Jane Eyre, Charlotte Brontë © 2007, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2007 4. basım: Eylül 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul Eylül 2013 tarihli 4. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Seçkin Selvi

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750720291

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

CHARLOTTE BRONTË

JANE EYRE

ROMAN

İngilizce aslından çeviren
Nihal Yeğinobalı

CHARLOTTE BRONTË, 1816’da İngiltere’nin Yorshire bölgesinde, Thornton’da doğdu. Kendisi gibi romancı olan Anne ve Emily Brontë’ nin kız kardeşidir. Fransızca ve Almanca öğrenmek üzere Emily’yle birlikte gittiği Brüksel’deki bir yatılı okulda geçirdiği günler, Charlotte’u edebiyata yönelten bir dönüm noktası oldu. Üç kız kardeş, şiirlerini ortak bir kitapta yayımladılar. Charlotte’un 1847’de yayımlanan ilk romanı Jane Eyre büyük bir başarı elde etti. Erkek kardeşi Patrick Branwell ile kız kardeşleri Anne ve Emily’yi birbiri ardına yitiren Charlotte, Shirley (1849) adlı kitabını tek başında kaldığı evinde tamamladı. Yayıncısının konuğu olarak gittiği Londra’da pek çok yazarla tanışma olanağı buldu. 1853’te Villette adlı romanının yayımlanmasının ardından, din adamı olan babasının yanında görev yapan Arthur Bell Nicholls’la evlendi. Emma romanına yeni başladığı sırada, hamileliğinde ortaya çıkan ağır bir hastalık yüzünden 1855’te Haworth’ta öldü.

NİHAL YEĞİNOBALI, 1927’de Manisa’da doğdu. Arnavutköy Amerikan Kız Koleji’ni bitirdikten sonra New York Eyalet Üniversitesi’nde edebiyat öğrenimi gördü. Genç Kızlar adlı ilk romanını, Vincent Ewing adını verdiği sözde Amerikalı bir yazarın imzasıyla yayımladı. 1950’de yayımlanan bu kitap, hâlâ basım yapmaktadır. Ardından Sitem, Mazi Kalbimde Bir Yaradır, Belki Defne, Gazel adlı romanları ve Cumhuriyet Çocuğu adlı anı kitabını yayımladı. Yeğinobalı, çok sayıda yazarın klasik ve çağdaş yapıtlarını dilimize kazandırdı.

W.M. Thackeray’a

yazarın saygılarıyla

I

O gün yürüyüş yapmak olanaksızdı. Gerçi sabahleyin o yaprakları dökülmüş fidanlıkta bir saat kadar dolaşmıştık, ama öğle yemeğinden sonra (konuğu olmadığı zamanlar Mrs. Reed, öğle yemeğini erken yerdi) dışarıda esen soğuk kış rüzgârı beraberinde öyle karanlık bulutlar, öyle iliklere işleyen bir yağmur getirmişti ki, dışarıda gezmek artık söz konusu edilemezdi.

Bu, benim canıma minnetti. Uzun yürüyüşleri sevmezdim; hele soğuk, nemli havalarda, alacakaranlığın ayazında, ayak ve el parmaklarım donmuş, dadı Bessie’ nin azarlarından içim kararmış, Eliza, John ve Georgiana Reed’den güçsüz olmaktan da utanmış bir durumda eve dönmek benim için her zaman çok acı olurdu.

O dediğim Eliza, John ve Georgiana şimdi oturma odasında, ateş başındaki bir kanepeye uzanmış yatan annelerinin çevresini sarmışlardı. Mrs. Reed (bu kez ağlayıp kavga etmeyen) çocuklarıyla çevrili olarak, çok mutlu görünüyordu. Aralarına katılmayı bana yasaklamıştı. Beni öyle ayrı tutmak zorunda kalışı onu da üzüyormuş. Ama benim daha insan canlısı, daha çocuksu bir huy, daha şirin, neşeli tutumlar, yani şöyle daha az sinsi, daha rahat bir tutum edinmek için canla başla çalıştığımı Bessie’den duyuncaya ya da kendi gözüyle görünceye kadar beni yalnızca yaşamlarından hoşnut, mutlu çocukların hakkı olan ayrıcalıklardan yoksun bırakmak zorundaymış.

“Bessie ne diyor, ben ne yapmışım yani?” diye sordum.

“Jane, büyüklerine karşılık veren, soru soran çocuklardan hoşlanmam ben. Hem böyle küçücük bir çocuğun büyüklerinden adeta hesap sorması ne müthiş şey! Otur bir köşeye. Doğru dürüst konuşamayacaksan da sus.”

Oturma odasına bitişik bir küçük kahvaltı odası vardı. Sessizce oraya süzüldüm. Burada bir kitap rafı vardı. Elime (bol resimli olmasına dikkat ederek) bir kitap aldım. Pencerenin içine tırmanıp ayaklarımı toplayarak Türkler gibi bağdaş kurup oturdum, kırmızı kalın perdeleri de çekince iki katlı bir gizliliğe, kuytuluğa kavuşmuş oldum.

Perdenin kızıl renkli kıvrımları sağımdaki manzarayı kapatıyordu. Solumda ise, beni o iç karartıcı kasım gününden koruyan, ama ayırmayan saydam pencere camları vardı. Arada bir elimdeki kitabın yapraklarını çevirirken, dışarıdaki kış gününün manzarasını gözden geçiriyordum. Karşıda bulutlarla sislerin yarattığı soluk bir perde, önümde ıslak çimler, rüzgârın tokatladığı ağaçlar, uzun şiddetli esintilerin önünden kaçarcasına dalgalanan aralıksız bir yağmur...

Gözlerimi kitabıma çevirdim gene; Thomas Bewick’ in History of British Birds’tü.1 Bu kitabın metni genellikle beni pek sarmazdı, ama başlangıçta birtakım sayfalar vardı ki o çocuk yaşımda bile okumadan pek geçemezdim. Bunlar deniz kuşlarının yaşadıkları yerleri, yalnız onların bulunduğu “ıssız kayaları, kıyıları” Lindeness ya da Naze denilen ve güney ucundan Kuzey Burnu’na kadar adacıklarla benekli olan Norveç kıyılarını anlatan bölümlerdi:

Kuzey Okyanusu geniş buruntularla Kaynar, en kuzeydeki Thule’dan başlayıp O çıplak, ıssız adaların çevresinde Ve Atlantik dalgaları Döver fırtınalı Hebrides kıyılarını.

Laponya, Sibirya, Spitzbergen, Nova Zembla, İzlanda, Grönland gibi yerlerin ıssız kıyılarını anlatan bölümlere de göz atmadan edemezdim. “Kuzey Kutup bölgesinin uçsuz bucaksız ufukları, kasvetli tenhalıklardan oluşma o ıssız ülkeler... O kar, buz deposu ki yüzyıllarca süren kışların birikintisi olan, dağ dağ üstüne yükselen tepelerde camlaşan kırılmaz buz tabakaları kutbu çevirir, aşırı soğuğun katmerli sertliğini büsbütün artırır.” Bu ölüm beyazlığındaki bölgeleri kendi kafamda canlandırırdım. Çocuk kafalarında yüzen bütün yarı anlaşılmış fikirler gibi silik, ama gene de tuhaf bir şekilde etkili. Bu başlangıç sayfalarındaki yazılar daha sonraki anlatımlarla birleşerek kitabın resimlerine anlam katardı. Dalgaları göklere çıkan bir denizden tek başına yükselen bir kaya, ıssız bir kıyıya çarpıp kalmış harap bir gemi, çizgi çizgi bulutların arasından görünen ve batmak üzere bir gemiyi seyreden, buz gibi soğuk, hasta gibi solgun bir ay...

Bir mezarlık sahnesi vardı ki ne anlama geldiğini pek bilemezdim. Üstü yazılı bir mezar taşı, yüksek bir kapısı, iki ağacı, ufku kapatan yıkık bir duvarı vardı; yeni yükselen ince bir ay akşam saatini mimler gibiydi.

Durgun denizin üzerinde hareketsiz duran iki gemiyi birer “hayalet gemi” sayardım.

Hırsızın arkasındaki torbayı yere çivileyen ifritin resminiyse çarçabuk geçerdim; çünkü bu bana dehşet veren bir şeydi.

Bir kayanın üzerinde tek başına oturmuş, uzaktaki bir darağacının çevresindeki kalabalığı seyreden o kara, boynuzlu şekil de öyle.

Her resim bir öykü anlatıyordu. Benim henüz iyice gelişmemiş kafamla duygularım için çok zaman gizemli olmakla birlikte her zaman ilgi çekici bulduğum öyküler. Bessie’nin bazen kış akşamlarında, keyfi yerinde olduğu zaman anlattığı masallar kadar ilgi çekici. Böyle gecelerde Bessie ütü masasını çocuk odasındaki ateşin başına kurar, bizim de bunun çevresinde oturmamıza izin verirdi. Bir yandan Mrs. Reed’in dantel farbalalarını, gece başlıklarının fırfırlarını ütülerken bir yandan da bizim heyecanlı dikkatimizi, eski masallardan, bu masallardan bile eski destanlardan, türkülerden alınma aşk ve serüven öyküleriyle beslerdi. (Bu öykülerden bazılarının Pamela2 gibi, Moreland Lordu Henry3 gibi romanlardan alınma olduğunu sonradan keşfedecektim.)

Kucağımda Bewick’in kitabıyla pencerenin içinde oturmuş, sayfaları karıştırırken mutluydum... Yani kendimce mutlu. Tek korkum bu zevkimin yarıda kesilmesiydi ki nitekim çok geçmeden bu da oldu. Kahvaltı odasının kapısı açıldı.

John Reed’in sesi “Pöh sana, Ekşi Surat!” diye bağırdı. Sonra sustu. Odada kimsecikleri görememişti.

“Ne cehennemde bu kız?” dedi. Sonra, kız kardeşlerine seslendi: “Lizzy, Georgy... Jane burada da yok. Anneme söyle; dışarı, yağmurun altına çıkmış galiba.”

“İyi ki perdeyi çekmişim,” diye düşündüm, John gizlendiğim yeri bulmasın diye de bütün yüreğimle dua ettim. Ona kalsa bulamazdı da çünkü ne kafası işlekti, ne de görüşü keskin. Ama Eliza kafasını kapıdan uzatır uzatmaz, “Pencerenin içindedir besbelli, Jack,” dedi. Ben de hemen ortaya çıktım; çünkü bu adı geçen Jack’ın beni sürükleyerek dışarı çıkarması ödümü koparan bir şeydi.

Çekingenliğin verdiği bir terslikle, “Ne istiyorsun?” diye sordum.

John Reed, “Ne istiyorsun Küçükbey, söyle bakalım!” dedi. Sonra bir koltuğa kurularak, “Beri gelmeni istiyorum,” dedi, benim gidip önünde durmamı istediğini belirten bir işaret yaptı.

John Reed on dört yaşında bir okul çocuğuydu. Benden dört yaş büyük (ben ancak on yaşındaydım), yaşına göre de iri, tıknazdı. Cildi donuk, sağlıksız, o ablak yüzünün çizgileri kaba, kolları bacakları etli, elleri ayakları kocamandı. Her zaman oburluk etmekten sindirimi bozuk olduğu için gözleri fersiz, yanakları da sarkık sarkıktı. Şu sırada okulda olması gerekirdi, ama “bünyesinin nazikliği yüzünden” anacığı onu birkaç aylığına evde alıkoymuştu. Öğretmeni Mr. Miles, ona evinden daha az pasta şekerleme gelse çocuğun turp gibi olacağını söylüyordu, gelgelelim anasının yüreği bu türlü sert düşünceleri kaldırmıyor, oğlunun soluk benzinin ya fazla çalışmaktan ya da ev özleminden olduğuna inanmak gibi ince düşünceleri yeğliyordu.

John annesiyle kız kardeşlerini pek sevmez, hele beni hiç çekemezdi. Ne haftada iki-üç kez ne de günde bir-iki kez. Durmadan üzer, cezalandırırdı beni, canımdan bezdirirdi. Vücudumdaki her sinir onun korkusuyla ayaktaydı, o yaklaştığı zaman kemiklerimin üzerindeki her bir dirhem et titrer, kasılırdı. İçimde uyandırdığı yalın korkunun aklımı başımdan aldığı zamanlar olurdu; çünkü onun gözdağları, dayakları karşısında sığınabileceğim hiçbir kimsem yoktu. Hizmetçiler benim tarafımı tutarak Küçükbey’i kızdırmak istemezlerdi elbet, Mrs. Reed’in de bu konuda gözü kör, kulağı sağırdı sanki. Onun bana vurduğunu görmez, sövüp saydığını duymazdı; oysa John’un ara sıra bu işleri annesinin gözleri önünde yaptığı da olurdu. Hoş, çoğunlukla annesinin arkasından yapardı ya!

John’un her buyruğuna boyun eğmeye alışık olduğum için gidip önünde durdum. Şöyle bir üç dakikayı bana dilini çıkartmakla geçirdi. Kökünden kopartırcasına, çıkarabildiği kadar çıkarıyordu dilini. Ben onun çok geçmeden bana vuracağını biliyordum. Korkuyordum bundan, gene de bana biraz sonra vuracak olan çocuğun iğrençliğini, çirkinliğini düşünmekten kendimi alamıyordum. Aklımdan geçenleri yüzümden mi okudu nedir... Birden hiç sesini çıkarmadan, patlatıverdi tokadı. Sendeledim, sonra dengemi yeniden kazanınca birkaç adım geriye gittim.

John Reed, “Bu biraz önce anneme karşılık verdiğin için,” dedi. “Perdelerin arkasına sinsi sinsi gizlendiğin için! Hem de demin bana öyle kötü kötü baktığın için... Seni sıçan seni!”

John Reed’in hakaretlerine alışık olduğum için karşılık vermek aklıma bile gelmezdi. Benim kaygım şimdi bu hakareti yüzde yüz izleyecek olan tokada dayanabilmekti!

“Ne yapıyordun perdenin ardında?” diye sordu...

“Kitap okuyordum.”

“Göster kitabı.”

Pencereye gidip kitabı getirdim.

“Bizim kitaplarımızı ellemeye hakkın yok senin. Meteliksizsin. Bizim elimize bakıyorsun, annem öyle diyor. Beş paran yokmuş dünyada. Baban para mara bırakmamış sana. Aslında sokağa çıkıp dilenmen gerekirmiş, ama bizim gibi kibar aile çocuklarıyla bir arada oturuyor, bizimle yemek yiyorsun. Üstün başın da annemin kesesinden yapılıyor. Ben şimdi sana öğretirim benim kitaplarımı karıştırmasını! Benim ya onlar! Bütün ev benim sayılır, nasıl olsa büyüyünce benim olacak. Git kapı önünde dur bakalım... Aynalarla pencerelerden uzak.”

Onun dediği gibi yaptım. Niyetinin ne olduğunu önce sezmemiştim. Kitabı kaldırıp nişan alarak atmaya hazırlandığını görünce, elimde olmadan bir çığlık kopardım, yana kaçtım. Gel gör ki yeter derecede çabuk davranamamıştım. Kitap havada uçarak bana çarptı. Yere yuvarlanırken başımı kapıya vurup yarmışım, kanlar aktı. Çok da acıyordu. Duyduğum korku artık doruğa ulaşıp aşmış, yerini başka duygulara bırakmıştı.

“Hain, zalim çocuk!” diye bağırdım. “Katil sayılırsın sen... Köle tüccarı gibisin... Tıpkı eski Roma imparatorlarına benziyorsun!”

Goldsmith’in Roma Tarihi’ni okuduğum için Neron, Caligula gibi imparatorlar üstüne bilgi edinmiş, içimden birtakım benzetişler yapmış, ama bu kıyaslamaları böyle yüksek sesle ortaya vurabileceğimi aklımın ucundan bile geçirmemiştim.

Oğlan, “Ne! Ne!” diye haykırdı. “Neler diyor bu kız bana? Eliza, Georgiana, işittiniz mi? Anneme söyleyeyim de görürsün sen, ama önce...”

Ok gibi üzerime atıldı. Saçlarımı, omzumu kavradığını hissettim. Bütün hırsıyla abanmıştı üzerime. Onu gerçekten bir katil, bir despot olarak görüyordum şimdi. Başımdan akan birkaç damla kanın boynuma sızdığını hissettim. Canımın acısı çok şiddetliydi, bir an için korkuma bile üstün gelmişti. Çılgına dönerek savunmaya başladım. Neler yaptım, bilmiyorum. John, “Sıçan! Sıçan!” diye bağırdı, sonra avazı çıktığı kadar haykırdı. Yardım yakınındaydı: Eliza’yla Goeorgiana koşup yukarıdan annelerini çağırmışlardı. Mrs. Reed yanımıza geldi, peşinden de oda hizmetçisi Abbot ile Bessie. Bizi ayırdılar.

Birinin, “Aman yarabbi! Cadılar gibi saldırmış Küçükbey’e!” dediğini duydum.

Biri de, “Ömrümde böyle şirretlik, böyle yırtıcılık görmedim,” diyordu,

Sonra Mrs. Reed, “Kırmızı odaya kapatıp, kapıyı üstünden kilitleyin!” diye buyurdu.

İki çift el beni hemen kavradı, üst kata taşıdı.

1. (İng.) İngiltere Kuşlarının Tarihçesi. Bu kitap biri 1797, diğeri 1804 yılında olmak üzere iki cilt olarak basıldı. Kitapta alıntılanan dizeler James Thomson’ın “The Seasons” (Mevsimler) (1730) adlı şiirinden alınmıştır. (Y.N.)

2. Samuel Richardson’ın romanı (1740). (Y.N.)

3. Henry Brook’un The Fool of Quality adlı kitabının John Wesley tarafından kısaltılmış baskısı (1781). (Y.N.)

II

Yukarı çıkıncaya kadar direndim. Bu, şimdiye kadar yapmadığım bir şeydi. Bessie ile Miss Abbot’un hakkımda zaten var olan kötü düşünceleri büsbütün pekişti. İşin gerçeği şu ki kendimi kaybetmiş durumdaydım. Ya da Fransızlar gibi, “Kendimin dışındaydım,” demek belki daha yerinde olur. Bir anlık bir başkaldırının beni daha ilk baştan en ağır cezalara uğratmış olduğunun farkındaydım. Başkaldıran bütün köleler gibi ben de, durum nasılsa umutsuz olduğu için çarpışmayı son kerteye kadar götürmeye kararlıydım.

“Tut şunun kollarını, Miss Abbot. Kudurmuş kedilere benziyor!”

Oda hizmetçisi, “Ayıp! Ayıp, Miss Eyre!” diye bağırıyordu. “İnsan hiç Küçükbey’e vurur mu? Velinimetinin oğlu! Efendin o senin!”

“Efendim mi? Neden efendim oluyormuş? Hizmetçi miyim ben?”

“Yo!.. Hizmetçiden daha bile aşağısın; çünkü geçimini sağlamak için çalıştığın da yok. Hadi bakalım, otur şuraya da işlediğin günahları düşün, taşın!”

Şimdi beni Mrs. Reed’in söylediği odaya getirip bir iskemlenin üzerine oturtmuşlardı. O saat yay gibi yerimden fırlamaya kalkıştım. İki çift el beni hemencecik tuttu.

Bessie, “Uslu uslu oturmazsan bağlarız ha!” dedi. “Miss Abbot, bana jartiyerini versene. Bu kız benimkini şıp diye koparır atar.”

Miss Abbot o tombul bacağından adı geçen nesneyi çıkarmak üzere döndü. Onların beni böyle kıskıvrak bağlamaya hazırlanmaları, bunun da beni büsbütün küçük düşüreceğini bilmek heyecanımı biraz yatıştırmıştı.

“Çıkarma onları!” diye bağırdım. “Uslu oturacağım.”

Sözüme senet olarak da oturduğum iskemleye ellerimle sımsıkı yapıştım.

Bessie, “Hele bir oturma da görürsün!” dedi.

Gerçekten yatışmaya başladığım kanısına varınca da ellerini üzerimden çekti. Şimdi o da, Miss Abbot da kollarını kavuşturmuş, kuşku dolu, karanlık bakışlarla beni süzüyorlardı. Sanki aklımı oynattığıma kanaat getirmişlerdi.

Sonunda Bessie oda hizmetçisine dönerek, “Şimdiye kadar hiç böyle bir şey yapmamıştı,” dedi.

Bunun karşılığı, “Ama bu ondan umulurdu,” oldu. “Hanımefendiye kaç kere söyledim bu çocuk için düşüncelerimi... Hanımefendi de bana hak verdi. Saman altından su yürüten sinsinin biri. Bu yaşta bu kadar içinden pazarlıklı çocuk ben görmedim doğrusu.”

Bessie buna karşılık vermedi ama çok geçmeden bana dönerek, “Miss Eyre, sen Mrs. Reed’e minnet borçlusun, bunu aklında tutman gerekir,” dedi. “Onun eline bakıyorsun. Bugün seni kapı dışarı etse yoksullar evini boylarsın.”

Buna karşılık söyleyecek sözüm yoktu. Zaten bunu ilk kez de duyuyor değildim. Yaşamımın ilk anıları arasında bu tür dokundurmalar vardı. Bu “ele bakmak” takazası kulağımda anlamı belirsiz bir tekerleme olup çıkmıştı. Beni içimden yıkan, burnumun direğini sızlatan, gene de ancak yarım yamalak anlayabildiğim bir tekerleme.

Miss Abbot da araya karışarak, “Hanımefendi senin kendi çocuklarıyla bir arada yetişmene izin veriyorsa yüreğinin iyiliğinden, yoksa kendini evin küçükhanımlarıyla, küçükbeyleriyle bir ayar tutman doğru olmaz...” dedi. “Onlar büyüyünce büyük servetlere konacaklar, seninse zırnığın olmayacak. Onun için bana da sana haddini bilmek, onları hoşnut etmeye çalışmak düşer.”

Bessie hiç de haşin olmayan bir sesle, “Bu söylediklerimiz senin iyiliğin için,” diye ekledi. “Sen işe yarar, güler yüzlü, uslu bir çocuk olmaya çalışırsan belki burası senin evin olur. Ama cadalozluk eder, kaba davranırsan hanımefendi seni kesin kovar evinden.”

Miss Abbot, “Zaten böyle çocukları önce Tanrı cezalandırır,” dedi. “Böyle kıyametleri kopardığı bir sırada bir de bakarsın Tanrı onun canını alıvermiş. O zaman ahretin hangi bölmesine gider acaba? Gel, Bessie, onu kendi haline bırakalım artık. İyi ki Tanrı bana onunki gibi bir taş yürek vermemiş. Miss Eyre, yalnız kaldığın zaman güzel dualar oku; çünkü pişmanlık getirip tövbe etmezsen belki Tanrı Baba bu bacadan aşağı kötü bir şeyin inip seni kaçırmasına göz yumar.”

Dışarı çıkıp kapıyı kapadılar, kilitlediler.

Kırmızı oda pek seyrek olarak kullanılan bir odaydı. “Hiç kullanılmayan” da diyebilirim. Ancak Gateshead Konağı’na bir konuk akını olup da her odadan yararlanmak gerektiği zaman açılırdı. Oysa burası malikânenin en geniş, en şahane odalarından biriydi. Ortada, oturaklı maun direkler üzerine kurulmuş, kızıl damasko perdeli karyola bir tapınak gibi duruyordu. Güneşlikleri hep inik duran iki büyük pencere de kızıl damasko perdelerin katları, kıvrımları arasında yarı yarıya gizlenmiş gibiydi. Halı kırmızıydı. Yatağın ayakucundaki masaya kızıl örtü örülmüştü. Duvarlar pembeye çalan tatlı, açık kahverengi; elbise dolabı, tuvalet masası, sandalyeler de hep koyu cilalı eski maundandı. Bütün bu koyu renklerin arasında, yatağa yığılmış duran yastıklarla kar gibi yatak örtüsü bembeyaz parlayarak gözü alıyordu. Önünde ayak dayayacak taburesiyle yatağın başucuna yerleştirilmiş olan, üzeri yastıklarla dolu beyaz koltuğu ben solgun bir tahta benzetirdim.

Bu oda soğuktu; çünkü şöminesi seyrek yakılırdı. Sessizdi; çünkü çocuk odalarıyla mutfak bölümünden uzaktı. Az kullanılmasından doğan iç karartıcı bir havası da vardı. Buraya yalnızca cumartesiden cumartesiye, eşyanın üzerine bir hafta içinde sessizce birikmiş olan tozu silmek üzere orta hizmetçisi girerdi. Bir de kırk yılda bir, Mrs. Reed gelerek elbise dolabındaki gizli gözü açar, içindekileri gözden geçirirdi. Bu gözde çeşitli evrak, Mrs. Reed’in takı kutusu, ölmüş kocasının minyatür resmi duruyordu. İşte kırmızı odanın esrarı... Bütün şahaneliğine karşın onu boş ve ıssız bırakan büyünün aslı, bu son sözlerimde gizlidir.

Mr. Reed öleli dokuz yıl oluyordu, son nefesini de işte bu odada vermişti. Yakınları onun ölüsünü bu odada ziyaret etmiş, tabutu gene bu odadan çıkmıştı. O gün bugündür de kasvetli bir kutsallık havası buraya fazla girilip çıkılmasını önlemişti.

Bessie ile acı dilli Miss Abbot’un beni oturttukları yer, mermerli şöminenin yanında alçak bir puftu. Karyola önümde yükseliyordu. Sağımda tahtalarının cilası yer yer, hafifçe ışıldayan yüksek, koyu renk dolap dikiliyordu; solumda da o perdelere gömülü pencereler. İki pencere arasındaki kocaman bir ayna yatağın o bomboş şatafatını yansıtıyordu. Kapıyı üzerimden kilitleyip kilitlemediklerinden emin değildim. Yerimden kalkacak yüreği bulunca gidip baktım. Ne yazık ki evet! Hiçbir zindan bundan daha sıkı kilitlenmiş olamazdı. Geri dönerken aynanın önünden geçmek zorundaydım. Bakışlarım elimde olmadan büyülenmiş gibi, aynanın derinliklerinde gezindi. Bu hayal dolu boşlukta her şey olduğundan daha soğuk, daha karanlık görünüyordu. Çevredeki hareketsizliğin içinden korkunun pırıltılı gözleriyle, bembeyaz yüzüyle bana bakan o küçük, tuhaf şekil de gözüme gerçek bir hayalet gibi göründü. Onu Bessie’nin geceleyin anlattığı öykülerde, bozkırların kuytuluklarında, gecenin geç saatlerine kalmış yolcuların gözüne görünen o yarı peri, yarı şeytan ecinnilere benzettim. Dönüp gene iskemleme oturdum.

Kör inançların verdiği korku içime düşmüştü, ama korkunun mutlak zafer saati gelmemişti henüz. Kanım hâlâ kaynıyor, başkaldırmış köle öfkesi acı bir güçle cesaretimi ayakta tutuyordu. Kafamdan da hızla akıp geçen anılar şu dakikadaki acıklı durumda yenilmemi önlüyordu.

John Reed’in bütün o taş yürekli despotlukları, kız kardeşlerinin umursamazlığı, annelerinin bütün soğukluğu, hizmetçilerin bütün haksızlıkları, heyecanlı düşüncelerimin arasından, bulanık bir kuyunun dibindeki kara çamur gibi yüze çıkıp dalgalanıyordu. Neden?.. Neden hep bana acı çektiriyorlardı, hep bana yükleniyorlar, beni suçluyorlar, her dakika, hep cezaya çarptırıyorlardı? Bir yaptığımı bile beğendiremeyecek miydim onlara? Göze girmeye çalışmak neden hep boşunaydı? Dik kafalı, bencil Eliza saygı görüyor; şımarık, nispetçi, kaprisli, küstah, edepsiz Georgiana herkesten yüz buluyordu. Güzelliği o pembe yanakları, altın renkli bukleleriyle her bakanı büyüler, onun her suçunun bedelini öder gibiydi. John’u cezalandırmak şöyle dursun, davranışlarına gem vurmak bile kimsenin aklından geçmezdi. İstediği kadar güvercinlerin boğazını sıksın, civcivleri öldürsün, köpekleri koyun sürüsünün üzerine salsın, limonluktaki en bulunmaz meyveleri koparsın, en gözde çiçekleri yolsun! İstediği kadar annesine “karı” desin. Çok zaman annesinin (kendi tenine benzeyen) donuk esmer rengiyle alay eder, isteklerine açıkça karşı gelir, ipekli elbiselerini yırtıp paralardı bile. Gene de anasının “kuzu”suydu. Bana gelince, bir suç işleyeceğim diye ödüm kopar, bütün görevlerimi yerine getirmeye çalışırdım. Gene de adım haşarıya, yaramaza, ekşi suratlı sinsiye çıkmıştı. Hep bu lafları duyuyordum sabahtan öğleye, öğleden ta akşamlara değin.

Düşerken başımı çarptığım yer hâlâ kanıyor, acıyordu; ama beni durup dururken haince dövdüğü için John’u azarlayan olmamıştı. Onun nedensiz hoyratlığından korunmak için kendimi savundum diye ben herkesten azar işitmiştim.

Bu acı durumun kışkırtmasıyla, geçici de olsa yaşından ileri bir güçle işleyen kafam, “Haksızlık bu... Haksızlık!” diyordu. Aynı kışkırtmanın etkisiyle gerilen iradem bu dayanılmaz baskıdan kurtulmak için olmayacak çareler yaratıyordu. Evden kaçmak gibi ya da, bunu beceremezsem, bir daha hiçbir şey yiyip içmeyerek kendimi öldürmek gibi!

O karanlık ikindi saatleri boyunca ruhum öylesine bunaldı ki! Kafam kargaşa içinde, bütün duygularım ayağa kalkmış, ama içimdeki bu savaş öyle koyu bir karanlık, öyle kör bir bilgisizlik içinde geçiyordu ki!.. Çünkü içimden hiç durmaksızın yükselen o soruya, “Neden acı çekiyorum?” sorusuna, hiç ama hiçbir karşılık bulamıyordum. Gelgelelim şimdi, aradaki şunca yılın ardından, bu yanıtı açıkça görebiliyorum.

Gateshead Konağı’nda ben bir uyumsuzluk öğesiydim. Ev halkından kimseye benzemiyordum. Mrs. Reed’ le, onun çocuklarıyla, hizmetçileriyle aramda hiçbir ortak yön yoktu. Gerçi onlar beni sevmiyorlardı, ama aslı aranırsa benim de onları sevdiğim yoktu. Onların da böyle kendi aralarına karışmayan, ne yaradılış, ne yetenek, ne de eğilim yönünden kendilerine benzemeyen, aykırı, yabancı bir varlığı bağırlarına basmaları beklenemezdi elbet. Onlara göre, ben işe yaramaz nesnenin biriydim. Onlara göre bir yararı olmayan, zevk vermeyen, hareketleri karşısında dikleşen, düşüncelerini küçümseyen, tatsız bir varlık!.. Biliyordum ki, güler, söyler, kaygısız, şımarık, tatlı dilli, oyuncu çocuğun biri olsaydım –gene kimsesiz, parasız bile olsam– varlığım Mrs. Reed’e o kadar ağır gelmeyecekti. Çocukları beni kendilerine daha yakın bularak benimseyeceklerdi, hizmetçiler de çocuk odasında işlenen her suçu bana yüklemeyi alışkanlık edinmeyeceklerdi.

