdi daha sakin atıyordu, ama olay karşısında düşüncesi hareketsiz duruyor, onu kavrayamıyordu.

“Sarışın olanı gülüyor, tehdit ediyordu.”

Pavel birden kararlı, “Pekâlâ anacığım,” dedi. “Hadi gel, bütün şunları toplayalım yerlerden.”

Şimdi, birbirlerine çok yakın oldukları zaman olduğu gibi, anasına “anacığım” ve “sen” diye hitap ediyordu.

Ana onun yanına gitti, yüzüne baktı, alçak sesle sordu ona: “Üzüldün mü?”

“Evet,” dedi Pavel. “Çok ağır bir şey bu. Daha iyi olurdu, eğer onlarla birlikte...”

Oğlunun gözlerinin dolu dolu olduğunu fark etti ana, acısını içinde hissetti, göğüs geçirdi, onu teselli etmek için, “Acele etme, seni de alacaklardır,” dedi.

“Evet, alacaklardır,” diye karşılık verdi Pavel.

Ana bir an sustu, pek üzgün, “Ne kadar katısın Pavel’ciğim,” dedi. “Hiç değilse böyle bir zamanda teselli etsen beni. Oysa ben kötü bir şey söylüyorum, sen daha kötüsünü söylüyorsun.”

Pavel anasına baktı, yaklaştı ona, alçak sesle şöyle dedi: “Elimde değil, anacığım. Alışmalısın bana.”

Ana içini çekti, bir süre bir şey söylemedi, sonra korku titremesini bastırarak şöyle dedi: “Belki insanlara işkence ediyorlardır, ne dersin? Yaralıyorlar, kemiklerini kırıyorlardır? Aklıma böyle şeyler gelince dehşete kapılıyorum ben Pavel’ciğim.”

“İnsanların ruhunu parçalıyorlar... Pis, çamurlu elleriyle insanın ruhuna dokunmaları çok daha büyük acı verir.”

*****

XI

Ertesi gün Bukin’in, Samoylov’un, Somov’un, ayrıca beş kişinin daha tutuklandığını öğrendiler. Akşam Koşarak Fyodor Mazin geldi. Onun evinde de arama yapılmıştı ve bunun için pek mutluydu, bir kahraman gibi hissediyordu kendini.

“Korktun mu, Fyodor’cuğum?” diye sordu ona ana.

Bembeyaz kesildi Fyodor, yüzü uzadı, burun delikleri titredi. “Subayın bana vuracağından korktum. Sakalı simsiyah, şişko biriydi, parmakları kıllıydı, burnunun üzerinde de simsiyah bir gözlük vardı, gözleri yoktu sanki... Bağırıp çağırıyor, tepinip duruyordu. Hapse atacağım seni, diye bağırıyordu. Oysa anam da babam da hiç dövmemişlerdi beni, ailenin tek çocuğuydum ve seviyorlardı beni.”

Bir an için kapattı gözlerini Fyodor, dudaklarını sıktı, iki elinin çabuk bir hareketiyle saçlarını kabarttı, kızarmış gözleriyle Pavel’e bakarak şöyle dedi: “Bir gün beni döven olursa, bana bunu yapana bıçak gibi saplanırım, hemen öldürsünler diye dişlerimle koparırım etlerini.”

“Çok zayıf, incesin sen,” dedi ana. “Direnmek, mücadele etmek sana göre değil.”

Fyodor alçak sesle cevap verdi: “Bunu yaparım.”

O gittikten sonra ana Pavel’e döndü. “Önce bu çocuk yıkılacak.”

Pavel bir şey söylemedi.

Birkaç dakika sonra mutfağın kapısı yavaşça açıldı, Rıbin girdi. Gülümseyerek, “Selam,” dedi. “İşte, yine ben. Dün götürdüler beni, bugün kendim geldim.”

Pavel’in elini kuvvetle sallayarak sıktı, anayı omuzlarından tuttu, “Çayın var mı?” diye sordu.

Pavel bir şey söylemeden onun gür, siyah sakallı, esmer, ablak yüzüne, koyu renk gözlerine bakıyordu. Sakin bakışında pek anlamlı bir ışık vardı.

Ana semaveri koymak için mutfağa geçti. Rıbin oturdu, sakalını sıvazladı, dirseklerini masaya dayayıp karanlık bakışıyla şöyle bir baktı Pavel’e. Yarıda kesilmiş konuşmasına devam ediyormuş gibi, “İşte böyle,” dedi. “Seninle açık konuşmam gerekiyor. Uzun süredir bakıyorum sana. Neredeyse sürekli bir aradayız; farkındayım, birçok kişi geliyor sana, ama içki, çirkin bir şeyler yok... Bu bir... İnsanlar toplanıp böyle şeyler yapmazlarsa çok çabuk dikkati çekerler. Ne oluyoruz? derler. İşte öyle. Ben bununla ilgim olmadığını anlattım insanlara.”

Rıbin’in konuşması yorucu, ama rahattı. Simsiyah eliyle sakalını sıvazlıyor, bakışını Pavel’in yüzünden ayırmıyordu. “Senden söz ediyorlar. Patronlarım dinsiz diyorlar senin için. Kiliseye gitmiyorsun. Ben de gitmiyorum. Daha sonra şu kâğıtlar çıktı ortada. Sen var mısın bu işin içinde?”

“Varım,” dedi Pavel.

Ana, mutfaktan odaya bakarak endişeli, seslendi: “Ötekilerle birlikte... Tek başına sen yapmıyorsun bunu.”

Pavel gülümsedi. Rıbin de gülümsedi, şöyle dedi: “Evet.”

Ana, söylediğinin dikkate alınmadığı için gücenmiş gibi, gürültülü bir biçimde burnundan içine çekti havayı. Rıbin sordu: “Çok güzel bir düşünceydi bu kâğıtlar. İnsanları tedirgin ediyorlar. Hepsi on dokuz çeşit midir?”

“Evet,” dedi Pavel.

“Bu durumda hepsini okumuş oluyorum. Tamam. Anlaşılmayan yerleri de var, fazlalık yerleri de... Evet, insan çok konuşunca arada istemeden gereksiz bir şeyler de söyler...”

Rıbin gülümsedi, dişleri beyaz ve sağlıklıydı. Ekledi: “Sonra arama... Bu çok düşündürdü beni. Senin de, Ukraynalının da, Nikolay’ın da yaptığınız...”

Gereken sözcüğü bulamayınca cümlesinin sonunu getiremedi Rıbin, sustu; pencereden dışarıya baktı, parmaklarıyla masada trampet çalmaya başladı.

“Ortada nelerin döndüğü anlaşıldı. Demek sen, beyefendi hazretleri, sen kendi işini yap, biz de kendi işimizi,” dedi. “Ukraynalı da iyi bir delikanlı. Fabrikada bazen konuşmalarını dinliyorum, bu genci yolundan çeviremezsiniz, ancak ölüm gelir onun hakkından, diye düşünüyorum. Sağlam biri. Bana güveniyor musun sen Pavel?”

Başını eğerek karşılık verdi Pavel: “Güveniyorum.”

“Tamam. Bak, ben kırk yaşındayım, senden iki kat yaşlıyım, senden yirmi kez fazla şey gördüm. Askerde üç yıldan fazla taban teptim, iki yıl evli kaldım, karım öldü, ikincisini terk ettim. Kafkasya’da bulundum, Ortodoksluğu reddeden birçok kişiyi tanıdım. Hayatı anlamıyorlar onlar, kardeşim, anlamıyorlar.”

Ana, Rıbin’in kararlı konuşmasını büyük bir dikkatle dinliyordu; oğluna orta yaşlı birinin geldiğini, oğluyla, ona Ortodoksluk dersi verir gibi konuştuğunu görmek hoşuna gitmişti. Ama Pavel’in konuğuna fazlasıyla soğuk davrandığının farkındaydı. Oğlunun bu soğukluğunu biraz yumuşatmak için sordu Rıbin’e: “Bir şeyler yemek ister miydiniz Mihail İvanoviç?”

“Teşekkür ederin anacığım. Akşam yemeğimi yedim ben. Evet, Pavel, demek hayatın adaletsiz olduğu kanısındasın sen?”

Pavel ayağa kalktı, elleri arkasında, odanın içinde dolaşmaya başladı. “Evet, öyle,” dedi. “Görüyorsunuz işte, hayat açık yürekliliğinizle getirdi sizi bana. Bizleri, hayatı boyunca çalışan insanları yavaş yavaş bir araya getiriyor; bir gün gelecek, hepimizi birleştirecek. Bizim için adaletsizdir hayat, ağırdır; öyleyken, acı yanlarını görebilmemiz için gözlerimizi açıyor, gidişini nasıl hızlandırabileceklerini gösteriyor bize.”

Rıbin sözünü kesti Pavel’in: “Çok doğru. İnsanlar değişmek zorunda. Pislenirlerse banyoya götürürsün onları, güzelce yıkarsın, temiz giysiler giydirirsin, iyileşirler. Öyle işte... Peki ama ruhlarını nasıl temizleyeceksin? İşte önemli olan bu.”

Pavel yöneticiler, fabrika, yurtdışında işçilerin haklarını nasıl savundukları üzerine heyecanlı, kararlı konuşuyordu. Rıbin onun konuşmasına nokta koyuyor gibi parmağıyla vuruyordu masaya. Birkaç kez şöyle de yükseltmişti sesini: “Evet, öyle.” Ve bir kez de gülümseyerek alçak sesle şöyle dedi: “Eh, çok gençsin sen. İnsanları tanımıyorsun.”

Bunun üzerine Pavel gelip onun karşısında durdu, ciddi bir tavırla karşılık verdi: “Yaşlılığı, gençliği bırakalım şimdi. İyisi mi, kimin düşüncesinin daha gerçekçi olduğuna bakalım.”

“Anlaşılan, bizleri Tanrı’yla aldattıklarını düşünüyorsun sen? Tamam. Ben de dinimizin yalan olduğunu düşünüyorum.”

O anda ana karıştı söze. Oğlu Tanrı’yla, kendisi için çok değerli, kutsal olan Tanrı’ya inancıyla ilgili söz ederken onunla göz göze gelmek isterdi. Ve Pavel’in inançsızlığında bir inancın var olduğunu hissederdi.

“Onun düşüncelerini anlamak kim, ben kim?” diye geçirirdi içinden.

Anaya, yaşını başını almış bir insan olarak Rıbin bile Pavel’i dinlemekten hoşlanmıyor, ona güceniyor gibi geliyordu. Ama Rıbin, Pavel’e gayet sakin, bu soruyu sorduğunda artık dayanamadı, kısaca, ama ısrarlı, şöyle dedi: “Biraz daha dikkati konuşsanız iyi olacak beyler.” İçini çektikten sonra daha da güçlü, devam etti: “Siz ne derseniz deyin. Ama içinden Tanrı’yı koparıp alırsanız beyler, hüzne kapıldığında bu yaşlı kadının yaslanacağı bir şeyi kalmayacak.” Gözyaşları akıyordu. Kapları yıkarken elleri titriyordu.

Pavel alçak sesle, sevecen, “Bizi yanlış anladınız anacığım,” dedi.

Rıbin tane tane, üzgün, “Bağışla bizi anacığım,” dedi. Gülümseyerek baktı Pavel’e. “Affet bizi, artık iyice yaşlanmış olduğunu unutmuşum.”

Pavel devam etti: “Anacığım, sizin inandığınız iyi yürekli, merhametli Tanrı’dan söz etmiyorum ben, papazların bizi sopa gibi korkuttuğu Tanrı’dan, bazılarının, adına insanları boyun eğmeye zorladığı Tanrı’dan söz ediyorum.”