Gün ışığı kırmızı odadan çekilmeye başlamıştı. Saat dördü geçmiş, bulutlu gün yerini iç karartıcı bir alacakaranlığa bırakmaktaydı. Yağmurun hâlâ durup dinlenmeksizin pencerelere vurduğunu, rüzgârın arkadaki ağaçların arasında uluyup durduğunu duyabiliyordum. Gitgide her yanım buz kesildi, o zaman cesaretim de elden gitti. Sönen öfkenin küllenen korları üzerine her zamanki ezik, kuşkulu, kimsesiz, üzüntülü duygularım ıslak ıslak düşmeye başladı. Hepsi de bana günahkâr diyorlardı. Gerçekte günahkâr olmayayım sakın? Daha demin kendimi aç bırakarak öldürmeyi tasarlamış değil miydim? Bu düşünce gerçekten günahtı. Ölsem bile Cennet’e gidebilecek durumda mıydım sanki? Sonra Gateshead Kilisesi’nin mahzenindeki kabir pek mi özenilecek bir yuvaydı? Mr. Reed’in o kuytu yerde yattığını söylüyorlardı. Böylece aklıma gelen Mr. Reed’i gitgide artan müthiş bir korkuyla düşünmeye başladım. Onu anımsayamamakla birlikte öz dayım –annemin ağabeysi– olduğunu, beni anasız, babasız bir yavru olarak kaldığım zaman evine aldığını, son saatinde karısından, beni kendi çocuklarıyla bir tutup yetiştireceğine dair söz aldığını biliyordum. Mrs. Reed herhalde bu sözünde durduğu kanısındaydı, kendine göre durmuş da sayılırdı. Ama kendi kanından olmayan, kocasının ölümünden sonra aralarında hiçbir bağ kalmayan bir yabancıyı gerçekten sevmesine olanak var mıydı? Zorla verdiği bir söz yüzünden kendini, sevmediği fazlalık bir çocuğa analık etme durumunda bulmak, kimseye sokulmayan bir yabancıyı her an kendi ailesinin arasında görmek ona kim bilir nasıl angarya gibi gelmişti!

Birden aklıma çok garip bir şey geldi. Mr. Reed sağ olsaydı bana iyi bakardı, şefkat gösterirdi. Bundan hiç, ama hiç kuşkum yoktu. Şu anda oturduğum yerden o beyaz yatağa, gölgeli karanlık duvarlara bakarken, ara sıra gözlerimi, elimde olmaksızın, o donuk donuk ışıldayan aynaya çevirirken, bir şeyler anımsamaya başladım. Son istekleri yerine getirilmediği için huzura kavuşamayan ölülerin, haksızlığa uğrayan yakınlarının öcünü almak; haksızlık yapanı cezalandırmak için yeryüzüne döndüklerini işitmiştim. Sakın Mr. Reed’in, kız kardeşinin çocuğuna karşı işlenen kötülükler yüzünden azap içinde olan ruhu şu anda yerini (ister kilise mahzeninde olsun, ister ölülerin gittiği o bilinmez ülkede) bırakarak şu odada gözlerimin önünde belirivermesin? Aşırı bir üzüntü belirtisi gösterirsem beni avutmaya kalkışan doğa dışı bir ses duyulacak ya da karanlıklar içinde beliren bir heyula garip bir acımayla bana doğru eğilecek diye korkumdan gözyaşlarımı sildim, hıçkırıklarımı bastırdım. Düşünülünce avutucu gibi gelen böyle bir şeyin gerçekleşirse dehşet verici olacağını biliyordum. Bütün gücümle bu düşünceyi kafamdan savmaya çalıştım. Sakin ve cesur olmaya çabaladım. Saçlarımı gözlerimden iterek başımı kaldırdım, cüretle çevreme, karanlık odaya bakındım. İşte tam bu sırada duvarda bir ışık kıpırdandı. Acaba panjurların arasından içeri sızan ay ışığı mıydı? Hayır, hayır... Ay ışığı durağandır. Oysa bu, kıpırdıyordu. Gözlerimin önünde tavana doğru kaydı, tepemde titremeye başladı. Bu ışığın çimlikten geçen birinin elindeki fenerden içeri sızmış olacağını şimdi kestirebiliyorum. Ama o anda dehşet verici olaylara kendimi hazırlamış, heyecandan bitkin durumdayken bu süzülen ışığı başka dünyalardan gelen bir hayalin habercisi sandım. Yüreğim sökülürcesine çarpmaya başladı, kan başıma çıktı. Kulaklarıma bir uğultudur doldu ki bu bana kanat çırpışı gibi geldi. Yanımda bir şeylerin varlığını seziyordum. Üzerimde bir ağırlık vardı, soluk almakta güçlük çekmeye başlamıştım. Sonunda dayanamaz oldum, kapıya doğru atılarak tokmağı çılgınca sarsmaya başladım. Dış koridorlardan koşuşan ayak sesleri yaklaştı. Anahtar kilitte döndü; Besi ile Miss Abbot içeri girdiler.

Bessie, “Hasta mısın, Miss Eyre?” diye sordu.

Abbot, “Bu ne korkunç gürültü!” diye söylendi. “Kulaklarımın zarı patladı nerdeyse!”

“Alın beni buradan! Alın götürün!” diye haykırıyordum.

Bessie, “Neden? Bir yanını falan mı incittin?” diye sordu. “Yoksa bir şeyler mi gördün?”

“Bir ışık gördüm. Hortlak gelecek sandım.”

Bessie’nin ellerini sımsıkı tutmuştum. O da elini çekemedi.

Abbot’sa burun kıvırarak, “Mahsus bağırmıştır bu kız,” dedi. “Hem de ne çığlıktı o! Çok kötü bir ağrısı, sancısı olsaydı belki hoş görürdük, ama salt bizi buraya getirmek için yaptı. Ben bilmez miyim bu yaramazın numaralarını!”

Bir başka ses buyurganlıkla, “Neler oluyor burada?” diye sordu. Mrs. Reed, başlığının bağları çözük, etekleri hışırdayarak koridordan yaklaştı.

“Abbot... Bessie, yanılmıyorsam Jane Eyre’i kırmızı odaya kapayın diye emir verdim size. Ben kendim gelinceye kadar da yanına kimse girmesin, dedim.”

Bessie, “Çok kötü çığlık attı da, hanımcığım,” diye özür diledi.

Hanımı yalnızca, “Bırak onu,” diye yanıtladı. “Bessie’ nin elini bıraksana, çocuk! Bu hilelerle buradan kurtulacağını hiç sanma. Dalavereden nefret ederim ben... Hele çocuklarda! Bu tür oyunların işe yaramayacağını sana göstermek boynumun borcudur. Şimdi bu odada bir saat kalacaksın. O zaman da ancak çok uslu duracağına, söz dinleyeceğine yemin etmek koşuluyla bırakacağım seni buradan.”

“Yenge, lütfen acıyın bana! Acıyın bana! Bağışlayın beni! Dayanamıyorum! Başka bir ceza verin! Ölürüm sonra...”

“Sus bakayım! Bu ağlayıp sızlamalar çok iğrenç!”

Ona gerçekten öyle geliyordu besbelli. Ben onun gözünde büyümüş de küçülmüş numaracının biriydim. Kişiliğimin cadalozluktan, hınzırlıktan, ikiyüzlülükten oluştuğuna gerçekten inanıyordu.

Bessie’yle Abbot çekilip gitmişlerdi. Benim gitgide daha çılgınlaşan hıçkırıklarımdan bıkıp usanan Mrs. Reed başkaca konuşmadan beni içeri itti, kapıyı üzerimden kilitledi. Onun eteklerini hışırdatarak hızla uzaklaştığını duydum. Çok geçmeden ayak sesleri duyulmaz oldu. Ben de bir tür kriz geçirmiş olsam gerek: Bayılmışım.

III

Bundan sonra ilk ayrımladığım şu oldu: Müthiş korkulu bir düş görmüşüm gibi bir duyguyla uyandım ve karşımda, üzeri kalın kara çubuklarla çizgili, korkunç bir kızıl pırıltı gördüm. Sesler de geliyordu kulağıma... Esen rüzgâr ya da akan su sesine karışarak boğuklaşmışa benzeyen kof konuşmalar. Heyecan, kuşku, her şeyi saran bir dehşet duygusu kafamı karmakarışık ediyordu. Çok geçmeden birinin bana dokunduğunu duydum. Birisi bana sarılmış, doğrulup oturtmuştu. Şimdiye kadar kimsenin beni bu kadar sevgiyle tutup kucakladığını anımsamıyordum. Başımı bir şeye yasladım. Birinin kolu muydu, yoksa bir yastık mıydı bilmem. Ama, içim rahatlamıştı.

Beş dakika kadar sonra üzerimdeki şaşkınlık bulutu sıyrılmaya başladı. Kendi yatağımda bulunduğumu, karşımdaki kızıl aydınlığın çocuk odasındaki şöminede yanan ateş olduğunu algıladım. Vakit geceydi; masanın üzerinde bir şamdan yanmaktaydı. Bessie, elinde bir leğen, yatağın ayakucunda duruyordu; başucumdaki sandalyeye oturmuş olan bir bey de üzerime doğru eğilmişti.

Odada bir yabancı, Gateshead Konağı’ndan, Mrs. Reed’in akrabalarından olmayan biri bulunduğunu anlayınca içime sözle anlatılmaz bir ferahlama doldu. Beni biri kanadının altına almış da koruyormuş gibi içimi yatıştıran bir inanç. Gerçi Bessie’nin varlığı bana, örneğin Abbot’unkinden daha az batıyordu ama, gene de şimdi ona sırtımı çevirdim, başucumdaki beyin yüzünü süzdüm. Tanımıştım onu. Eczacı Mr. Lloyd. Arada, hizmetçiler hastalanınca Mrs. Reed onu çağırırdı. Kendisi ve çocukları hastalandığı zamansa doktor getirirdi.

Mr. Lloyd, “E, kimim ben, bil bakalım!” dedi.

Adını söyledim, aynı zamanda ona elimi de verdim. Gülümseyerek elimi tuttu. “İyileşiyoruz demektir,” dedi. Sonra beni gene yatırdı, Bessie’ye dönerek o gece hiç rahatsız edilmemem için sıkılamalarda da bulunup ertesi gün gene geleceğini söyleyerek oradan ayrıldı. Pek tasalandım buna. Orada, başucumda oturduğu sürece kendimi öyle güvende, öyle sahipli hissetmiştim ki! Onun dışarı çıkıp da kapıyı arkasından kapadığını görünce oda da, içim de gene kararmış gibi oldu, yüreğim anlatılmaz bir üzüntünün ağırlığıyla ezildi.

Bessie oldukça sevecen bir sesle, “Uykun var mı, Miss Eyre?” diye sordu.

Karşılık vermeyi göze alamadım; çünkü yanlış bir şey söylerim de sert bir söz işitirim diye korkuyordum.

“Uyumaya çalışırım,” dedim.

“Bir şeyler içmek ister misin? Yoksa karnın aç mı?”

“Yok, Bessie, eksik olma, istemem.”

“Öyleyse ben gidip yatayım; çünkü saat on ikiyi geçti. Geceleyin bir istediğin falan olursa hemen beni çağır.”

Bu ne harika bir yakınlıktı! Bundan yüreklenerek, “Bessie, neyim var benim? Hasta mıyım?” diye sordum.

“Kırmızı odada ağlamaktan hasta düşmüş olacaksın. Ama, korkma, çabucak iyileşirsin.”

Bessie çocuk odasına yakın olan hizmetçiler bölümüne gitti. “Sarah, gel de seninle çocuk odasında yatalım,” dediğini duydum. “Bu gece bu zavallı çocukla yalnız kalmaktan ödüm kopuyor: Neme gerek, belki ölüverir falan. Öyle nöbet geçirmesi pek garip doğrusu. Acaba bir şeyler mi gördü orada? Hanım da biraz fazla sert davrandı doğrusu.”

Sarah da onunla gitti. Yattılar. Uykuya dalmadan önce yarım saat fiskos ettiler. Ara sıra sözleri kulağıma çalınıyordu, bundan da onların konuştuğu ana konuyu açıkça çıkarıyordum.

“Yanından bir şey geçmiş... Tepeden tırnağa beyazlar içinde... Sonra gözden yitmiş.”

“Arkasında da kocaman bir kara köpek...”

“Odanın kapısına hızlı hızlı üç kez vurulmuş.”

“Kilise avlusunda, onun mezarının tam üstünde bir ışık...”

Sonunda ikisi de uyuyakaldılar. Ateş de, şamdan da söndü. Bense o gecenin uzun saatlerini tüyler ürpertici bir uyanıklık içinde geçirdim. Kulaklarım, gözlerim, kafam korkunun etkisiyle tetikteydi... Ancak çocukların bilebileceği bir korku.

Bu kırmızı oda olayından sonra uzun süren ya da şiddetli bir hastalık falan olmadı. Yalnızca sinirlerim sarsıntı geçirmişti ki bunun titreşimlerini bugüne dek duyumsarım. Evet, Mrs. Reed; senin yüzünden az işkence çekmedim ben. Gene de seni bağışlamam gerekir. Çünkü ne yaptığını bilmiyordun. Yüreğimi parça parça ettiğin halde salt benim kötü huylarımı düzelttiğini sanıyordum.

Ertesi gün öğleüzeri kalkıp giyinmiş, omzuma bir şal almış, çocuk odasındaki şöminenin başında oturmaktaydım. Vücutça güçsüz, kırık dökük buluyordum kendimi. Ama, en büyük yakıntım sözle anlatılmaz bir ruh perişanlığıydı. Gözlerimden durup durup sessiz yaşlar boşanmasına yol açan bir çöküntü. Yanağımdaki tuzlu damlalardan daha birini silmeden öbürü yuvarlanıyordu. Oysa mutlu olmam gerekirdi; çünkü Reed ailesinden hiç kimse yoktu ortalıkta. Çocuklarıyla anneleri arabaya binip gezmeye gitmişlerdi. Abbot başka bir odada dikişle uğraşıyordu. Çevrede dolaşarak oyuncakları kaldıran, çekmeceleri düzelten Bessie’yse ara sıra bana pek alışık olmadığım bir sevgiyle bir şeyler söylüyordu. Durmadan azarlanmaya, başımın etinin yenmesine alışık olduğum için bu durumun bence bir cennet huzuru sayılması gerekirdi. Gelgelelim, sinirlerim öylesine hırpalanmıştı ki artık hiçbir huzurun beni yatıştırmasına, hiçbir şeyin bana mutluluk vermesine olanak yok gibiydi.

Bessie mutfağa inerek parlak renkli bir çini tabak üzerinde bana meyveli çörek getirmişti. Bu tabağın üzerinde gül goncalarıyla kahkahaçiçekleri arasına konmuş duran cennetkuşu resmi eskiden beri beni hayran bırakırdı. Kaç kez bu tabağı elime alıp da resme yakından bakabilmek için yalvarmıştım ama, bu ayrıcalığa hiçbir zaman layık görülmemiştim. İşte, bu değerli tabak şimdi benim elime verildi, üzerindeki nefis yuvarlak çöreği yemem için de ricada bulunuldu. Boşa giden bir lütuf! Uzun zaman özlemle beklenilen çoğu lütuf gibi... Çok geç kalmıştı. Çörek boğazımdan geçmiyordu, cennet kuşunun tüyleriyle çiçeklerin renkleri de tuhaf bir şekilde soluk görünüyordu gözüme. Tabağı elimden bıraktım. Bessie kitaba bakmak isteyip istemediğimi sordu. “Kitap” sözü hemencecik canlandırır gibi oldu beni; kitaplıktan Gulliver’in Seyahatleri’ni getirmesi için ona yalvardım. Bu kitabı kaç kez döne döne, bayılarak okumuştum. Orada yazılanlara gerçekten olmuş gözüyle bakıyordum. Bunları masallardan daha ilginç buluyordum; çünkü masal ecinnilerini, yüksükotu yapraklarının, çan biçimi çiçeklerin, mantarların altında, duvar köşelerindeki sarmaşıkların arasında boş yere arayıp durduktan sonra içler acısı bir sonuca varmıştım: Periler, ecinniler İngiltere’den ayrılmış, ormanların daha sık, daha yaban, insanların daha az olduğu uzak ülkelere göç etmişlerdi. Oysa Gulliver kitabındaki Lilliput, Brobdingnag ülkeleri, benim inancıma göre, yeryüzünün elle tutulur, gözle görülür parçaları olduğundan günlerden bir gün uzun bir yolculuğa çıkarak oralara ulaşabileceğimden hiç kuşkum yoktu. Lilliput’taki o küçücük tarlalarla evleri, ağaçları, minnacık insanları, ufacık ineklerle koyunları, kuşları, Brobdingnag’daki orman boyu mısır tarlalarını, canavar azmanı kedileri, köpekleri, kule gibi insanları kendi gözlerimle de görebilecektim. Gene de, gözbebeğim olan bu kitabı şimdi elime verdikleri zaman –yaprakları çevirerek o harika resimlerde beni şimdiye kadar büyülemekten hiç geri kalmamış olan çekiciliği aradığım zaman– gözüme her şey, karanlık, ürpertici göründü. Dev adamlar iri kemikli ifritleri andırıyorlardı, cücelerse hain ve ürkünç cinleri. Gulliver’e gelince, korkunç, tehlikeli ülkelerin yüzü gülmez yolcusuydu. Daha fazla bakmaya dayanamayarak kitabı kapadım, masanın üzerine, bitirilmemiş duran çörek tabağının yanı başına koydum.

Bessie artık odayı toplayıp tozları almayı bitirmişti. Ellerini de yıkadıktan sonra, pek şahane, ipekli, atlas kumaş parçalarıyla dolu küçük bir çekmeceyi açtı. Georgiana’nın bebeği için yeni bir şapka yapmaya başladı. Bir yandan da eski bir şarkı tutturmuştu:

Başıboş dolaşırken, Çok eskiden, çok eskiden.

Bu şarkıyı kaç kez dinlemiştim, hem de severek; çünkü Bessie’nin çok tatlı bir sesi vardı. Daha doğrusu bana tatlı gelirdi. Ama, şimdi sesini gene tatlı bulmakla birlikte, şarkının havası bana sözle anlatılamayacak kadar hüzünlü geldi. Arada, işine daldığı sıralarda şarkının nakaratını alçak sesle, uzatarak yineliyordu: “Çok eskiden, çok eskiden...” sözleri bir cenaze ilahisinin en hüzünlü ezgisini andırıyordu.

Bessie şimdi bir başka şarkı tutturmuştu, bu şarkı gerçekten kederliydi:

Dizim bükük, ayaklarım kanıyor. Önümdeki dağlar ıssız, yol uzun; Güneş batmış, karanlıklar her tarafı basıyor Issız yolu üzerinde bu kimsesiz çocuğun. Kimler saldı beni bu ıssız yere? Bozkırların üzerinde kayalar yığın yığın. İnsanoğlu acımıyor, melekler kanat gere, Issız yolu üzerinde bu kimsesiz çocuğun. Uzaklardan uzağa tatlı bir yel esiyor, Tek bulut yok göklerde, ışıl ışıl yıldızlar. Ulu Tanrı acımış da ışığını tutuyor, Issız yolu üzerinde bu kimsesiz çocuğun. Bataklara saplansam da yolumu şaşırarak Önümü göremeyip sendelesem, düşsem de, Gam yemem, Tanrı Babam var beni kurtaracak, Ve bağrına basacak, bu yetimi son demde. İşte bu düşünce bana güç, kuvvet veren. Evim yıkık, darmadağın olsa da, Bir yuvam var Göklerde bekleyen. Huzura erecek bu yetim en sonunda, orada!

Bessie şarkıyı bitirince, “Hadi, hadi Jane, ağlamasana!” dedi. Ateşe “Yanmasana!” demekle birdi bu. Ama, Bessie benim içimi kemiren onmaz acıyı nereden bilsin?

Lloyd o gün gene geldi. Çocuk odasına girerken, “Ne! Demek kalktık bile?” dedi. “Ee, Bessie, hastamız nasıl?”

Bessie benim çok çabuk iyileşmekte olduğumu söyledi.

“Öyle olsa daha neşeli dururdu. Gel bakayım yanıma, Miss Jane. Adın Jane, değil mi?”

“Evet efendim. Jane Eyre.”

“Ee, sen ağlamışsın ya, Miss Jane Eyre. Bana söyler misin neden ağladığını? Bir acıyan, ağrıyan yerin mi var?”

“Hayır, efendim.”

Bessie, “Hanımla araba gezmesine çıkamadığı için ağlıyordur, besbelli,” dedi.

“Yok canım! O kadar bebek değil ya!”

Ben de öyle düşünüyordum. Gerçek olmayan bir suçlamayla onurum kırılmış olduğu için hemen yanıtladım:

“Ben ömrümde ağlamadım öyle şeyler için! Zaten arabayla gezmesini hiç sevmem. Üzgün olduğum için ağlıyorum.”

Bessie, “Aman sen de, Jane! Lafa da bak!” diye söylendi.

İyi yürekli eczacı biraz şaşalamış gibiydi. Karşısında duruyordum; gözlerini hiç kırpmadan yüzüme dikti. Gözleri ufak, grimsi maviydi. Pek parlak değildi ama, şimdi görsem keskin bakışlı olduklarını hemen anlardım. Yüzü de sert çizgili olmakla birlikte iyi insan olduğunu belli ediyordu. Beni uzun uzun süzdükten sonra,

“Dün neden hastalandın öyle?” diye sordu.

Bessie gene araya karışarak, “Düştü de ondan,” dedi.

“Düştü mü? Bebek mi bu kız? Yürümesini beceremiyor mu? Sekiz-dokuz yaşlarında olsa gerek.”

Ben gene, bu sözler gururuma dokunduğu için dobra dobra, “Beni dövdüler de ondan düştüm,” dedim. Sonra, “Ama hastalanmamın nedeni bu değil,” diye ekledim.

Mr. Lloyd bir tutam enfiye çekmekteydi. Enfiye kutusunu yelek cebine sokarken yüksek sesle çalınan bir çıngırak, hizmetçilerin yemek saatini bildirdi. Mr. Lloyd bu çıngırağın niçin çalındığını biliyordu.

“Bessie, gidebilirsin; sizi çağırıyorlar,” dedi. “Ben de sen dönünceye kadar Miss Jane’e öğüt veririm.”

Bessie’nin gözü arkada kalmakla birlikte gitmesi zorunluydu; çünkü Gateshead Konağı’nda yemeklerin tam vaktinde yenmesine çok dikkat edilirdi.

Bessie gidince Mr. Lloyd bana dönerek, “Düşmekten değilse neden hastalandın?” diye sordu.

“Hortlaklı bir odaya kapadılar beni... Gece karanlığına kadar.”

Adamın hem gülümseyip, hem de kaşlarını çattığını gördüm.

“Hortlak ha? Yoksa gerçekten bebek misin sen? Hortlaktan korkuyorsun demek?”

“Dayım Mr. Reed’in hortlağından korkuyorum. Dayım beni kapadıkları odada öldü, cenazesi oradan kalktı. Ne Bessie, ne de başka hiç kimse karanlıktan sonra girmezler oraya, zorda kalmadıkça. Beni oraya yanıma bir mum bile vermeden kilitlemek çok büyük taş yüreklilik. Öyle ki ömrüm oldukça unutmayacağım.”

“Saçma! Seni böyle üzen de bu ha? Bu gündüz aydınlığında da korkuyor musun?”

“Yo... Ama, çok geçmeden gece olacak gene. Hem zaten mutsuzum ben... Çok mutsuzum, başka nedenler yüzünden.”

“Nasıl yani? Bana anlatabilir misin bunlardan birkaçını?”

Bu soruya dört başı mamur bir karşılık verebilmeyi nasıl istiyordum! Ama, verebileceğim karşılığı tasarlayıp kurabilmek ne kadar güçtü! Çocukların duyguları güçlüdür, gelgelelim duygularını çözümleyemezler. Duyguların çözümlemesi düşüncelerini bir ölçüde etkilese bile vardıkları sonucu sözle belirtmesini bilemezler. Beri yandan, derdimi paylaşarak hafifletmek için elime geçen bu ilk ve tek fırsatı kaçırmaktan da korkuyordum. Kaygılı bir duralamadan sonra verecek karşılık bulabildim. Doğru olmasına doğru ama, gene de yetersiz bir karşılık:

“Bir kez ne anam, ne babam var, ne de bir kardeşim.”

“Çok iyi yürekli bir yengenle dayının çocukları var ya.”

Gene duraladım, sonra beceriksizce bir karşılık daha verdim:

“Ama, John Reed beni dövdü; yengem de kırmızı odaya kilitledi.”

Mr. Lloyd ikinci kez olarak enfiye kutusunu çıkardı.

“Gateshead Konağı çok güzel bir konak değil mi sence? Böyle güzel bir evde oturduğuna şükretmiyor musun?”

“Benim evim değil ki, efendim. Abbot da diyor ki benim burada oturmaya hizmetçiler kadar bile hakkım yokmuş.”

“Laf! Böyle şahane bir konağı bırakıp gitmek isteyecek kadar aptal değilsindir besbelli.”

“Gidecek başka bir yerim olsaydı seve seve giderdim. Ama, büyüyünceye kadar hiçbir yere gidemem ki.”

“Belki gidebilirsin... Kim bilir! Mrs. Reed’den başka akraban var mı?”

“Sanmıyorum, efendim.”

“Baba tarafından kimse yok mu yani?”

“Bilmiyorum. Bir keresinde yengeme sormuştum. ‘Belki Eyre soyadını taşıyan yoksul, adi akrabaların vardır ama, benim bilgim yok,’ dedi.”

“Böyle birileri varsa onların yanına gitmek ister misin?”

Düşündüm. Yoksulluk yetişkinler için çekici bir şey değilse çocuklar için hiç değildir; çünkü, “yoksulluk,” deyince çocuklar çalışkan, temiz, dürüst, efendi kişileri düşünmez. Bu sözcük onların aklına partal kılıklar, açlık, soğuk, kaba saba davranışlar, bayağılıklar, kötülükler getirir. Benim için de yoksulluk demek aşağılık demekti.

“Hayır,” dedim. “Yoksul kimselerin çocuğu olmak istemem ben.”

“Seni hoş tutsalar da istemez misin?”

“Hayır” gibilerden başımı salladım. Yoksulların insanı nasıl hoş tutabileceklerini aklım almıyordu. Ara sıra Gateshead köyünde kapı önlerinde çocuklarını emzirirken, çamaşır yıkarken gördüğüm yoksul kadınları düşündüm. Onlar gibi konuşup yaşamak, bilgisiz kalmak! Yok, yok; özgürlüğümü böyle pahalıya satın alacak kadar kahraman değildim.

“Ama, akrabaların pek yoksul mu bakalım? İşçi falan mı bunlar?”

“Ne bileyim! Yengem diyor ki babamın akrabaları varsa bile dilenci tabakasından olsalar gerekmiş. Ben de dilencilik etmeyi istemem, elbet.”

“Okula gitmeyi ister misin?”

Gene düşündüm. Okulun nasıl bir şey olduğu konusunda pek bir bilgim yoktu. Bessie’nin ara sıra dediklerine bakılırsa okul genç hanımların iyice kibar, ince bilgili olmayı öğrendikleri bir yermiş. John Reed’se okuldan nefret ediyor, öğretmenden konuşurken ağza alınmayacak şeyler söylüyordu. Ama, ben John Reed gibi düşünen biri değildim. Bessie’nin okuldaki sıkı disiplin üstüne anlattıkları (bizim konağa gelmeden önce çalıştığı evin kızlarından duymuştu bunları), biraz ürkütücü olmakla birlikte genç kızların okulda edindikleri bilgiler, hünerler bana pek çekici gelirdi. Bessie eski evindeki küçükhanımların yaptıkları güzel manzara, çiçek resimlerini, tığla ördükleri çantaları, okuyup anladıkları Fransızca kitapları öyle bir överdi ki, dinledikçe ben de bu genç hanımlar gibi olmaya özenirdim. Hem sonra okula gitmek tam bir değişiklik olurdu benim için. Uzun bir yolculuk, bu konaktan büsbütün uzaklaşmak, yeni bir yaşantının başlangıcı demek olurdu.

“Hem de çok isterim okula gitmeyi,” diye düşüncelerimi dile getirdim.

Mr. Lloyd ayağa kalkarak, “Bakalım... Hiç belli olmaz!” dedi. Sonra kendi kendine, “Çocuğa hava ve yer değişikliği gerek,” diye söylendi. “Sinirleri bozulmuş.”

Bessie şimdi geri gelmişti. Tam bu sırada çakıl döşeli yolda araba sesi duyuldu.

Mr. Lloyd, “Gelen Hanımefendi mi, Bessie?” diye sordu. “Gitmeden önce onunla konuşmak istiyorum.”

Bessie onu kahvaltı odasına aldı. Sonuçlara göre tahmin yürütmek gerekirse, iyi yürekli eczacı benim okula gönderilmemi salık vermiş olmalı. Anlaşılan, Mrs. Reed de bu öğüdü öpüp başına koymuş! Bir gece ben yattıktan sonra Bessie’yle Abbot çocuk odasında dikiş dikiyorlardı. Benim uyuduğumu sanmış olsalar gerek ki bu konuyu açtılar. Abbot’un, “Böyle huysuz, terbiyesiz bir çocuktan kurtulacağına Hanımefendi sevinmiş bayağı,” dediğini duydum. “Öyle her dakika herkesi sinsi sinsi gözetleyen, saman altından su yürütür gibi duran bir kız!”

Herhalde Abbot benim bir tür minik kundakçı olduğuma inanıyordu.

O gece Abbot’un Bessie’ye söyledikleri bana başka bir konuda da şimdiye kadar bilmediğim şeyleri öğretti. Babam yoksul bir papazmış, annem bu genci kendilerine ayar görmeyen yakınlarının sözünü dinlememiş, babamla evlenmiş. Dedem Mr. Reed kızının bu söz dinlemezliğine öyle sinirlenmiş ki onu mirasından yoksun bırakmış. Evlendiklerinden bir yıl kadar sonra geniş bir endüstri merkezinde papazlık eden babam oradaki yoksul işçileri gezerken, o dolayda salgın olan tifüse yakalanmış; anneme de hastalık geçmiş, bir ay arayla ikisi de ölmüşler.

Bu öyküyü dinlerken Bessie şöyle bir göğüs geçirdi, “Zavallı Jane’e insanın acıyası geliyor,” dedi.

Abbot buna, “Evet,” diye karşılık verdi. “Şöyle şirin, tatlı bir yavru olsaydı insanın içi sızlardı, kimsesiz diye. Ama, öyle sıçan gibi bir şey ki, doğrusu insan ona ısınamıyor.”

Bessie, “Kendini sevdirtemiyor,” diye Abbot’a hak verdi. “Onun yerinde Georgiana gibi güzel bir çocuk olsa insanın içi parçalanırdı.”