Rıbin parmaklarıyla masayı tıklatıp, “Evet,” dedi. “Bazıları el altından Tanrı’nın yerine geçtiler, her şeyi sahiplendiler, bize karşı kullanıyorlar. Unutma anacığım, Tanrı insanı kendine benzer olarak yarattı, yani insan ona benzerse, o da insana benzer. Oysa bizler ona değil, vahşi hayvanlara benziyoruz. Kilisede korkunç bir şey gösteriyorlar bize... Tanrı’yı değiştirmeliyiz ana, kötülüklerden arındırmalıyız onu. Ruhumuzu öldürmek için Tanrı’yı yalanlara, iftiralara bürümüşüz, ruhumuzu öldürmek için onun yüzünü çirkinleştirmişiz.”

Rıbin alçak sesle konuşuyordu, ama ağzından çıkan her sözcük ananın kafasına kulaklarını sağır edercesine ağır bir taş gibi iniyordu. Ve Rıbin’in sakalının siyah çerçevesindeki geniş, kederli yüzü korkutuyordu onu. Gözlerinin siyah parıltısı dayanılmazdı, ananın yüreğine korkulu bir sızı salıyordu. Başını ters ters sallayarak, “Hayır, iyisi mi, gideyim ben,” dedi. “Bu adamı dinleyecek güç yok bende.” Ve hemen mutfağa gitti.

Bu arada Rıbin şöyle diyordu Pavel’e: “Pavel, gördüğün gibi iş kafada değil, yürekte bitiyor. Orası insan bedeninde başka hiçbir şeyin filizlenmediği bir yerdir.”

Pavel kararlı, “Yalnızca akıl özgürlüğünü kazandırır insana,” dedi.

Rıbin yüksek sesle, ısrarlı itiraz etti: “Akıl güç vermez insana. Gücü veren kafa değil, yürektir, işte o kadar.”

Ana üstünü çıkardı, dua etmeden yattı. Üşüyordu, canı da sıkkındı. O güne kadar çok ciddi, aklı başında, zeki biri olduğunu düşündüğü Rıbin’i şimdi düşman gibi görüyordu.

Onun sesini işitirken düşünüyordu: “Dinsiz, fitneci. Çok bekliyordum sanki evime gelmesini.”

Ama Rıbin kendinden emin, sakin konuşuyordu: “Ve kutsal yerin boş olmaması gerekir. Tanrı’nın olduğu yer çok daha hassastır. Ruh giderse orası yaralanacaktır... işte o kadar. Yeni bir din düşünüp bulmak zorunluluğu var, Pavel... İnsanlara dost bir Tanrı yaratmak gerekiyor.”

“İsa vardı işte,” diye haykırdı Pavel.

“İsa’nın ruhu o kadar sağlam değildi. Kâseyi uzaklaştır benden, diyordu. Sezar’ı tanıdı. Tanrı insanların üzerinde bir insan hâkimiyetini kabul etmez, onun kendidir hâkimiyet. Ruhunu bölmez: Tanrısaldır irade, insanlara özgüdür... Oysa İsa ticareti, nikâhı tanıdı. Ve incir ağacını haksız yere lanetledi, incir ağacının meyve vermemesi ağacın elinde miydi? Ruhun iyilikle dolu olmaması da onun kendi iradesiyle değildir... Kötülüğü ben mi ektim onun içine? Hayır.”

Odada Pavel’le Rıbin’in sesleri heyecanla birbirine karışarak, birbirleriyle atışarak, ara vermeden devam ediyordu. Pavel yürüyordu, ayakları altında gıcırdıyordu döşeme. O konuşurken bütün sesler kayboluyordu; Rıbin’in kalın sesi sakin, yavaş akmaya başladığında ise duvar saatinin sarkacının sesi de, evin duvarlarını sivri tırnaklarıyla tırmalayan ayazın sakin çıtırdayışı de duyuluyordu.

“Kendi deyimimle, bir ateşçi deyimiyle söyleyeyim sana: Tanrı ateşe benzer. Evet. Yüreklerde yaşar. Dedikleri gibi: Tanrı sözdür, söz ise ruh...”

Pavel ısrarlı, “Akıl,” dedi.

“Tamam. Demek Tanrı yürekte ve akıldadır, yani kilisede değil. Kilise Tanrı’nın mezarıdır.”

Ana uykuya daldığı için Rıbin’in ne zaman gittiğini duymadı. Ama daha sık gelmeye başladı. Pavel’in yanında arkadaşlarından birileri varsa, bir köşede oturuyor, susuyor, ancak arada bir şöyle diyordu: “Tamam. Öyle.”

Ama bir gün, köşesinden karanlık gözleriyle odadakilere bakarak pek üzgün, şöyle dedi: “Şu anda ne olduğunu, ileride ne olacağını bilmediğimizi konuşmamız gerekir, bu önemli. Halk özgürlüğüne kavuşunca neyin daha iyi olduğunu kendi görecektir. İstemediği çok şey soktular kafasına, evet öyle. Bırakın halk kendi varsın bunun bilincine. Belki her şeyi reddedecektir... Bütünüyle hayatı, bütün bilimleri de, belki sözgelimi, kilisenin Tanrısı gibi her şeyin de ona karşı olduğunu... Yeter ki her çeşit kitabı verin eline, sorulara kendi cevap versin, evet.”

Pavel’le odada yalnız olduklarında hemen, sonu gelmeyen, ama her zaman, sakin bir tartışmaya giriyorlardı, ana onların konuşmasını endişeyle dinliyor, neler konuştuklarını anlamaya çalışarak izliyordu. Kimi zaman, geniş omuzlu, siyah sakallı adamın da, uzun boylu, sağlam yapılı oğlu Pavel’in de, ikisinin de gözleri kör olmuş gibi geliyordu ona. Odanın içinde, çıkışı arayarak sağa sola koşuyorlar; güçlü, ama kör elleriyle her şeyi tutuyor, sarsıyor, bir o yana bir bu yana çekiyor, yere düşürüyorlar, yere düşürdüklerini ayaklarının altında eziyorlardı. Her şeye çarpıyor, her şeyi elleriyle yokluyorlar, inancını, ölçüsünü ve umutlarını yitirmeden kendilerinden uzağa savuruyorlardı...

Doğruluğuyla, yürekliliğiyle korkunç sözcükleri dinlemeyi öğretmişlerdi anaya, ama bu sözcükler ilk zamanlar olduğu gibi aynı güçle sarsıyorlardı anayı. Sözcükleri kendinden uzaklaştırmayı öğrenmişti. Kimi zaman da, Tanrı’yı yadsıyan sözcüklerin onun inancını güçlendirdiğini hissediyordu. O zaman, her şeyi bağışlar gibi, sakin gülümsüyordu. Rıbin’den hazzetmiyor olsa da, artık onu bir düşman olarak da görmüyordu.

Haftada bir kez hapishaneye, Ukraynalıya çamaşırlar, kitaplar götürüyordu. Bir keresinde onunla görüşmesine izin verdiler, eve geldiğinde pek duygulu, şöyle anlatıyordu: “Orada evde gibi. Arası herkesle çok iyi, şakalaşıyorlar onunla. Durumu zor, ama belli etmek istemiyor bunu...”

Rıbin, “Öyle olması gerekir,” dedi. “Hepimizin durumu zor, acı soluyoruz, keder giyiniyoruz. Övünebileceğimiz hiçbir şeyimiz yok. Hepimizin gözlerini kapamadılar, bazılarımız kendileri kapıyor gözlerini, evet. Aptalsan, dayan...”

*****

XII

Vlasov’ların kül rengi küçük evi dikkati giderek daha çok çekiyordu. Bu dikkatte büyük ölçüde kuşkulu bir sakınma, şuursuz bir düşmanlık vardı, ama aynı zamanda safdil bir merak da yok değildi. Kimi zaman biri geliyor, ihtiyatlı bakınarak şöyle diyordu Pavel’e: “Evet kardeşim, çok kitap okuyorsun, yasaları biliyorsun. Şunu açıklasana bana.”

Ve kendisine polisin ya da fabrika yönetiminin haksız bir davranışını anlatıyordu ona. Durum karışıksa, Pavel kentte tanıdığı bir avukata yazdığı notu veriyordu adama, elinden gelirse durumu kendi açıklıyordu.

Kişisel birçok sorunla başı dertte herkesi yüzüne bakarak, dikkatle dinleyerek binlerce sorun yumağının düğümünü sadelik ve cesaretle çözen, her konuda sadelik ve cesaretle konuşan bu ciddi gence yavaş yavaş herkes saygı duymaya, güvenmeye başlamıştı.

İnsanların gözünde Pavel özellikle “bataklık kapiği” sorunundan sonra yükselmişti.

Fabrikanın arkasında, fabrikayı çürümüş bir halka gibi neredeyse bütünüyle dolanan akçam ve akağaçların yetiştiği geniş bir bataklık vardı. Yazın pis kokan ıslak, yoğun bir hava geliyordu oradan ve mahallenin üzerinde sıtma dağıtan sivrisinek bulutları dolaşıyordu. Bataklık fabrikaya aitti. Yeni müdür bu durumdan yararlanarak bataklığı kurutmaya, çürümüş bitkilerden de yakıt elde etmeye karar vermişti. Bu işlemin bölgede havayı temizleyeceğini, herkesin yaşamını iyileştireceğini söyleyerek, bataklığın kurutulması için işçilerin ücretlerinden ruble başına bir kapik kesilmesi emrini vermişti.

İşçiler ayaklanmışlardı. Onlara en çok dokunan da, bu kesintinin yönetici kadrosu memurlarından yapılmayacak olmasıydı.

Müdürün ücretlerden bir kapik kesilmesi yazılı emrininin ilan tahtasına asıldığı cumartesi günü Pavel hastaydı, işe gitmemişti ve bu konudan haberi yoktu. Ertesi gün sabah ayininden sonra aklı başında bir ihtiyar olan dökümcü Sizov ile uzun boylu, huysuz Mahotin geldiler ona, müdürün emrini söylediler.

Ağırbaşlı bir tavırla şöyle dedi Sizov: “Biraz daha yaşlı olanlarımız toplandık, bu konuyu konuştuk, müdürün sivrisineklerle mücadele için bizden kesmek istediği kapiklerimizi kurtarmamızın yasal bir yolu olup olmadığını sormamız için arkadaşlar bizi sana yolladılar.”

Mahotin ufak gözlerini parlatarak, “Düşün,” dedi. “Bu yankesiciler dört yıl önce de hamam için para toplamışlardı. Üç bin sekiz yüz ruble toplanmıştı. Nerede o para? Hamam falan da yok ortada.”

Pavel bu kesintinin yasal olmadığını, ama söz konusu girişimin fabrika için yararının da apaçık ortada olduğunu açıkladı ve iki konuk yüzleri asık, gittiler. Onları yolcu ettikten sonra gülümseyerek sordu ana oğluna:

“Bak, Pavel’ciğim, yaşlı insanlar akıl almak için sana gelmişler.”

Pavel cevap vermeden, kaygılı bir yüzle masaya oturdu, bir şeyler yazdı. Birkaç dakika sonra şöyle dedi anasına: “Senden rica ediyorum anacığım, kente git, bu mektubu...”

“Tehlikeli olmaz mı bu?” diye sordu anası.

“Olsun. Orada bizim için basılan bir gazete var. Bu bir kapik hikâyesinin o gazetede yer alması gerekiyor.”

“Tamam,” dedi ana, “hemen gidiyorum.”

Oğlunun ona verdiği ilk görevdi bu. Giyinirken, “Bunu anlıyorum Pavel’ciğim,” dedi. “Soyuyorlar insanları bu adamlar. Mektubu vereceğim adamın adı neydi? Yegor İvanoviç mi?”

Akşam geç vakit yorgun, ama mutlu döndü ana. “Saşenka’yı gördüm,” dedi. “Sana selam söyledi. Yegor İvanoviç çok şakacı biri. Çok komik şeyler anlatıyor.”

Pavel sakin, “Onlardan hoşlandığına sevindim,” dedi.

“Temiz insanlar, Pavel’ciğim. Temiz insanlar her zaman iyidir. Hepsinin saygısı da var sana.”