Abbot heyecanla, “Ah, bayılırım Georgiana’ya!” dedi.

“Ne cana yakın şey! O uzun uzun lüleler, o mavi gözler, o pembe yanaklar... Yapma bebek gibi mübarek! Bessie be, canım şöyle eritilmiş peynirli bir yemek çekiyor.”

“Benim de canımı çektirdin!.. Hele közlenmiş soğan da olsa! Hadi, gel gidip yapalım.”

Dışarı çıktılar.

IV

Bir yandan Mr. Lloyd’la benim aramda, bir yandan da Bessie’yle Abbot arasında geçen bu konuşmalar bana umut vermişti. Bu umut da içimde iyileşme isteği uyandırdı. Yakında bir değişiklik olacak gibiydi yaşantımda. Kimseye bir şey söylememekle birlikte bunu çok istiyor, dört gözle bekliyordum. Ama, bu değişiklik gelmek bilmedi bir türlü. Günler, haftalar gelip geçti. Sağlık durumum eski halini bulmuştu ama, benim aklımdan çıkmayan konuya hiç kimse değinmiyordu artık. Mrs. Reed ara sıra bana sert sert bakmakla birlikte pek az konuşuyordu. Hastalığımdan beri kendi çocuklarından beni ayıran çizgiyi büsbütün belirgin bir hale getirmişti. Kendi başıma yatıp kalkayım diye bana küçük bir yüklük göstermiş, bütün yemeklerimi yalnız yememi, bütün vaktimi çocuk odasında geçirmemi buyurmuştu. Kuzenlerimse hep salonda, oturma odasındaydılar. Yengemin beni okula göndermekten hiç laf açmamasına karşın benimle aynı çatı altında yaşamaya artık pek dayanamayacağını içgüdümle seziyordum. Bana baktığı zaman gözlerinde beliren soğukluk her zamankinden daha şiddetli, daha köklü olup çıkmıştı artık.

Eliza ile Georgiana, aldıkları uyarı üzerine olsa gerek, benimle ellerinden geldiğince az konuşuyorlardı. John beni gördüğü yerde dilini yanağının altına sokuşturuyordu. Bir seferinde beni dövmeye de kalkıştı ama, ben tıpkı geçen seferki gibi derin bir öfkeyle, çılgın isyan duygularına kapılarak o saat ona saldırdım. O da beni dövmekten vazgeçmeyi yeğ tuttu, sövgüler savurarak benden kaçtı. “Bu kız benim burnumu parçaladı!” diye yeminler ediyordu.

Gerçekten de onun kocaman burnuna yumruğumun var gücüyle vurmuştum. Onun ya bu yumruktan ya da benim bakışlarımdan iyice yılmış olduğunu görünce içimden bu üstünlüğümü sonuna kadar götürmek geldi. Ama o, anacığının yanına sığınmıştı bile. Zırıl zırıl ağlayarak, “O pis Jane Eyre’in,” diye söze başlayıp yaban kedileri gibi nasıl saldırdığımı anlatmaya başladığını duydum.

Annesi eni konu haşin bir sesle onun sözünü kesti:

“Bana ondan söz etme, John! Onun yanına gitme, dedim sana. Onunla uğraşmaya gelmez. Ne senin, ne de kız kardeşlerinin onunla arkadaşlık etmesini istemiyorum.”

Merdiven tırabzanından aşağı eğilerek, hiç düşünmeden birdenbire bağırdım:

“Onlar benimle arkadaşlık etmeye layık değiller ki!”

Mrs. Reed oldukça iri, tıknaz bir kadındı, ama bu tuhaf, küstahça sözleri duyunca keklik gibi merdivenden yukarı çıktı; fırtına gibi beni alıp çocuk odasına soktu, yatağımın yanına elleriyle ezercesine bastırarak, hışım dolu bir sesle, “Haddin varsa akşama kadar buradan kalk, akşama kadar ağzını açıp tek bir söz söyle de görelim!” dedi.

Ben ne dediğimin, ne yaptığımın pek farkında olmadan, “Dayım sağ olsaydı size ne derdi acaba?” diye bağırdım. Farkında olmadan diyorum; çünkü dilim bu sözleri irademin izni olmaksızın söyler gibiydi. İçimden, benim iradem altında olmayan bir şey konuşuyordu sanki.

Mrs. Reed yavaşça, “Ne?” diye söylendi. Her zaman soğuk, sakin bakan gri mavi gözleri korkulu bir ifadeyle bulutlandı. Elini kolumdan çekti, gözlerini bana dikti. Sanki benim çocuk mu yoksa ifrit mi olduğuma gerçekten karar veremiyordu. Artık ok yaydan çıkmıştı.

“Dayım Cennet’te,” dedim. “Sizin bütün yaptıklarınızı görebiliyor. Aklınızdan geçenleri okuyor. Annemle babam da öyle. Sizin beni nasıl bütün gün hapis gibi tuttuğunuzu, nasıl ölmemi istediğinizi biliyorlar.”

Mrs. Reed çok geçmeden kendini toparladı. Beni omzumdan tutup zangırdatıncaya kadar sarstı; kulaklarımı acıtıncaya kadar çekti, sonra tek söz söylemeden çıkıp gitti. Bessie çok geçmeden onun eksikliğini tamamlayarak bana tam bir saat süren bir vaaz verdi. Bu vaazla dünyanın en kötü ruhlu, en kendini bilmez çocuğu olduğumu asla kuşku götürmeyecek biçimde kanıtlamış oldu. Onun söylediklerine yarı yarıya inanır gibiydim; çünkü gerçekten de içimde yalnızca kötü duyguların kabardığını duyumsayabiliyordum.

Kasım, aralık, ocak ayının da yarısı geçti. Noel de, yılbaşı da Gateshead Konağı’nda her yılki bayram havasıyla kutlanmıştı. Armağanlar verilmiş, akşam yemekleri, eğlentiler düzenlenmişti. Benim bunların hiçbirine katılmama izin yoktu elbette. Mevsim eğlencelerinden benim tek nasibim, her sabah Georgiana’yla Eliza’nın giyinişini seyretmek, onların bürümcük gibi elbiseler giyip bellerine kırmızı kuşaklar bağlayarak, saçları özene bezene kıvrılıp lüle yapılmış, salona inişlerini görmekti. Sonra da aşağıdan gelen piyano ile arp sesini, uşakların gelip geçişini, konuklara ikramda bulunulduğunu belirten tabak çanak şakırtılarını, salon kapıları açılıp kapandıkça kulağıma gelen konuşmaları duymaktı. Bu uğraşıdan bıktığım zaman merdiven başından kalkar, çocuk odasının yalnızlığına, sessizliğine dönerdim. Bu da bana biraz hüzün verirdi, gene de mutsuz sayılmazdım. Doğruyu söylemek gerekirse, insan içine karışmaya hiç teşne değildim; çünkü nasıl olsa bana aldırış eden olmuyordu. Hele bir Bessie benimle arkadaşlık etse, saatlerimi hanımlarla, beylerle dolu bir odada, Mrs. Reed’in ürkütücü bakışları altında geçirmektense Bessie’yle baş başa geçirmek daha hoşuma gidecekti. Ama Bessie küçükhanımları giydirip hazırladıktan sonra hemen çocuk odasından daha canlı olan mutfak bölümüne ya da kâhya kadının odasına gider, çoğunlukla şamdanı da alıp götürürdü. Ben de, bebeğim dizimde, şöminedeki ateş sönmeye yüz tutuncaya kadar oturur, ara sıra, loş odada kendimden daha kötü bir varlığın bulunup bulunmadığına inanç getirmek için çevreme bakınırdım. Sonra şöminedeki korlar sönük bir kırmızı renk alınca, düğmelerimi, kuşaklarımı elimden geldiği kadar çözerek çarçabuk soyunur, soğuktan, karanlıktan kaçınmak için karyolama sığınırdım. Karyolama bebeğimi de alırdım her zaman. Her insan birilerini, bir şeyleri sevmeyi gerekser. Ben de sevilmeye daha layık birilerinden, bir şeylerden yoksun olduğum için, küçük bir korkuluk kadar partal, soluk olan bu zavallı oyuncağı sevip bağrıma basmakla avunuyordum. Şimdi düşünüyorum da, bu küçük oyuncağı o kadar gülünç bir içtenlikle sevişime, onu nerdeyse yarı canlı, duygulu sayışıma şaşıp kalıyorum. Onu geceliğimin arasına sarıp sarmalamadıkça beni de uyku tutmazdı. Ancak onu sıcak koynumda soğuktan koruyup rahat ettirdiğime inanç getirince benim de içim rahat ederdi.

Konuklar gitsin, merdivenlerde Bessie’nin ayak sesi duyulsun diye kulak kesilmiş beklerken saatler öyle uzun gelirdi ki bana! Kimi akşamlar Bessie’nin yüksüğünü, makasını falan almak için arada geldiği olurdu. Ara sıra da yiyecek bir şeyler getirirdi bana. Börek, çörek gibi. Ben bunları yerken o yatağımın ucuna oturur, sonra da yorganımı kıstırırdı. İki keresinde beni öperek, “İyi uykular, Jane,” bile dedi. Böyle iyiliği üzerinde olduğu zaman Bessie gözüme dünyanın en tatlı, en güzel, en sevecen yaratığı gibi görünürdü. Keşke hep böyle güler yüzlü, tatlı dilli olsa, beni hiç azarlayıp tartaklamasa, hiç üzüp suçlamasa, diye bütün varlığımla dilekte bulunurdum. Bessie Lee cevherli bir kız olsa gerekti; çünkü her yaptığı işte becerikliydi. Öykü anlatmakta da olağanüstü bir yeteneği vardı; daha doğrusu, anlattığı masalların üzerimdeki etkisinden ben böyle bir sonuç çıkarmıştım. Yüzünü, yapısını doğru anımsıyorsam, güzeldi de. Benim aklımda kara saçlı, koygun gözlü, güzel çizgili, düzgün tenli, ince bir genç kadın olarak kalmış. Ama, çabuk öfkelenen, dakikası dakikasına uymayan bir yaradılışı vardı. Dürüstlük, haklılık konusundaki düşünceleri de eksikti. Her şeye karşın ben onu Gateshead Konağı’ndaki başka hiç kimseye değişmezdim.

Ocak ayının on beşi, sabah saat dokuz sularıydı. Bessie kahvaltıya inmiş, kızlarsa henüz annelerinin yanına çağırılmamışlardı. Eliza kalın, bahçelik hırkasıyla şapkasını giyiyordu, gidip tavuklarına yem verecekti. Bu onun pek sevdiği bir işti. Hele yumurtaları kâhya kadına satıp aldığı paraları istiflemek keyfine keyif katardı. Eliza’nın ticarete büyük eğilimi vardı, hele para biriktirmekte bir taneydi. Bu yetenekler yalnızca tavuk, yumurta alışverişinde değil, bahçıvanla çiçek tohumları, kökler, dallar konusunda yaptığı amansız pazarlıklarda da kendini gösteriyordu; çünkü annesi bahçıvana buyruk vermişti: Eliza kendi payından ne satmak istese hepsi alınacaktı. Eliza da öyle bir tüccardı ki iyi kâr getireceğini bilse kafasındaki saçı bile satardı! Bu yoldan kazandığı paraya gelince, bunları önce paçavralara, kâğıt parçalarına sarıp köşe bucağa gizliyordu. Ama bu gömülerden bazılarını orta hizmetçisi ortaya çıkarınca Eliza günün birinde paracıklarını yitirmekten korktu, anasına emanet etmeye razı oldu. Yalnız, tam tefeciler gibi faizle veriyordu; hem de yüzde elli-altmış gibi bir faizle. Her üç ayda bir faizi anasından istiyor, küçük bir defterde de büyük titizlikle hesap tutuyordu.

Georgiana ayna karşısında yüksek bir iskemleye oturmuş, buklelerinin arasına tavan arasındaki konsolda bulduğu yapma çiçekleri, solmuş tüyleri takmaya dalmıştı. Ben de kendi yatağımı yapıyordum; çünkü Bessie, “Ben dönene kadar yatağın yapılmış olsun!” diye sıkılamıştı. (Zaten Bessie artık beni çok zaman bir tür yamak olarak kullanıyor, odayı toplamak, toz almak falan gibi işler yaptırıyordu.) Yorganımı serip geceliğimi katladıktan sonra, pencerenin içinde yayılmış duran resimli kitaplarla bebek evi eşyalarını düzeltmek için ilerlemiştim ki, Georgiana’nın, “Benim oyuncaklarıma ilişme!” diye verdiği sert bir buyruk bunu engelledi. Minicik sandalyeler, aynalar, o masal tabaklarıyla bardakları Georgiana’nın malıydı. Sonra yapacak başka şey bulamadığım için, pencere camına kırağının işlediği buzdan çiçekleri hohlayarak eritmeye koyuldum. Böylece camda, dışarıyı görebilecek kadar bir yer açarak bahçeye baktım. Kalın bir kırağı tabakası altında her şey hareketsiz, taş kesilmiş gibiydi.

Bu pencereden kapıcı eviyle araba yolu görünüyordu. Tam pencereleri peçeleyen o gümüşi buz çiçeklerini erittiğim sırada bahçe kapısının açıldığını, bir arabanın, içeri girdiğini gördüm. Arabanın yoldan yukarı çıkışını umursamadan seyrettim. Gateshead Konağı’na birçok araba gelirdi, ama hiçbirisi beni ilgilendirecek bir konuk getirmezdi ki! Araba evin önünde durdu. Kapı çıngırağı yüksek sesle çalındı. Geleni içeriye aldılar. Bütün bunlar beni ilgilendirmediği için çok geçmeden, pencere önündeki kiraz ağacının çıplak dalına konmuş öten küçük, aç bir serçe gözüme çarptı. Ekmekle sütten ibaret olan kahvaltının kalıntıları hâlâ masanın üzerinde duruyordu. Ekmekten bir lokma kopararak kırıntıları pervaza koymak üzere tam pencereyi açıyordum ki Bessie merdivenlerden yukarı koşarak çıktı, odaya girdi.

“Jane, çabuk önlüğünü çıkar! Ne yapıyorsun burada? Elini, yüzünü yıkadın mı bu sabah?”

Bu sorulara karşılık vermeden önce pencereyi biraz daha iteledim; çünkü kuşçağızın karnını doyurmak istiyordum. Pencere açıldı. Ekmek kırıntılarının birazını pervaza, birazını da kiraz dalına serpiştirdim.

Sonra pencereyi kapayarak, “Yok, Bessie toz almayı daha yeni bitirdim,” dedim.

“Ah seni haylaz, baş belası çocuk! Ne işler karıştırıyordun gene? Yüzün kıpkırmızı kesildiğine göre bir maymunluk yapıyordun besbelli. Pencereyi ne demeye açıyordun yani?”

Neyse ki karşılık vermek derdinden kurtuldum. Bessie o kadar telaşlıydı ki karşılık falan beklemeden beni suyun başına sürükledi. Yüzümü, ellerimi sabunlu kaba havluyla insafsızca (şükürler olsun kısaca) ovaladı. Saçlarımı sert fırçayla yola getirdi, önlüğümü çıkardı, sonra beni apar topar merdiven başına getirerek, hemen aşağı inmemi, kahvaltı odasında beni beklediklerini söyledi.

Kimin beklediğini, Mrs. Reed’in orada olup olmadığını soracaktım, ama Bessie gitmiş, çocuk odasının kapısını da kapamıştı. Ağır ağır merdivenden aşağıya indim. Hemen hemen üç ay vardı ki Mrs. Reed’in huzuruna çağırılmamıştım. Bunca zamandır çocuk odasından dışarı adım atmadığım için yemek odaları, salonlar gözümde dehşet bölgeleri olup çıkmıştı. Bu bölgelerden birine ayak basmak düşüncesi ödümü kopartıyordu.

Şimdi aşağıdaki taşlığa inmiştim. Karşımda kahvaltı odasının kapısı yükseliyordu. Korkudan titreyerek duraladım. Haksız cezaların yarattığı korku beni o günlerde öyle zavallı, ödlek bir yaratık yapıp çıkmıştı ki, çocuk odasına dönmekten de, karşıdaki kapıdan içeri girmekten de korkuyordum. On dakika, yüreğim ağzımda ikircik içinde durdum orada. Sonra, kahvaltı odasının çıngırağı hızla çalınarak bana kararımı verdirtti. İçeri girmek zorundaydım.

İçimden, “Beni görmek isteyen kim olabilir?” diye sorarak kapının ağır tokmağını iki elimle döndürdüm. Tokmak birkaç saniye bana direndi. “İçeride yengemden başka kiminle karşılaşacağım acaba? Kadın mı erkek mi?” Tokmak döndü, kapı açıldı, içeri girip yerlere kadar eğildikten sonra başımı kaldırdığım zaman karşımda... kapkara bir direk gördüm! Daha doğrusu sopa yutmuş gibi dimdik ayakta duran o ince uzun, kürk ceketli biçim ilk bakışta bana öyle göründü. O uzun bedenin üzerindeki asık surat, sütunlar üzerine başlık diye dikilen oyma maskeleri andırıyordu.

Ocak başında, her zamanki yerinde oturmakta olan Mrs. Reed yaklaşmam için bana el etti. İlerledim. Yengem beni o taştan yapılmışa benzer yabancıya şu sözlerle tanıttı:

“İşte size bu çocuk için başvurmuştum.”

Yabancı adam (evet, bu bir erkekti), başını yavaş yavaş, benim durduğum yöne çevirdi. Çalı gibi kaşlarının altından merakla bakan gri mavi gözleriyle beni süzdükten sonra kalın bir ses ve ağır, ciddi bir konuşmayla, “Ufak tefekmiş,” dedi. “Yaşı kaç?”

“On.”

Adam inanmazlıkla, “O kadar var mı?” dedi. Beni bir süre daha süzdü, sonra, “Adın ne, küçük kız?” diye sordu.

“Jane Eyre, efendim.”

Bu sözleri söylerken başımı kaldırıp bakmıştım ona. Gözüme uzun boylu bir bey gibi göründü ama, ben pek ufacıktım, belki de ondan. Adamın yüz çizgileri de iriydi; yüzü de, yapısı da aynı derecede haşin, soğuk duruyordu.

“Ee, Jane Eyre, söyle bakalım, uslu bir çocuk musun bari?”

Buna “Evet” demenin olanağı mı vardı? İçinde yaşadığım küçük dünya bu konuda böyle düşünmüyordu. Sesimi çıkarmadım. Mrs. Reed benim yerime, başının anlamlı bir sallanışıyla karşılık verdi, sonra,

“Bu konuda ne kadar az konuşursak o kadar iyi olur sanıyorum, Mr. Brocklehurst,” dedi.

“Vah vah, üzüldüm doğrusu buna. Onunla bir konuşalım bakalım.” Adam dimdik durmaktan vazgeçip eğilerek Mrs. Reed’in karşısındaki koltuğa oturdu. “Gel buraya,” dedi.

Halının üzerinden yürüdüm. Adam beni tam karşısına aldı. Şimdi kendi yüzümle bir hizada görüyordum ya, ne yüzdü o! Ne kocaman bir burun! Ne fırın gibi bir ağız! İri iri, çıkık çıkık dişler!

“Dünyada yaramaz bir çocuk kadar üzücü hiçbir manzara yoktur,” diye söze başladı. “Hele yaramaz bir kız çocuğu. Sen kötü kimselerin öldükten sonra nereye gittiklerini bilir misin?”

Ben hemen bilinen karşılığı yapıştırdım: “Cehennem’e giderler.”

“Ya, Cehennem nedir? Bunu biliyor musun?”

“İçinde ateşler yanan bir uçurum.”

“Bu uçurumun içine düşüp sonsuza dek yanmak ister misin?”

“İstemem, efendim.”

“Öyleyse Cehennem’e gitmemek için ne yapman gerekir?”

Bir an düşündüm. Yazık ki sonunda verdiğim karşılık beğenilmedi: “Hep sağlıklı olup ölmemem gerekir.”

“Hep sağlıklı olmak senin elinde mi ki? Her gün senden bile küçük kaç çocuk ölüyor! Daha birkaç gün önce beş yaşında bir yavru gömdüm. Uslu bir çocuk olduğu için ruhu şimdi Cennet’te. Ama, korkarım seni öbür dünyaya çağırdıkları zaman aynı yere gidemeyeceksin.”

Onun bu korkusunu giderebilecek durumda olmadığım için yalnızca gözlerimi indirdim, halının üzerine basılı duran o bir çift kocaman ayağa diktim, oradan çok uzaklarda olmak dileğiyle derin derin içimi çektim.

“Umarım böyle içini çekmen pişmanlık belirtisidir de şu büyük gönüllü velinimetine sıkıntı verdiğin için tövbe ediyorsundur.”

İçimden, “Velinimet! Velinimet!” diyordum. “Hepsi de Mrs. Reed için velinimetim, diyorlar. Eğer böyleyse velinimet pek korkunç bir şey olsa gerek.”

Adam, “Her sabah, her akşam dua ediyor musun?” diye sordu.

“Evet, efendim.”

“İncil’ini okuyor musun?”

“Bazen.”

“Severek mi okuyorsun? Tadına varıyor musun?”

“Bazı yerlerini seviyorum, efendim.”

“İlahiler Bölümü’nü de seviyorsundur, umarım?”

“Sevmiyorum, efendim.”

“Sevmiyor musun? Ne acı şey! Benim bir oğlum var, senden küçük ama tam altı ilahiyi ezbere biliyor. ‘Hangisini istersin: Zencefilli çörek mi, yoksa ilahi ezberlemek mi?’ diye sorduğumuzda, ‘ilahi ezberlemek isterim. Melekler ilahi okur! Ben de yeryüzünde bir melek olmak istiyorum,’ diyor. O zaman da çocuk yaşında böyle dindar olmanın ödülü olarak kendisine iki tane ceviz veriyoruz.”

Ben, “İlahiler pek heyecanlı değil,” diye görüşümü belirttim.

“Bu da senin günahkâr ruhlu olduğunu gösterir. Tanrı’ya dua etmelisin ki değiştirsin senin bu ruhunu. Yepyeni, tertemiz bir ruh bağışlasın sana. O taştan yüreğini alsın da yerine etten, yufka gibi yürek versin.”

Ben tam bu yürek değiştirme işinin nasıl yapılacağı konusunda bir soru sormak üzereydim ki, Mrs. Reed lafa karışarak bana oturmamı söyledi, sonra kendisi konuşmaya başladı.

“Mr. Brocklehurst, size üç hafta önce yazdığım mektupta bu kızın yaradılışının, huylarının gönlüme göre olmadığını çıtlatmıştım. Onu Lowood Okulu’na4 alırsanız ve öğretmenleri de bu kıza göz kulak olmaları için sıkılarsanız sevinirim. Hele en büyük kusuru olan yalancılığına karşı tetikte bulunsunlar. Jane, bunu senin yüzüne karşı söylüyorum ki Mr. Brocklehurst’ü de aldatmaya falan kalkışma.”

Tevekkeli değil Mrs. Reed’den o kadar korkup nefret ediyordum! Beni ta canevimden vurmasını pek iyi biliyordu. Onun yanında hiçbir zaman rahat, mutlu olamıyordum. Ne kadar söz dinlesem, onu hoşnut bırakmak için ne kadar canla başla çabalasam gene de boşunaydı. Tek ödülüm bu tür sözler oluyordu. Hele şimdi bir yabancının önünde yapılan bu suçlama beni can evimden yaralamıştı. Hayal meyal algılıyordum ki yengem gideceğim yerdeki yeni yaşantımı da şimdiden zehir etmekteydi. Gerçi o anda duygularımı belirtecek durumda değildim, ama önümde uzanan yola onun şimdiden nefret ve zulüm tohumlarını serptiğini sezinleyebiliyordum. Mr. Brocklehurst’ün bakışları karşısında, sevimsiz, içten pazarlıklı bir çocuk olup çıktığımı görür gibiydim. Bana yapılan bu kötülüğü düzeltmek için elimden ne gelirdi ki?

“Hiçbir şey,” diye düşünerek hıçkırıklarımı bastırmaya çalıştım, duyduğum acının yararsız kanıtları olan bir-iki damla gözyaşını çarçabuk sildim.

Mr. Brocklehurst, “Bir çocuk için yalancılık gerçekten de üzücü bir kusurdur,” dedi. “O ateş dolu, kaynar katran dolu uçurumun içinde yalancıların özel bir yeri vardır. Ama, siz hiç merak etmeyin, Mrs. Reed, göz kulak oluruz biz ona. Müdiremiz Miss Temple ile de, öteki öğretmenlerle de ben konuşurum.”

Velinimetim, “Onun kendi düzeyine, geleceğine uygun bir şekilde yetiştirilmesini istiyorum,” dedi. “Yani işe yaramalı... Yani haddini bilmeli. Tatillere gelince, izin verirseniz bunları da Lowood’da geçirsin.”

Mr. Brocklehurst, “Kararlarınız çok yerinde, hanımefendi,” dedi “Haddini bilmek, alçakgönüllü olmak Hıristiyanlara yaraşır bir erdemdir, hele Lowood öğrencileri için özellikle uygundur. Onun için ben öğrencilerde bu erdemin geliştirilmesine herkesin büyük önem vermesini söyler dururum. Öğrencilerimin dünyanın en büyük günahlarından biri olan gururlarını kırmanın en iyi yollarını bellemişimdir. Daha geçen gün öyle bir şey oldu ki bu alanda kazandığım başarıyı çok tatlı bir biçimde ispatladı. Ortanca kızım Augusta, annesiyle birlikte okulu ziyarete gelmişti. Döndüğü zaman, ‘Ah, babacığım, Lowood’daki kızların nasıl da sessiz, sade bir halleri var!’ dedi. ‘Kulaklarının arkasına doğru taranmış saçları, o uzun önlükleri, entarilerinin önündeki ceplerle adeta fakir fukara çocuklarına benziyorlar!’ dedi. Sonra da, ‘Benimle annemin elbiselerine öyle bir bakışları vardı ki... Sanki ömürlerinde hiç ipekli görmemişler sanırdınız!’ dedi.”

Mrs. Reed, “Bu tutumunuzu çok beğendim,” dedi. “Bütün İngiltere’yi arasam Jane Eyre gibi bir çocuğa sizinkinden daha uygun bir düzen bulamazdım. Ben tutarlı olmayı severim, sayın Mr. Brocklehurst... Yaşamın her yönü birbiriyle tutarlı olmalı. Bunu her zaman söylerim.”

“Tutarlı olmak Hıristiyanlık ödevlerinden birincisidir, hanımefendi. Lowood Okulu’nda her şeyin birbiriyle tutarlı olmasına dikkat edilmiştir: Basit yemekler, sade kıyafetler, gösterişsiz bir döşeme, sağlam bir yaşayış. Okulun da, okuldakilerin de içinde bulundukları koşullar işte böyledir.”

“Mükemmel, beyefendi. Öyleyse bu çocuğun öğrenci olarak Lowood’a alınacağına, orada kendi sınıfına, maddi durumuna uygun bir biçimde yetiştirileceğine kesin gözüyle bakabilir miyim?”

“Bakabilirsiniz, hanımefendi. Onu o seçkin çiçekler bahçesine yerleştireceğiz. Kendisine gösterdiğimiz bu büyük lütuftan ötürü bize minnettar kalır, umarım.”

“Öyleyse kendisini ilk fırsatta gönderirim, Mr. Brocklehurst; çünkü, ne yalan söyleyeyim, çekemez hale geldiğim bu sorumluluktan bir an önce kurtulabilmeyi çok istiyorum.”

“Kuşkusuz, hanımefendi, kuşkusuz. Şimdi artık izninizi isteyeceğim. Ben Brocklehurst Konağı’na ancak bir-iki hafta sonra döneceğim; çünkü sevgili dostum Başdiyakoz daha önce dünyada bırakmıyor beni. Ama, bu arada Miss Temple’a, ‘Yeni öğrenci geliyor,’ diye haber salarım ki bu kız gittiği zaman bir güçlük çekmesin. Hoşça kalın efendim.”

“Güle güle, Mr. Brocklehurst. Hanımınıza, kızlarınız Augusta ile Theodora’ya ve Broughton Brocklehurst Beyefendi’ye çok selam söyleyin benden.”

“Baş üstüne efendim... Sana gelince, küçük kız, al sana ‘Çocuk Rehberi’ diye bir kitap. Dualar ederek oku bunu. Hele ‘Yalancılık huyuna dadanmış olan Martha G.nin müthiş ani ölümü’ diye bir bölümü var, bunu özellikle oku.”

Böyle diyerek Mr. Brocklehurst elime, kabı elde dikilmiş incecik bir kitap tutuşturdu, sonra koşar adımlarla arabasına binerek gitti.

Mrs. Reed’le baş başa kalmıştık. Sessizlik içinde birkaç dakika geçti. O dikiş dikiyor, ben de onu seyrediyordum. Bu sırada yengem otuz altı-otuz yedi yaşlarında olsa gerekti. Uzun boylu değildi ama, sağlam yapılı, geniş omuzlu, güçlüydü. Tıknazdı ama şişman değil. Büyükçe bir yüzü vardı. Elmacıkkemikleri çıkık, alnı biraz dar, çenesi de geniş, sivrice. Ağzı, burnu düzgün sayılırdı. Teni donuk esmer, saçıysa lepiskaya yakın sarıydı. Demir gibi sağlam bir bünyesi vardı, hastalık onun semtine hiç uğramazdı. Titiz, akıllı bir ev hanımıydı. Evinin, mülkünün yönetimini iyice eline almıştı. Ancak kendi çocukları zaman zaman onun otoritesine meydan okur, onu alaya alıp küçük düşürürlerdi. Mrs. Reed iyi giyinirdi; güzel giyimini gösterecek havası da vardı.

Onun koltuğundan beş-on adam ötede, alçak bir taburenin üzerinde oturduğum yerden yapısını süzüyor, yüz çizgilerini inceliyordum. Elimde Yalancının ani ölümünü anlatan kitapçık vardı. Bunu bir ders, gözdağı olsun diye okumamı salık vermişlerdi. Biraz önce olup bitenler, Mrs. Reed’in benim için Mr. Brocklehurst’e söyledikleri, aralarında geçen konuşmanın özü ve biçemi kafamda henüz, bütün acılığıyla capcanlıydı. Söylenilen her söz kulaklarıma nasıl çarpmışsa duygularımı da öyle etkilemişti, şu anda da içimde ateşli bir kin, bir öfke mayalanıp kabarmaktaydı.

Mrs. Reed gözlerini işinden kaldırdı, göz göze geldik; parmaklarının çevik devinimleri durdu.

“Dışarı çık, çocuk odasına dön!” diye buyurdu. Ya bakışlarım ya da başka bir şey sinirine dokunmuştu anlaşılan; çünkü baskı altında tutulmakla birlikte şiddetini belli eden bir can sıkıntısıyla konuşmuştu. Ayağa kalktım, kapıya doğru yürüdüm. Sonra gene dönüp gelerek odayı geçtim, yengemin yakınında durdum.