Pavel pazartesi günü de gitmedi fabrikaya, başı ağrıyordu. Ama öğle tatilinde Fyodor Mazin geldi. Çok heyecanlı, mutluydu, yorgunluktan soluk soluğa şöyle dedi: “Gidelim. Bütün fabrika ayakta. Seni alıp oraya götürmem için yolladılar beni. Sizov ile Mahotin durumu en güzel senin anlatabileceğini söylüyorlar. Neler oluyor?”

Pavel bir şey söylemeden giyinmeye başladı. “Kadınlar koşup geldiler... bağırıp çağırıyorlar.”

“Ben de geliyorum,” dedi ana. “Ne yapmaya çalışıyorlar orada? Ben de geliyorum.”

“Gel,” dedi Pavel.

Fabrikaya doğru hızlı adımlarla, konuşmadan yürüyorlardı. Ana heyecandan soluk soluğaydı, önemli bir şeylerin olacağını hissediyordu. Fabrikanın kapısında bir grup kadın toplanmıştı, bağırarak küfürler ediyorlardı. Üçü avluya girince kendilerini bir anda yoğun, öfkeli, heyecanlı, uğuldayan bir kalabalığın arasında buldular. Ana bütün yüzlerin aynı yöne, fonda demirhanenin kırmızı tuğla duvarı, eski, kocaman bir demir yığınının üzerinde ayakta duran, elini kolunu sallayan Sizov’a, Mohatin’e, Vyalov’a, ayrıca fabrikada sözü geçen orta yaşlı beş işçiye daha dönük olduğunu gördü.

Biri, “Pavel Vlasov geliyor,” diye bağırdı.

“Vlasov mu? Söyleyin, buraya gelsin.”

Birden, arkalarda birkaç yerden bağıranlar oldu: “Sakin olun.”

Yakın bir yerden Rıbin’in pürüzsüz sesi geldi: “Bir kapik için olmamalı direncimiz, adalet için olmalı... İşte o kadar. Bir kapiğimiz değildir önemli olan, başkalarının kapiğinden daha yuvarlak değildir bizim kapiğimiz, ama daha ağırdır, müdürün rublesinde olduğundan daha çok insan kanı vardır onda. İşte o kadar. Ayrıca, bizim için değerli olan kapik değil, kandır, gerçektir bu kan, evet...”

Sözcükleri kalabalığın üzerinde yayılıyor ve heyecanlı haykırışlara neden oluyordu: “Çok doğru söylüyorsun Rıbin.”

“Haklısın ateşçi.”

“Pavel Vlasov geldi.”

Makinelerin ağır gürültüsünü, buharın zorlu fıslamasını, tellerin şırıltısını bastıran haykırışlar birleşerek kulakları sağır eden bir fırtına uğultusuna dönüştürüyorlardı. Her yandan insanlar koşarak geliyor, ellerini kollarını sallayarak, birbirlerini ateşli, kışkırtıcı sözcüklerle coşturuyorlardı. Yorgun göğüslerde sürekli uykulu gizlenen hiddet uyanmıştı, dışarı çıkmak istemiş, coşkuyla çıkmıştı, siyah kanatlarını gittikçe daha geniş açarak, insanları daha kuvvetli sararak, onları arkası sıra taşıyarak, birbirleriyle çarpıştırarak, ateşli bir öfkeye salarak havalandıkça havalanıyordu. Kalabalığın üzerinde isli ve tozlu bir hava dalgalanıyordu; terli yüzler alev alev yanıyordu, yanakların cildi siyah gözyaşlarıyla ıslanıyordu. Esmer yüzlerde gözler, beyaz dişler parlıyordu.

Sizov ile Mahotin’in yanına çıktı Pavel, oradan bağırdığı duyuldu: “Yoldaşlar!”

Anası onun yüzünün bembeyaz olduğunu, dudaklarının titrediğini görüyordu. Elinde olmadan, kalabalığı yararak öne çıkmaya çalışıyordu.

Kızıyorlardı ona: “Nereye gitmeye çalışıyorsun be kadın?”

İtiyorlardı onu. Ama bu durduramıyordu anayı. İnsanları omuzlarıyla, dirsekleriyle iterek yavaş yavaş da olsa ilerliyor, oğluna yaklaşıyordu, istediği onun yanında olmaktı.

Pavel, derin ve büyük bir anlam vermeye alışık olduğu sözcükleri göğsünden dışarı attıktan sonra boğazının savaşçı bir sevinçle tıkandığını hissetti; insanlara, gerçeğin hayallerinin ateşiyle yanan yüreğini çıkarıp atmak isteği sarmıştı içini.

“Yoldaşlar!” diye tekrar etti. Bu sözcüğe heyecanını, tüm gücünü yüklemek istiyordu. “Kiliseler, fabrikalar inşa eden, madenleri eritip zincir ve para yapan insanlarız bizler. Herkesi beşikten mezara kadar yedirip içiren, yaşatan o gücüz.”

“Evet!” diye haykırdı Rıbin.

“Her zaman, her yerdeyiz biz, çalışmada en önde, ama yaşamın en sonunda... Peki, bizi düşünen kim? Bizim için iyi bir şeyler yapmak isteyen kim? Kim insan olarak görüyor bizi karşısında? Hiç kimse.”

Tıpkı yankılanmış gibi duyuldu birinin sesi: “Hiç kimse.”

Pavel kendine hâkim olup daha soğukkanlı, sakin konuşmaya başladı. Kalabalık ona doğru karanlık, binlerce gözlü bir kütle gibi, yavaş yavaş yaklaşmaktaydı. Dikkatli yüzlerce göz onun yüzüne, ağzından çıkan sözcükleri yutarcasına bakıyordu.

“Kendimizi tek bir arzuya –haklarımız için savaşmak arzusuna– bağlı yoldaşlar, aileler, dostlar olarak hissetmezsek, en büyük amacımıza ulaşamayız.”

Ananın yanında kabaca bağırdı biri: “Konuya gel.”

İki yerden alçak sesle haykıranlar oldu: “Bırak, konuşsun adam!”

İsli yüzler kuşkuyla, can sıkıntısıyla asıldı; onlarca yüz Pavel’in yüzüne ciddi, düşünceli bakıyordu.

“Adam sosyalist, ama aptal değil,” dedi biri.

Tek gözü kör, uzun boylu bir işçi anayı omzundan dürterek, “Vay! Çok iyi konuşuyor çocuk,” dedi.

“Yoldaşlar, bize bizden başkasının yardım etmeyeceğini anlamamızın zamanı gelmiştir artık. Birimiz hepimiz, hepimiz birimiz için! Düşmanımızı alaşağı etmek istiyorsak, yasamız işte bu olmalıdır.”

“Çok doğru söylüyor çocuk,” diye haykırdı Mahotin. Ve yumruğunu kaldırıp havada salladı.

Pavel sözüne devam etti: “Müdürü buraya çağırmalıyız.”

O anda kalabalığın üzerinden bir kasırga geçmiş gibi oldu. Dalgalanmaya başladı kalabalık, onlarca ses birden bağırmaya başladı: “Müdür buraya! Müdür buraya!”

“Adam yollayıp buraya çağıralım onu.”

Ana en öne kadar sokulmuştu, aşağıdan yukarıya, oğluna gururla bakıyordu: Pavel herkesin saygı duyduğu orta yaşlı işçilerin arasında ayakta duruyordu, kalabalıkta herkes dinliyordu onun ne dediğini, kabul ediyordu. Öfkelenmeden konuştuğu, ötekiler gibi küfürler etmediği için seviyorlardı onu. Tenekenin üzerine dolu yağıyordu sanki: Kesik kesik haykırışlar, küfürler, öfkeli sözcükler öylesine gürültülüydü... Pavel yukarıdan aşağıdakilere bakıyor, gözlerini iri iri açmış, orada bir şey arıyordu.

“Bunun için kimleri temsilci seçiyoruz?”

“Sizov’u.”

“Vlasov’u.”

“Rıbin’i. Dişlidir o.”

Kalabalığın arasında birden alçak sesle konuşmalar duyuldu: “Kendisi geliyor...”

“Müdür!”

Kalabalık, küçük, sivri sakallı, uzun yüzlü, uzun boylu bir adama yol vererek yana açıldı.

Uzun boylu adam yolundaki işçileri kolunun hızlı hareketleriyle ama onlara dokunmadan uzaklaştırırken şöyle diyordu: “İzin verin.”

Gözleri kısıktı, deneyimli bir yönetici bakışıyla işçilerin yüzlerine bakıyor, onların ne düşündüklerini anlamaya çalışıyordu. Önünde herkes çıkarıyordu şapkasını, öne eğilerek selam veriyordu; adam selamlara karşılık vermeden yürüyordu. Kalabalıkta sesler kesilmişti, şaşkınlık vardı; yaramazlık yaptığını anlayan çocukların pişmanlığı okunan mahcup gülümsemeler, alçak sesle mırıldanmalar duyuluyordu.

Uzun boylu adam ananın yanından, yüzüne sert, şöyle bir bakarak geçti, demir yığınının önünde durdu. Biri yukarıdan elini uzattı ona, adam tutmadı o eli, rahat, çevik bir hareketle çıktı yukarı, Pavel’le Sizov’un arasında durdu, sordu: “Ne toplantısıdır bu böyle? İşi neden bıraktınız?”

Birkaç saniyelik bir sessizlik oldu. Kalabalıkta başlar buğday başakları gibi sallanıyordu. Sizov kasketini havada salladıktan sonra omuzlarını kaldırdı, başını önüne eğdi.

“Size bir soru sordum!” diye haykırdı müdür.

Pavel onun yanındaydı. Sizov’la Rıbin’i göstererek yüksek sesle, “Arkadaşlarımız, ücretlerimizden birer kapik kesilmesi kararınızı geri almanızı talep etmek için üçümüzü temsilci seçtiler...”

Müdür, Pavel’in yüzüne bakmadan sordu: “Nedenmiş o?”

Pavel yüksek sesle cevap verdi: “Bizlerden böyle bir kesintinin yapılmasının haksızlık olduğunu düşünüyoruz.”

“Bataklığın kurutulması planımda işçilerin yaşamını iyileştirmek değil de, yalnızca onları sömürmek arzusunun olduğunu mu düşünüyorsunuz?”

“Evet,” diye karşılık verdi Pavel.

Müdür, Rıbin’e döndü: “Siz de mi?”

“Hepimiz aynı şeyi düşünüyoruz.”

Müdür, Sizov’a döndü: “Siz de mi, beyefendi?”

“Evet, ben de öyle istiyorum: O bir kapiklerimize ilişmeyin.”

Ve tekrar başını önüne eğdi Sizov, suçluymuş gibi gülümsedi.

Müdür bir şey söylemeden yavaşça uzun uzun baktı kalabalığa, omuzlarını kaldırdı. Sonra onun ne düşündüğünü sorar gibi baktı Pavel’in yüzüne, şöyle dedi: “Yanılmıyorsam, kafası yeterince çalışan birisiniz. Bu işin yararını yoksa siz de mi anlayamıyorsunuz?”

Pavel yüksek sesle cevap verdi: “Bataklığı fabrika kendi parasıyla kurutursa... bunu anlarız.”

Müdür soğuk bir tavırla, “Fabrika hayır işleriyle ilgilenmiyor,” dedi. “Emrediyorum, herkes hemen işinin başına!”

Kimseye bakmadan, bastığı yere dikkat ederek demir yığınından iniyordu.

Kalabalıktan bir uğultu yükseldi.

Durdu müdür, “Ne oluyor?” diye sordu

Herkes sustu, ancak, uzaktan bir yerden tek bir ses geldi: “Git kendin çalış.”

Müdür sert ve kararlı, karşılık verdi: “On beş dakika sonra işlerinizin başında olmazsanız, hepinize ceza yazdıracağım.”

Ve tekrar kalabalığın arasında yürüdü, ama şimdi arkasında boğuk bir mırıltı vardı ve müdür uzaklaştıkça haykırışlar daha yükseliyordu.

Kalabalıktan sesleniyorlardı Pavel’e: “Konuş onunla.”

“Hak bu işte. Evet, temsilcimiz...”

“Hey yasa adamı, ne yapacağız şimdi?”