Konuşmadan edemeyecektim. İyice ezmişlerdi beni. Mutlaka bir karşılık vermeliydim... Ama, nasıl? Hasmıma karşılıkta bulunabilecek ne cirmim vardı ki? Yine de bütün gücümü topladım, doğrudan doğruya saldırıya geçtim:

“Yalancı değilim ben. Olsam sizi sevdiğimi söylerdim, ama sevmiyorum işte. Dünyada en sevmediğim sizsiniz, bir de oğlunuz John Reed. Şu yalancılık kitabına gelince, kızınız Georgiana Reed’e verseniz daha iyi olur; çünkü yalan söyleyen odur, ben değilim.”

Mrs. Reed’in elleri işinin üzerinde kıpırtısız duruyor, o buz gibi gözleri, kanımı dondururcasına, benim gözlerimin içine bakıyordu. Sonunda bir çocukla değil de, yetişkin bir hanımla konuşuyormuş gibi, “Başka bir diyeceğin var mı?” diye sordu.

O gözler, o ses içimdeki olanca kini ayağa kaldırmıştı. Baştan ayağa titreyerek, tutamadığım bir heyecanla ürpererek konuştum:

“İyi ki siz benim soyumdan gelme akraba değilsiniz. Ölünceye kadar yenge demeyeceğim size. Büyüdüğüm zaman da gelip görmeyeceğim sizi. Sizi sevip sevmediğimi soran olursa, bana nasıl davrandığınızı sorarlarsa anlatacağım. Sizin adınızı bile anmak istemediğimi söyleyeceğim. Bana etmediği taş yüreklilik kalmadı, diyeceğim.”

“Böyle bir şeyi söylemeye nasıl cüret edebilirsin sen, Jane Eyre?”

“Nasıl mı cüret edebilecekmişim... Nasıl, ha? İşin doğrusu bu da ondan, Mrs. Reed! Siz sanıyorsunuz ki ben duygusuzum; hiç sevgisiz, güler yüzsüz yaşayabilirim sanıyorsunuz. Ama, yaşayamam. Sizde acımak diye bir şey de yok. Beni kırmızı odaya nasıl ittiniz... Nasıl hoyratça, kabaca ittiniz, beni oraya nasıl kapadınız! Dehşet içinde kıvrandığım halde, boğulacak gibi olarak, ‘Acı bana, acı bana, yenge!’ diye yalvardığım halde kilitlediniz beni... Bunu ölünceye kadar unutmayacağım. Hem de bu cezayı bana neden verdiniz? Çünkü o hain oğlunuz beni dövmüştü... Hiç yoktan. Bana soranlara olup bitenleri olduğu gibi anlatacağım. Herkes sizi iyi bir kadın sanıyor ama, kötü yüreklisiniz siz, taş yürekli. Asıl yalancı sizsiniz!”

Daha sözlerimi bitirmeden içim genişlemiş, o zamana değin bilmediğim bir tuhaf özgürlük, zafer duygusuyla hafifleyip coşmaya başlamıştı. Gözle görünmez bir zincir kopmuştu sanki, çırpınmalarımın sonucu olarak ummadığım bir özgürlüğe kavuşmuştum. Bu duygum yersiz de sayılmazdı; Mrs. Reed ürkmüş gibi görünüyordu. Dikişi dizinden aşağı kaymış, ellerini havaya kaldırmış, oturduğu yerde öne, arkaya sallanıyordu; hatta yüzü ağlamaklı bir ifadeyle buruşmuştu.

“Jane... Yanlışın var. Ne oldu sana böyle? Neden öyle zangır zangır titriyorsun? Biraz su içmek ister misin?”

“Hayır, istemem, Mrs. Reed.”

“Başka bir şey istemez misiniz, Jane? İnan bana... Ben senin iyiliğini istiyorum.”

“Siz mi? Ne münasebet! Mr. Brocklehurst’e benim kötü yaradılışlı, yalancı olduğumu söylediniz. Ben de gittiğim yerde sizin nasıl bir insan olduğunuzu, bana neler yaptığınızı söyleyeceğim.”

“Jane... Sen anlamazsın böyle şeyleri. Çocukların kusurlarını düzeltmek gerek.”

Ben tiz, yabanıl bir sesle, “Ama ben yalancı değilim!” diye haykırdım.

“Ama, haşarısın, Jane... Bunu sen de kabul edersin. Hadi bakalım, şimdi odana git de cici kızlar gibi yat, dinlen biraz.”

“Ben sizin cici kızınız falan değilim. Yatmak da istemiyorum. Çok rica ederim, Mrs. Reed, beni hemen okula gönderin; çünkü bu evden artık tiksiniyorum.”

“Hemen göndereceğim okula,” diye mırıldandı, sonra dikişini toplayarak çabucak dışarı çıktı.

Yalnız kalmıştım şimdi... Zafer bendeydi. Şimdiye kadar yapmış olduğum en çetin savaştı bu... Kazandığım da ilk zafer. Halının üzerinde, demin Mr. Brocklehurst’ün durmuş olduğu yerde bir süre durdum, fatihlere yaraşan şu yalnızlığımın tadını çıkardım. İlk önceleri kendi kendime gülümsüyor, sevinçten uçuyordum. Ama, bu ateşli kıvancın yürek vuruşlarımı hızlandırmasıyla sönmesi bir oldu. Bir çocuk büyükleriyle benim kavga ettiğim gibi kavga etsin, öfkesinin gemi azıya almasına izin versin de sonradan vicdan azabına, korkuya kapılmasın, olanaksız! Mrs. Reed’e karşı geldiğim sırada kapıldığım duyguları bir orman yangınına benzetebiliriz. Alevli, canlı, kavurup yutucu bir yangın. Ormanın yangından sonraki kapkara, mahvolmuş hali de benim kavgadan sonraki duygularıma benzer. Yarım saatlik bir sessizlik ve düşünme bana, yaptığım işin çılgınlığını, nefret edip nefret bulduğum bu evdeki durumumun acıklı tablosunu göstermeye yaramıştı.

Ömrümde ilk olarak öç almanın tadını duyuyordum. Bu, ilk içildiği zaman kanı kaynatıp başı döndüren kokulu bir şaraba benziyordu. Sonradan ağzımda bıraktığı paslı, madenî, buruk lezzet bana zehirlenmişim gibi bir duygu verdi. Şimdi gidip Mrs. Reed’den seve seve özür dileyebilirdim. Ama, yarı deneyimlerim sayesinde, yarı içgüdülerimle biliyordum ki bu onun benden iki kat nefretle yüz çevirmesine yol açacak, böylece benim yaradılışımdaki bütün ateşli duygular da yeniden alevlenecekti.

Bağırıp çağırmaktan daha iyi bir iş yapmaya, üzgünlükten, öfkeden daha az kötü duygular duymaya ihtiyacım vardı. Bir kitap aldım elime. Birtakım Arap masalları. Oturdum, okumaya çalıştım ama okuduğumdan hiçbir şey anlayamıyordum ki! Her zaman severek okuduğum sayfalarla gözlerimin arasına şimdi düşüncelerim giriyordu. Kahvaltı odasının camlı kapısını açtım. Fidanlık pek kıpırtısızdı; eritecek ne güneş ne de rüzgâr olmadığı için o müthiş don hâlâ bahçeye egemendi. Elbisemin eteğini başıma, kollarıma örterek koruluğun kuytu yerlerinde şöyle bir yürüyüşe çıktım. Ama sessiz ağaçlar, yerlere dökülmüş kuru çam kozalakları, rüzgârlar zevk vermedi bana. Bir çit kapısına yaslanarak üzerinde artık koyunların gezinmediği, otları sararmış, kavrulmuş bomboş tarlalara baktım. Kurşun renkli bir gündü. Kar yağacağını belli eden puslu bir gök her şeyin üzerine tente gibi gerilmişti; durup durup kar serpeliyordu. Donmuş toprağın, bembeyaz kırağı kaplı çayırların üzerine konan kar taneleri erimeden kalıyordu. Ben de, kıyasıya dertli bir çocuk, orada durmuş, kendi kendime, “Ne yapacağım ben şimdi? Ne yapacağım?” diye fısıldıyordum.

Ansızın dupduru bir sesin, “Jane, nerelerdesin? Yemeğe gelsene,” diye çağırdığını duydum.

Bessie’ydi bu. İyi biliyordum ama, yerimden kımıldamadım. Dadının çevik ayak sesleri koru yolunda hafifçe koşarak yaklaştı.

“Seni yaramaz seni! İnsan çağırılınca gelmez mi?”

Gerçi Bessie çoğu zaman olduğu gibi gene bana biraz kızgındı ama, benim aklıma sardırmış olduğum düşüncelerin yanında onun varlığı ne de olsa sevindirici kalıyordu. Daha doğrusu Mrs. Reed’le aramda geçen çatışmada kazandığım zaferden sonra, onun gelip geçici kızgınlığına aldırış edecek halim yoktu. İçimden onun gençliğiyle, neşesiyle avunmak geliyordu. Gidip boynuna sarıldım.

“Kuzum, Bessie’ciğim, n’olur azarlama beni!” dedim.

Bu onun şimdiye kadar benden hiç görmemiş olduğu bir korkusuzluk, açık yüreklilikti. Nedense hoşuna gitti. Yüzüme bakarak, “Sen tuhaf bir çocuksun, Jane,” dedi. “Kimselere benzemeyen, yalnız bir yaratık. Nasıl, okula gidiyorsun değil mi?”

“Evet,” gibilerden başımı eğdim.

“Zavallı Bessie’yi bırakıp giderken ağlamayacak mısın?”

“Bessie beni sevmiyor ki! Hep paylıyor beni.”

“Acayip, ürkek, utangaç bir şeysin de ondan. Daha yürekli, daha atılgan ol.”

“Ya! Daha çok dayak yemek için, değil mi?”

“Ne münasebet! Gerçi biraz gadre uğramıyor da değilsin ya! Annem geçen hafta beni görmeye geldiğinde söyledi. ‘Bu kızın yerinde benim çocuklarımdan biri olsaydı dayanamazdım,’ diye. Ama, hadi artık, gel içeri. Hem sana iyi bir haberim var.”

“Hiç sanmıyorum, Bessie.”

“Amma çocuk ha! O da ne demek? Neden öyle tasalı gözlerle bakıyorsun sen bana? Sahiden iyi haberim var işte. Hanımla çocukları bugün akşam çayına bir yere çağrılılar. Seninle ben baş başa çay içeceğiz. Aşçıya rica edeceğim, küçük bir pasta yapsın sana. Sonra birlikte senin çekmecelerini gözden geçireceğiz; çünkü senin bavullarını ben hazırlayacağım. Hanım senin birkaç güne kadar gitmeni kararlaştırmış. Hangi oyuncakları almak istiyorsan onları da seçersin.”

“Bessie, söz ver. Ben gidinceye kadar azarlamaca yok!”

“Peki, söz veriyorum. Ama, sen de uslu duracaksın, benden de korkmayacaksın. Azıcık sert konuştum diye hemen ürkme. İnsanın tepesi atıyor.”

“Senden bir daha hiç korkacağımı sanmıyorum Bessie; çünkü sana çok alıştım. Şimdi artık yeni gittiğim yerdeki insanlardan korkacağım.”

“Onlardan korkarsan sevmezler seni.”

“Senin beni sevmediğin gibi, öyle mi, Bessie?”

“Ben seni sevmiyor değilim ki, Jane! Seni ötekilerin hepsinden çok severim belki de.”

“Seviyorsan bile hiç göstermiyorsun.”

“Ah, seni şeytan! Bugün senin konuşman bile değişmiş. Nerden geldi bu cüret, bu açıklık sana?”

“Nasıl olsa yakında ayrılıyorum senden. Hem zaten...”

Mrs. Reed’le aramda geçenlerden söz edecektim ama, düşününce bir şey söylememeyi daha doğru buldum.

“Demek benden ayrılacağına bu kadar seviniyorsun?”

“Hiç de sevinmiyorum, Bessie. Hele şu sırada basbayağı üzülüyorum.”

“Şu sıradaymış! Basbayağıymış! Küçükhanımcığım ne de serinkanlı konuşuyor! Şu sırada senden bir öpücük istesem vermezsin bana! ‘Şu sırada olmaz!’ dersin besbelli.”

“Hem de seve seve öperim seni. Eğsene başını.”

Bessie eğildi. Kucaklaşıp öpüştük. Sonra içim yatışmış olarak onun peşinden eve gittim. Öğleden sonrayı huzur içinde geçirdik. Akşam da Bessie bana en güzel masallarını anlattı, en tatlı şarkılarını söyledi.

Benim hayatımda bile, böyle, güneşin parladığı zamanlar oluyordu.

4. Brontë kardeşlerden dördünün gönderildiği Cowan Bridge Okulu model alınarak betimlenmiştir. Charlotte Brontë’nin Maria ve Elizabeth adlarındaki iki kardeşi o okulda hastalanmış ve eve döndükten sonra ölmüşlerdir. (Y.N.)

V

On dokuz ocak sabahı, saat beşi yeni vuruyordu, Bessie elinde bir mumla benim yattığım yüklüğe geldi, beni çoktan kalkıp giyinmiş durumda buldu. Ben daha o gelmeden yarım saat önce kalkmış, batan ayın dar pencereden içeri vuran ışığında giyinmiştim. Gateshead Konağı’ndan o sabah saat altıda bahçe kapısının önünden geçecek bir posta arabasıyla ayrılıyordum. Bu saatte Bessie’den başka kalkan olmamıştı. Bessie çocuk odasındaki şömineyi yakmıştı. Şimdi de benim için kahvaltı hazırlamaya başladı. Yol heyecanı içinde yemek yiyebilen çocuk pek azdır; ben de tıkanmıştım. Bessie bana hazırladığı sıcak sütle ekmekten biraz yemem için üstelediyse de boşuna! Sonunda bir kâğıda birkaç çörek sarıp çantama koydu. Bileklerime kadar inen uzun paltomla başlığımı giymeme yardım etti, kendisi de bir şala sarınarak benimle dışarıya çıktı. Mrs. Reed’in yatak odasının önünden geçerken Bessie, “Gidip hanımla vedalaşmaz mısın?” diye sordu.

“Yok, Bessie. Dün sen akşam yemeğine indiğin zaman yengem benim başucuma geldi. Bu sabah kendisini de, çocukları da rahatsız etmeme gerek olmadığını söyledi. Onun iyiliklerini hiç unutmamamı, yadsımayıp ömür boyu ona minnettar kalmamı tembih etti.”

“Ya sen ne dedin, Jane?”

“Hiiiç! Yorganı yüzüme örttüm, ona sırtımı çevirip duvara döndüm.”

“Ayıp etmişsin, Jane.”

“Hiç de ayıp etmedim, Bessie. Senin hanımın bana iyilik değil, kötülük etti.”

“Aman Jane! Deme böyle!”

Giriş holünden geçip sokak kapısından dışarı çıkarken, “Elveda, Gateshead!” diye bağırdım.

Ay batmıştı, ortalık zifirî karanlıktı. Bessie’nin elindeki fenerin ışığı ıslak merdiven basamaklarının, çamurlu yolun üzerinde oynuyordu. Kırağı çözülmüştü ama, kış sabahı ayaz mı ayaz, soğuk mu soğuktu. Araba yolunda hızlı hızlı ilerlerken dişlerim birbirine vuruyordu. Kapıcı evinde ışık vardı: Kapıcının karısı ocağını daha yeni yakmaktaydı. Dün gece getirilmiş olan sandığım, iple bağlı olarak kapıda duruyordu. Altıya birkaç dakika kalmıştı. Saat altıyı vurduktan az sonra, uzaktan uzağa tekerlek sesleri posta arabasının yaklaştığını bildirdi. Kapıya gittim, arabanın lambalarının, karanlıklar içinden hızla yaklaşmasını seyrettim.

Kapıcının karısı, “Kendi başına mı gidiyor?” diye sordu.

Bessie, “Evet,” dedi.

“Ne kadar yol gidecek?”

“Yetmiş-seksen kilometre!”

“Pek de uzakmış! Mrs. Reed kızcağızı bu kadar uzun yola yalnız göndermekten nasıl oluyor da korkmuyor?”

Araba, kapının önünde durdu. Dört atı vardı, içi de yolcu doluydu. Arabacı da, muhafız da bana, “Çabuk ol!” diye bağırdılar. Sandığım alınıp yukarı çekildi. Bessie’ye sarılmış, öpüp duruyordum. Kollarımı onun boynundan çözdüler. Beni kaldırıp arabaya bindiren muhafıza Bessie:

“Aman ha, iyi bak kızımıza!” diye seslendi.

Muhafız, “Merak etme,” dedi.

Kapı pat diye vurulup kapandı. Bir ses, “Tamam!” diye bağırdı; kalktık.

İşte böylece Bessie’den de Gateshead’den de beni ayırdılar, bilinmeyen bir yere doğru salıverdiler. Gittiğim yer gözümde uzak mı uzak ve çok da gizemliydi.

Yolculuktan aklımda pek az şey kaldı. Yalnız günün bir türlü bitmek bilmediğini, sanki yüzlerce kilometrelik yol gittiğimizi sanıyorum. Birçok kasabadan geçtik. Bunlardan birinde (çok büyük bir kasabaydı) araba durdu. Atları çözdüler, yolcular da öğle yemeği yemek için indiler. Muhafız, beni kucağında bir hana götürdü, yemek yedirmek istedi ama, hiç iştahım olmadığı için beni koskocaman bir salonda tek başıma bıraktı. Bu salonun iki ucunda birer şömine, tavanından aşağıya sarkan bir avize, yukarıda da kırmızı perdeli bir balkon vardı. Salonda uzun zaman gezindim, durdum. İçimde sonsuz bir gariplik duyuyor, birileri gelip de beni kaçırıverecek diye müthiş korkuyordum. Çocuk kaçıran haydutların hünerleri Bessie’nin şömine başı masallarında sık sık geçtiği için onların varlığına iyice inanırdım. Sonunda muhafız gelip beni aldı. Gene arabaya bindirildim. Muhafız kendi yerine geçip o kof sesli borusunu öttürdü. L. kasabasının taş sokakları boyunca sarsılarak yola düzüldük.

Öğleden sonra yağmur başladı, bir de hafif sis bastırdı. Alacakaranlık inmeye başladığı zaman Gateshead’ den artık iyice uzaklaşmıştık. Kasabalardan geçmiyorduk artık. Çevrenin manzarası değişmiş, ufuk boyunca kocaman, boz tepeler kümelenmişti. Hava iyice kararırken ormanlarla karanlıklaşmış bir vadiye geldik. Geceleyin, çevre görünmez olduktan çok sonralara kadar, ağaçlar arasında delice hırıldayan azgın rüzgârın sesini işittim durdum.

Bu ses ninni gibi gelmiş olsa gerek ki sonunda uyuyakalmışım. Ama, dalalı pek çok olmadan arabanın birden duruşuyla uyandım. Araba kapısı açılmış, hizmetçiye benzer biri belirmişti. Lambaların ışığında onun yüzünü, entarisini görebiliyordum.

“Burada Jane Eyre adında bir kız çocuğu var mı?” diye sordu.

“Evet,” dedim.

O zaman beni kucaklayıp indirdiler. Sandığımı da yere bıraktılar. Araba hemen kalkıp uzaklaştı.

Uzun zaman oturmaktan her yanım tutulmuş, arabanın sarsıntısı, tangırtısı başımı sersem etmişti. Biraz kendimi toparlamaya çalışarak çevreme bakındım. Her yer yağmur, rüzgâr, karanlık içindeydi. Gene de, karşımda bir duvar ve açık bir kapı olduğunu hayal meyal seçebildim. Yeni kılavuzumla birlikte bu kapıdan girdim. Kadın kapıyı arkamızdan kapadı, kilitledi. Şimdi çok pencereli, pencerelerinin kimisi ışıklı bir ev ya da evler görünmüştü (çünkü yapı iyice uzun, yaygındı). Şakır şakır yağmur altında geniş, çakıllı bir yoldan ilerledik. Evin kapılarından biri açıldı, bizi içeri aldılar. Sonra hizmetçi kadın beni bir koridordan geçirerek şöminesi yanan bir odaya götürdü, burada beni tek başıma bırakıp gitti.

Ocak başına geçip uyuşmuş parmaklarımı ateşte ısıttım, sonra çevreme bakındım. Şamdan falan yoktu ama şöminedeki alevlerin ışığı kâğıt kaplı duvarları, halılarla perdeleri, pırıl pırıl maun eşyaları yer yer aydınlatıyordu. Bir salondu burası. Gateshead’deki konağın salonu kadar geniş, şahane olmamakla birlikte rahat, oturaklı sayılırdı. Ben duvardaki bir tablonun konusunu çıkarmaya çalışıyordum ki kapı açıldı, eli şamdanlı birisi içeri girdi; peşinden de bir ikinci kişi.

Önden yürüyeni uzun boylu, kara saçlı, kara gözlü bir hanımdı; benzi soluk, alnı geniş. Ciddi bir yüzü, dimdik bir duruşu vardı. Omzundaki şal, vücudunu biraz gizliyordu. Elindeki şamdanı masanın üstüne bırakarak, “Çocuk daha pek küçükmüş; yalnız başına yolculuk edecek yaşta değilmiş,” dedi.

Bir an beni dikkatle süzdü, sonra, “Hemen yatsa iyi olacak, pek yorgun görünüyor,” diye ekledi. Elini omzuma koyarak:

“Yorgun musun?” diye sordu.

“Biraz, efendim.”

“Karnın da açtır, besbelli. Miss Miller, yatırmadan önce yemek verin ona. Yavrucağım, annenden babandan bu ilk ayrılışın mı?”

Öksüz olduğumu anlattım ona. Annemle babamın ne zaman öldüklerini, yaşımı, adımı, okuma yazma, biraz da dikiş bilip bilmediğimi sordu. Sonra parmağıyla yavaşça yanağıma dokunarak, “Umarım uslu durursun,” dedi, beni Miss Miller’le birlikte dışarı gönderdi.

Uzun boylu hanım yirmi dokuz-otuz yaşlarında görünüyordu. Miss Miller’se ondan birkaç yaş daha küçük gibiydi. Uzun boylu hanımın sesi, tutumu, kişiliği üzerimde iyi bir etki bırakmıştı. Miss Miller daha sıradan bir insandı. Yüzü didinmekten çökmüş gibi görünüyorsa da yanakları kırmızı kırmızıydı. Yapılacak bir sürü işi olan insanlar gibi telaşlı, aceleci bir hali vardı. Bir öğretmen yardımcısına benziyordu ki görevinin gerçekten bu olduğunu sonradan öğrendim.

O önde, ben arkada, girintili, çıkıntılı geniş bir yapının içinde odadan odaya, koridordan koridora geçtik. En sonunda yapının bu kesiminde hüküm süren mutlak, sıkıcı sessizlikten sıyrılarak, birçok sesin uğultusunu duyduk. Biraz sonra içinde dokuzdan yirmiye kadar her yaşta bir sürü kız bulunan geniş, uzun bir odaya girdik. Odanın her bir ucunda çam tahtasından kocaman ikişer masa vardı. Her birinin üzerinde bir çift mum yanmaktaydı, kızlar da bu masaların çevresindeki sıralara oturmuşlardı. Mumların ölgün ışığında bu kızlar sayılamayacak kadar kalabalık göründü gözüme; oysa, gerçekte seksenden çok değillerdi. Hepsi de birbirine eş, garip biçimli, kahverengi kaba kumaştan entariler giymiş, önlerine upuzun önlükler bağlamışlardı. Ders çalışma saati olduğu için kızlar bir gün sonraki ödevlerini hazırlamakla uğraşıyorlardı. Biraz önce duyduğum uğultu onların hepsinin birden derslerini mırıldanarak yineleyişlerinden kaynaklanıyormuş.

Miss Miller bana kapı yanında bir sıraya oturmam için el etti. Sonra o uzun odanın baş köşesine ilerleyerek, “Sınıf başkanları, ders kitaplarını toplayın, kaldırın!” diye seslendi.

Dört ayrı masadan uzun boylu dört kız ayağa kalktılar, kitapları toplayarak kaldırdılar. Miss Miller gene buyruk verdi:

“Sınıf başkanları, yemek tepsilerini getirin!”

O uzun boylu kızlar dışarı çıktılar. Bir süre sonra, her birinin elinde bir tepsi, geldiler. Tepsilerde, içlerinde ne olduğunu anlayamadığım tabaklar, bir sürahi su, bir de bardak vardı. Tabaklar kızlara dağıtıldı. Susayanlar bardakları ortaklaşa kullanarak su içiyorlardı. Sıram gelince ben de içtim; çünkü susamıştım, ama yorgunluktan, heyecandan yiyecek halim kalmadığı için, yemeğe dokunmadım. Yalnız, şimdi bunun dilimlere ayrılmış ince bir yulaf çöreğinden ibaret olduğunu görebiliyordum.

Yemek bitince, Miss Miller dualar okudu, kızlar ikişer ikişer yukarı çıktılar. Artık yorgunluktan bitik durumda olduğum için, yatakhanenin nasıl bir yer olduğunu ayrımlamadım bile. Yalnız, aşağıdaki sınıf gibi, upuzun bir odaydı. O gecelik Miss Miller’in yatağını paylaşacakmışım. Soyunmama da yardım etti. Yattığım zaman, uzun bir sıra oluşturan yataklara baktım. Her yatağa çarçabuk iki kız girip yatıyordu. Odanın tek ışığı on dakika içinde söndürüldü. Sessizliğin, zifirî karanlığın içinde, uyuyakalmışım.

Gece çabuk geçti. Öyle yorgundum ki rüya bile görmedim. Yalnız bir kez uyandım, rüzgârın çılgın gibi estiğini, yağmurun sağanaklarla yağmakta olduğunu duydum. Miss Miller gelip yanıma yatmıştı. Gözlerimi bir daha açtığımda yüksek sesle bir çıngırak çalıyordu. Kızlar kalkmış, giyinmekteydiler. Şafak henüz sökmemiş olduğu için odayı bir-iki lambanın ışığı aydınlatmaktaydı. Ben de istemeye istemeye kalktım. Acı bir soğuk vardı, titremekten doğru dürüst giyinilemiyordu. Ama elimden geleni yaptım. Başıboş duran bir leğen, ibrik bulunca da yıkandım. Bu pek çabuk olmadı; çünkü odanın ortasında sehpalar üzerinde duran leğen ve ibriklerden her altı kıza bir tane düşüyordu. Çıngırak gene çaldı. Herkes ikişer ikişer sıra oldu. Böyle, sıralarla merdivenlerden indik, ölgün mum ışığıyla aydınlatılmış soğuk dersliğe girdik. Burada Miss Miller gene dualar okudu, sonra, “Sınıflar yerlerine!” diye seslendi.

Derslikte birkaç dakika curcuna hüküm sürdü. Bu arada Miss Miller, durmadan, “Susun! Yavaş!” diye bağırıyordu.

Ortalık yatıştığı zaman bütün kızların, derslikteki dört masanın başına konmuş olan birer sandalyenin önünde, birer yarım daire oluşturmuş olduklarını gördüm. Her kızın elinde bir kitap vardı. Masaların üzerinde, henüz boş duran sandalyelerin önünde İncil’e benzer kocaman birer kitap duruyordu. Şimdi dersliğe kalabalığın yarattığı alçak, belirsiz bir mırıltıyla dolu bir sessizlik çökmüştü. Miss Miller bir sınıftan öbürüne giderek bu mırıltıyı susturmaya çalışıyordu.

Uzakta bir yerde bir çıngırak çaldı, bunun hemen ardından da içeriye üç hanım girdi. Her biri bir masanın başına geçerek sandalyeye oturdular. Dördüncü sandalyeye de Miss Miller geçti. Kapıya en yakın olan bu masanın başına çocukların en küçükleri toplanmıştı. Beni de bu ilk sınıfa çağırdılar, en arkaya oturttular.

Ders başladı. Günlük dua yinelendi, sonra İncil’den sureler, ayetler okundu ki bu bir saat sürdü. Bu iş bittiğinde şafak sökmüş bulunuyordu. O hiç yorulmak bilmeyen çıngırak bir dördüncü kez çaldı, sınıflar gene sıra sıra yemekhaneye götürülerek kahvaltı masalarına oturtuldular. Yemek yiyeceğimizi anlayınca öyle bir sevindim ki! Bir gün önce hemen hemen hiçbir şey yememiş olduğum için şimdi açlıktan hasta gibiydim.

Yemekhane basık tavanlı, karanlık, kocaman bir odaydı. İki uzun masanın üzerine dizilmiş taslardan sıcak bir şeylerin dumanı tütmekteydi. Yazık ki bu dumanların kokusu hiç de iştah açıcı değildi. Kokuyu her alanın hoşnutsuzlukla yüz buruşturduğunu gördüm. İlk önce oturan, en yüksek sınıfın öğrencisi uzun boylu kızlardan, “Rezalet! Çorbanın gene dibini tutturmuşlar!” diye fısıltılar yükselmeye başlamıştı.

Bir ses, “Susun!” diye bağırdı.

Bu Miss Miller değil de, asıl öğretmenlerden biriydi. Şık giyimli olmakla birlikte biraz somurtkan duran, ufacık, esmer bir hanımdı. Bu kadın masalardan birinin başına geçti. Öbür masanın başına da daha tombul bir hanım oturdu. Gece gördüğüm hanımı gözlerimle boş yere arıyordum; görünürlerde yoktu. Benim oturduğum masanın ayakucunda Miss Miller, öteki masanın ayak ucunda da garip, yabancı görünüşlü, yaşlıca bir kadın oturuyordu. (Bunun Fransızca öğretmeni olduğunu sonradan öğrendim.) Uzun bir dua okundu. İlahi söylendi, sonra bir hizmetçinin öğretmenler için çay getirmesiyle kahvaltıya başlandı.

Kurt gibi aç, açlıktan da artık yarı baygın durumda olduğum için, önümdeki çorbadan, tadına madına aldırış etmeksizin, birkaç kaşık içtim. Gelgelelim, ilk açlığım geçince, tabağımdaki şeyin iç bulandırıcı bir lapa olduğunu ayrımsadım. Dibi tutmuş çorba da yanık patates gibi berbat bir nesnedir; insan açlıktan ölse bile birkaç kaşık yedikten sonra kusacağı gelir. Kaşıklar ağır ağır kalkıp iniyordu. Kızların çorbayı tattıklarını, yutmaya çabaladıklarını görüyordum. Ama, her biri de bu çabadan hemen vazgeçti. Daha kimse kahvaltı etmeden, kahvaltı sona ermişti! Bize nasip olmayan nimetler için şükran duaları okunduktan sonra bir ilahi daha söylendi, yemekhaneden dersliğe aktarma yapıldı. Yemekhaneden en son çıkanlardan biri de bendim. Öğretmenlerden birinin çorba taslarından birini alıp tadına baktığını gördüm. Öğretmen hanım öteki öğretmenlere baktı. Hepsinin yüzünde hoşnutsuzluk okunuyordu. Sonra, içlerinden biri, o tombul olanı, “Berbat bir şey! Ne ayıp!” diye fısıldadı.