“O kadar konuştun, konuştun, adam geldi, hepsini süpürüp attı.”

“Evet, Vlasov, şimdi ne olacak?”

Haykırışlar iyice ısrarlı olmaya başladığında açıklama yaptı Pavel: “Yoldaşlar, müdür kapiklerimizi kesmekten vazgeçinceye kadar çalışmamamızı öneriyorum.”

Öfkeyle bağıranlar oldu:

“O kadar aptal mı sanıyorsun sen bizi?”

“Grev mi yapalım yani?”

“Hem de bir kapik için, öyle mi?”

“Ne olmuş? Grevse, grev!”

“Bu hepimizin sonu olur...”

“Peki, kim çalışacak o zaman?”

“Çalışacak adam bulurlar.”

“Kim? Yahudiler mi?”

*****

XIII

Pavel demir yığınının üzerinden indi, anasının yanına gitti. Kalabalıkta büyük bir uğultu vardı, herkes birbiriyle heyecanlı bağırıp çağırarak tartışıyordu.

Rıbin, Pavel’in yanına geldi. “Greve yanaşmazlar,” dedi. “İnsanlar hem açgözlü hem korkak. En çok üç yüz kişi senden yana olur. Bu kadar adamla bir şey yapamazsın.”

Pavel bir şey söylemedi. Önünde kalabalığın kocaman, simsiyah yüzü dalgalanıyordu, ısrarla onun gözlerinin içine bakıyordu. Pavel’in kalbi hızlı çarpıyordu. Söyledikleri, uzun süredir yağmura hasret toprağa düşen çiseli bir yağmurun seyrek damlaları gibi iz bırakmadan kayboldular gibi geliyordu ona.

Üzgün, yorgun dönüyordu eve. Anası ile Sizov arkası sıra geliyorlardı, Rıbin ise yanındaydı, kulağına fısıldıyordu: “Çok güzel konuşuyorsun, ama yüreğe hitap etmiyorsun... evet. Ama yüreğe dokundurmak, insanın ruhunun derinliklerine kıvılcımlar salmak gerekir. İnsanları mantıkla yola getiremezsin, ayağa küçük gelen ayakkabı gibidir bu, olmaz.”

Sizov şöyle diyordu anaya: “Biz yaşlıların öte tarafa gitme zamanımız geldi artık, Nilovna. Yeni bir halk yetişiyor. Biz ne gördük? Hep dizlerimizin üzerinde süründük, yerlere kadar eğildik. Oysa şimdi gençler gözlerini açtı, ama işin kötüsü, hatalar da yapıyorlar, anlayacağınız, bizler gibi değiller. Baksanıza, bir genç kalkmış, müdürle dengiymiş gibi konuşuyor... Evet. Görüşmek üzere Pavel Mihaylov, işçileri çok güzel savunuyorsun, kardeşim. Tanrı yardımcın olsun, belki başarırsın... Tanrı yardımcın olsun.”

Böyle dedikten sonra ananın yanından uzaklaştı Sizov.

“Evet, öl sen artık,” diye mırıldandı Rıbin. “Şimdi de hayatta değilsin zaten, delikleri tıkamak için macundan başka bir işe yaradığın yok. Senin temsilci olman için kimlerin bağırdığını gördün mü, Pavel? Senin bir sosyalist olduğunu söyleyenler, bozguncudur, fitnecidir diyenler... işte o kadar. Layık olduğu yere eninde sonunda postalayacaklardırlar onları.”

“Kendi açılarından onlar da haklıdır.”

“Arkadaşlarını parçalayan kurtlar da haklıdırlar.”

Rıbin’in yüzü asıktı, sesi hiç olmadığı biçimde titriyordu.

“Çıplak söze inanmaz insan, acı çekmek, sözcüğü kanla yıkamak gerekir,” dedi.

Bütün gün yüzü asık dolaştı Pavel. Tuhaf bir huzursuzluk vardı içinde, gözleri çakmak çakmak, bir şeyi arıyorlarmış gibi bakınıyordu.

Ana bunu fark edince sakınarak sordu ona: “Neyin var senin, Pavel’ciğim?”

“Başım ağrıyor,” diye cevap verdi Pavel, dalgın.

“Yat istersen, ben doktoru çağıracağım.”

“Gerek yok, istemiyorum.” Ve hemen, alçak sesle ekledi: “Gencim ya, böyle şeylere aklım ermez diye düşünüyorlar. İnanmadılar bana, savunduğum gerçeği kabullenmediler... anlaşılan, yeterince iyi anlatamadım... Hiç iyi değilim, kendimden utanıyorum.”

Ana oğlunun asık yüzüne bakarak, onu teselli etmek amacıyla alçak sesle şöyle dedi: “Acele etme. Bugün anlamadılar, ama yarın anlayacaklardır.”

“Anlamak zorundalar!” diye haykırdı Pavel.

“Ben bile görüyorum senin savunduğun gerçeği.”

Pavel yaklaştı anasının yanına. “Çok iyisin sen, anam,” dedi.

Ve arkasını döndü anasına. Oğlunun bu sevecen sözü bir yerini yakmış gibi ürperdi ana, elini kalbinin üzerine koydu, oğlunun bu sevgi dolu sözünü içinde özenle taşıyarak mutfağa geçti.

Gece geç vakit, ana uyuyordu, Pavel yatağına uzanmış, kitap okuyordu, jandarmalar geldi, öfkeli tavırlarla evi, avluyu, çatı arasını aramaya başladılar. Sarı yüzlü subay ilk geldiğinde olduğu gibiydi: Yine karşısındakini küçümsüyor, onunla alay ediyordu sanki, karşısındakinin gururuna dokundurmaktan haz duyuyor gibiydi. Ana bir köşede oturuyor, gözlerini oğlunun yüzünden ayırmadan susuyordu. Pavel heyecanını belli etmemeye çalışıyordu, ama subay gülünce parmakları tuhaf bir biçimde kıpırdamaya başlıyordu; o zaman ana, oğlunun jandarmaya cevap vermemek için kendini zorladığını, subayın alaylarının ona ağır geldiğini hissediyordu. Ana ilk aramada olduğu kadar korkmuyordu şimdi, gri giysili, çizmeleri mahmuzlu bu gece konuklarına duyduğu nefret korkusunu yutmuştu.

Bir fırsatını bulup fısıldadı ona Pavel: “Beni götürecekler.”

Ana başını öne eğip alçak sesle cevap verdi: “Farkındayım.”

O gün işçilerle konuştuğu için oğlunu hapse atacaklarını düşünüyordu. Ama onun söyledikleri herkesçe benimsendiği için, işçilerin onu savunacaklarını, dolayısıyla oğlunu hapiste uzun süre tutmayacaklarını düşünüyordu...

Sarılmak istiyordu oğluna, ağlamak... ama subay yanındaydı, gözlerini kısmış, anaya bakıyordu. Dudakları titriyordu Pavel’in, bıyığı kıpırdıyordu. Anaya, bu subay onun gözyaşı dökmesini, yalvarıp yakarmasını bekliyormuş gibi geliyordu. Kadıncağız bütün gücünü toplayıp, kısa konuşmaya çalışarak alıp sıktı oğlunun elini, soluğunu tutup alçak sesle, tane tane şöyle dedi: “Görüşmek üzere, Pavel’ciğim. Gereken her şeyini aldın mı?”

“Aldım. Üzülme.”

“İsa yardımcın olsun.”

Pavel’i alıp götürdüler, ana peykeye oturdu, gözlerini kapattı, sessiz, hüngür hüngür ağlamaya başladı. Bir zamanlar kocasının yaptığı gibi, sırtını duvara dayadı, çaresizliğinin verdiği kasvet ve gurur kırıklığıyla başını arkaya atıp aynı tonda, sesine yüreğinin acısını dökerek uzun süre ağıtlar yaktı. Karşısında seyrek bıyıklı, sarı, kıpırtısız bir yüzün gölgesi vardı; bu yüzün kısık gözleri pek memnun bakıyordu. Ananın göğsünde, gerçeği aradığı için oğlunu ondan koparıp alanlara karşı duyduğu kapkara bir nefret, öfke yumağı oluşmaktaydı yavaş yavaş.

Soğuktu, yağmur pencere camlarını dövüyordu; gecenin karanlığında evin çevresinde ablak, kırmızı yüzlerinde gözleri olmayan, kolları upuzun, gri giysili birtakım insanlar sinsi sinsi dolaşıp duruyordu sanki. Mahmuzlarının şakırtısı duyuluyor gibiydi.

“Onun yerine keşke beni alsalardı,” diye düşünüyordu ana.

İnsanları işbaşına çağıran düdük uğuldadı. Bugün boğuk, alçak sesle, pek bir kararsızdı uğultusu. Kapı açıldı, Rıbin girdi. Gelip ananın karşısında durdu, yağmur damlalarını sakalından silkeleyerek sordu: “Götürdüler mi onu?”

İçini çekerek cevap verdi ana: “Götürdüler, alçaklar.”

Gülümsedi Rıbin. “Durum böyle,” dedi. “Benim evi de aradılar. Didik didik aradılar, evet... küfürler ettiler, evet... ama hakaret etmediler. Demek götürdüler Pavel’i. Müdür göz kırptı, başını sallayarak işaret etti jandarmalara ve adamı alıp götürdüler, öyle mi? Araları çok güzel, biri halkı sağıyor, öteki boynuzlarından tutuyor.”

Ana ayağa kalkarak haykırdı: “Sizler savunmalısınız Pavel’i. Çünkü sizin için yaptı bunu.”

“Kim savunmalı?” diye sordu Rıbin.

“Hepiniz.”

“Çok zor. Öyle bir şey olmaz.”

Rıbin, ananın üzüntüsünü sözcüklerinin katı umutsuzluğuyla daha da artırarak, her zamanki yavaş yürüyüşüyle çıkıp gitti.

“Dövecekler mi onu, işkence edecekler mi?”

Oğlunun yara bere içinde, kanlı bedenini getiriyordu gözünün önüne, korku soğuk bir kütle gibi oturuyordu göğsüne, eziyordu onu. Gözlerini acıtıyordu.

Sobayı yakmadı ana, kendine yemek pişirmedi, çay da içmedi, ancak akşam bir parça ekmek yedi. Yatağa girdiğinde, hayatında kendini hiç böyle yapayalnız, çıplak hissetmediğini düşündü. Son birkaç yıldır önemli, iyi bir şeyin beklentisi içinde olmaya alıştırmıştı kendini. Canlı, gürültülü bir gençlik dönüyordu çevresinde ve bu heyecanlı, güzel yaşamın yaratıcısı oğlunun ciddi yüzü oluyordu karşısında hep. Oysa şimdi yoktu o... ve hiçbir şey yoktu.

*****

XIV

Gün çok yavaş geçti, uykusuz gece ve bir sonraki gün ise daha da yavaş. Ana biri gelsin diye bekliyordu, ama gelen giden yoktu. Akşam oldu, sonra gece. Soğuk yağmur duvarlarda şıpırdıyor, bacada uğulduyor, döşemenin altında bir şeyler dolaşıyordu. Çatıdan sular dökülüyor, dökülen suların hüzünlü sesi tuhaf bir biçimde saatin tik tak sesine karışıyordu. Bütün ev sallanıyordu sanki, etrafta her şey gereksiz, kasvet içinde ölü gibiydi...

Hafifçe vurdu cama biri, tak, tak... Ana alışıktı cama böyle vurulmasına, hiç korkmazdı bu sesten, ama şimdi yüreğine bir şey batmış gibi ürperdi. Belli belirsiz bir umut çabucak yataktan kaldırdı onu. Şalını omuzlarına alıp açtı kapıyı... Gelen Samoylov’du. Arkasında, paltosunun yakasıyla yüzünü kapamış, kasketini kaşlarının üzerine indirmiş biri daha vardı.

Samoylov, her zaman olduğunun tersine, endişeli, yüzü asık, selam vermeden sordu: “Uyandırdık mı sizi?”

“Uyumuyordum,” dedi ana.

Ve sustu, bir haber bekleyen gözlerini gelenlere dikti.

Samoylov’la gelen adam derinden hırıltılı iç çekerek şapkasını çıkardı, küt parmaklı iri elini anaya uzatıp eski bir tanıdığıymış gibi, dostça, “Merhabalar anacığım,” dedi. “Beni tanıdınız mı?”

Ana, ansızın bir şeye çok sevinmiş gibi yükseltti sesini: “Siz misiniz? Yegor İvanoviç, değil mi?”

Adam, uzun saçlı kocaman başını Zebur okuyan bir papaz gibi sallayarak karşılık verdi: “Evet.”

Tombul yüzü içtenlikle gülümsüyor, kül rengi ufak gözleri ananın yüzüne sevgiyle, aydınlık bakıyordu. Bir semaveri andırıyordu: Bedeni öylesine yuvarlaktı, boyu kısa, boynu kalın, kolları küt. Yüzü ışıklı parıldıyordu, sesli soluyordu ve göğsünde sürekli bir şırıltı, hırıltı vardı.

“Odaya geçin, hemen giyineceğim,” dedi ana.

Samoylov kaşlarının altından ona bakarak endişeli, “Sizinle bir işimiz var,” dedi.

Yegor İvanoviç odaya geçti, oradan seslendi: “Sevgili anacığım, bu sabah Nikolay İvanoviç cezaevinden çıktı. Tanıyorsunuz kendisini...”

“O da mı içerideydi?” diye sordu ana.

“İki ay on bir gün yattı. Orada Ukraynalıyı görmüş... size selamı var, Pavel’i de görmüş, onun da selamı var... Sizin üzülmemenizi rica ediyor; size kendisinin gittiği yolda en iyi dinlenme yerinin her zaman için cezaevi olduğunu, bizleri pek seven yöneticilerimizin böyle düşündüğünü söylememizi istiyor. Şimdi de asıl konuya geliyorum anacığım. Dün burada kaç kişiyi tutukladıklarını biliyor musunuz?”

“Bilmiyorum,” dedi ana. “Pavel’ciğimden başka tutukladıkları da mı olmuş?”

Yegor İvanoviç sakin, kesti ananın sözünü: “Pavel kırk dokuzuncu. On kişiyi daha içeri alabilirler. Şu beyefendiyi de...”

Samoylov yüzü asık, “Evet, beni de,” dedi.

Ana daha rahat soluk almaya başladığını hissediyordu.

“Orada yalnız değil demek,” diye geçti içinden.

Giyinip odaya geçti, içtenlikle gülümsedi konuklara. “İçeride o kadar çok insan olduğuna göre, uzun süre tutmayacaklardır onları orada.”

“Haklısınız,” dedi Yegor İvanoviç. “Onların oyununu bozabilirsek iyice aptallaşacaklardır. Durum şöyle: Kitapçıklarımızı fabrikaya sokmayı kesersek, jandarmalar bu alışılmadık olayla ilgilenmeye başlarlar, bu durumu Pavel ve içerideki arkadaşlarına karşı kullanmaya kalkışırlar.”

Ana telaşlı, “Nasıl olacak bu?” diye yükseltti sesini.

Yegor İvanoviç gayet yumuşak cevap verdi: “Çok basit. Jandarmaların kimi zaman doğru düşündükleri de olur. Düşünün: Pavel varken kitapçıklar, broşürler giriyordu fabrikaya, şimdi Pavel yok, kitapçıklar da, broşürler de yok... Öyleyse bu kitapçıkları dağıtan Pavel’di, demek olmuyor mu bu? O zaman herkesi hırpalamaya başlayacaklar. Jandarmalar insanları, geride işe yaramayan bir şeylerin kalmaması için, kesip doğramayı pek severler.”

Ana üzgün, “Anlıyorum, anlıyorum,” dedi. “Aman Tanrım. Şimdi ne olacak?”

Samoylov’un sesi geldi mutfaktan: “Hemen hemen herkesi yakaladılar, kahretsin... Öyleyse işimizi aynı şekilde sürdürmemiz gerekiyor, bunu ortak sorunumuzun adına olduğu kadar, arkadaşlarımızı kurtarmak için de yapmalıyız.”

Gülümseyerek ekledi Yegor: “Oysa çalışacak kimse yok. Yazarlarımız çok harika, işlerini yapıyorlar... Peki, yazdıklarını fabrikaya nasıl sokacağız? Böyle birileri yok.”

“Aradık taradık, bunu yapabilecek birini bulamadık,” dedi Samoylov.

Ana, ondan bir şey istediklerini, beklediklerini hissetti ve hemen sordu: “Peki nasıl olacak bu? Nasıl?”

Samoylov odanın kapısına gelip durdu, şöyle dedi: “Pelageya Nilovna, kapının önünde yiyecek bir şeyler satan Korsunova’yı tanıyorsunuzdur...”

“Tanıyorum, ne oldu?”

“Konuşun onunla, kitapçıkları, broşürleri fabrikaya sokar mı, sorun?”

Ana hayır anlamına salladı başını, “Hayır, olmaz. Ağzında bakla ıslanmaz onun, olmaz. Kadına bunu benim söylediğimi, onun bu evden yönlendirildiğini öğrenirlerse... hayır, hayır.” Ve aklına ansızın bir şey gelmiş gibi, alçak sesle ekledi: “Bana verin siz o işi. Ben yaparım, bir yolunu bulurum. Mariya’ya rica ederim, beni yanına yardımcı alır. Nasıl olsa, ekmek parası kazanmam için çalışmam gerekiyor. Yemekleri taşırım. Beceririm bu işi.”

Ana kollarını göğsünde kavuşturup, çabuk çabuk konuşarak konuklarını her şeyi çok iyi, kimseye bir şey belli etmeden yapacağına inandırmaya çalıştı; sonunda mağrur bir tavırla yükseltti sesini: “Bakacaklar, Pavel yok, ama içerideyken bile işler yürüyor. Bunu görecekler.”

Üçü de heyecanlanmıştı.

Yegor ellerini ovuşturarak gülümsedi. “Bu harika olacak anacığım,” dedi. “Bunun ne güzel olacağını bilseydiniz. Gerçekten harika olacak.”

Samoylov, “Bunu becerirsek, hapishanede koltukta oturur gibi rahat olurum.”

Yegor hırıltılı bir sesle haykırdı: “Çok güzelsiniz anacığım.”

Ana gülümsedi. Durumu anlamıştı; kâğıtlar fabrikada dağıtılmaya devam ederse, yönetim onları dağıtanın oğlu olmadığını kabul etmek zorunda kalacaktı. Bu sorunu halledebileceğini hissettiği için sevincinden eli ayağı titriyordu.

Yegor, “Pavel’le görüşmeye gittiğinizde, ona çok iyi bir anası olduğunu söyleyin,” dedi.

Samoylov gülümsedi. “Ben daha önce göreceğim onu.”

“Söyleyin ona, ne gerekiyorsa yapacağım. Bunu bilsin.”

Yegor, Samoylov’u göstererek, “Ya onu içeri almazlarsa?” diye sordu.

“O zaman elden bir şey gelmez.”

Yegor’la Samoylov kahkahalarla güldüler. Ana pot kırdığını anlayınca alçak sesle, mahcup, biraz kurnaz, güldü. Bakışını önüne indirip, “Herkes kendini düşünüyor,” dedi.

Yegor, “Çok doğru,” diye haykırdı. “Ama Pavel’i merak etmeyin siz, üzülmeyin. Cezaevinden çok daha iyi durumda çıkacaktır. Orada istirahat ediyor, okuyor, oysa dışarıdayken buna zamanımız olmuyor. Ben üç kez girdim cezaevine, her girişim, pek sevinmiş olmasam da, aklım ve yüreğim için kesin yarar sağladı bana.”

Ana onun içtenlik okunan yüzüne dostça bakarak, “Ama rahat soluk alamıyorsunuz,” dedi.

Yegor parmağını yukarı kaldırarak cevap verdi. “Bunun özel bir nedeni var. Tamam mı, anacığım, kararımızı verdik mi? Gereken her şey yarın elinizde olacak ve yüz yıllık karanlığı parçalayacak testere tekrar çalışmaya başlayacak. Yaşasın özgür söz, yaşasın anamızın yüreği. Şimdilik hoşça kalın.”

Samoylov, ananın elini samimiyetle sıkarak, “Hoşça kalın,” dedi. “Ben kendi anama böyle bir şeyden söz edemezdim, evet, edemezdim.”

Ana, Samoylov’un gönlünü hoş etmek için, “Analar her şeyi anlarlar,” dedi.

Onlar gidince kapıyı kapattı ana, odanın ortasında yere diz çöktü, yağmurun gürültüsü altında dua etmeye başladı. Bir şey söylemeden, onun dünyasına Pavel’in soktuğu insanları yalnızca derinden düşünerek dua ediyordu. Aziz tasvirleriyle arasında dolaşıyorlardı sanki, her zaman olduğu gibi yine sade, birbirlerine aşırı bağlı ve yapayalnız dolaşıyorlardı.

Ertesi sabah Mariya Korsunova’ya gitti.

Mariya Korsunova her zaman olduğu gibi, üstü başı yağ içinde, samimi, üzgün karşıladı onu. Yağlı eliyle ananın omzuna pat pat vurarak, “Üzülüyor musun?” diye sordu. “Boş ver. Alıp götürdüler, tamam, kötü bu. Ama sonunda kötü bir şey olmayacak... Şimdiye kadar çok oldu böyle şeyler... Hırsızlık edenleri atıyorlardı içeri, şimdi de doğruyu söyleyenleri atmaya başladılar. Belki kötü bir şey de söylememiştir Pavel, ama çıkıp herkesin önünde konuştu. Herkes biliyor onun nasıl biri olduğunu, meraklanma... Herkes konuşmuyor, ama kimin nasıl olduğunu herkes çok iyi biliyor. Sana uğramayı çok istiyordum, ama zamanım olmadı. Yemek yapıyorum, alışverişe çıkıyorum, anlayacağın, başımı kaşıyacak zamanım olmuyor. Sevdiğim insanlar nefes aldırmıyorlar bana, sonra da çekip gidiyorlar. Kemiriyorlar, hem de hamamböceklerinin ekmeği kemirdikleri gibi kemiriyorlar... Beş-on ruble biriktiriyorum, zındığın teki geliyor, götürüyor paramı. Kadın olmak çok zor. Kadın kısmının çok pis bir görevi var şu dünyada. Tek başına yaşayamazsın, iki kişi olsan, çekilmez.”

Vlasova, onun sözünü kesti: “Beni yanına yardımcı almanı rica etmek için gelmiştim sana.”

“Gerçekten mi?” diye sordu Mariya. Ve arkadaşını dinledikten sonra “evet” anlamına, kararlı, eğdi başını. “Olur. Hatırlıyor musun, dayaktan kurtarmak için kaç kez saklamıştın beni kocamdan? Şimdi de ben yoksulluktan koruyacağım seni. Herkes yardımcı olmalıdır sana, çünkü oğlun insanlar için bir şeyler yapmaya çalışıyor. Çok iyi bir oğlun var senin, herkes aynı şeyi söylüyor, herkes üzülüyor onun için. Şunu bilir, şunu söylerim: İnsanları böyle hapse atmaları müdürün hayrına olmayacak... Fabrikada neler oluyor, görmüyor musun? Çok kötü şeyler söylüyorlar, Pelageya. Yönetim suçluların hakkından geldiğini sanıyor, ama çok sürmeyecek bu. On kişiyi dövdüler, yüz kişiyi öfkelendirdiler.”

Sonuçta, ertesi gün öğleyin Vlasova iki çömlekle fabrikanın önündeydi, Mariya ise alışveriş için pazara gitmişti.

*****

XV

İşçiler kapıda yeni bir satıcı kadının olduğunu hemen fark ettiler; Vlasova’nın yanına geldiklerinde yakın ilgiyle soruyorlardı ona: “Ne o, Nilovna, çalışmaya mı başladın?”