Ders çeyrek saat sonra başladı. Bu on beş dakika süresince derslikte şahane bir curcuna koptu. Anlaşılan, bu çeyrek saat boyunca yüksek sesle konuşup gülüşmeye izin vardı, kızlar da bu ayrıcalıktan yararlanıyorlardı. Bütün laf biraz önceki kahvaltı üzerineydi. Herkes çorbayı yerin dibine batırmakta birlik olmuş gibiydi. Zavallılar! Tek avuntuları buydu. Odada Miss Miller’den başka öğretmen yoktu. Büyük kızlardan birçoğu onun çevresini sarmış, ciddi, asık yüzle konuşuyorlardı. Laf arasında kaç kez “Mr. Brocklehurst” adı geçti. Miss Miller bunu duyunca paylar gibi başını sallıyordu ama, kızların yaygın öfkesine gem vurmaya pek kalkmıyordu: Besbelli, o da paylaşıyordu bu öfkeyi.

Ders odasındaki saat dokuzu vurunca, Miss Miller kızların yanından ayrıldı, odanın ortasına giderek, “Susun! Herkes yerli yerine!” diye bağırdı.

Disiplin kendini gösterdi. O hayhuy içindeki kalabalık beş dakikada düzene girdi. Babil Kulesi’ni andıran gevezelikler sessizliğe gömüldü. Öğretmenler de yerlerini almışlardı ama, gene de herkes bir şeyler bekler gibiydi. Odanın iki duvarı boyunca uzanan sıralara dizilmiş seksen kız, kımıldamadan, dimdik oturuyorlardı. Tuhaf, hatta gülünç bir görünüşü vardı bu topluluğun. Her kızın saçı arkaya doğru taranmıştı, kimsede tek bir lüle bile yoktu. Yüksek dar yakalıklı kahverengi elbiseler giymişler, önlerine de, iş torbası niyetine, torba cepler asmışlardı. Hepsinin de ayağında yün çorap, maden tokalı, köy işi kunduralar vardı. Bu kılığa bürünmüş seksen kızdan en az yirmisi yetişkin kızlardı. Bu kılık onların üzerinde hiç de iyi durmuyor, en güzellerine bile bir acayiplik veriyordu.

Bir yandan kızları seyrederken, ara sıra da öğretmenleri süzüyordum. Hiçbiri tam olarak hoşuma gitmemişti. Tombul olanı biraz kabaca, esmer olanı biraz sertçe, yabancıya benzeyeni soğuk, acayipti. Miss Miller’e gelince –zavallıcık– morarmış, çökmüş, bitkin bir görünümü vardı. Gözlerim, böyle yüzden yüze dolaşıp dururken, bütün kızlar, aynı zamanda yaylarına basılmış gibi, ayağa kalktılar.

Ne olmuştu? Bir buyruk falan verildiğini duymadığım için, şaşırmıştım. Ben daha ne olduğunu anlamadan, kızlar gene yerlerine oturmuşlardı bile. Ama, şimdi bütün gözler bir noktaya çevrilmiş olduğu için ben de o yana baktım ve o gece beni karşılamış olan kadını gördüm. Uzun odanın öbür ucundaki şöminenin önünde durmuş (odanın iki ucunda da birer şömine vardı çünkü), ciddi bakışlarla, sessiz, kızları süzüyordu. Miss Miller, ilerleyerek, ona bir şeyler sordu, aldığı karşılık üzerine gene yerine oturduktan sonra, “Üst sınıf başı, coğrafya kürelerini getir!” diye buyurdu.

Kız bu buyruğu yerine getiredursun, yeni gelmiş olan hanım yavaş yavaş odanın öbür başına doğru yürüdü. Onun bu gidişine takılan bakışlarımdaki tapınmaya benzer hayranlık hâlâ içimdedir! Şimdi, böyle, gündüz aydınlığında bakınca görmüştüm: Bu hanım uzun boylu, beyaz tenli, pek biçimli bir kadındı. Kalemle çizilmiş gibi ince, uzun kirpiklerle çevrili, iyilik dolu koyu ela gözleri o geniş alnının beyazlığıyla çelişiyordu. Çok koyu kestane rengi saçları da, günün modasına göre, şakaklarının üzerinden yuvarlak lülelerle kıvrılmıştı (kırkmanın, lüleli perçemin modası yoktu o günlerde). Mor yünlüden yapılmış olan elbisesi de günün modasına uygun, İspanyol işi siyah kadife şeritlerle süslenmişti. Kuşağında altın bir cep saati parıldıyordu (bunlar o sıralarda şimdiki gibi ayağa düşmemişti). Okurlarım, tabloyu tamamlamak için, bunlara kibar, ince yüz çizgileri, biraz soluk ama pek duru bir ten, sultanlar gibi bir yürüyüş, bir eda eklerlerse Miss Temple’ın dış görünüşü konusunda, sözlerin verebileceği kadar doğru bir izlenim edinmiş olurlar. Sonradan, kiliseye giderken taşıyayım, diye bana verdiği dua kitabının iç sayfasındaki yazıdan onun tam adının Maria Temple olduğunu öğrenecektim.

Lowood Okulu’nun müdürü (evet, Miss Temple okulun müdürüydü), masalardan birinin üzerine konan iki kürenin başına geçerek, en üst sınıfı çevresine topladı, coğrafya dersi vermeye başladı. Öteki sınıflar da öğretmenlerinin çevresine toplandılar. Tarih, dilbilgisi falan bir saat kadar sürdü. Bundan sonra, yazı dersi, aritmetik dersi başladı. Miss Temple’la büyük kızlardan birkaçı da müzik dersi verdiler. Her dersin süresi saatle belirtilmişti. En sonunda saat on ikiyi çaldı. Müdire ayağa kalktı.

“Öğrencilere bir söyleyeceğim var,” dedi. Ders sonu curcunası kopmaya başlamışken onun sesiyle duruldu. “Bu sabah size öyle bir kahvaltı verilmiş ki yiyememişsiniz,” diyordu. “Karnınız aç olsa gerek. Hepinize peynir, ekmek dağıtılması için emir verdim.”

Öğretmenler ona şaşkınlıkla bakar gibiydiler. Miss Temple onlara açıklama yapar gibi bir sesle, “Sorumluluğu kendi üzerime alıyorum,” dedi, çıktı gitti.

Biraz sonra peynir, ekmekler getirilerek dağıtıldı, bütün okulun karnı doydu, yüzü güldü. Bu kez de, “Bahçeye!” diye buyruk verilince kızlar başlarına basma bağcıklı kaba saba birer hasır şapka giydiler, omuzlarına birer gri pelerin aldılar. Ben de öyle giyindim, onlarla birlikte açık havaya çıktım.

Bahçe dedikleri yer geniş bir avluydu. Her türlü manzarayı kapatan son derece yüksek duvarlarla çevriliydi. Bir yanında bir sundurma uzanıyordu; avlunun ortasında da birbirinden geniş yollarla ayrılmış küçük küçük bölmeler vardı. Bunlar, çiçek, bitki falan yetiştirmeleri için öğrencilere verilmişti, her öğrencinin bir bölmesi vardı. Çiçeklerle doluşunca güzelleşecekleri belliydi ama, şimdi, ocak ayının son yarısında, her şey soğuktan kavrulmuş, yağışlardan çürümüş, boz bir yıkıntı halindeydi.

Orada durmuş, dört bir yanıma bakınırken ürperiyordum. Açık havaya çıkılacak gibi bir gün değildi. İyice yağışlı değilse de sapsarı, sis gibi inen, bir ahmakıslatan, havayı karartmıştı, yerler de hâlâ bir gün önceki sağanakların çamuruyla vıcık vıcıktı.

Kızların gürbüz olanları koşuşarak hareketli oyunlar oynuyorlardı; soluk benizli, zayıf olanları ise yağıştan, soğuktan korunmak için sundurmaya sığınmışlardı. Sis o titreyen vücutlarına işledikçe birçoğu da kof kof öksürüyordu.

O zamana kadar hiç kimseyle konuşmamıştım. Benimle ilgilenen de yoktu. Yapayalnız duruyordum bahçede. Ama, bu yalnızlığa alışıktım, pek ağırıma gitmiyordu. Sundurmanın direklerinden birine dayanıp gri pelerinime iyice sarındım; beni dışarıdan ısıran soğukla içeriden kemiren açlığı unutmaya çalışarak, kendimi çevreyi seyretmeye, bir yandan da düşünmeye verdim. Düşüncelerim çok belirsiz, bölük pörçük olduğu için yazmaya değmez. Nerede olduğumun bile pek farkında değildim henüz.

Gateshead de, geçmişteki yaşantım da ölçülemez uzaklıkların ardında kalmış gibiydi. Bugünüm belirsiz, yabancıydı, geleceğim üzerine de hiçbir bildiğim yoktu. Manastır avlusuna benzeyen bahçeye, sonra da okul yapısına baktım. Bu, yarısı gri ve eski, yarısı da epey yeni olan kocaman bir yapıydı. Yatakhaneyle dersliği kapsayan yeni bölümde kilisemsi bir hava yaratan kafesli, oymalı pencereler vardı. Kapının üzerindeki taş bir levhada şöyle yazıyordu:

Lowood Kurumu – Bu bölüm MS ... yılında, bu ilde oturan Brocklehurst Konağı’ndan Naomi Hurst tarafından onarıldı.

Sizin ışığınız, insanların önünde öyle parlasın ki, iyi işlerinizi görerek göklerdeki Baba’nızı yüceltsinler. (Kutsal Kitap, Yeni Ahit, Matta, 5:16)

Bu sözcükleri kaç kez üst üste okudum. Bir şeyler anlatmaları gerektiğini seziyordum ama, anlamlarını iyice kavrayamıyordum. “Kurum” sözcüğünün ne anlama geldiğini çıkarmaya, ilk cümleyle, sonraki sure arasında bir bağlantı kurmaya çalışıyordum ki arkamda bir öksürük sesi duyarak başımı çevirdim. Yakınımdaki taş sıralardan birinde bir kızın oturduğunu gördüm. Başını eğmiş, okuduğu kitaba kendini iyice vermiş gibiydi. Durduğum yerden kitabın adını görebiliyordum: Habeşistan Prensi Rasselas’ın Hikâyesi.5 Bu adı yadırgadım, bu yüzden de hoşuma gitti. Kız bir sayfayı çevirirken başını kaldırınca ben hemen, “Kitabın sürükleyici mi bari?” diye sordum. “Sen bitirince ben de okuyabilir miyim?” diye sormaya da niyetlenmiştim.

Kız, birkaç saniye duralayıp beni süzdükten sonra, “Ben beğendim,” dedi

“Ne üstüne?” diye sordum.

Böyle, bir yabancıyla konuşmayı nasıl göze alabildiğimi pek anlayamıyorum; yaradılışıma, huylarıma aykırı bir şeydi bu. Ama, onun yaptığı işi kendime yakın bulmuştum galiba; çünkü ben de okumayı pek severdim. Yalnız, benim alışık olduğum kitaplar daha hafif, çocuksu şeylerdi. Ağır yapıtları daha ne anlayabiliyordum, ne de tadına varıyordum.

Kız kitabı bana uzatarak, “İstersen bakabilirsin,” dedi.

Baktım. Şöyle bir karıştırınca bu kitabın hiç de adı kadar çekici olmadığına karar verdim. Benim çocuksu beğenime göre sıkıcıydı biraz. Periler, inler cinlerle ilgili bir şey yoktu içinde. Sık yazılarla kaplı olan sayfaları da göz alıcı resimlerden yoksundu. Kitabı geri verdim. Kız hiç sesini çıkarmadan aldı. Gene deminki gibi dalıp gitmeye niyetliydi besbelli.

Yeniden cesaretimi toplayarak, “Şu kapının üstündeki taş levhada yazılanların anlamı nedir, bana söyleyebilir misin?” diye sordum. “Lowood Kurumu nedir?”

“İçinde bulunduğun yer.”

“Neden ‘Kurum’ diyorlar, öyleyse? Öteki okullardan bir başkalığı var mı?”

“Bir bakıma bir hayır yuvasıdır burası. Sen, ben, hepimiz bağışla geçinen çocuklarız. Sen de kimsesiz olsan gerek. Ya baban ya da anan ölmüş besbelli, öyle değil mi?”

“İkisi de ben çok küçükken ölmüşler.”

“İşte böyle... Buradaki kızların hepsi anne babalarından ya birini ya da ikisini birden yitirmişler. Burası da, kimsesiz çocukların okuduğu bir yuva.”

“Hiç para vermiyor muyuz? Parasız mı bakıyorlar bize?”

“Velilerimiz her birimiz için yılda on beş altın öderler.”

“Öyleyse, neden bağışla geçiniyormuşuz?”

“Hem bakım, hem de okuma giderlerimiz için on beş altın yetmez de ondan. Geri kalanı bağış olarak toplanıyor.”

“Kimlerden?”

“Bu dolaylardaki, Londra’daki birtakım iyiliksever hanımlarla beylerden.”

“Naomi Brocklehurst kimmiş?”

“Levhada yazıyor ya. Binanın bu yeni bölümünü yaptıran hanım. Oğlu da okulu yönetiyor.”

“Neden?”

“Okulun mutemedi, idare müdürü de ondan.”

“Yani bu bina o uzun boylu hanımın... Hani kolunda saati vardı, bize peynir ekmek verilmesini söyledi, onun değil mi?”

“Miss Temple mı? Yok canım! Keşke onun olsaydı! O her yaptığı iş için Mr. Brocklehurst’e hesap vermek zorunda. Bütün yiyeceklerimizi, giyeceklerimizi Mr. Brocklehurst alır.”

“Burada mı oturuyor o da?”

“Yok, üç kilometre kadar ötede... Geniş bir köşkleri var.”

“İyi bir adam mı bari?”

“Kendisi papazmış, iyilik işlerini pek severmiş.”

“O uzun boylu hanım... Miss Temple mı dedin?”

“Evet.”

“Ya öteki öğretmenlerin adları ne?”

“Kırmızı yanaklısı, Miss Smith. Ev işi, biçki dikiş derslerine bakar. Biz bütün giydiklerimizi kendimiz dikeriz... Elbise, pelerin, her şey. O kara saçlı, ufak tefek olanı, Miss Scatcherd. Tarih ile dilbilgisi öğretir, ikinci sınıfın ezberlerini dinler. Omzuna şal saran, beline sarı bir kurdeleyle mendil bağlayan da Madam Pierrot’tur. Fransa’nın Lisle kentinden gelme, Fransızca öğretmeni.”

“Sever misin öğretmenlerini?”

“Eh işte... Kötü sayılmazlar.”

“O ufarak esmer olanıyla o Madame... Şeyi seviyor musun? Adını söyleyemiyorum senin gibi.”

“Miss Scatcherd çabuk öfkelenir... Kızdırmamaya bak. Madam Pierrot da kötü insan değildir.”

“Ama, Miss Temple hepsinden iyi... Değil mi?”

“Çok iyidir... Çok da akıllı. Hepsinden üstündür o; çünkü onlardan çok daha bilgilidir.”

“Çoktandır burada mısın sen?”

“İki yıldır.”

“Kimsesiz misin sen de?”

“Anam yok.”

“Seviyor musun okulu?”

“Sen biraz fazla soru soruyorsun. Artık yetti. Şimdi kitabımı okumak istiyorum.”

Tam o sırada öğle yemeği çıngırağı çaldı. Herkes içeri girdi. Yemekhaneyi dolduran koku kahvaltı sırasında gönlümüzü bulandıran kokudan daha iştah açıcı değildi. Yemek iki tane kocaman, kalaylı kazanın içindeydi. Bu kazanlardan dışarıya yanık et yağı kokan, koyu buharlar fışkırıyordu. Yemeğin, bir arada pişirilmiş lezzetsiz patateslerle ne idüğü belirsiz, pas renkli et parçalarından ibaret olduğunu gördüm. Bu nesneden her kıza oldukça bol sayılabilecek bir öğün verildi. Yiyebildiğim kadarını yedim. İçimden de, “Acaba bütün yemekler böyle mi çıkacak?” diye geçiriyordum. Yemekten sonra hemen ders odasına geçtik. Ders saat beşe kadar sürdü.

Öğleden sonra dikkate değer bir tek şey oldu: Sundurmada konuşmuş olduğum kızı Miss Scatcherd tarih dersinden kovdu, ceza olarak da odanın orta yerinde ayakta tuttu. Bu ceza çok yüz kızartıcı gibi geldi bana. Hele böyle büyük bir kız için! Çünkü, on üç-on dört yaşlarında gösteriyordu zavallı. Üzüntüden, utançtan, kahroluyor sandım. Ama, şaşılacak şey, ne ağladı, ne de yüzü kızardı. Ciddi gene de sakin, gitti odanın en ortasında durdu; bütün gözler de onun üzerinde.

Kendi kendime, “Nasıl oluyor da bu kadar sakin, bu kadar dirençli dayanabiliyor bu duruma?” diyordum. “Onun yerinde ben olsaydım, yer yarılsa da içine geçsem, derdim yüzde yüz. Ama, onun, cezasından çok daha başka bir şey düşünüyor gibi bir duruşu var; burada olmayan, gözle görülmeyen bir şey. Hani, gözü açık düş görmek derler ya... Şimdi o da böyle gözü açık düş mü görüyor yoksa? Gözlerini yere dikmiş ama, baktığı yeri görmediğine kalıbımı basarım. Gözleri kendi içine, kendi yüreğine çevrilmiş sanki... Şimdiki durumunu değil de geçmişten anımsadıklarını düşünüyor gibi. Nasıl bir kız acaba bu? Uslu mu, yoksa yaramaz mı?”

Saat beşi biraz geçe bir yemek daha verdiler bize. Küçük bir tas kahveyle yarım dilim de çavdar ekmeği. Ekmeği, kahveyi iştahla gövdeye indirdim ama, bir o kadar daha olsa gene yiyip içebilirdim... Karnım hâlâ açtı çünkü. Yarım saat oyundan sonra gene ders başladı. Sonra gene birer bardak suyla birer yulaf çöreği verdiler. Dualarımızı ettik, yattık.

Lowood’daki ilk günüm işte böyle geçti.

5. 1709-1784 yılları arasında yaşayan ve XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiliz edebiyatının en önemli yazarlarından olan Samuel Johnson’ın uzun öyküsü. (1759). (Y.N.)

VI

Ertesi gün gene aynı biçimde başladı: Lamba ışığında kalkıp giyindik. Yalnız, bu sabah yıkanma töreninden vazgeçmek zorundaydık; çünkü ibriklerdeki sular donmuştu. Gece hava dönmüş, pencere aralıklarından ıslık çalarak içeri giren keskin bir kuzeydoğu rüzgârı bizi yataklarımızda titrettiği gibi suları da buza çevirmişti.

Bir buçuk saat süren o uzun dua faslı, İncil faslı daha sona ermeden ben soğuktan öleyazmıştım! Neyse ki sonunda kahvaltı zamanı geldi. Bu sabah çorba dibini tutmamıştı, yenilebilecek durumdaydı ama gel gör ki pek azdı. Nasıl da azıcık geldi bana tabağımdaki çorba! Bir o kadar daha olmasını isterdim.

O sabah beni dördüncü (yani en küçük) sınıfa geçirdiler, öteki kızlara verdikleri işleri, görevleri bana da verdiler. Şimdiye değin bir seyirci olarak baktığım Lowood’ daki yaşama artık ben de etkin olarak katılıyordum. Ezbere pek alışık olmadığım için dersler önce bana uzun, zor geldi. Sonra bir konudan öbürüne atlamak da kafamı karıştırıyordu. Öğleden sonra saat üç sularında Miss Smith elime bir dikiş verip sakin bir köşeye oturtunca sevindim. Elime iki-üç metre uzunluğunda bir kumaş, bir de iğneyle yüksük tutuşturdu; kumaşın ucunu bastırmamı söyledi.

Bu saatte kızların çoğu dikiş dikmekteydi. Yalnız, Miss Scatcherd’in sınıfı hâlâ ders görmekteydi. Ortalık sessiz olduğu için yaptıkları dersi, kızların söylediklerini, öğretmenin beğenen ya da azarlayan sözlerini duyabiliyorduk. Yapılan ders, İngiltere tarihiydi. Öğrencilerin arasında, bir gün önce sundurmada arkadaş olduğum kız da gözüme çarpmıştı. Dersin başlangıcında en önde oturduğu halde yaptığı bir yanlış ya da bir dikkatsizlik yüzünden en arkaya gönderilmişti. Ama, burada bile Miss Scatcherd’in durmadan gözüne batıyor, öğretmen hep ona şu yollu sözler söylüyordu:

“Burns!..” Bu okuldaki kızlar tıpkı erkek okullarındaki gibi soyadlarıyla çağırılıyorlardı. “Burns... Ayağını yan basmışsın, lütfen hemen ayağını içeri doğru çevir... Burns, çeneni ne çirkin kaldırıp duruyorsun öyle! İndir bakayım!.. Burns... Çok rica ederim kaldır şu kafanı. Böyle duramazsın benim karşımda.”

Bir konu iki kez okunduktan sonra kitaplar kapatılıyor, kızlara soru soruluyordu. Ders, Kral I. Charles’ın hükümdarlığının bir dönemiyle ilgiliydi. Gemilere, gemi ağırlıklarına, gemi vergilerine ilişkin birtakım bilgiler vardı ki kızlardan çoğu öğrenememiş gibiydiler. Ama, sıra Burns’e gelince bütün pürüzler ortadan kalkıyordu. Bu kız bütün dersi yutmuş gibi her sorunun karşılığını hemencecik veriyordu.

Ben bunları gördükçe Miss Scatcherd’in ona, dikkatinden ötürü, “Aferin!” diyeceğini umuyordum ama, öğretmen, tersine, birdenbire, “Seni pis kız, seni!” diye bağırdı. “Bu sabah tırnaklarını temizlememişsin!”

Burns buna karşılık vermedi, onun bu sessizliği beni şaşırttı. Kendi kendime, “Bu sabah tırnaklarını temizleyemediği gibi yüzünü bile yıkayamadığını; çünkü suların donmuş olduğunu neden söylemiyor?” diye düşündüm.

Bu sırada Miss Smith elime bir çile yün verdi. Kendisi yünü yumak yapıp sararken ara sıra benimle konuşuyor, daha önce okula gidip gitmediğimi, dikiş, örgü bilip bilmediğimi soruyordu. Onun için, Miss Scatcherd’in ne deyip ne yaptığını bir süre izleyemedim. Kendi yerime döndüğüm zaman da öğretmen, Burns denilen kıza benim duyamamış olduğum bir buyruk vermiş bulunuyordu. Burns hemen yerinden kalktı, dışarıda, içine kitap konulan bir yüklüğe gitti. Biraz sonra elinde küçük bir çalı süpürgesiyle döndü. Bu ürkünç görünüşlü aracı saygılı bir diz kırışıyla öğretmene uzattı; sonra, öğretmenin söylemesini beklemeden, hiç sesini çıkarmadan, yakasını açtı. Öğretmen de hemen onun ensesine, elindeki küçük çalı süpürgesiyle, sertçe bir vurdu. Burns’ün gözünde tek bir damla gözyaşı belirmedi. Ben bile bu görüntü karşısında boşuna umarsız bir öfkeyle ellerim titrediği için dikişimi bırakmıştım; oysa onun o dalgın yüzünün tek bir çizgisi olsun değişmiş değildi.

Miss Scatcherd, “Kaşarlanmış kız!” diye bağırdı. “Senin pasaklılığını düzeltmeye olanak yok! Kaldır şunu yerine!”

Burns bu buyruğa da boyun eğerek çalı süpürgesini gene dolaba götürdü. Geri dönüşünde dikkatle süzdüm onu. Mendilini tam o sırada cebine sokmaktaydı; solgun, zayıf yanağında gözyaşlarının izi ışıldıyordu.

Bence Lowood’daki günlerin en tatlı bölümü akşam üzerki oyun saatiydi. Saat beşte içilen kahveyle yenilen bir parça ekmek, açlığı gidermese bile insanın gücünü tazeliyordu. Uzun ders gününün üzerimizdeki baskısı gevşiyor, hatta ders odası bile sabahkinden daha sıcak oluyordu; çünkü henüz yanmamış olan mumların yerine ışık versin diye, şöminedeki ateşin biraz daha alevli yanmasına göz yumuluyordu. Bu kızıl ışıklı alacakaranlık, her kafadan bir ses yükselişi, böyle öğretmenlerin izniyle azabilmek insana pek tatlı bir özgürlük duygusu veriyordu.

Miss Scatcherd’in Burns adındaki öğrencisini çalı demetiyle dövdüğü günün akşamı ben gene sıraların, masaların, gülüp söyleyen küme küme kızların arasında dolaşıyordum. Arkadaşsızdım ama yalnızlık çekmiyordum. Pencere pervazlarının üstüne daha şimdiden kar birikmeye başlamıştı. Kulağımı cama dayayınca dışarıdaki fırtınanın üzgün iniltisini içeride kopan neşeli curcunadan ayırt edebiliyordum.

Sıcak bir yuva, sevecen bir anne babadan ayrılmış olsam, ayrılık acısı bana belki en çok bu saatte koyardı. Rüzgârın iniltisi içime üzgü verir, kızların gürültü patırtısı da başımı şişirirdi. Oysa şimdi ikisi de bir tuhaf heyecan veriyordu içime. Ateşli gibiydim, üzerimde de bir gözünü budaktan sakınmazlık vardı. İstiyordum ki rüzgâr daha çılgınca essin, karanlık büsbütün bassın, içeride de kıyamet kopsun.

Sıraların üstünden atlayıp masaların altından emekleyerek şöminelerden birinin yanına gittim. Orada, alevlerin önündeki yüksek tel siperin önüne diz çökmüş durumda, adı Burns olan kızı buldum. Sessiz, dalgın, kendini bütünüyle kitabına verip çevresini unutmuş olarak, ateşin donuk ışığında okuyup duruyordu.

Arkasından yaklaşarak, “Hâlâ Habeşistan Prensi Rasselas’ın Hikâyesi mi bu okuduğun?” diye sordum.

“Evet,” dedi. “Bitirmek üzereyim.”

Beş dakika sonra da kitabını kapadı. Sevindim buna. İçimden, “Şimdi belki onu konuşturabilirim,” diyerek yere, onun yanı başına oturdum.

“Adın ne senin... Burns’ten başka?”

“Helen.”

“Uzaklardan mı geliyorsun?”

“Hayli kuzeye düşen bir yerden geliyorum. İskoçya sınırına yakın.”

“Dönecek misin gene oraya?”

“Umarım; ama, geleceği hiç kimse kesinlikle bilemez ki!”

“Lowood’dan ayrılmak için can atıyorsundur, sanırım.”

“Yo, neden? Beni Lowood’a öğrenim göreyim diye gönderdiler. Bunu elde etmeden ayrılırsam aptallık olur.”

“Ama o öğretmen... Miss Scatcherd sana öyle kötü davranıyor ki!”

“Kötü mü? Hiç de değil. Serttir, titizdir o; benim kusurlarımı elbet hoş görmez.”

“Senin yerinde olsam ben de onu hoş görmem. Karşı gelirim ona. O çalı demetiyle bana vursaydı, elinden kaptığım gibi yüzüne karşı çat! diye kırıverirdim.”

“Bana öyle geliyor ki hiç de böyle bir şey yapmazdın. Ama, yapsaydın Mr. Brocklehurst seni okuldan kovardı. Bu da yakınların için büyük bir üzüntü olurdu. Yakınlarına, çevrendekilere zararı dokunacak bir düşüncesizlik yapmaktansa, senden başka kimseyi incitmeyecek bir cezaya katlanmak bin kere daha iyidir. Hem zaten İncil de bize kötülüğe iyilikle karşılık vermemizi söylüyor.”

“Ama, dayak yemek, sonra kalabalık bir odanın orta yerine dikilip beklemek bana yüz kızartıcı bir şey gibi geliyor. Hem sen artık büyümüşsün de. Ben senden daha küçüğüm ama, gene de dayanamam.”

“Dayanmak boynumun borcudur, mademki kaçınılmaz bir şey! Mademki alnımıza yazılmış, çekeceğiz. Yazgımız olan bir şeye çekemem demek saçmalık.”

Dinledikçe şaşırıyordum. Bu “yazgıya boyun eğme” işini kafam almıyordu benim. Hele onun kendini ezen kişiyi temize çıkarmasını hiç anlayamıyor, hiç haklı görmüyordum. Bununla birlikte, Helen Burns’ün her şeye benim kavrayamadığım bir açıdan baktığını, onun haklı, benim haksız olabileceğimi de seziyordum. Yalnız, o sırada bunları incelemeye niyetim yoktu.

“Demin kusurlarını anlatıyordun, Helen, nedir bunlar? Bence sen çok iyi bir kızsın.”

“Öyleyse benden ders al, görünüşe göre yargı yürütme. Miss Scatcherd’in dediği gibi, ben pasaklının biriyim. Dikkatsizim, kuralları unutuveriyorum, ders çalışacağıma kitap okuyorum, düzenli değilim. Kimi zaman aşırı programlı bir yaşayışa dayanamayacakmışım gibi geliyor. Bütün bunlar da Miss Scatcherd’ın sinirine dokunuyor; çünkü kendisi her zaman tertipli, düzenli, dakik, titizdir.”

“Aynı zamanda huysuz, taş yürekli,” diye ekledim. Ama Helen Burns bana hak vermedi. Sessizce duruyordu, “Miss Temple da sana Miss Scatcherd kadar sert davranıyor mu?” diye sordum.

Miss Temple’ın adı geçince Helen’in o ciddi yüzünde yumuşak bir gülümseyiş belirdi.

“O iyilik simgesidir,” dedi. “Herhangi bir kıza, okulun en kötü öğrencisi bile olsa, sert davranmak ona acı verir. Benim kusurlarımı görür ama, incitmeden söyler bana. Beğenilecek bir şey yaptığım zaman da hak ettiğimden daha cömertçe över beni. Çok kusurlarım olduğunun bir kanıtı da şu ki Miss Temple’ın o mantıklı, o yumuşak sözleri bile beni düzeltemiyor, onun o kadar değer verdiğim övgü sözlerinin hatırı için bile daha dikkatli, daha titiz olamıyorum.”

“Tuhaf şey!” dedim. “Dikkatli olmak bence kolay bir şey.”

“Senin için kolay bir şey olduğuna hiç kuşkum yok. Seni bu sabah ders dinlerken gördüm, pek dikkatliydin. Miss Miller ders anlatırken senin dikkatinin dağıldığı hiç olmadı. Benim dikkatim her an dağılıveriyor. Miss Scatcherd’i dinleyip bütün söylediklerini içime sindireceğim yerde çok zaman sesini bile duymaz oluyorum. Bir düşe dalıyorum sanki. Kimileyin gene Northumberland’daymışım gibi geliyor. Deepden’de evimizin yakınından akan küçük derenin şırıltısını duyar gibi oluyorum. Sonra, derse kalkmak sırası bana gelince, beni neredeyse uykudan uyandırmaları gerekiyor. Söylenilenlerin hiçbirini duymamış olduğum için de öğretmenin sorduğuna karşılık veremiyorum, elbette.”

“Oysa bugün ne güzel karşılık veriyordun!”

“Rastlantı! Okuduğumuz konu bir rastlantı olarak ilgimi çekti de ondan. Deepden’i düşünüp düşler kuracağım yerde Kral I. Charles’ı düşünüyordum. Haktanır olmak isteyen bir adamın nasıl birçok kereler o kadar haksız, düşüncesiz işler yapabildiğini merak ediyordum. ‘Bütün dürüstlüğüne, vicdanlı oluşuna karşın, krallık ayrıcalıklarından ötesini görememesi ne yazık!’ diyordum. Biraz uzağı görebileymiş, çağının gidişini kavrayabileymiş! Gene de seviyorum onu, sayıyorum; acıyorum ona... Bir cinayete kurban gidişine... Zavallı kral! Evet, evet, dünyanın en kötü düşmanıymış onunkiler. Hakları olmadan kan dökmüşler. Onu öldürmeleri ne cüret!”

Helen kendi kendine konuşuyordu şimdi. Benim onu anlayamayacağımı; çünkü bu konuyla ilgili pek az şey bildiğimi unutmuş gibiydi. Onu kendi düzeyime indirmek için:

“Miss Temple’ın dersinde de dikkatin dağılıyor mu?” diye sordum.

“Yo... Daha doğrusu, pek az; çünkü benim dikkatimi çekip düşlerimi dağıtacak şekilde konuşmasını biliyor. Onun dili bana son derece tatlı geliyor. Öğrettiği şeyler de, çoğu zaman tam benim öğrenmek istediğim şeyler.”

“Yani, Miss Temple’ın dersinde iyi bir öğrencisin?”

“Evet... Kendiliğinden, hiç çaba göstermeden içimden geleni yapıyorum. Bu yolla iyi olmak bir hüner değil bence.”

“Bence büyük hüner! Demek ki sana iyilik yapanlara karşı sen de iyisin. Ben de böyleyim. Acımasız, haksız olanlara da iyi davranır, boyun eğersek, kötülere fırsat vermiş oluruz. Bu kez kötüler hiçbir şeyden korkmadıkları için iyi olmaya çalışmazlar, gitgide daha kötü olurlar. Bize yok yere vuranlara biz de var gücümüzle vurmalıyız. İnanıyorum ben buna. Hem öyle yaman vurmalıyız ki o insana ders olsun da o işi bir daha yapmasın.”

“Büyüdükçe düşünüşünü değiştirirsin umarım. Şimdilik, minicik, cahil bir kızsın.”

“Ama, ben şöyle düşünüyorum, Helen: Yaranmak için elimden geleni yaptığım halde beni ille de sevmeyen kimseleri ben de sevmemeliyim. Beni haksız yere cezalandıranlara karşı gelmeliyim. Doğal bir şey bu; beni sevenleri sevmek kadar ya da hak ettiğim cezaya boyun eğmek kadar doğal.”

“Bunlar tanrısız yabanıl kişilerin ilkeleridir. Hıristiyanlar, uygar uluslar benimsemezler bunu.”

“Nasıl yani? Anlamıyorum.”

“Nefreti yenebilmek için en iyi yol, nefret, öfke değildir. Nasıl ki öç almak da açılan yaraları sarmaz.”

“Öyleyse ne yapmalı?”

“İncil’i okuyup Hz. İsa’nın dediklerini, yaptıklarını anlamalı. Onun sözlerini yasa, davranışlarını örnek bellemeli.”

“Ne diyor o?”

“Düşmanlarını sev. Sana sövene sen hayırdua et; seni nefretle hor görene iyilik yap.”

“O zaman benim de Mrs. Reed’i sevmem gerekir ama, yapamam bunu. John Reed’e de hayırdua etmem gerekir ki bu da olanaksız!”

Bu kez de Helen benden açıklama yapmamı istedi. Ben de çektiğim acıların, güttüğüm kinlerin öyküsünü, dilimin döndüğünce anlatmaya başladım. Duygularım coşmuş, içimden geldiği gibi, acı dille konuşuyor, sözlerimi sakınmaya ya da yumuşatmaya hiç kalkışmıyordum.

Helen beni sonuna kadar sabırla dinledi. O zaman bir şeyler söyleyecek sandım ama, hiçbir şey demedi. Ben sabırsızlıkla, “Ee!.. Mrs. Reed taş yürekli, kötü yürekli bir kadın sayılmaz mı?” diye sordum.

“Sana karşı kötü davranmışsa kuşkusuz senin kişiliğini sevmediği içindir. Nasıl ki Miss Scatcherd de benim kişiliğimi hiç beğenmiyor. Ama, sen de onun sana her dediğini, her yaptığını, nasıl ince ince anımsıyorsun ya! Onun haksızlıkları senin duygularının üzerinde ne derin izler bırakmış! Oysa ben duygularımın üzerinde böyle bir iz taşımıyorum. Yengenin kötülüğünü, bunun sende uyandırdığı ateşli öfkeyi unutabilsen daha mutlu olmaz mısın? Bence yaşam çok kısa. Günlerimizi kin gütmekle, bize yapılan kötülüklerin çetelesini tutmakla geçirirsek çok yazık! Bu dünyada hepimizin, her birimizin bir sürü kusuru olduğu su götürmez. Ama, bir gün gelecek, umarım yakında bir gün, bu kusurları ölümlü bedenlerimizde bırakıp sıyrılacağız. Bu et yüküyle birlikte bütün günahlarımız, bayağılıklarımız üzerimizden düşecek. Geriye ruhun kıvılcımı kalacak yalnız... Elle tutulmayan yaşam özü; Tanrı’dan koptuğu zamanki kadar saf, gene geldiği yere dönecek. Belki de insandan daha yüksek bir varlığa ruh verecek bu kez. Belki basamak basamak yücelecek, bir zamanlar soluk insan ruhunu oluşturan bu öz, sonunda, meleklerin parıl parıl ruhları olarak yükselecek. Bunun tersi olması, yani Tanrı’dan kopan yaşam özünün insan ruhundan canavar ruhuna inerek soysuzlaşması olamaz, değil mi? Yok, yok, inanmam ben buna. Benim bambaşka bir inancım var. Kimse öğretmedi bu inancı bana, ben de kimseciklere söylemem; ama, dört elle sarılırım ona... Onda huzur bulurum; çünkü her şeye umut kaynağıdır bu inanç. Ölümü bir boşluk, bir korku kaynağı olmaktan çıkarır, bir huzur kaynağı, yüce bir yuva yapıp çıkar. Hem sonra bu inanç sayesinde ben suçlu ile işlediği suçu öyle güzel ayırt edebilirim ki! İşlenen suçtan nefret bile etsem suçluyu yürekten bağışlayabilirim. Bu inanç sayesinde öç alma isteği duyup da tedirgin olmam. Kötülük bulmak pek o kadar ağırıma gitmez, haksızlığa uğramak beni içimden yıkmaz. Ben hep gözlerimi bu ömrün sonuna dikmiş olarak huzur içinde yaşarım.”

Helen’in her zaman eğik duran başı bu cümleyi bitirirken biraz daha önüne doğru düşmüştü. Onun artık benimle konuşmak istemediğini, kendi düşüncelerine dalmak istediğini bakışından anladım. Ancak, düşünmesine pek fırsat bırakmadılar. Sınıf başkanlarından biri, iriyarı, kaba bir kız, çok geçmeden yanımıza geldi, sert bir Cumberland ağzıyla, “Helen Burns... Şu anda gidip çekmeceni düzelt, dikişini topla!” diye bağırdı “Yoksa Miss Scatcherd’i çağırıp gösteririm ha!”

Dalmış olduğu hayallerin uçup gitmesiyle Helen içini çekti, hemen yerinden kalkarak, karşılık vermeden, hiç geciktirmeden, verilen buyruğu yerine getirdi.

VII

Lowood’da geçirdiğim ilk mevsim koca bir çağ gibi geldi bana... Hem de altın çağı falan değil. Yeni kurallara, alışılmamış görevlere kendimi uydurabilmemin güçlükleriyle çarpışmaktan örülmüş sıkıntılı bir çağdı bu. Kurallara, görevlere uyamamak korkusu beni yeni yaşantımın nesnel güçlüklerinden daha bile çok hırpalıyorlardı. Oysa bu güçlükler de yabana atılacak cinsten değildi.

Ocak, şubat, mart aylarında dizboyu karlar, karlar eridikten sonra aşılmaz duruma gelen yollar, kiliseye gitmek dışında, bahçeye çıkmamızı engelliyordu. Gene de, her günün bir saatini bahçe içinde, açık havada geçirmek zorundaydık. Giyimimiz bizi bu karakış soğuğundan korumak için yeterli değildi. Çizmemiz falan olmadığı için karlar pabuçlarımızın içine girerek eriyordu. Eldivensiz ellerimiz de, ayaklarımız gibi, soğuktan donup uyuşuyor, çatlayıp yara oluyordu. Her akşam ayaklarımın morarıp şişmesiyle çektiğim acıyı ve sabahları bu şiş, acıyan, kaskatı kesilmiş ayakları pabuçlara sokmanın işkencesini çok iyi anımsarım.

Sonra, verdikleri yiyeceklerin azlığı da bir işkenceydi. Büyüme çağındaki çocukların iştahına sahip olduğumuz halde bize ancak en marazlı hastalara yetecek kadar yemek veriliyordu. Bu besin kıtlığından doğan bir kötü davranış da küçük öğrencilerin yaşantısını büsbütün güçleştirmeye yarıyordu. Açlıktan kuduran büyük kızlar fırsat buldukça küçük kızları ya kandırıp ya da korkutarak yemeklerini ellerinden almaya bakıyorlardı. Kaç kez çay saatinde dağıtılan o paha biçilmez yarım dilim çavdar ekmeğini iki iriyarı kız arasında bölüştürmek zorunda kaldım! Tasımın içindeki kahvenin yarısını da bir üçüncü kıza, ister istemez verdikten sonra, bana kalan birkaç yudumu, açlığın şiddetiyle gözlerimden fışkıran yaşlara katık ederek içiyordum.

Kış pazarları iç sıkıcı, iç karartıcı günlerdi. İki buçuk kilometre kadar yol yürüyerek, velinimetimizin papazlık ettiği Brocklebridge Kilisesi’ne gitmek zorundaydık. Üşümüş olarak yola çıkıyor, buz kesmiş olarak kiliseye varıyor, ayin sırasında soğuktan kımıldayamaz durumlara düşüyorduk. Yol uzun olduğu için öğle yemeğine okula dönmemize olanak yoktu. İki ayin arasında bizlere soğuk etle ekmek dağıtıyorlardı ki bunlar da okuldaki yemekler kadar kıttı.

İkindi ayininin sonunda rüzgâr tutan bir tepe yolundan okula dönüyorduk. Kuzeye bakan karlı tepelerin üzerinden esen keskin kış rüzgârı bıçak gibi, yüzlerimizin derilerini kesiyordu. Miss Temple’ın bizim büzülmüş, sürüklenen karaltılarımızın yanı başında hafif, çevik adımlarla yürüdüğünü görür gibiyim. Soğuk rüzgârın dalgalandırdığı damalı kumaştan pelerinine iyice sarınır, bize örnek olarak moralimizi güçlendirmeye çalışır, bizi –kendi deyimiyle– “yiğit askerler gibi” ilerlemeye özendirirdi. Öteki öğretmenler çoğu zaman kendileri perişan durumda oldukları için, zavallıcıklar, başkalarına yürek vermeyi akıl bile etmezlerdi.

Ah, okula dönerken şöminelerdeki ateşin ışığı, sıcaklığı nasıl da gözlerimizde tüterdi. Ama küçük kızlara bu da nasip olmazdı; çünkü şöminelerin ikisinin de çevresinde büyük kızlar hemencecik çifte sıralar oluştururlardı. Onların ardından da küçük çocuklar birbirlerine sokularak durur, açlıktan çırpı gibi zayıf olan kollarını önlüklerinin altına sokuşturarak ısınmaya çalışırlardı.

Pazar akşamları çay saatinde ufak bir avuntuya kavuşurduk: Yarım dilim yerine bütün bir dilim ekmek verilirdi, hem de üzerinde, ince nefis bir tereyağı tabakasıyla... Bu, bir Kutsal Pazar Günü’nden öbür Kutsal Pazar Günü’ne kadar dört gözle beklediğimiz cennet taamıydı! Bu cömertlik örneği dilimin yarısını kendime alıkoymayı çoğunlukla başarıyorsam da öbür yarısını mutlaka büyük kızlardan birine vermek zorunda kalıyordum.

Pazar akşamları İncil’den sayfalar ezberlemekle, bunları ezbere okumakla, Miss Miller’in okuduğu uzun vaazları dinlemekle geçiyordu. Miss Miller’in bastırmayı bir türlü başaramadığı esnemeler onun da yorgun olduğunu gösterirdi. Çoğu pazar akşamları beş-altı küçük kız İncil’den bölümler sahnelerler, uyku gözlerinden aktığı için çok zaman yarı baygın yere düşerlerdi. Bu durumda uygulanan yöntem bu çocukları ceza olarak odanın orta yerine dikmekti. Arada dizleri tutmaz olduğu için hepsi de üst üste yere yıkılırlardı. O zaman sınıf başkanları onları kaldırır, kendi kullandıkları yüksek iskemlelere sırtlarını dayayarak dik durmaya zorlarlardı.

Mr. Brocklehurst’ün ziyaretlerine değinmedim henüz. Gerçekten de beyefendimiz benim Lowood’a gelişimden hemen hemen bir ay sonra yolculuğundan döndü. Belki de dostu Başdiyakoz’un yanındaki konukluğunu uzatmıştı... Bilmem. Bildiğim, onun yokluğu benim canıma minnetti. Onun gelmesini istemeyişimin özel nedenleri olduğunu söylememe gerek yok, sanırım. Ama, ne yazık ki sonunda geldi.

Bir gün öğleden sonra (ben, Lowood’a geleli üç hafta kadar oluyordu) elimde bir küçük taştahtayla, oturmuş, uzun bir bölme işleminin sonucunu çıkartmaya çalışırken, dalgınlıkla pencereye doğru kaldırdığım gözlerim tam o sırada dışarıdan geçmekte olan bir karaltıya takıldı. O uzun, kemikli biçimi, içgüdümle tanıdım sanki! İki saat sonra da bütün okul, öğretmenlerle birlikte ayağa kalkınca böyle saygıyla kimin karşılandığını anlamak için gözlerimi kaldırıp bakmak gereğini bile duymadım. Uzun adımlar dersliği ölçer gibi yürüdü. Bir dakika sonra, kendisi de ayağa kalkmış olan Miss Temple’ın yanında, bir zamanlar Gateshead Konağı’nın şöminesinin önünde dikilmiş duran o kapkara direk belirdi. Şimdi ben, cesaretimi toplayarak, bu mimari yapıtı yan gözle süzdüm. Evet, yanılmamıştım. Mr. Brocklehurst’tü bu. Uzun, dar paltosunun bütün düğmelerini iliklemiş, eskisinden daha zayıf, daha dik, sırık gibi duruyordu.

Bu görüntü karşısında çöküntüye uğramam için özel nedenler vardı. Mrs. Reed’in o gün benim kişiliğim üstüne haksızca söylediği sözler, Mr. Brocklehurst’ün de benim kötü huylarımı hem müdüre hem de öğretmenlere bildireceğine söz vermesi hâlâ belleğimdeydi. İlk andan beri onun bu sözünü yerine getirmesini korku içinde beklemiştim. Gözlerim yoldaydı hep. Bu adam gelecek, geçmişime ilişkin yanlış bilgilerle beni temelli bir “kötü çocuk” olarak damgalayacaktı. Nitekim çıkıp gelmişti işte! Miss Temple’ın yanında durmuş, kulağına bir şeyler fısıldıyordu. Benim kötülüğümü açıkladığından hiç kuşkum yoktu. Ben de, işkence gibi bir kaygıyla Miss Temple’ın gözlerine bakıyor, her an bu koygun bakışların tiksintiyle, horgörüşle benden yana dönmesini bekliyordum. Kulaklarım da kirişteydi. Oturduğum yer önde olduğu için çok dikkat edince adamın dediklerini duymaya başladım. Bu sayede de, hiç değilse bir süre için, kaygıdan kurtuldum.

“Lowton’dan aldığım iplik, işinizi görür sanıyorum, Miss Temple. Tam basma gömlek dikmeye uygun gibi geldi bana. İğneleri de ona göre seçtim. Miss Smith’e söyleyin, dikiş iğnesi için makbuz hazırlamayı unuttum ama, önümüzdeki hafta gönderirim. Sonra, kesinlikle, öğrenci başına birer iğneden öte dağıtmasın. Fazlasını verirseniz değer bilmez, yitiriverirler. Ha, hanımefendi, sırası gelmişken yün çoraplara da daha bir özen gösterilirse çok sevinirim. Son gelişimde mutfak bölümünün avlusuna çıktım, oradaki ipte kuruyan çamaşırları gözden geçirdim. Bir sürü siyah yün çorap vardı ki hiç elden geçmemişlerdi. Üzerlerindeki delikler çoktandır yama yüzü görmediklerini belli ediyordu.”

Adam sustu.

Miss Temple, “Söyledikleriniz yerine getirilecektir, efendim,” dedi.

“Ha, hanımefendi, çamaşırcı kadının söylediğine göre kızlardan kimilerine haftada iki kez temiz bluz veriliyormuş. Oysa gereği haftada ancak bir kezdir.”

“Efendim, durumu size anlatabileceğimi sanıyorum. Agnes’le Catherine Johnstone geçen perşembe Lowton’daki bir arkadaşlarına çaya çağrılıydılar. Bu yüzden temiz bluz giymelerine izin verdim.”

Mr. Brocklehurst, “peki” gibilerden başını salladı.

“Neyse... Bu seferlik üzerinde durmayacağım. Ama, bu gibi şeyler pek yinelenmesin lütfen. Sonra, beni şaşırtan başka bir şey daha var: Kâhya kadınla hesapları gözden geçirirken baktım... Son iki hafta içinde iki kez kızlara peynir ekmekten oluşan bir öğle yemeği verilmiş. Bu nasıl olur? Yönetmelik yönergesine bakınca öğle yemeği diye bir şey göremiyorum. Bu yeniliği kim çıkardı... Kimin izniyle?”

Miss Temple, “Ondan ben sorumluyum, efendim,” dedi. “O gün çıkan kahvaltı o kadar kötüydü ki çocuklar yiyemediler. Ben de onların akşam yemeğine kadar aç gezmelerini doğru bulmadım.”

“Hanımefendi, bir dakikanızı rica edeceğim. Biliyorsunuz ki bu kızların yetiştirilmesinde uyguladığım ilke onları lükse, rahata alıştırıp şımartmak değil, dayanıklı, sabırlı, azla yetinen kişiler yapmaktır. Boğaz konusunda, herhangi bir yemeğin bozulması, çok ya da az pişmesi gibi ufak tefek kazalar olsa bile, bu kazayı kapatmak için kızlara her zamankinden daha nefis bir şeyler vermek gerekmez. Böyle yapılırsa öğrencilerin maddesel varlıkları şımartılmış, bu okulun amacı unutulmuş olur. Böyle bir kaza oldu mu bundan çocukların ruhunu yüceltmek amacıyla yararlanmalı, çocukları geçici yokluklara karşı dayanıklı olmaya alıştırmalıdır. Hatta böyle durumlarda kısa bir demeç vermek pek yerinde olur. Aklı başında bir öğretmen bu fırsatı nimet bilerek ilk Hıristiyanların çektiklerinden, azizlerin çilelerinden, Ulu Peygamberimizin peşinden gelenlere, ‘Çarmıhlarınızı alın da peşimden gelin!’ deyişinden, insanoğlunun salt ekmekle doymayıp Tanrı sözüne de aç olduğunu söylemesinden dem vurabilir. Peygamberimiz, ‘Ne mutlu benim uğruma açlık, susuzluk çekeceklere!’ demiş... Bu sözler öğrencilere söylenebilir. Siz bu sübyanların midesine dibini tutmuş lapa yerine peynir ekmek verdiğimiz zaman belki günahkâr, ölümlü bedenlerini besleyebilirsiniz... Ama, ölümsüz ruhlarını nasıl aç bıraktığınızı bir düşünsenize!”

Mr. Brocklehurst gene sustu. Epey duygulanmıştı besbelli. İlk zamanlar gözlerini yere indirmiş olan Miss Temple şimdi tam karşıya bakıyordu. Her zaman mermer gibi renksiz olan yüzü şimdi mermerin soğukluğuna, donukluğuna da bürünmüş gibiydi. Hele ağzını öyle bir sımsıkı kısmıştı ki açabilmek için bir taşçı malası gerekli sanırdınız. Alnı da, zamanla, çatık kaşlı bir yontunun alnına benzemişti.

Bu arada Mr. Brocklehurst şöminenin önünde, elleri arkasında, kurumlu bir edayla okulu gözden geçirmekteydi. Birden şöyle bir irkildi, gözlerini kırpıştırdı. Sanki gördüğü bir şey onu beyninden vurmuş ya da gözlerini kamaştırmıştı. Müdireye doğru dönerek o zamana kadar kullanmamış olduğu acele bir konuşmayla,“Miss Temple, Miss Temple, o... O kız ne öyle... O kıvırcık saçlı kız?” diye söylendi. “Kızıl saçlı, hem de kıvırcık... Hem de çepeçevre kıvırcık!”

Bastonunu uzatarak bu tüyler ürpertici görüntüyü işaret etti.

Miss Temple son derece yavaş, sakin, “Julia Severn,” dedi.

“Julia Severn’se ne olmuş, efendim? Julia Severn’se saçı neden kıvırcık? Bu okulun bütün amaçlarını, ilkelerini neden hiçe sayıyor böyle? Burası dindarca yönetilen bir hayır yuvasıdır... Böyle kuzu gibi kıvır kıvır gezilir mi?”

Miss Temple biraz öncekinden daha yavaş, daha sakin bir sesle, “Julia’nın saçı kendinden kıvırcık,” dedi.

“Kendinden demek! Ama, biz her şeyi kendi haline bırakacak değiliz sanırım. Ben bu kızların Tanrı’ya yakın olarak büyümelerini istiyorum. Hem nedir bu saçların uzunluğu böyle? Saçların başlara yapışık, dümdüz, yalın olmasını istiyorum, diye kaç kez söyledim. Miss Temple, bu kızın saçı iyice kısaltılmalı. Yarın bir berber gönderirim. Zaten saçları fazla uzun olan başka kızlar da görüyorum arada. Şu uzun boylu kız, lütfen söyleyin yüzünü duvara doğru dönsün. En üst sınıftaki bütün kızlara söyleyin... Hepsi yüzlerini duvara dönsünler.”

Miss Temple, elinde olmadan gülümsediğini gizlemek ister gibi, mendilini dudaklarının üzerinden geçirdi. Ama, istenilen buyruğu verdi, en üst sınıftaki kızlar da kendilerinden istenilen şeyi kavrayabildikleri zaman ayağa kalkıp duvara doğru döndüler.

Oturduğum sıranın üzerine biraz arkaya doğru yaslanarak onların bakışlarını, yüz kıpırtılarını görebiliyordum. Bunları Mr. Brocklehurst, ne yazık ki göremiyordu. Görebilseydi o da algılardı ki bu kızların dış kalıplarına dilediği biçimi verebilmek için ne yaparsa yapsın, iç dünyalarının üzerindeki etkisi kendisinin sandığından çok daha azdı.

Mr. Brocklehurst şimdi bu canlı madalyonların ters yönlerini gözden geçirdi, sonra kararı bildirdi:

“Bütün bu topuzlar bozulacak!”

Miss Temple karşı gelir gibi bir kıpırdandı.

Adam, “Hanımefendi,” diye konuşmasını sürdürdü. “Ben öyle bir Efendi’nin kuluyum ki O’nun egemen olduğu ülke bu dünyada değildir. Benim kutsal görevim bu kızların içindeki bütün dünyevi zayıflıkların, tutkuların başını ezmek, onlara terbiye öğretmektir; süslenip püslenmek değil! Oysa karşımızdaki bu genç kızlardan her birinin saçı örgülü! Bu saçları kibir ve gurur kendi elleriyle örmüş sanki! Tekrar ediyorum, bütün bunlar kesilecek! Bir düşünsenize bu ne kadar zamanı boşa harcamaktır, ne...”

Mr. Brocklehurst’ün konuşması burada kesildi; çünkü içeriye üç ziyaretçi hanım girmişti. Keşke biraz önce gelip de giyim kuşam konusundaki söylevi dinleselermiş! Çünkü üçü de kadifeler, ipekliler, kürkler içinde, şahane kılıklara bürünmüşlerdi. Bu üç hanımdan ikisi (on altı-on yedi yaşlarında güzel güzel kızlar), o zaman pek moda olan, devekuşu tüyüyle süslü, gümüşi kürk şapkalar giymişlerdi. Bu şık şapkaların altından da özenle kıvrılmış, gür sarı bukleler taşmaktaydı. Daha büyük olan üçüncü hanım çevresi kürklü, ağır, pahalı bir kadife şala bürünmüş, alnına da, Fransa usulü, bukleli bir takma perçem düşürmüştü.

Miss Temple bu hanımları saygıyla karşıladı. Onlara seslenişinden, bunların, Mr. Brocklehurst’ün karısıyla kızları olduklarını anladık. Kendileri odanın baş köşesindeki onur koltuklarına oturtuldular. Meğer onlar da aile reisiyle birlikte gelmişler. Mr. Brocklehurst kâhya kadınla hesap görür, çamaşırcıyı sorguya çeker, müdüre nutuk atarken, karısı, kızları da yukarıdaki odalarla dolapları denetlemişler. Şimdi üçü birden yatakhanelerde dolaplardan sorumlu olan Miss Smith’e çeşitli düşüncelerini, kınamalarını bildirmeye başladılar. Ama, benim onları dinleyecek gücüm yoktu; çünkü dikkatimi bambaşka bir sorun çekip bağlamıştı.

Şu dakikaya kadar, Mr. Brocklehurst’le Miss Temple’ın konuşmalarına kulak verirken, bir yandan da kendi kişisel güvenliğimi sağlamak için önlemler almaktan geri kalmıyordum. Kendimi gözden gizlemeyi de bunun için tek çare sayıyordum. Bu amaçla iyice arkaya büzülmüş, bölme işlemleriyle uğraşıyormuş gibi yaparak küçük taştahtamı yüzümün önüne doğru tutmuştum. Böylece, sonuna kadar kimsenin gözüne çarpmamayı başarabilirdim... O hınzır taştahta elimden kaymasaydı! Tahtanın çatt diye yere düşmesiyle bütün gözler benim üzerime çevrildi. Artık her şeyin bitmiş olduğunu biliyordum. İkiye bölünen tahtamı almak üzere ayağa kalkarken kendimi en kötü olasılıklara hazırlıyordum. Nitekim korktuğum başıma geldi.

Mr. Brocklehurst, “Dikkatsiz bir kız!” dedi. Sonra da, “Ha, şu yeni öğrenciymiş,” diye ekledi. Daha ben soluk bile almadan o, “Bu kıza ilişkin bir çift sözüm var, unutmayayım,” diye mırıldandı. Sonra yüksek sesle (ah, ne yüksek geldi bu ses bana!) “Taştahtasını kıran çocuk buraya gelsin!” dedi.

Bana kalsa yerimden bile kımıldamazdım ama, büyük kızlardan ikisi beni tutup ayağa kaldırdılar; öne, korkunç yargıcıma doğru itelediler. Sonra Miss Temple beni yavaşça elimden tuttu, yargıcımın tam önüne kadar çekti. Bu sırada fısıltıyla,

“Korkma, Jane, kaza olduğunu ben gördüm. Ceza yemeyeceksin,” dedi.

Bu şefkat dolu fısıltı yüreğime bir hançer gibi saplandı. İçimden, “Birkaç dakika sonra da beni yalancı sanarak kötü görecek,” diyordum. Reed, Brocklehurst ve Ortakları’na karşı bir öfke ateşi damarlarımı tutuşturdu. Ben bir Helen Burns değildim!

Mr. Brocklehurst, sınıf başkanlarından birinin üzerinden kalkmış olduğu yüksek bir iskemleyi göstererek, “Getirin şu iskemleyi!” dedi. Getirdiler. “Şu çocuğu oturtun oraya.”

Beni oraya oturttular. Kimler? Bilmiyorum. Ayrıntıları algılayacak durumda değildim. Ben şimdi yalnız Mr. Brocklehurst’ün burnuyla aynı düzeye yükseldiğimi, onunla aramda yarım metre kadar bir uzaklık kaldığını, aşağılarda ise turuncu, mor ipeklilerle gümüş renkli tüylerin dalgalandığını görebiliyordum. Mr. Brocklehurst şöyle bir öksürerek boğazını ayıkladı. Sonra ailesine döndü.

“Hanımlar,” dedi, “Miss Temple, öğretmenler, çocuklar... Bu kızı hepiniz görüyor musunuz?”

Görmez olurlar mıydı hiç! Onların gözlerini, kavrulan tenimde, ateş yakmak için kullanılan büyüteçler gibi duyumsuyordum.

“Görüyorsunuz ya, daha yaşı pek küçük. Görünüş olarak da sıradan bir çocuk tipi var üzerinde. Ulu Tanrı ona da hepimize verdiği biçimi vermek lütfunda bulunmuş. Onun damgalı bir kişi olduğunu belirtecek bir tek kusuru, sakatlığı yok. Kimin aklına gelir ki Şeytan daha bu yaştan onu kendine kul olarak, yardımcı olarak seçmiş? Ama, üzülerek söylemek zorundayım ki, işin aslı ne yazık ki, böyle.”

Bir duraklama. Ben bu arada kendimi tartıyor, artık olanın olduğunu, karşılaştığım güç durumdan kaçamayacağıma göre, başıma gelene dirençle dayanmam gerektiğini düşünüyordum. Siyah mermerden yontulmuşa benzeyen din adamı, duygulu bir dille konuşmasını sürdürdü:

“Sevgili yavrularım... Üzücü, içler acısı bir olay bu; çünkü sizlere şunu söylemekle görevliyim ki Tanrı’nın küçük kullarından birine benzeyen bu çocuk, aslında sürüden ayrılmış bir kuzudur. Ona karşı tetikte bulunmanız, ona benzememeye çalışmanız, gerekirse ondan kaçınmanız, onunla oynayıp konuşmaktan sakınmanız gerekir. Öğretmenler, ona dikkat ediniz; her hareketini gözaltında tutunuz, her sözünü iyi tartınız, ruhunu kurtarabilmek için vücudunu hırpalayınız. Kurtarmak olası mıdır, bilmiyorum ya! Çünkü bu kız (söylemeye dilim varmıyor) bu çocuk, bir Hıristiyan ülkesinde yaşadığı halde, dinsizlerin çocuklarından, puta tapanlardan bin beter... Çünkü yalancı!”