Bazıları Pavel’i yakında salıvereceklerini söyleyerek teselli etmeye çalışıyorlardı onu, bazıları üzüntülerini belirterek, zaten acılı olan yüreğini daha çok acıtıyor, bazıları müdüre, jandarmaya, ananın içindeki duyguları dile getiren küfürler ediyorlardı. Kadıncağıza kötü kötü bakanlar da vardı, ama puantör İsay Gorbov dişlerinin arasından şöyle dedi ona, “Valinin yerinde ben olsaydım, astırırdım senin oğlunu. Halkı ayaklandırmak nasıl olurmuş, gösterirdim ona!”

Bu acımasız tehdit karşısında bir ölüm soğukluğu sardı Vlasova’yı. Cevap vermedi İsay’a, yalnızca baktı onun çilli, ufacık yüzüne ve derin bir iç çekip önüne baktı.

Fabrikanın içinde büyük bir huzursuzluk vardı, işçiler grup grup bir araya toplanıyorlar, aralarında alçak sesle bir şeyler konuşuyorlar, her yanda telaşlı ustalar sağa sola koşuşuyordu; arada küfürler, sinirli kahkahalar duyuluyordu.

İki polisin, Samoylov’u götürmekte olduğunu gördü: Samoylov bir eli cebinde, bir eliyle açık sarı saçlarını düzelterek yürüyordu.

Onu yolcu eden arkasındaki yüz kadar işçi, polislere küfürler savuruyor, onlarla alay ediyorlardı.

Biri seslendi Samoylov’un arkasından: “Dolaşmaya mı gidiyorsun, Grişa?”

Bir başkası, “Selam olsun kardeşimize,” dedi, “muhafız olarak gidiyoruz arkasından.” Ve galiz bir küfür savurdu.

Uzun boylu, tek gözü kör bir işçi öfkeli, yüksek sesle bağırdı: “Anlaşılan hırsızları yakalamak pek işlerine gelmiyor artık. Dürüst insanları götürmeye başladılar.”

Kalabalığın içinden yükseltti biri sesini: “Hiç değilse gece götürseler. Gündüz vakti, utanmadan... alçaklar.”

Polisler yüzleri asık, bir şey görmemeye çalışarak, arkalarında bağıranların seslerini duymuyorlarmış gibi, hızlı adımlarla yürüyorlardı. Karşıdan büyük bir demir parçasıyla gelmekte olan üç işçi demiri polislere doğrultup bağırdılar: “Dikkat edin yavrular.”

Samoylov Vlasova’nın önünden geçerken gülümsedi ona, başını eğerek selam verdi, “Götürüyorlar,” dedi.

Vlasova bir şey söylemeden öne eğilerek karşılık verdi selamına. Hapishaneye yüzlerinde gülümsemeyle giden bu dürüst, zeki gençleri görmek duygulandırıyordu onu; onlara karşı bir ana sevgisi uyanıyordu içinde.

Fabrika dönüşü bütün günü Mariya’nın evinde geçirdi, işinde yardım etti ona, gereksiz konuşmalarını dinledi, akşam geç vakit geldi bomboş, soğuk, sevimsiz evine. Kendine oturacak bir yer bulamadan, ne yapacağını bilemeden uzun süre dolaştı evin içinde. Biraz sonra gece olacağını düşünüyor, Yegor İvanoviç söz verdiği broşürleri hâlâ getirmediği için huzursuz oluyordu.

Dışarıda sonbahar karı gri, lapa lapa yağıyordu. Kar taneleri pencerenin camına yapışıp arkalarında ıslak izler bırakarak sessizce aşağıya kayıyor, eriyorlardı. Oğlunu düşünüyordu ana...

Usulca vuruldu kapıya, koşarak gitti, kapının çengelini kaldırdı. Saşenka’ydı gelen.

Ana uzun zamandır ilk kez görüyordu onu ve şimdi dikkatini ilk çeken, genç kızın fazlasıyla kilolu olduğuydu.

Birinin gelmesine, gecenin bir bölümünü olsun yalnız geçirmeyeceğine sevinmişti ana. “Hoş geldiniz,” dedi. “Görüşmeyeli çok oldu. Bir yere mi gittiniz?”

Gülümseyerek cevap verdi kız: “Hayır, hapisteydim. Nikolay İvanoviç’le birlikte, hatırlıyor musunuz Nikolay İvanoviç’i?”

“Hatırlamaz olur muyum,” diye haykırdı ana. “Dün Yegor İvanoviç söyledi, serbest bırakmışlar onu; ama sizinle ilgili bir şey duymadım... Başınıza neler geldiğiyle ilgili hiç kimse bir şey bilmiyor.”

Genç kız çevresine bakınarak, “Sözünü etmeye değmez,” dedi. “Yegor İvanoviç gelmeden üstümü değiştirmeliyim.”

“Islanmışsınız.”

“Broşürlerle kitapçıkları getirdim size.”

Telaşlandı ana. “Verin, verin.”

Genç kız hemen açtı paltosunun önünü, silkelendi ve ağaçtan dökülen yapraklar gibi, deste deste kâğıtlar döküldü döşemeye. Ana kâğıtları yerden toplarken gülerek şöyle diyordu: “Şişmanlamış gibi görünce, evlendiniz, bebek bekliyorsunuz sandım. Ah, ah, ne çok getirmişsiniz. Yürüyerek mi geldiniz yoksa?”

“Evet,” dedi Saşenka.

Kâğıtlar, kitapçıklar yere dökülünce şimdi yine, önceden olduğu gibi ince, zarif olduğu anlaşılmıştı genç kızın.

Ana onun yanaklarının hafif çökük, gözlerinin daha iri, gözlerinin altında da morluklar olduğunu fark etti. İçini çekti, başını sallayarak, “Yeni çıkmışsınız cezaevinden, biraz dinlenmeliydiniz,” dedi.

Titreyerek cevap verdi genç kız: “Haklısınız. Söylesenize, Pavel Mihayloviç nasıl? İyi, değil mi?.. Fazla heyecanlanmadı, değil mi?”

Ananın yüzüne bakmadan sormuştu bunu Saşenka; başını önüne eğmiş, saçını düzeltmişti. Bu arada parmakları titriyordu.

“Fena değil,” dedi ana. “Moralini bozmaz o.”

Genç kız alçak sesle, “Sağlığı yerinde, değil mi?” dedi.

“Hiç hasta olmadı,” diye cevap verdi ana. “Titriyorsunuz, durun, ahududu reçeliyle bir çay yapayım size.”

“Bu çok iyi olurdu. Ama zahmet olmayacak mı size? Bu saatte... siz durun ben yapayım çayı.”

Ana semaverin başına geçip sitemli bir tavırla karşılık verdi: “Hiç zahmet olur mu?”

Ananın arkasından Saşenka da mutfağa geçti, peykeye oturdu ve ellerini başının arkasına atıp, “Hapishane yine de güçten düşürüyor insanı,” dedi. “Lanet olası bir işsiz güçsüzlük. İnsana bundan daha çok acı veren bir şey yok. Çok çalışman gerektiğini biliyorsun ve vahşi bir hayvan gibi kafeste tutuyorlar seni.”

“Kim ödüllendiriyor seni bunun için?” diye sordu ana. Ve derin bir iç çekip kendi sorusuna kendi cevap verdi: “Tanrı’dan başka hiç kimse. Ama yine de inanmıyorsunuz ona, değil mi?”

Genç kız başını sallayarak kısa cevap verdi: “Hayır.”

Ana birden heyecanlandı, “Ancak, inanmıyorum size,” dedi. Kömürden siyahlanan elini önlüğüne sildikten sonra, inandırıcı bir ses tonuyla devam etti. “İnancınızın ne olduğunu bilmiyorsunuz siz. Tanrı’ya inancı olmayan biri böyle şeyler yapar mı?”

Sundurmada biri ayaklarını gürültülü bir biçimde yere vurmaya, homurdanmaya başladı. Ana ürperdi, genç kız ayağa fırladı, telaşlı, “Açmayın,” dedi. “Gelenler jandarmaysa, beni tanımıyorsunuz... Gideceğim evi şaşırdım, yanlışlıkla sizin evinize girdim, düşüp bayıldım, paltomu çıkarınca kitapçıkları gördünüz, tamam mı?”

Ana duygulu, “Neden, sevgili kızım?” dedi.

Saşenka holden gelen seslere kulak verip, “Bir dakika,” dedi. “Galiba Yegor bu gelen.”

Gelen Yegor’du. Sırılsıklam, yorgunluktan soluk soluğaydı.

“Hey! Semaver hazır mı?” diye haykırdı. “Şu anda en çok istediğim buydu anacığım. Saşenka, sen burada mıydın?”

Daracık mutfağı hırıltılı seslerle doldurarak, yağmurdan ağırlaşmış paltosunu yavaşça çıkardı. Bir yandan da konuşmayı sürdürüyordu: “Bakın anacığım, yönetim genç kızlardan hoşlanmaz. Hapishanede gardiyan kendisini rahatsız edince, bu kız, adama kendisinden özür dilemezse, yemek yemeyeceğini, açlıktan öleceğini söyledi ve sekiz gün ağzına bir lokma koymadı, ama nasıl olduysa, ölmedi. Çok hoş, değil mi? Ya benim midem olsaydı onda?”

Çirkin bir biçimde dışarı çıkmış göbeğini alttan kısa kollarıyla tutup sallayarak odaya geçti, arkasından kapıyı kapattı, orada da bir şeyler söylemeyi sürdürdü.

Ana şaşırmış gibi, “Gerçekten, sekiz gün bir şey yemediniz mi?” diye sordu.

Saşenka hafiften omuz silkerek cevap verdi: “Benden özür dilemek zorundaydı.”

Onun sakin ve katı kararlılığı siteme benzer bir şey gibi etkiledi ananın ruhunu. “Hayret...” diye geçirdi içinden ve sordu: “Ya ölseydiniz?”

Kız sakin, cevap verdi: “Yapabileceğim başka bir şey yoktu. Ama özür diledi. İnsan kendine yapılan hakareti bağışlamak zorunda değildir.”

Ana yavaşça, “Evet...” dedi. “Oysa bizim kız kardeşlerimiz hayat boyu hakarete uğruyorlar...”

Yegor odanın kapısını açtı. “Ben üzerimdeki ağırlıkları attım,” dedi. “Semaver hazır mı? İzin verirseniz, ben taşıyacağım onu odaya.”

Kaldırdı semaveri, odaya götürürken şöyle dedi: “Her işini kendi yapan toprağı bol olsun babacığım günde yirmi bardak çay içerdi, bunun için de bu dünyada hiç hasta olmadan ve dirlik düzenlik içinde yetmiş üç yıl yaşadı. Sekiz pud4 çekiyordu ve Voskresenski köyü kilisesinde papaz yardımcısıydı.”

“Peder İvan’ın oğlu musunuz siz?” diye haykırdı ana.

“Evet. Nereden tanıyorsunuz babamı?”

“Voskresenski köyündenim ben...”

“Hemşeri mi oluyoruz yani? Kimlerdensiniz?”

“Komşuyuz. Adım Seregina.”

“Topal Nilov’un kızı mısınız? Babanızın yüzünü çok iyi hatırlıyorum, çünkü bir gün kulaklarımı çok kötü çekmişti.”

Karşı karşıya ayakta duruyorlar, birbirlerine peş peşe sorular soruyor, gülüyorlardı. Saşenka gülümseyerek onları izliyor, bir yandan da çayları koyuyordu. Bardak, tabak takırtısı gerçek yaşama döndürmüştü anayı.

“Ay, kusura bakmayın, muhabbete daldık. İnsanın hemşerisini görmesi çok hoş bir şey.”

“Kendi başıma iş yapmaya kalkıştığım için asıl benim sizden özür dilemem gerek,” dedi Saşenka. “Ancak, saat onu geçti, yolum uzun benim.”

Şaşırdı ana, “Nereye gideceksiniz bu saatte?” diye sordu. “Kente mi?”

“Evet.”