Gene bir duralama oldu. Şimdi ben kendimi iyice toparlamış olduğum için, Brocklehurst Hanımların ceplerinden mendillerini çıkararak gözlerine götürdüklerini ve anneleri, “Vah vah!” diye öne arkaya sallanırken kızların, “Aman ne korkunç!” diye mırıldandıklarını duyabiliyordum. Brocklehurst konuşmasını sürdürdü:

“Onun yalancı olduğunu velinimetinin kendisinden, onu bir öksüz yavru olarak bağrına basan, kendi çocuğu gibi yetiştiren iyi yürekli insan, dinibütün hanımefendiden duydum. Bu sefil kız, yengesinden gördüğü iyiliklere, cömertliğe öyle korkunç, öyle müthiş bir nankörlükle karşılık vermiş ki velinimeti sonunda onu kendi çocuklarından ayırmak zorunda kalmış; çünkü bu hain kızın o masum yavrulara kötülük aşılayacağından korkmuş. İşte, böylece, bu kızı, yola gelsin, diye buraya gönderdi. Nasıl ki eski zamanlarda Yahudiler aralarındaki hastaları Bethesda Havuzları’nın çırpıntılı sularına gönderirlermiş. Sayın müdür, öğretmenler, yalvarırım size, bu kızın çevresindeki suların durulmasına izin vermeyiniz!”

Bu dokunaklı kapanış sözlerinden sonra Mr. Brocklehurst paltosunun en üst düğmesini düzelterek ailesine bir şeyler mırıldandı. Onlar da ayağa kalktılar, Miss Temple’ı eğilerek selamladılar, sonra yüksek ziyaretçilerimiz şahane bir edayla dışarı çıktılar. Yargıcım tam eşikte arkasına dönerek:

“Kız iskemlenin üstünde yarım saat daha kalsın,” dedi. “Akşama kadar da kimse kendisiyle konuşmasın.”

İşte böyle... O yüksek yerde kalakalmıştım. Ben ki ceza olarak odanın orta yerine dikilmeye dayanamayacağımı söylemiştim, şimdi bu utanç direğinin üzerinde dünyaya teşhir edilmekteydim. Duygularım sözle anlatılmaz! Ama, tam içimden kabaran bir dalga soluğumu keser, gırtlağıma düğümlenirken, öğrencilerden bir kız yerinden kalkarak yanımdan geçti, geçerken de gözlerini kaldırıp bana baktı. Ne garip bir ışık yanıyordu bu gözlerde. Sanki ölmek üzere olan bir kölenin önünden bir aziz, bir evliya geçmiş, kendi ruh gücünü zavallı köleye aşılamıştı. İçimden kabaran çılgın duyguları bastırdım, başımı dimdik havaya kaldırdım. Helen Burns (evet, oydu), Miss Smith’e elindeki dikişle ilgili, sudan bir soru sordu, böyle hiç yoktan yerinden kalkıp soru sorduğu için azar yedi, gene yerine oturdu. Bu kez yanımdan geçerken gülümsedi bana. Ama, ne gülümseyiş! Şimdi bile görür gibi oluyorum. Biliyorum ki bu gülümseyiş yüce bir ruhun, gerçek bir yiğitliğin belirtisiydi, onun o ince yüzündeki güçlü çizgileri, o çukura batmış mavi gözlerini bir melek yüzü gibi aydınlatmıştı. Oysa o sırada Helen Burns kolunda “pasaklı” etiketini taşıyordu. Defterini kirlettiği için Miss Scatcherd’in onu kuru ekmekle sade suya mahkûm edişinin üzerinden daha bir saat ya geçmiş, ya geçmemişti. İnsan yaradılışı kusurludur. En parlak yıldızların bile üzerinde lekeler vardır. Miss Scatcherd’inki gibi gözler yıldızların parlaklığını görmezler de ancak bu ufak tefek lekeleri seçerler.

VIII

Daha benim yarım saatlik ceza sürem dolmadan saat beşi vurdu. Bütün okul çay içmek için yemekhaneye gitti. Ben de iskemlemden aşağı inmek gözü pekliğini gösterdim. Alacakaranlık iyiden iyiye bastırmıştı. Bir köşeye sinip yere oturdum. Şu saate kadar başımı dik tutmuş olan ruh gücü erimeye başlamıştı. Tepki kendini gösterdi, çok geçmeden öylesine karşı gelinmez bir üzgü beni pençesine aldı ki yüzükoyun yere kapandım, ağlamaya başladım. Helen Burns yanımda değildi artık. Tek başıma kalınca kapıp koyuverdim kendimi, gözyaşlarım tahtaları ıslatmaya başladı.

Oysa ben Lowood’a gelince o kadar iyi olmaya, öyle çok şey öğrenmeye karar vermiştim ki! Bir sürü arkadaş edinecek, herkesin saygısını, sevgisini kazanacaktım. Hatta gözle görülür ilerlemeler göstermiştim bile! Daha bu sabah sınıf birincisi olmuştum. Miss Miller beni candan övmüş, Miss Temple de hoşnutlukla gülümsemiş, ayrıca söz vermişti: Daha iki ay böyle ilerleme gösterirsem kendisi bana resim dersi verecek, Fransızca öğrenmeme de izin verecekti. Sonra, öğrenci arkadaşlarımla da aram iyiydi. Yaşıtlarım beni kendileriyle bir tutuyorlar, büyük kızlar da beni pek öyle eskisi gibi ezmiyorlardı. Gelgelelim, şu anda gene yıkılmış, ayaklar altında çiğnenmiştim. Bir daha ayağa kalkıp başımı kaldırabilecek miydim? “Hiçbir zaman!” diye düşünüyor, bütün varlığımla, “Ölsem!” diyordum.

Ben böyle yüksek sesle, kesik kesik “Ölsem!” diye ağlarken birisi içeri girerek bana doğru yaklaşmıştı. Silkinerek doğruldum. Gelen gene Helen Burns’dü. Sönmek üzere olan ateşin ışığında onu hayal meyal seçebiliyordum. Kahvemle ekmeğimi getirmişti.

“Hadi, ye biraz,” dedi

Ben kahveyi de, ekmeği de ittim. Tek bir yudum, tek bir kırıntı bile boğazıma dizilecekmiş gibi geliyordu. Helen bana bakıyordu. Şaşıyordu belki de; çünkü ne yapsam yenemiyordum üzüntümü, yüksek sesle ağlayıp duruyordum. Helen yanı başıma, yere oturarak kollarını dizlerine sarıp başını kollarına dayadı, hiç sesini çıkarmadı. İlk konuşan ben oldum.

“Helen... Herkesin yalancı bildiği bir kızın yanında niçin duruyorsun?”

“Herkes mi dedin, Jane? Ne münasebet! Sana yalancı denildiğini yalnızca seksen kişi duydu. Dünyada yüz milyonlarca insan var.”

“Bana ne o milyonlardan! Benim tanıdığım seksen kişi beni küçük görüyor ya... Sen ona bak!”

“Jane, yanılıyorsun. Bu konuda seni küçük gören tek bir kişi bile yoktur, buna inanıyorum. Birçokları da sana acıyorlardır.”

“Mr. Brocklehurst’ün o dediklerinden sonra nasıl acırlar?”

“Tanrı değil ya! Hatta beğenilen, büyük bir adam bile değil! Kimsecikler sevmez onu burada; kendini sevdirmek için hiçbir şey yapmaz ki! O seni özellikle övüp, göklere çıkarsaydı burada birçok kişi sana, (gizli ya da açık olarak) düşman kesilirdi. Şimdi kızların çoğu, göze alabilseler, gelip senin derdine ortak olurlar. Belki birkaç gün pek yanına sokulan olmaz ama, içlerinde sana karşı gizli bir yakınlık var. Her zamanki gibi iyi bir insan olmayı sürdürürsen onlar da bu duygularını yakında gene ortaya vururlar... Hem de bu kez eskisinden daha açık olarak. Hem Jane... Başka bir şey daha var...”

Helen duralamıştı. Elimi onun eline vererek, “O neymiş, Helen?” diye sordum.

Helen parmaklarımı ısıtmak için ağır ağır ovuşturarak, “Bütün dünya senden nefret edip seni kötü diye tanısa bile senin kendi vicdanın rahat, suçsuz olduğu sürece hiç arkadaşsız kalmazsın,” dedi.

“Yok... Kendi vicdanım rahat,” dedim. “Bunu biliyorum ama, yetmiyor bu bana. Başkaları da beni sevmezse ben ölmeyi yaşamaya yeğ tutarım. Sevilmemek... Yapayalnızlık... Bunlara dayanamam artık, Helen! İnan bana; senden, Miss Temple’dan, gerçekten sevdiğim kişilerden biraz sevgi bulabilmek için kolumun kırılmasına bile seve seve razı olurum... Azgın boğaların boynuzuna atarım kendimi. Çifte atan atların ayağı altına gider dururum... Nalları göğsümü paralasa gam yemem...”

“Sus, Jane! İnsan sevgisini çok büyütüyorsun gözünde. Aşırı ateşlisin. Kendini tutmasını bilemiyorsun. Şu vücudunu yaratıp içine can koyan o yüce el senin için, kendi ölümlü varlığından ve senin gibi ölümlü olan öteki varlıklardan çok daha başka avuntular bağışlamıştır. Bu dünyanın, insanoğlunun dışında gözle görülmeyen bir dünya, bir de ruhlar tayfası var. Bu gizli dünya bizi dört bir yanımızdan kuşatmış durumdadır. O ruhlar da bizim başımızda nöbettedir; çünkü onlara bizleri koruma görevi verilmiştir. Bizler bu dünyada acıdan, utançtan ölsek bile, herkesin gözünden düşsek, lanetleri altında ezilsek bile, melekler bizim çektiklerimizi görür, masumsak bizim masumluğumuzu anlarlar. Örneğin, sen şimdi masumsun. Mr. Brocklehurst hiç düşünmeden, utanmadan çokbilmişlik etti. Mrs. Reed’den duymuş olduklarını söyleyiverdi. Oysa, senin duygulu bakışlarından, tertemiz alnından dürüstlük, içtenlik akıyor. Bu masumluğunun ödülünü göreceksin. Tanrı bizi iyice ödüllendirmek için ruhumuzun tenimizden ayrılmasını bekliyor. Öyleyse üzüntüye neden kaptıralım kendimizi, mademki ömür kısa, ölüm de mutluluğa giden bir yoldur?”

Buna karşılık vermedim. Helen beni yatıştırmıştı; gelgelelim bana verdiği huzurda anlatılmaz bir hüzün tortusu da vardı. O konuştukça içimi yas bürümüştü, ama bu yasın nedenini bilemiyordum. Konuşması bitince soluk soluğa kalmıştı. Kuru kuru öksürdü biraz. Bunu duyunca bir an için tasalarımı unutur gibi oldum, içimde ona karşı belirsiz bir kaygı duydum. Başımı onun omzuna yaslayarak kolumu beline sardım. O da beni kendine doğru çekti; böylece hiç konuşmadan durduk.

Biz böyle birbirimize sarılalı pek çok olmamıştı ki odaya bir başkası daha girdi.

Hızlanan rüzgârın kara bulutları itmesiyle ay ortaya çıkmış, pencereden içeri dolan ışığı bize de, yaklaşan karaltının üzerine de vurmuştu. Bunun Miss Temple olduğunu o saat tanıdık.

“Seni bulmaya geldim, Jane Eyre,” dedi. “Odama gelmeni istiyorum. Madem Helen Burns de burada, o da gelsin.”

Ayağa kalkıp dışarı çıktık. Müdirenin peşine düşerek kıvrımlı koridorlardan geçtik, bir de merdiven tırmanarak onun odasına vardık. Şömine harıl harıl ateş yanıyordu, odanın da iç açıcı bir görünümü vardı. Miss Temple, Helen Burns’ü şöminenin yanındaki alçak koltuğa oturttu, kendisi öbürüne oturdu, beni de yanına çağırdı. Başını eğip yüzüme bakarak:

“Fırtına dindi mi artık?” diye sordu. “Ağlayarak derdini boşaltabildin mi?”

“Bunun olanağı var mı?”

“Neden?”

“Haksız yere suçlandım da ondan. Şimdi siz, başkaları herkes beni kötü bileceksiniz.”

“Davranışların nasılsa biz seni öyle bileceğiz, kızım. İyi bir çocuk olmayı sürdürürsen bizi hoşnut bırakırsın.”

“Sahi mi, Miss Temple?”

Miss Temple kolunu omzuma dolayarak, “Sahi ya!” dedi “Şimdi söyle bana, Mr. Brocklehurst’un velinimet dediği hanım kim?”

“Mrs. Reed, dayımın hanımı. Dayım ölünce, beni de ona emanet etmiş.”

“Demek kendiliğinden bağrına basmamış seni?”

“Hayır, efendim, istemeyerek yapmış bu işi. Hizmetçilerden kaç kez duydum: Dayım ölüm döşeğinde ona yemin ettirmiş bana ölünceye değin bakması için.”

“Jane, belki bilirsin; bilmiyorsan da ben sana söyleyeyim, bir insana herhangi bir suç yüklendiği zaman, savunmasına da izin verilir. Seni de yalan söylemekle suçladılar. Elinden geldiği kadar savun kendini, dinliyorum. Doğru olarak anımsadığın her şeyi anlat ama, kendinden hiçbir şey katmadığın gibi hiçbir şeyi de abartma.”

Kendi kendime yemin ettim. Son derece ölçülü konuşacak, her şeyi olduğu gibi anlatmaya çok dikkat edecektim. Söyleyeceklerimin birbirini tutması için bir an düşünüp kafamı toparladım, sonra çocukluğumun acıklı öyküsünü tümüyle anlattım. Heyecandan bitik olduğum için, bu hüzünlü konuyu işlerken ağzımdan sözler her zamankinden daha sakin çıkıyordu. Helen’in hınç, kin duyguları üstüne söylediklerini anımsıyor, öyküme her zamankinden daha az ateş, barut katıyordum. Böyle ölçülü, yalıtılmış olarak anlatılınca, başımdan geçenler daha akla yakın geliyordu Konuştukça Miss Temple’ın benim her sözüme inandığını seziyordum.

Bu arada geçirdiğim krizden sonra Mr. Lloyd’un beni görmeye gelişini de anlatmıştım; çünkü benim için hâlâ bir karabasan olan o kırmızı oda olayını hiç unutamıyordum. Bunu anlatırken kendimi tutamayıp heyecana kapıldığım da gerçekti; çünkü Mrs. Reed o çılgın bağışlanma isteğimi reddederek, beni o karanlık, hortlaklı odaya ikinci kez kapadığı zaman içime dolan acının, korkunun anısı hiçbir şekilde yumuşamıyor, sönükleşmiyordu.

Anlatacaklarım bitmişti. Miss Temple beni uzun bir an ses çıkarmadan süzdü. Sonra, “Mr. Lloyd’un adını uzaktan uzağa duydum,” dedi. “Ona mektup yazacağım. Vereceği karşılık senin anlattıklarını tutarsa, seni yalancılık damgasından herkesin önünde kurtaracağım. Ama, benim gözümde sen daha şimdiden temize çıkmış durumdasın, Jane.”

Kolunu omzumdan çekmeyerek öptü beni. Böyle, ona sokulmuş oturmak ne güzeldi. Onun yüzüne, elbisesine, üzerindeki birkaç süs eşyasına, o beyaz alnının iki yanındaki parlak buklelerine, ışıl ışıl gülümseyen o koygun gözlerine bakmak, bana çocukça bir kıvanç veriyordu.

Miss Temple sonra da Helen Burns’e dönerek “Sen nasılsın bu akşam, Helen?” diye sordu “Çok öksürdün mü bugün?”

“Pek her günkü kadar öksürmedim sanıyorum, efendim.”

“Ya göğsündeki acı?”

“Biraz daha iyi.”

Miss Temple ayağa kalkarak Helen’in elini tutup nabzını yokladı. Yeniden yerine dönüp oturduğu zaman hafifçe içini çektiğini duydum. Bir an dalgın durdu, sonra gene kendini toparlayarak neşeyle konuştu:

“Siz ikiniz de benim konuğumsunuz bu akşam,” dedi. “Size ikramda bulunmam gerek.”

Çıngırağı çaldı, içeri giren hizmetçiye, “Ben daha çayımı içmedim, Barbara,” dedi. “Lütfen tepsimi buraya getiriver. Bu iki küçükhanım için de tabak, bardak koy.”

Çok geçmeden çay tepsisi içeri getirildi. O parlak çay ibriğiyle porselen fincanlar, tabaklar, şöminenin önündeki küçük, yuvarlak masanın üzerinde ne de güzel duruyordu! Çayla kızarmış ekmeğin kokusu nasıl da ağız sulandırıyordu! Ama, ne yazık ki (karnım acıkmaya başlamıştı) tabağın üzerinde çok az ekmek vardı. Bunu Miss Temple da anlamıştı.

“Biraz daha ekmekle tereyağı getiremez misin, Barbara?” dedi. “Üç kişiye yetmez bu.”

Barbara gitti, az sonra gene geldi.

“Efendim, Mrs. Harden diyor ki, gerektiği kadar göndermiş.”

Şunu belirtmem gerek ki kâhya Mrs. Harden tam Mr. Brocklehurst’ün gönlüne göre bir kadındı: Yarı demirden, yarı korse kemiğinden yapılmış!

Miss Temple, “Zararı yok, Barbara, ne yapalım, biz de bununla idare ederiz artık,” dedi. Barbara dışarı çıkınca da gülümseyerek, “İyi bir rastlantı olarak bugün elimde şu durumu kapatacak olanaklar var,” dedi.

Helen’le beni masaya oturtup önümüze birer bardak çayla ince ama, nefis birer parça kızarmış ekmek koydu. Sonra kalktı, kilitli duran bir çekmeceyi açtı, içinden kâğıda sarılı bir paket çıkardı. Biraz sonra gözlerimizin önünde oldukça büyük bir susamlı çörek duruyordu.

“Size gece için bundan birer parça verecektim ama, mademki ekmeğimiz yetmeyecek, biz de şimdi yeriz,” dedi.

Sonra çöreği cömertçe dilmeye başladı.

O akşam cennet taamı yedik, cennet nektarı içtik sanki! Cömertçe sunulan nefis yiyeceklerle açlığımızı giderirken ev sahibimizin yüzünde beliren tatlı gülümseyiş şölenimizin belki en tatlı yönüydü. Çay faslı bitip tepsi kalktıktan sonra gene şöminenin başına oturduk. Miss Temple, Helen’le benim aramdaydı. Helen’le konuşmaya başladı. Onların konuşmasını dinleyebilmek gerçek bir onurdu.

Miss Temple’ın davranışları hep öylesine dingin, hareketleri öylesine ağırbaşlı, konuşması öyle yalın ve inceydi ki onun yanında insanın heyecandan kendini unutması, coşması olanaksızdı. Onu seyredip dinleyenlerin duyduğu hayranlık her zaman çekingenlikle yoğrulur, gemlenirdi. Şu sırada benim de ona karşı olan tutumum böyleydi. Ne var ki, Helen Burns’ün karşısında afallayıp kalmıştım.

Cana can katan çayla çörek, şöminedeki parlak ateş, çok sevilen müdirenin varlığı Helen’in ruhundaki bütün cevherleri uyandırmıştı sanki. Şu akşama kadar hep kansız, soluk gördüğüm yanakları al al yanıyor, gözleri dalgın bir ışıkla parlıyordu. Ruhunun cevheri dışarı vurdukça Helen’in gözleri Miss Temple’ınkinden bile daha güzel olup çıkıyor gibiydi. Ne gözlerinin renginde, ne kirpiklerinin uzunluğunda, ne kaşının çizgisindeydi bu güzellik... Salt anlam, bakış, ifade güzelliğiydi.

Sonra, Helen’in ruhu dudaklarından da dışarı taşar gibiydi şimdi. Öyle bir dil dökülüyordu ki bu dudaklardan, kaynağı neresidir, bilemiyordum. Böyle saf, böyle coşkun, böyle parlak bir pınarı içine sığdırmaya on dört yaşında bir kızın yüreği yeter miydi acaba? Benim için unutulmayacak olan o gecede, Helen’in konuşmasını dinledikçe içime doğdu ki bu kız, başkalarının uzun bir ömür boyunca yaşadıkları hayatı kısacık bir süreye sığdırmaya çalışmaktadır.

Miss Temple ile Helen hiç duymamış olduğum şeylerden konuşuyorlardı: Tarih olmuş çağlar, uluslar, uzak ülkeler, doğanın keşfedilmiş ya da edilmemiş gizleri. Kitaplar üzerine de konuşuyorlardı. Ne de çok kitap okumuşlardı! Kafalarının içinde ne büyük bilgi hazineleri vardı! Sonra, birçok Fransız ismi, yazarı da yakından tanıyorlardı! Hele iş Latinceye gelince duyduğum şaşkınlık, hayranlık doruğuna ulaştı. Miss Temple, Helen’e, “Ara sıra biraz zaman ayırıp da babandan öğrendiğin Latinceye çalışıyor musun?” diye sordu ve raftan bir kitap indirerek Helen’e Vergilius’tan bir sayfa okuyup İngilizceye çevirmesini söyledi. Helen de onun dediğini yaptı. Arkadaşımın okuduğu her ahenkli cümle üzerine gözlerim biraz daha fal taşı gibi açılıyordu! Helen sayfayı daha yeni bitirmişti ki yatma saatini bildiren çıngırak çaldı. Gecikmek olmazdı. Miss Temple ikimizi de kucaklayıp bağrına bastı.

“Tanrı’ya emanet olun, çocuklarım!”

Helen’i biraz daha fazla bastı bağrına; biraz daha isteksizlikle bıraktı. Bakışları kapıya kadar Helen’i izledi; Helen için bir kez daha göğüs geçirdi. Gözlerinden bir damla yaş aktıysa bu da Helen içindi.

Yatakhaneye ulaşınca Miss Scatcherd’in sesini duyduk. Çekmeceleri gözden geçiriyordu. Helen’i sert bir azarla karşıladı, onun güzel katlamamış olduğu eşyalardan üç-beş tanesini ertesi gün omzuna iğneleyeceğini söyledi.

Helen buna alçak sesle, “Eşyalarım gerçekten de çok dağınık,” dedi. “Niyetim düzeltmekti ama, unuttum.”

Ertesi sabah Miss Scatcherd bir karton parçasının üzerine iri harflerle “Pasaklı” diye yazdı. Helen’in o iyilikle, zekâyla ışıldayan geniş alnına muska gibi sardı. Helen de bunu haklı, yerinde bir ceza sayarak akşama kadar sabırla hiç kızmadan taşıdı. Akşamüzeri Miss Scatcherd yatakhaneden çıkar çıkmaz Helen’in yanına koştum; alnındaki kâğıdı çekip kopararak ateşe attım. Helen’in duymadığı hınç, öfke bütün gün benim içimde yanıp tutuşmuş, kocaman, sıcak sıcak gözyaşları bütün gün yanaklarımı dağlamıştı; çünkü onun böyle yazgısına boyun eğişi benim içimi dayanılmaz bir acıyla dolduruyordu.

Yukarıda anlattığım olaylardan bir hafta kadar sonra Miss Temple, Mr. Lloyd’a yazmış olduğu mektubuna karşılık aldı. Eczacının yazdıkları da benim anlattıklarımı tutuyormuş! Miss Temple bütün okulu bir araya toplayarak Jane Eyre için ortaya atılan söylentileri incelettiğini, bunların tümüyle asılsız olduğunu bildirmekle mutluluk duyduğunu söyledi. O zaman öğretmenler elimi sıkıp beni öptüler, öğrenci arkadaşlarımın sıraları arasında da bir hoşnutluk mırıltısı dolaştı.

Böylece, bu ağır yükten kurtulmuş olarak yeni bir coşkuyla, her güçlüğü yenmek kararıyla çalışmalarıma sarıldım. Çok çalışıyor, çalıştığım ölçüde de başarı kazanıyordum. Belleğim yaradılıştan güçlü olmamakla birlikte, işlendikçe gelişti; çalışmak zekâmı da keskinleştirdi. Birkaç hafta sonra bir üst sınıfa geçmiş, iki aya varmadan da resim, Fransızca derslerime başlamış bulunuyordum. İlk resmimi çizmemle (bu bir köy eviydi, duvarları da, eğrilik bakımından Pisa Kulesi’yle yarışır gibiydi), Fransızca etre6 fiilinin ilk iki çekimini öğrenmem aynı güne rastlar.

O gece yatağa girince, her zamanki eğlencemi, yani kafamda sıcak sıcak fırında patatesten, beyaz ekmekle taze sütten oluşmuş bir Barmecide şöleni7 canlandırmayı unuttum. Bunun yerine, kafamda, bundan sonra çizeceğim resimleri canlandırarak eğlenmeye başladım. Karanlıkta bunları gözlerimle görür gibiydim. Hepsi elimin emeği olan, rahatlıkla çizilmiş evler, ağaçlar, resim gibi kayalar, yıkıntılar, tarlada Cuyp’unkiler gibi8 inekler, henüz açmamış gül goncalarının üzerinde titreşen nazlı kelebekler, kırmızı kirazları gagalayan kuşlar, taze sarmaşık dalları arasında kuş yuvaları, yuvaların içlerindeki inci gibi yumurtalar. Sonra, kendi kendime, o gün Madam Pierrot’nun göndermiş olduğu küçük Fransızca bir öykü kitabını, acaba bir gün gelip İngilizceye çevirebilecek miyim, diye de düşünüyordum. Daha bu sorunun karşılığını veremeden uykuya daldım.

Süleyman Peygamber ne güzel demiş:

Sevgi dolu bir otamdaki sebze yemeği

Nefret dolu bir ortamdaki besili danadan yeğdir.9

Şimdi artık bütün yoksunluklarına karşın Lowood Okulu’nu Gateshead Konağı’nın lüksüne, görkemine, dünyada değişmezdim.

6. Olmak. (Ç.N.)

7. Binbir Gece Masalları’nda Barmecide ailesinden bir prens, bir dilenciye ziyafet çeker ama dilencinin önüne koyduğu bütün tabaklar boştur. (Y.N.)

8. Albert Cuyp (1620-1691). Manzara resimlerinde ineklere sık sık yer veren Hollandalı ressam. (Y.N.)

9. Kutsal Kitap, Eski Ahit, Süleyman’n Özdeyişleri, 15:17. (Y.N.)

IX

Şu da var ki, Lowood’daki yoksunluklar, daha doğrusu güçlükler azalmaya başlamıştı; çünkü bahar geliyordu... Hatta gelmişti bile. Kışın kırağıları çözülmüş, karları erimiş, keskin rüzgârları yumuşamıştı. Ocak ayının keskin ayazında buz kesip şişen zavallı ayaklarım, nisanın tatlı soluklarıyla eski durumuna dönmüştü. Sabahlar, geceler kutupları andıran soğuklarıyla damarlarımızdaki kanı dondurmuyordu artık. Bahçedeki oyun saatine daha kolay dayanabiliyorduk, hatta kimi güneşli günlerde dışarı çıkmak kıvanç bile veriyor, içimizi açıyordu. O boz renkli çiçek tarhları üzerinde beliren, her geçen gün biraz daha artan yeşilliklere baktıkça insana öyle geliyordu ki geceleri Umut bu bahçede dolaşmakta, her gün biraz daha parlak izler bırakmaktadır. Yaprakların arasından çiçekler başlarını uzatmışlardı: kardelenler, çiğdemler, çuha çiçekleri, altın gözlü hercaimenekşeler. Perşembe günleri (öğleden sonraları tatil olduğumuz için), şimdi yürüyüşlere çıkıyor, yol boyundaki çitlerin arasında daha bile güzel çiçekler buluyorduk.

Sonra, okul bahçesinin yüksek dikenli duvarlarının ardında da, ancak ufukların sınırladığı büyük bir doyum, bir mutluluk kaynağı keşfetmiştim. Derin bir vadiyi çeviren soylu duruşlu, yeşillikli, gölgeli dağlar, cilalı kara taşlar üzerinden parıl parıl akan, duru bir dere. Kış mevsiminin kurşundan dökülmüşe benzeyen göğü altında, dondan katılaşmış, karlarla kefenlenmiş olarak gördüğüm zaman bu manzara gözüme nasıl bambaşka görünmüştü! O zaman bu mor tepeler arasında, gündoğusu rüzgârlarının dalgalandırdığı ölüm kadar soğuk sisler dolaşır, yamaçlardan aşağı yuvarlanarak sonunda derenin üzerindeki buzlu buğulara karışırdı. Dere de taşmış, kabarmış, kudurmuş gibi ormanı ikiye böler, gökyüzünü çağıltılı bir sesle doldururdu. Deli gibi yağan yağmurun, savrulan tipinin uğultusu da çok zaman bu çağıltıya karışırdı. Ormansa, kışın sıra sıra iskeletlerden ibaret kalırdı.

Nisan ilerleyerek mayısa vardı... Parlak, dingin bir mayıs. Mavi gök, ılık güneş, batıdan, güneyden esen tatlı rüzgârlar ay sonuna kadar sürdü. Bitkiler iyiden iyiye fışkırmıştı şimdi. Lowood Koruluğu saçlarını çözüp saçmış gibi her şey çiçeklere, yeşilliğe boğuldu. Ulu karaağaçların, dışbudakların, meşelerin iskeletleri büyük bir görkemle can buldu. Her yerden fundalar, fidanlar fışkırdı, köşe bucaklar binbir çeşit yosunla kaplandı, yabani çuhaçiçekleri yerlerde acayip güneşler gibi açtı, yayıldı. Bu çiçeklerin soluk sarı yapraklarının, kuytu, gölge köşelerde ışık gibi yandığını görüyordum. Fırsat buldukça da doya doya içime sindiriyordum doğanın bu güzelliğini... Gözlerden uzak, özgür, yalnız... Çünkü okul yaşantısında görülmedik, alışılmadık bir şey olan bu özgürlüğün, sefanın bir nedeni vardı, ki şimdi sıra bunu anlatmaya geliyor.

Dere kıyısındaki bu ormanlık, tepelik vadiyi size anlattığım zaman hoşunuza gitti, değil mi? Güzel bir yerdi, buna kuşku yok... Ama, sağlığa uygun bir yer olup olmayışı ayrı bir sorun.

Lowood’un içinde kurulmuş olduğu ormanlık vadi çok zaman bir rutubet yatağıydı. Rutubetin doğurduğu bir sürü musibet, baharda havanın ısınmasıyla Kimsesizler Yuvası’na sızmaya başladı. Sislerin nemli soluğuyla içeri üflenen tifüs, tıklım tıklım dolu olan yatakhaneyle dersliği sarmış, daha mayıs ayı gelmeden okulun bir bölümünü hastane haline getirmişti.

Hep yarı aç gezmek, bakımsızlık, savsaklanmış soğuk algınlıkları Lowood öğrencilerinin çoğunu zayıf bırakarak mikrop kapmalarını kolaylaştırmıştı. Seksen kızdan kırk beşi aynı zamanda yatağa düştü. Böylece sınıflar parçalandı, disiplin gevşedi. Sağlık durumları iyi olan bir avuç kıza şimdi hemen hemen sınırsız bir özgürlük tanınmıştı; çünkü doktor açık havanın, sürekli hareketin çok gerekli olduğunda diretiyordu. Zaten çocuklarla ilgilenip meşgul olmaya kimsenin zamanı yoktu ki! Miss Temple kendini tümden hastalara vermişti. Koğuştan dışarıya ancak geceden geceye, birkaç saat dinlenebilmek için çıkıyordu. Kendilerini bu mikrop yuvasından çekip alabilecek akrabaları, yakınları bulunan talihli kızların eşyalarının hazırlanması da öğretmenlerin çoğu vaktini alıyordu. Birçok kız, hastalıkları iyice ilerlemiş olduğu için evlerine ancak ölmek üzere gidiyorlardı. Birçokları okulda ölüyor, sessiz, sedasız, çabucak gömülüyorlardı. Çünkü tifüsten ölenleri bekletmeye gelmiyordu.