“Ne diyorsunuz siz? Dışarısı karanlık, yağmur yağıyor, ayrıca yorgunsunuz da. Burada kalın. Yegor İvanoviç mutfakta yatar, biz ikimiz de burada...”

Genç kız açıkça, “Olmaz, kente gitmek zorundayım,” dedi.

Yegor açıklama yaptı: “Ama hemşerim, kızın ortadan kaybolması gerekiyor. Burada herkes tanıyor onu. Yarın sokakta görünürse hiç iyi olmaz bu.”

“Peki nasıl olacak bu? Yalnız mı gidecek?”

Gülümsedi Yegor. “Gider o, gider.”

Kız kendine çay koydu, bir parça kızarmış ekmek aldı, üzerine tuz serpti, dalgın dalgın anaya bakarak yemeye başladı.

Ana sordu Yegor’a: “Peki nasıl gideceksiniz? Siz de, Nataşa da nasıl yapıyorsunuz bunu? Ben olsam gitmezdim, korkardım.”

“O da korkuyor zaten,” dedi Yegor. “Korkuyor musunuz, Saşenka?”

“Elbette korkuyorum,” dedi genç kız.

Ana önce ona, sonra Yegor’a baktı, alçak sesle, “Çok... tuhafsınız,” dedi.

Saşenka çayını içtikten sonra bir şey demeden Yegor’un elini sıktı, mutfağa geçti, ana gitti arkasından. Mutfakta Saşenka, “Pavel Mihayloviç’i gördüğünüzde selamımı söyleyin kendisine. Lütfen,” dedi. Kapının kolunu tuttuğunda birden döndü, alçak sesle sordu: “Öpebilir miyim sizi?”

Ana sessizce sarıldı ona, hararetle öptü. Genç kız alçak sesle, “Teşekkür ederim,” dedi. Başını eğerek selam verip çıktı.

Ana odaya dönünce endişeyle baktı pencereden. Karanlıkta kar lapa lapa yağıyordu.

Yegor sordu ona: “Peki Prozorov’ları hatırlıyor musunuz?”

Bacaklarını genişçe iki yana açmış oturuyor, sesli sesli çay bardağına üflüyordu. Yüzü kırmızı, terli, mutluydu.

Ana masaya yandan yaklaşarak, dalgın, “Hatırlıyorum, hatırlıyorum,” dedi. Oturdu, üzgün bakışını Yegor’a doğrultup tane tane konuşarak ekledi: “Vah, vah. Saşenka’cığım nasıl gidecek o yolu? Nasıl?”

“Yorulacak kuşkusuz,” dedi Yegor. “Hapishane çok sarstı onu, daha önce sapasağlam bir genç kızdı... Aklı da başındaydı... Ama sanırım ciğerlerinden rahatsız.”

“Kimin nesidir?” diye sordu ana.

“Bir çiftlik sahibinin kızı. Dediğine göre, babası büyük bir sahtekâr. Onların evlenmeyi düşündüklerini biliyor musunuz anacığım?”

“Kimlerin?”

“Saşenka ile Pavel’in... ama, olmuyor... Kız dışarıdayken Pavel içeride, Pavel dışarıdayken kız içeride.”

Ana bir süre sustu, bir şey söylemedi, sonra cevap verdi: “Bunu bilmiyordum. Pavel kendisiyle ilgili bir şey söylemez bana...” Şimdi daha çok acımaya başlamıştı genç kıza; elinde olmayan tatsız bir bakışla baktı konuğuna, şöyle dedi: “Keşke kente kadar götürseydiniz kızcağızı.”

Sakin, cevap verdi Yegor: “İmkânsızdı bu. Burada bir sürü işim var. Yarın bütün gün dolaşacağım, dolaşacağım, dolaşacağım. Bu nefes darlığımla zor işler.”

Ana, Yegor’un ona verdiği bilgiyi düşünerek ortadan, “Çok iyi bir kızdır,” dedi.

Bunu oğlundan değil de bir başkasından öğrendiği için üzgündü, kaşlarını indirip dudaklarını sıktı.

Yegor “evet” anlamına salladı başını. “Evet, iyidir,” dedi. “Farkındayım, acıyorsunuz Saşenka’ya. Ama boşuna. Biz başkaldıranların hepsine acımaya kalkışacak olursanız, yüreğiniz yetmez buna. Doğrusunu söylemek gerekirse, hiçbirimizin durumu iyi değil. Bakın, geçenlerde bir arkadaşım sürgünden döndü. Nijni kentinden geçerken karısı ve çocukları Smolensk’te bekliyorlardı onu, ama o Smolensk’e geldiğinde onlar Moskova’da cezaevindeydiler. Şimdi Sibirya’ya gitme sırası karısında. Benim de bir karım vardı, çok iyi bir kadındı, beş yıllık böyle bir hayat mezara soktu onu.”

Bir dikişte içti bardağındaki çayı, anlatmaya devam etti. Cezaevinde, sürgünde geçirdiği yılları, ayları, başından geçen üzücü olayları, cezaevinde yediği dayakları, Sibirya’daki açlık günlerini tek tek anlattı. Ana bakıyordu onun yüzüne ve acılarla, takiplerle, insanların aşağılanmalarıyla dolu böylesi bir hayattan bu kadar sakin, rahat söz etmesine şaşıyordu.

“Neyse, asıl meseleye gelelim.”

Sesi değişti Yegor’un, yüzü daha ciddileşti. Anaya, kitapçıkları fabrikaya nasıl sokmayı düşündüğünü sormaya başladı; ana ise onun ufak tefek şeyler hakkında ne çok bilgisi olduğuna şaşıyordu.

Bunları konuştuktan sonra tekrar köylerinden söz etmeye başladılar: Yegor şakalar yapıyor, ana ise geçmiş günlere, düşüncelere dalmış, dolaşıyordu. Geçmiş hayatı pek çok yönden, tekdüze çamur tümseklerle kaplı, ürkek ürkek titreyen ince kavakların, bodur çamların, çamur tümseklerinin arasında yolunu şaşırmış gibi akağaçların olduğu bir bataklığa benziyor gibi geliyordu ona. Akağaçlar ıslak, çürümüş zeminde yavaş büyüyorlar, devriliyor, çürüyorlardı. Bu tabloya bakıyordu ana, bir şey için dayanılmaz acılar çekiyordu. Yüz çizgileri sert, kararlı bir kız vardı karşısında. Şimdi ıslak kar yığınları arasında tek başına, yorgun, yürüyordu. Öte yandan, oğlu cezaevindeydi. Belki uyumuyordu şu anda oğlu, düşünüyordu... Ama o kızı değil, anasını düşünüyordu. Oysa ona anasından daha yakın biri vardı. Ağır düşünceler karabulutlar gibi sarıyordu ananın içini, yüreğine doluyordu.

Yegor gülümseyerek, “Yorgunsunuz anacığım,” dedi. “Yatıp uyuyalım artık.”

Ana iyi geceler diledi, dönüp, yüreğinde keskin bir acı, hüzünlü bir duyguyla sessizce mutfağa geçti.

Sabahleyin kahvaltıda sordu ona Yegor: “Sizi yakalar ve bu zararlı kitapçıkları nereden aldığınızı sorarlarsa ne diyeceksiniz?”

“‘Sizi ilgilendirmez,’ diyeceğim,” diye cevap verdi ana.

“Kesinlikle kabul etmeyeceklerdir bu cevabınızı,” dedi Yegor. “Bunun özellikle kendilerini çok derinden ilgilendirdiğine inanmaktadırlar. Israrla, uzun uzun soracaklardır aynı soruyu.”

“Ben de söylemeyeceğim.”

“O zaman cezaevine atacaklardır sizi.”

İçini çekerek, “Ne olmuş?” dedi ana. “Tanrı’ya şükürler olsun, hiç değilse bir işe yarayacağım. Kime bir faydam var? Hiç kimseye. Nasıl olsa işkence etmeyeceklerdir, öyle diyorlar.”

Yegor, ananın yüzüne dikkatli baktıktan sonra, “Hımm,” dedi. “İşkence etmeyecekler. Ama iyi her insanın kendini böyle şeylerden sakınması gerekir.”

Ana gülümseyerek karşılık verdi: “Bunu sizden öğrenmeyeceğim.”

Yegor bir şey söylemedi, odanın içinde bir süre dolaştı, sonra ananın yanına geldi, şöyle dedi ona: “Zor iş bunlar hemşerim. İçime doğuyor, bu iş sizin için hiç de kolay olmayacak.”

Kolunu sallayarak cevap verdi ana: “Hiç kimse için kolay değil zaten. Belki yalnız sorunu anlayanlar için kolaydır. Ama iyi insanların ne istediklerini az çok ben de anlamaya başladım.”

Yegor çok ciddi, “Bunu anlıyorsanız, her şeyde onlar için gereklisiniz demektir anacığım.”

Ana yüzüne baktı Yegor’un, bir şey söylemeden gülümsedi.

Öğleyin sakin, özenerek koynuna yerleştirdi kitapçıkları; bunu öylesine ustaca, uygun bir biçimde yapmıştı ki, Yegor hazdan dilini şapırdatarak, bir bakraç birayı mideye indiren gerçek bir Alman’ın dediği gibi, “Sehr gut,”5 dedi. “Kâğıtlar değiştirmedi sizi anacığım, İyi yürekli, balıketinde, uzun boylu, yaşlı bir kadınsınız yine. Evet, bütün tanrılar yardımcınız olsun...”

Yarım saat sonra ana, yükünün ağırlığı altında hafif öne eğik, sakin, kendinden emin, fabrikanın kapısındaydı. İşçilerin kendileriyle ettikleri alaylar yüzünden sinirli iki nöbetçi avluya giren herkesin üzerini kaba hareketlerle arıyor, onlarla karşılıklı küfürleşiyorlardı. Kenarda bir polis ayakta bekliyordu; onun yanında da ince bacaklı, kırmızı yüzlü, gözleri fıldır fıldır biri vardı. Ana, omzundaki saka sırığını bir omzundan ötekine geçirirken, kaşlarının altından sivil polis olduğunu tahmin ettiği o adama bakıyordu.

Uzun boylu, kıvırcık saçlı, kasketini ensesine indirmiş bir delikanlı üzerini arayan bekçilere bağırıyordu: “İblis herifler, ceplerimi değil, kafamın içini arayın!”

Bekçilerden biri cevap verdi ona: “Senin kafanda bitten başka bir şey yoktur ki!”

Bir işçi seslendi öteden: “Zaten hani balığı değil, yalnızca bit yakalayabilirsiniz siz.”

Sivil polis ters ters baktı bunu söyleyen işçiye, yere tükürdü.

“Bırakın ben geçeyim,” dedi ana. “Baksanıza, ağır yüküm var.”

Nöbetçinin biri öfkeli, “Geç, geç,” dedi. “Hâlâ ne duruyorsun?”

Ana yerine yürüdü, çömlekleri yere bıraktı, yüzünün terini sildi, çevresine bakındı.

O sırada marangoz Gusev kardeşler geldi yanına, büyük kardeş Vasiliy kaşları çatık, yüksek sesle sordu ona: “Börek var mı?”

“Yarın getireceğim,” dedi ana.

Aralarında kararlaştırdıkları parolaydı bu. İki kardeş gülümsedi. İvan tutamadı kendini, haykırdı: “Harikasın anacığım.”

Vasiliy yere çömeldi, çömleklerin içine baktı ve o arada belli etmeden bir deste kâğıt attı koynuna. Yüksek sesle, “İvan,” dedi, “öğlen yemeğine eve gitmeyelim bugün, kadının getirdiklerinden bir şeyler yeriz.” Bu arada kâğıtları birbiri ardına çizmelerinin konçlarına sokuyordu. “Yeni satıcı kadınımıza destek olmalıyız.”

Bir kahkaha attı İvan. “Evet, olmalıyız,” dedi.

Ana çevresine dikkatle bakınarak bağırdı: “Sıcak lahana çorbam var, sıcak erişte çorbam var.”

Bir yandan da belli etmeden kâğıtları deste deste çıkarıp iki kardeşin eline tutuşturuyordu. Kâğıtlar elinden her kaybolduğunda karşısında jandarma subayının sarı yüzü, karanlık odada çakan bir kibritin ışığını andıran sarı bir leke gibi geliyordu gözünün önüne ve hınçla şöyle geçiriyordu içinden: “Gör işte, beyefendi...”

Bir sonraki desteyi verirken büyük bir hazla ekliyordu: “Al bakalım...”

İşçiler ellerinde taslarla geliyorlardı; onlar geldikçe yüksek sesle kahkahalar atıyordu İvan Gusev ve ana, işçilere çorba veya erişte koyarken Gusev kardeşler takılıyorlardı ona: “Nilovna’nın çorbası nefistir.”

Asık yüzlü bir ateşçi yüksek sesle, “Yokluk fare yedirir insana,” dedi. “Aşçıyı işten attılar. Aşağılık herifler! Şimdi üç kapiğe bir erişte çorbası ye bakalım. Neyse, anacığım. Karnımızı doyuruyorsun ya.”

Bunu söyleyen işçiye gülümsedi ana, “Benim hakkımda böyle iyi konuştuğun için teşekkür ederim,” dedi.

Ateşçi uzaklaşırken mırıldandı: “İyi bir şeyler söylemek için para almıyorlar insandan.”

Ana tekrar bağırdı: “Sıcak lahana çorbam var, erişte çorbam var, patates çorbam var.”

Bir yandan da oğluna bu ilk işini nasıl anlatacağını düşünüyordu. Bu arada subayın sarı, şaşkın, öfkeli yüzü de gitmiyordu gözünün önünden. Siyah bıyıkları kıpırdıyordu o yüzde ve sinirli kalkık üstdudağının altından sıkılı beyaz dişleri görünüyordu. Ananın göğsünde sevinç kuş gibi cıvıldıyordu, kaşları kurnaz titriyordu ve işini ustalıkla sürdürürken kendi kendine konuşuyordu: “Çok iyi oldu... Çok...”

4. 16,3 kg karşılığına gelen eski bir Rus ağırlık ölçü birimi. (Ç.N.)

5. (Alm.) Çok iyi. (Ed.N.)

*****

XVI

Akşam, ana çayını içerken dışarıdan çamura batıp çıkan at toynağı şapırtısı sesleri geldi, tanıdık bir ses duydu ana. Yerinden fırlayıp mutfağa, kapıya koştu, sundurmada biri hızlı adımlarla yürüyordu, heyecandan gözleri karardı ananın, kapının pervazına yaslanıp ayağıyla itti kapıyı.

Tanıdık ses, “İyi akşamlar teyzeciğim,” dedi.

Ve ana omuzlarında kupkuru, uzun iki kolun ağırlığını hissetti.

Hayal kırıklığının hüznüyle karşısında Andrey’i görmenin sevinci doldu yüreğine; bu iki duygu birleşip kocaman, yakıcı bir his oluşturdu, ateşten bir dalga gibi sardı onu. Andrey kucakladı anayı, havaya kaldırdı. Ana yüzünü Andrey’in göğsüne gömdü. Andrey kollarının arasında kuvvetle sıktı onu. Kolları titriyordu; ana bir şey söylemeden, sessiz, ağlıyordu, Andrey saçlarını okşuyordu onun, şarkı söyler gibi, şöyle diyordu: “Ağlamayın, teyzeciğim, üzmeyin kendinizi. İnanın bana, yakında salıverecekler Pavel’i. Onu suçlayabilecekleri hiçbir şey yok, arkadaşlar ağızlarını açıp tek bir şey söylemiyorlar.”

Andrey kolunu ananın omzuna atıp onu odaya götürdü. Ana sokuldu ona, sincap çabukluğuyla çabucak sildi yanaklarından gözyaşlarını ve Andrey’in ağzından çıkan her sözcüğü yutarcasına dinlemeye koyuldu.

“Pavel’in selamı var size. Sağlığı, neşesi olabildiğince yerinde. Hapishane tıklım tıklım dolu. Bizim mahalleden de, kentten de yüzden fazla kişiyi tutuklamışlar. Bir hücrede üç, hatta dört kişi kalıyor. Hapishane yönetimi fena değil, iyi, ama yoruldular, bir sürü sıkıntıya soktular onları kahrolası jandarmalar. Hapishane yönetimi pek sert davranmıyor bize, hep şöyle diyorlar: ‘Baylar, biraz sakin olun, zorluk çıkarmayın bize.’ Yani her şey çok güzel. Arkadaşlar sohbet ediyorlar, okudukları kitapları kendi aralarında değiştokuş ediyorlar, yiyeceklerini paylaşıyorlar. Güzel bir hapishane. Gerçi eski, pis de, ama sertlik yok, sıkmıyorlar insanları. Adli suçlular da çok iyiler, çok yardımcı oluyorlar bize. Benimle birlikte Bukin’i ve dört kişiyi daha serbest bıraktılar. Yakında Pavel’i de salacaklar, kesin bu. En çok Vesovşçikov kalacak içeride, hapishane yönetimi çok kızıyor ona. Durmadan önüne gelene küfür ediyor. Jandarmalar görmek istemiyorlar yüzünü. Sanırım mahkemeye verecekler onu, ya da iyi bir sopa yiyecek... Pavel, ‘Bırak şu küfür etmeyi, Nikolay. Küfür etmekle daha iyi yapamazsın onları,’ diye yalvarıyor ona. Ama avazı çıktığınca bağırıyor Vesovşçikov: ‘Çıban gibi patlatıp yok edeceğim, yeryüzünden sileceğim bu pislikleri.’ Pavel hiç açık vermiyor, sımsıkı duruyor, kararlı. İnanın bana, yakında salıverecekler onu.”

Ana sakinleşmişti, sevecen bir gülümseme vardı yüzünde. “Yakında,” dedi. “Biliyorum, yakında salıverecekler onu.”

“Bunu biliyorsanız, çok iyi. Hadi bir çay koyun bana da, bu arada neler yaptınız, anlatın.”

Andrey, çok yakını, çok değer verdiği biriymiş gibi gülümseyerek bakıyordu anaya; iri gözlerinde sevgi dolu, hafif hüzünlü bir ışık vardı.

Ana, derin bir göğüs geçirdikten sonra, Andrey’in fırça gibi siyah sakalının tuhaf bir biçimde gölgelendirdiği zayıf yüzünü okşayarak, “Çok seviyorum sizi Andrey’ ciğim,” dedi.

Ukraynalı, sandalyesinde ileri geri sallanarak, “Az sevseniz de yeter bana,” dedi. “Beni sevdiğinizi biliyorum... Herkesi sevebilirsiniz siz, yüreğiniz çok büyük çünkü.”

Israr etti ana: “Hayır, özellikle sizi çok seviyorum. Bir... ananız olsaydı, sizin gibi bir oğlu olduğu için herkes kıskanırdı onu.”

Ukraynalı evet anlamında başını salladı ve başını iki elinin arasına alıp sıktı. Alçak sesle şöyle dedi: “Kim bilir, belki bir yerlerde benim de bir anam vardır...”

“Biliyor musunuz bugün ne yaptım ben?” diye yükseltti sesini ana.

Ve kitapçıkları, kâğıtları fabrikaya nasıl götürdüğünü çabuk çabuk konuşarak, duyduğu hazdan arada bir tıkanarak, biraz da süsleyerek anlatmaya başladı.

Andrey önce iri iri açtı gözlerini, sonra ayaklarını sallayarak kahkahalarla gülmeye başladı, başını yumrukladı ve sevinçle haykırdı.

“Vay, vay. Şaka değil bu. Çok önemli bir şey. Pavel çok sevinecek buna. Çok güzel... çok güzel, teyzeciğim. Pavel için de, hepimiz için de.”

Hayranlıkla parmaklarını şaklatıyor, ıslık çalıyor, sandalyesinde ileri geri sallanıyor, sevinçle ışıyordu; onun bu coşkusu anaya da geçmişti.

Yüreği birden açılmış, içinden sakin bir sevinçle dolu sözcükler saçılarak fışkırmaya başlamış gibi, şöyle dedi: “Sevgili Andrey’ciğim. Hayatımı düşünüyordum, aman Tanrım. Peki ama ne için yaşadım ben? Dayaktan... çalışmaktan başka bir şey olmadı hayatımda... Kocamdan başka hiçbir şey görmedim, korkudan başka hiçbir şey tanımadım. Pavel’ciğimin nasıl büyüdüğünü bile fark etmedim, kocam hayattayken oğlumu gördüm mü, sevdim mi, bilmiyorum. Tek çabam, tek düşüncem suratını asmasın, dayak atmasın, bir kerecik olsun acısın diye o hayvanın karnını tam zamanında sevdiği yemeklerle tıka basa doldurmaktı. Bir gün acıdığını görmedim bana. Karısını değil de, kızdığı, kin duyduğu birini döver gibi döverdi beni. Yirmi yıl böyle yaşadım, evlenmeden önceki hayatımı ise hiç hatırlamıyorum. Hatırlamasına hatırlıyorum ama kör gibi, hiçbir şey gelmiyor gözümün önüne. Bir ara Yegor İvanoviç geldi buraya... onunla aynı köydenmişiz. Bir şeyler anlattı bana. Evimizi, bazı insanları hatırladım, ama kimin nasıl yaşadığını, neler söylediğini, kimin başından nelerin geçtiğini unutmuşum. Yangınları hatırlıyorum, iki yangın olmuştu. Anlaşılan, her şey silinip gitmiş belleğimden, ruhum sağırlaşmış, körelmiş, duymuyor.” Derinden bir göğüs geçirdi, sudan çıkmış balık gibi doyasıya bir soluk aldı, öne eğildi, sesini alçaltıp anlatmayı sürdürdü: “Kocam öldü, oğluma sarıldım, ama o da bu işlere bulaştı. Elbette kötü oldum, acıdım ona... Başına bir şey gelirse ben ne yapardım? Onun sonunun ne olacağını düşündükçe ne korkular çektim, ne çok endişelendim, yüreğim parçalandı.”

Sustu ana, hafifçe salladı başını, pek anlamlı bir tavırla devam etti: “Biz kadınların sevgisi öyle temiz bir sevgi değildir... Bize faydası olanı severiz biz. Size bakıyorum da... ana özlemi çekiyorsunuz... ne işinize yarayacak ananız? Başkaları halk için acı çekiyor, hapishaneye giriyorlar, Sibirya’ya gidiyorlar, ölüyorlar... Genç kızlar gece vakti tek başlarına, çamurda, karda, yağmur altında kentten buraya yedi verst yolu yürüyorlar. Kim zorluyor onları buna? Kim kovalıyor? Seviyorlar onlar. İşte temiz olan sevgi budur. İnanıyorlar. İnanıyorlar, Andrey’ciğim. Gelgelelim, ben yapamıyorum bunu. Ben yakınım olanı seviyorum.”

Ukraynalı yüzünü öte yana çevirip, her zaman olduğu gibi başını, yanaklarını, gözlerini bastıra bastıra ovalayarak, “Sevebilirsiniz,” dedi. “Yakınını herkes sever ve yüreği kocaman olanlar için uzak olanlar da yakındır. Çok sevebilirsiniz siz. Kocaman bir ana yüreğiniz var çünkü...”

“İnşallah,” dedi ana alçak sesle. “Evet, öyle olmanın güzel olduğunu hissediyorum. Evet, sizi seviyorum, belki Pavel’ciğimi sevdiğimden daha çok seviyorum. İçine kapanıktır Pavel... İşte, Saşenka ile evlenmek istiyor, ama bana, anasına söylemiyor bunu...”

İtiraz etti Ukraynalı: “Doğru değil bu. Doğru olmadığını biliyorum. Birbirlerini seviyorlar. Ama evlenmeyecekler, hayır. Saşenka isteyebilir, ama Pavel istemiyor.”

Ana dalgın, alçak sesle, “Öyle mi?” dedi. Hüzünlü gözleri Ukraynalının yüzünde takılı kaldı. “Evet... demek öyle? Demek