İşte böyle... Hastalık, felaket Lowood’un içine yerleşmiş, ölüm vefalı bir konuk olup çıkmıştı. Lowood’un çatısının altında karamsarlık, korku kol gezer, odalarda, koridorlarda hastane kokuları buram buram tüter, şuruplarla haplar ölümün amansız akışını yenmeye boş yere çalışırken, dışarıda, o göz alan dağlarla o güzelim ormanların üzerinde mayıs ayının bulutsuz güneşi parıl parıl parlıyordu. Lowood bahçesi de çiçeklerle ışıl ışıl yanıyordu. Hatmiler ağaç boyu yükselmiş, zambaklar, laleler, güller açmıştı. Öbeklerin çevreleri pembe, kırmızı yapraklı, katmerli papatyalarla şenlenmişti. Nesrin güllerinden sabah akşam havaya elma kokusu gibi, baharat kokusu gibi hoş bir koku yayılıyordu. Yazık ki bu tatlı kokulu, rengârenk güzellikler Lowood’dakilerden çoğunun işine yaramıyordu. Ara sıra, küçük bir tabutun üzerini süslemek üzere bir demet oluşturuyorlardı, o kadar.

Ama, ben de, sağlıklı olan arkadaşlarım da manzaranın, mevsimin bütün güzelliklerinin tadını doya doya çıkarıyorduk. Sabahtan akşama değin, salıveriyorlardı bizi dışarı. Çingeneler gibi başıboş, ormanda geziyorduk. Dilediğimizi yapıyor, gözümüzün baktığı her yere gidiyorduk.

Yaşam koşullarımız da düzelmişti. Mr. Brocklehurst’ le ailesi artık Lowood’un semtine uğramadığı için hesaplar pek öyle ince ince gözden geçmiyordu. Hastalık korkusu o asık suratlı, sert kâhya kadını da uzaklaştırmıştı. Lowton Dispanseri’nin başhemşiresi onun yerine geçmiş, yaşantımıza daha bir bolluk getirmişti. Zaten doyurulacak insan sayısı da azalmıştı. Hastalar çok az yemek yediği için kahvaltı taslarımız artık hep dolu geliyordu. Çoğu zaman olduğu gibi, doğru dürüst yemek hazırlamaya vakit bulamayınca yeni kâhya bize ya büyük bir dilim börek ya da kalın bir dilim ekmekle peynir veriyordu. Biz de bunları alıp ormana gidiyorduk. Hepimizin en çok sevdiği köşelerimiz vardı, buralara çekiliyor, tıka basa karnımızı doyuruyorduk.

Benim en sevdiğim yer, derenin suları arasından bembeyaz, kupkuru yükselen düzgün, geniş bir kayaydı. Buraya ancak, yalınayak suların içinden yürüyerek ulaşabiliyordum. Kaya tam benimle bir kişiyi daha rahatça oturtacak büyüklükteydi. O sırada benim en yakın arkadaşım, Mary Ann Wilson adında zeki, uyanık, keskin görüşlü bir kızdı. Değişik fikirli, esprili bir kız olduğu için, bir de yanında rahat ettiğim için onun arkadaşlığını seviyordum. Benden birkaç yaş büyük olduğu için bilgiliydi de; görüp geçirdiği şeyler üstüne anlattıklarını dinlemek hoşuma gidiyordu. Merak ettiğim birçok şeyi ona sorup öğreniyordum. O da benim kusurlarımı hoş görüyor, dilediğim gibi konuşmama izin veriyordu. O, öykü anlatmak konusunda doğuştan yetenekliydi, benim de her şeyi incelemek isteyen bir kafam vardı. O bildiklerini öğretmeyi seviyordu, ben de soru sormayı. Bu yüzden, pek güzel geçiniyor, konuşmalarımızdan büyük bir yarar sağlamasak bile büyük zevk alıyorduk.

Peki, bu arada Helen Burns nerelerdeydi? Bu tatlı özgürlük günlerini niçin onunla geçirmiyordum? Unutmuş muydum onu? Yoksa onun o saf, üstün arkadaşlığından usanç getirecek kadar basit bir kız mıydım? Öyle ya, demin sözünü ettiğim Mary Ann Wilson benim ilk arkadaşım kadar asil ruhlu değildi. O ancak eğlendirici öyküler anlatmasını, ilginç, bazen de açık saçık dedikodular etmesini biliyordu. Oysa Helen, kendisiyle konuşmak mutluluğuna eren kimselere çok daha soylu duygular, fikirler aşılayabilecek olan bir insandı.

Evet, sevgili okuyucum, ben bunları biliyor, sezinliyordum. Gerçi kusurları, noksanları çok, erdemleri az olan bir insandım ama, gene de Helen Burns’den usanç getirmiş, ona karşı ömrümün en derin, en güçlü, en candan sevgisini, saygısını beslemekten bir an bile vazgeçmiş değildim. Başka türlü olmasına olanak yoktu ki! Helen de bana karşı her zaman sessiz, uysal, vefalı bir dost olmuştu. Öyle bir dostluk ki bir kez bile herhangi bir huysuzlukla zedelenmiş, herhangi bir kavgayla sarsılmış değildi.

Ama, Helen hastaydı o sıralar. Haftalar var ki onu bizden uzaklaştırmış, yukarı katta, bilmediğim bir odaya kapamışlardı. Duyduğuma göre hummadan yatan kızların bulunduğu hastane bölüğünde değilmiş; çünkü onun derdi tifüs değil, veremmiş. Ben bilgisizliğimden veremi, zamanla, bakımla yüzde yüz geçen hafif bir hastalık sanıyordum.

Helen’in sıcak, güneşli günlerde birkaç kez Miss Temple’ın yanında aşağıya inip bahçeye çıkması benim bu inancımı doğrular gibiydi. Ama, bahçeye çıktığı zaman bile Helen’in yanına gitmeme izin vermediler. Onu ancak derslik penceresinden görebildim; o da yarım yamalak; çünkü kızcağız iyice sarıp sarmalanmış olarak uzakta, sundurmanın altında oturuyordu.

Haziran başlarında bir akşam Mary Ann’le ben ormanda geç saate kadar kaldık. Her zamanki gibi herkesten ayrılıp dolaşmıştık. O kadar uzağa gitmişiz ki yolumuzu şaşırdık. Tek başına bir köy evi vardı, orada domuz yetiştiren bir karıkoca yaşıyordu. Yolumuzu onlara sormak zorunda kaldık. Geri döndüğümüz zaman ay çıkmıştı. Bahçe kapısında bir kısrak duruyordu ki bunun doktorun kısrağı olduğunu anladık. Mary Ann, Mr. Bates akşamın bu saatinde çağrıldığına göre, hastalardan birinin çok ağırlaşmış olacağını ileri sürdü. O içeri girdi, ben birkaç dakika daha bahçede kalarak ormandan getirdiğim kökleri kendi çiçek öbeğime diktim. Sabaha bırakırsam solacaklarından korkuyordum. Bu iş bittikten sonra da biraz oyalandım bahçede. Çiy düştükçe çiçeklerden öyle tatlı bir koku yükseliyordu ki! Durgun, ılık, öyle güzel bir akşamdı ki! Batıda hâlâ yanan günbatımının kızıllığı yarın için de açık, güzel bir gün umduruyor, doğuda ay bütün görkemiyle yükseliyordu. Bütün bunları bir çocuk gözüyle görüyor, gördüklerimden kendimce zevk alıyordum ki aklıma birden, şimdiye kadar hiç düşünmediğim bir şey geldi:

“Böyle bir akşamda hasta döşeğinde yatmak, ölüm tehlikesiyle karşı karşıya bulunmak ne hazin! Bu dünya öyle güzel ki! Buradan ayrılıp bilmediğimiz bambaşka bir dünyaya göçmek zorunda kalmak çok acı olsa gerek!”

İşte bunun üzerine kafam, içindeki Cennet’e, Cehennem’e ilişkin fikirleri kavramak uğruna ilk olarak ciddi bir atılım yaptı. Ve ilk olarak sersemleyip afallayarak duraladı. İlk olarak arkasına, önüne, yanlarına, yukarıya, aşağıya doğru bakıp; dipsiz, sonsuz bir boşlukla sarılı olduğunu algıladı. Tutunabileceği tek nokta o anda bulunduğu noktaydı: şimdiki zaman. Geri kalanın tümü, şekilsiz bulutlardan, dipsiz, uçsuz bucaksız boşluklardan ibaretti. Bu hiçliğin, bu boşluğun eşiğinde sendeleyerek düşmek düşüncesi karşısında içim ürperdi!

Bu yeni düşüncelere dalmış gitmişken sokak kapısının açıldığını duydum. Mr. Bates dışarı çıktı. Yanında da bir hastabakıcı vardı. Hastabakıcı doktoru geçirdikten sonra yeniden içeri girmek üzereydi ki hemen yanına koştum.

“Helen Burns nasıl?” diye sordum.

Hastabakıcı, “Durumu ağır,” dedi.

“Mr. Bates onu yoklamaya mı geldi?”

“Evet.”

“Peki, ne dedi?”

“Aramızda pek uzun zaman kalmayacak, dedi.”

Bu cümleyi bir gün önce duysaydım ‘Helen, Northumberland’daki evine gidecek’ anlamına çekerdim, onun ölmek üzere olduğu aklımın köşesinden bile geçmezdi. Ama şimdi hemen anlamıştım. Açıkça kavradım ki Helen Burns bu dünyadaki en son günlerini yaşamaktadır, ruhlar dünyasına göçmek üzeredir... Böyle bir dünya varsa eğer! Önce beynimden yıldırımla vurulmuşa döndüm. Sonra derin bir acı bürüdü içimi, daha sonra da bir özlem... Onu mutlaka görmek için bir istek. Hangi odada yattığını sordum.

Hastabakıcı, “Miss Temple’ın odasında,” dedi.

“Gidip görebilir miyim?”

“Yok, yavrum, olmaz. Hem zaten sen artık içeri gir. Çiy yağarken dışarıda kalınmaz... Hummaya yakalanırsın yoksa.”

Hemşire ön kapıyı kapadı, ben de dersliğe giden yan kapıdan içeri girdim. Tam vaktinde girmişim: Saat dokuzdu, Miss Miller öğrencilere yatmalarını söylüyordu.

Belki iki saat sonra, on bir sularıydı, –beni hiç uyku tutmamıştı– yatakhanedeki sessizlikten, bütün arkadaşlarımın derin uykulara dalmış olduklarını kestirerek, usulca yerimden kalktım; geceliğimin üzerine entarimi giydim, yalınayak, sessizce dışarı süzülüp Miss Temple’ın odasına yollandım. Binanın ta öbür ucundaydı burası ama, yolunu biliyordum. Koridor pencerelerinden içeri vuran duru yaz mehtabının aydınlığı da odayı kolayca bulmama yardım etti. Sıcak sirke, kâfuru kokuları burnuma çarpınca hummalıların odasına yaklaştığımı anladım. Bütün gece nöbet tutan hemşire beni duyacak diye korkumdan kapının önünden çarçabuk geçtim. Ele geçip geri gönderilmekten ödüm kopuyordu; çünkü Helen’i görmeli... Helen ölmeden önce onu kucaklayıp öpmeli, onunla konuşmalıydım.

Merdivenden aşağı inip alt katın bir bölümünü geçerek, hiç ses çıkarmadan birkaç kapıyı açıp kapadıktan sonra karşıma bir merdiven daha çıktı. Bunu tırmandım, tam karşımda Miss Temple’ın odasını buldum. Anahtar deliğinden, kapının altından dışarıya ışık sızıyordu. Ortalıkta derin bir sessizlik vardı. Yaklaşınca kapının aralık durduğunu gördüm. Sıcak hasta odasına biraz temiz hava girsin diye olsa gerek. Duraksayacak durumda değildim... İçimden sabırsızlık taşıyor, bütün duygularım, bütün varlığım işkence içinde kıvranıyordu. Kapıyı iterek başımı içeri uzattım. Helen’i arayan gözlerim ölümle karşılaşmaktan korkuyordu.

Miss Temple’ın karyolasının yanı başında, onun beyaz perdeleriyle yarı yarıya örtülmüş bir çocuk yatağı duruyordu. Bahçede benimle konuşmuş olan hastabakıcı da, bir koltuğa oturmuş, uyuyordu. Masanın üzerinde, dibine yaklaşmış bir mum çevreye ölgün bir ışık serpmekteydi. Miss Temple görünürlerde yoktu. Sonradan onun hastane bölümünde ateşten bayılan bir hastanın başına çağrılmış olduğunu öğrendim. İçeri girip ilerledim, yatağın yanında duraladım. Elimle perdeyi tutmuştum ama, açmadan önce konuşmayı yeğledim; çünkü içimde hâlâ bir ölüyle karşılaşmak korkusu vardı.

“Helen?” diye fısıldadım. “Uyuyor musun?”

Helen kımıldadı, perdeyi açtı, yüzünü gördüm: Solmuş, zayıflamıştı, gene de son derece sakindi, hatta eskisinden o kadar az farklı görünüyordu ki bütün korkum o saat yok oldu.

Helen o her zamanki yumuşak, tatlı sesiyle, “Sahi sen misin, Jane?” diye sordu.

İçimden, “Yok, hayır, Helen ölmeyecek,” diyordum. “Yanılıyorlar. Yoksa böyle sakin durup konuşabilir miydi?”

Yatağın üzerine eğilip öptüm onu. Alnı buz gibiydi. Yanakları, elleri hem zayıf, hem de buz gibi soğuktu. Ama, gene eskisi gibi gülümsedi bana.

“Neden geldin, Jane? Saat on biri geçti. Biraz önce saat başını vuruyordu.”

“Seni görmeye geldim. Çok hasta olduğunu duydum da, seninle konuşmadan uyku tutmadı.”

“Benimle vedalaşmaya geldin anlaşılan. Tam da vaktinde geldin galiba.”

“Bir yere mi gidiyorsun, Helen? Evine mi gidiyorsun?”

“Evet, uzaktaki evime. En son yuvama.”

“Yok, Helen, hayır!”

İçim burkularak sustum. Ben gözyaşlarımı içime akıtmaya çabalarken Helen’i bir öksürük krizi tutmuştu. Neyse ki hastabakıcı uyanmadı.

Öksürüğü kesilince Helen birkaç dakika bitkin yattı. Sonra, “Jane, ayacıkların çıplak,” diye fısıldadı. “Yat da benim yorganımı örtün.”

Onun dediğini yaptım. Kolunu omzumun üstüne attı, ben de ona sokuldum. Uzun bir sessizlikten sonra, Helen, fısıldayarak, “Çok mutluyum, Jane,” dedi. “Benim öldüğümü öğrenince sakın üzülme. Üzülecek bir şey yok çünkü. Nasıl olsa hepimiz öleceğiz. Beni öldüren hastalık da ağrılı, sancılı bir şey değil. Yumuşak, yavaş bir şey. İçim de rahat. Arkamda benim yokluğuma pek ağlayacak kimse bırakmıyorum. Bir tek babam var dünyada; o da geçenlerde evlendi... Pek aramaz beni. Böyle genç yaşımda ölmekle dünyada çok acı çekmekten kurtulmuş oluyorum. Zaten dünyada pek başarı kazanacak yetenekler yoktu bende; hep beceriksizlik yapıp duracaktım nasıl olsa.”

“Ama nereye gidiyorsun, Helen? Görebiliyor musun gittiğin yeri? Biliyor musun?”

“İnanıyorum. İnancım var: Tanrıma gidiyorum.”

“Tanrı nerdedir? Tanrı nedir?”

“Seni, beni yaratan, yarattığını da asla yok etmeyecek olan güçtür. Ben O’nun kudretine hiç koşulsuz inanıyor, iyiliğine sorgusuz sualsiz güveniyorum. Büyük an gelip çatsın da beni O’na kavuştursun, O’nu bana göstersin diye saatleri sayıyorum.”

“Helen, Cennet diye bir yerin var olduğuna, ölünce ruhlarımızın oraya gideceğine inanıyorsun demek?”

“Bir başka dünya olduğuna inanıyorum. Tanrı’nın iyi olduğuna inanıyorum. Ruhumu hiç kaygısız teslim edebilirim ona. Tanrı benim babam; benim arkadaşım. Tanrı’yı seviyorum ben. O’nun da beni sevdiğine inanıyorum.”

“Ben de ölünce sana yeniden kavuşacak mıyım yani, Helen?”

“Sen de benimle aynı mutlu ülkeye geleceksin. Evren’in Babası seni de karşılayacak; bundan hiç kuşkum yok, sevgili Jane.”

Ben hâlâ soru soruyordum ama şimdi içimden, kendi kendime, “Nerede bu ülke? Gerçekten var mı?” diye soruyordum.

Helen’e daha sıkı sarıldım. Bana her zamankinden daha yakındı sanki. Onu hiç bırakamayacakmışım gibi geliyordu. Yattığım yerden yüzümü onun omzuna gömmüştüm.

Biraz sonra Helen son derece tatlı bir sesle, “Ne kadar rahatım!” diye mırıldandı. “O son öksürük yordu beni biraz. Uykum geldi. Ama, sakın yanımdan gitme, Jane. Hoşuma gidiyor senin böyle yanımda olman.”

“Hep burada kalacağım, benim bir tane Helen’im. Kimse alamaz beni senin yanından.”

“Rahat mısın, canım?”

“Evet.”

“İyi uykular, Jane.”

“Sana da iyi uykular, Helen.”

Beni öptü. Sonra çok geçmeden, ikimiz de uyumuşuz. Uyandığım zaman sabah olmuştu. Alışık olmadığım bir kımıltı uyandırdı beni. Gözlerimi açıp baktım: Birisinin kucağındaydım. Hastabakıcı beni kollarına almış, yatakhaneye götürüyordu. Yatağımdan gizlice kaçtığım için azar yemedim. Herkes başka bir şeylerle uğraşıyordu. Sorduğum bir sürü soru karşılıksız kaldı. Birkaç gün sonra öğrendiğime göre Miss Temple, şafak sökerken odasına dönünce beni o küçük yatakta, yüzüm Helen’in omzuna gömülü, kollarım boynuna sarılı bulmuş. Ben uyuyormuşum, Helen’se ölmüş.

Helen’in mezarı, Brocklebridge Kilisesi’nin avlusundadır.

Ölümünden sonra tam on beş yıl bu mezar, üzerini ot bürümüş bir tümsekten ibaret kaldı. Şimdi başucunda gri mermerden bir taş yükseliyor. Taşın üzerinde Helen’in adı yazılı, bir de Resurgam10 sözcüğü.

10. (Lat.) Dirileceğim. (Y.N.)

X

Şu önemsiz yaşantımın olaylarını şimdiye kadar pek uzun uzun anlattım. Ömrümün ilk on yılına hemen hemen on bölüm ayırdım. Oysa bu yazdığım, düzenli bir yaşamöyküsü olmayacak ki. Ancak ilgi çekeceğini bildiğim anıları canlandırmak niyetindeyim. Bundan dolayı, ömrümün sekiz yıllık bir süresini hemen hemen sessiz sedasız geçiştiriyorum. Zincirin halkalarını birbirine bağlamak için birkaç satır yeter de artar bile.

Tifüs salgını, Lowood’u kasıp kavurma görevini yerine getirdikten sonra yavaş yavaş çekilip gitti. Ne var ki gitmeden önce şiddetiyle, kurbanlarının çokluğuyla, herkesin dikkatini öksüzler yurdunun üzerine çekmişti. Felaketin nedenleri soruşturuldu, çorap söküğü gibi ortaya çıkan birtakım gerçekler de herkesi iyice kızdırdı. Okulun kurulduğu yerin sağlığa zararlı oluşu, çocuklara verilen yiyeceklerin kıtlığı, kötülüğü, yemeklerin hazırlanmasında kullanılan mikroplu, pis su, öğrencilerin giyecek ve yatak durumlarının sefilliği... Bütün bunlar ortaya döküldü. Bunların ortaya çıkması da, Mr. Brocklehurst için gurur kırıcı olmakla birlikte yuva için çok hayırlı sonuçlar verdi.

O ilde oturanlardan birçok zengin, iyiliksever kişi, daha iyi bir yerde, daha elverişli bir yapı kurulması için bağışlarda bulundu. Yeni yönetmelikler hazırlandı, yiyecek, giyecek konusunda düzeltimler yapılarak okulun geliri bir yönetim kuruluna verildi. Servet bakımından, aile yönünden çok güçlü olduğu için aradan atılamayan Mr. Brocklehurst kurumun mutemediydi, ama şimdi ona yardım eden daha geniş görüşlü, daha anlayışlı kişiler vardı. Mr. Brocklehurst müfettişlik görevini de artık sertlikle sağduyuyu, hesapla insanlığı, dürüstlükle sevgiyi bir arada yürütebilen kimselerin eşliğinde yapıyordu. Böylece çekidüzene sokulunca Lowood Okulu zamanla gerçekten yararlı, insanca bir kurum olup çıktı. Bundan sonra daha sekiz yıl kaldım bu çatının altında. Altı yıl öğrenci, iki yıl da öğretmen olarak. İki bakımdan da okulun önemine, değerine tanıklık edebilirim.

Bu sekiz yıl boyunca yaşantım tekdüze geçti ama mutsuz değildim; çünkü dolu, hareketli bir yaşamdı bu. Önümde güzel bir öğrenim fırsatı vardı. Derslerimin birçoğunu seviyor, hepsinde parlamak istiyordum. Öğretmenlerimin, hele sevdiğim öğretmenlerin gözüne girmekten duyduğum büyük kıvanç da beni ileri doğru itiyordu. Önüme çıkan fırsatlardan iyice yararlanmasını bildim. Zamanla en üst sınıfın birincisi oldum, sonra da öğretmenlikle görevlendirildim. İki yıl istekle yaptım bu işi, ama sonra değişmeye başladım.

Bütün bu değişiklikler boyunca Miss Temple okulun müdürü olarak kalmıştı. Ben de kültürümün önemli bölümünü onun yol göstermesine borçluydum. Onun varlığı, dostluğu benim için her zaman bir avuntu kaynağı olmuştu. Anam, eğitimcim, daha sonra da arkadaşım olarak sevmiştim onu. Derken, evlendi. Böyle bir kadına hemen hemen layık sayılabilecek kadar üstün bir adam olan papaz kocasıyla uzak bir ile taşındı. Böylece ondan yoksun kaldım.

Miss Temple’ın gittiği günden sonra ben de eski Jane Eyre olmaktan çıktım. Bütün huzurum, Lowood’u bir dereceye kadar gözümde bir yuva yapıp çıkan her türlü tatlı bağ onunla birlikte silinip gitmişti. Onun kişiliğinden, huylarından çok şeyler kapmış, kafamı daha uyumlu, yüreğimi daha düzenli duygularla doldurmuştum. Ödev, disiplin ilkelerine adamıştım kendimi. Sessiz sedasızdım; hayatımdan hoşnut olduğuma inanıyordum. Herkesin gözünde, çoğu zaman da kendi gözümde ben kendine yeten, irade sahibi birisiydim.

Ama yazgı, Papaz Nasmyth kılığında benimle Miss Temple’m arasına girdi. Evlenme töreninden az sonra, müdiremizin sırtında yol kılığıyla posta arabasına bindiğini gördüm. Arabanın yokuşu tırmanıp tepenin öbür yanında gözden yitişini seyrettim, sonra kendi odama çekildim. Onun düğünü onuruna verilen yarım günlük tatilin büyük bölümünü orada, tek başıma geçirdim.

Dolaşıp duruyordum odamın içinde. Önce sandım ki yalnızca yitirdiğim arkadaşa yanıyorum, bu boşluğu gidermek için bir çare arıyordum. Düşüncelerimin sonunda çevreme bakıp da güneşin batmış, çoktan akşam olmuş olduğunu görünce bir şeyin daha farkına vardım. Bu saatler arasında bende bir değişim olmuştu. Karakterimde Miss Temple’dan kapma olan ne varsa eriyip gitmişti. Daha doğrusu, yanındayken içime doldurduğum dingin havayı o alıp götürmüştü. Ben şimdi gene kendi doğal durumuma dönmüş, içimde eski ateşli duyguların kıpırdanışını hissetmeye başlamıştım. Dayandığım bir destek çekilivermiş gibi değil de, bana biçim veren bir amaç ortadan kalkmış gibiydi. Yitirdiğim şey huzur duyabilme yeteneği değildi. Bana huzur veren kaynak kurumuştu.

Kaç yıldır bütün dünyam Lowood’dan ibaret olmuş, bütün yaşantım Lowood’un kurallarıyla, düzeniyle sınırlanmıştı. Şimdi ise gerçek dünyanın çok geniş olduğunu anımsıyordum gene. Bu genişliğin içine atılmak, hayatın tehlikeleri arasında yaşamanın gerçek bilgisini aramak cesaretini gösteren kimseleri, çeşitli korkular, umutlar, serüvenler, heyecanlar bekliyordu.

Gidip penceremi açtım, dışarı baktım. İşte binanın iki kanadı, işte bahçe, işte Lowood yamaçları ve tepelerle çevrili ufuk. Bakışlarım bütün engelleri aşarak bu uzak, mavi tepelere takıldı. İçimi titreten şey, bunları aşmak isteğiydi işte! Onların kayalı, fundalıklı sınırları içinde kalan ne varsa zindanmış, sürgünmüş gibi geliyordu şimdi bana. Dağlardan birinin çevresinde kıvrılan, iki dağ arasındaki uçurumlu bir vadinin içinde gözden yiten beyaz yolun çizgisini bakışlarımla izledim. Bunu daha ötelere kadar görebilmek için nasıl can atıyordum! O yoldan bir araba içinde gelişimi, o bayırlardan aşağı alacakaranlıkta inişimi anımsıyordum. Lowood’a ilk geldiğim günden bu yana koca bir çağ geçmiş gibiydi. O gün bugündür de Lowood’dan ayrılmamıştım. Bütün tatillerim okulda geçmişti. Mrs. Reed beni bir kez bile Gateshead’e çağırmamış, ne o, ne de ev halkından başka biri, beni bir kez bile görmeye gelmemişti. Dış dünyadan ne mektupla, ne de ziyaretçiyle bir haber alabilmiştim. Okul kuralları, okul görevleri, okul alışkanlıkları, okul düşünüşleri, okul sesleri, okul yüzleri, okul sözleri, okul kılıkları, okul yaşamının sevgileri, nefretleri... Dünya konusunda benim bildiğim bundan ibaretti.

Şimdi ise artık bunlarla yetinemeyeceğimi hissediyordum. Sekiz yılın alışılagelmiş düzeninden yarım günde gına gelivermişti. Özgürlük istiyordum, soluğum kesilircesine! Özgürlüğüme kavuşmak için dudaklarımdan bir dua koptu, esen hafif rüzgârla dağılıp gitti. Bu kez daha alçakgönüllü bir dilekte bulundum. Değişiklik, heyecan istedim. Bu dua da boşluğa karıştı. Yarı çılgınca, “Tanrım!” diye bağırdım, “öyleyse şimdikinden başka, yeni bir kölelik bağışla bana!”

Tam bu sırada akşam yemeği için çalan zil beni aşağıya çağırdı. Düşüncelerimin yarıda kopan zincirini örmeyi ancak yatakta sürdürebildim. Ama, burada bile yatak odamı paylaşan öğretmen arkadaş, sonu gelmeyen havadan sudan konuşmalarıyla beni, tazelemeye can attığım düşüncelerden uzak tuttu. Bir uyusa da çenesi kapansa diye dua ediyordum. Pencereden dışarı bakarken kafamı dolduran düşüncelere bir dönebilsem, bir esin gelip beni ferahlatacaktı sanki.

En sonunda Miss Gryce horlamaya başladı. İriyarı bir kadındı; şimdiye kadar onun genzinden çıkan ezgiler hep canımı sıkmıştı. Ama, bu gece horultunun ilk davudi notasını sevinçle karşıladım. Kurtulmuştum artık! Yarı unutulmak üzere olan düşüncem yeniden canlanıverdi.

“Yeni bir kölelik! Boş bir fikir değil bu!” dedim kendi kendime. (İçimden söylemiştim bunu; kendi kendime yüksek sesle konuşmak huyum yoktu çünkü.) “Boş bir fikir olmadığı belli; çünkü pek öyle sarmıyor insanı. Özgürlük, heyecan, sefa sürmek gibi sözlere benzemiyor. Bunlar gerçekten parlak sözler ama, benim için sözden ibaret kalmak zorundalar. Bundan dolayı da öylesine kof, geçici ki, kulak vermek bile boş. Ama, kölelik! İşte gerçek olan bu. Burada sekiz yıl hizmet ettim; şimdi bütün dileğim başka bir yerde hizmet etmek. Kendi irademle bu kadar bir şeyi başaramayacak mıyım? Akla yakın değil mi bu? Evet! Evet! Hiç de ulaşılmayacak bir erek değil. Bir de zekâm bu ereğe giden yolu bulacak kadar işlek olsa!”

Zekâmı işletebilmek için yatakta dikilip oturdum. Hava ayazdı. Omzuma bir şal aldım; gene var gücümle düşünmeye koyuldum:

“Ne istiyorum? Yeni bir yerde, yeni kimseler arasında, değişik koşullar altında yeni bir görev! Gözümü daha yükseklere dikmenin boşuna olduğunu bildiğim için istiyorum bunu... Ama, insan yeni bir iş nasıl bulur? Eşe, dosta başvurarak elbet. Benimse eşim, dostum yok. Ama, başlarının çaresine kendileri bakmak zorunda olan, kim bilir daha kaç eşsiz, dostsuz kimse vardır. Onlar ne yapıyorlar böyle bir durumda?”

Bilemiyordum. Karşılık bulamıyordum bu soruya. Bir çıkar yol bulsun, hem de çabuk tarafından, diye beynime buyruk verdim. Beynim fırıl fırıl işlemeye başladı. Şakaklarım, bütün kafam zonkluyordu ama, belki bir saat boşuna yoruldu beynim: Çabalarının hiçbir ürünü olmadı. Boşuna didinmek yüzünden ateşlenmişim gibi kalktım, odada dolaştım. Perdeyi açarak yıldızlara baktım; bir an sonra soğuktan titreyerek gene yatağıma sokuldum.

Bir iyilik perisi aradığım esini bu sırada yastığıma bırakıvermiş olsa gerek: Tam başımı yastığa koyarken, kendiliğinden, gayet doğal olarak geliverdi aklıma:

“İş arayanlar ilan verir. Sen de Herald gazetesine ilan ver.”

“Ama nasıl? Hiçbir bilgim yok ki bu konuda.”

Şimdi artık soruların yanıtları pürüzsüz, çabucak diziliyordu karşıma:

“İlanla, ilan parasını bir zarf içinde Herald gazetesinin müdürüne gönderirsin. İlk fırsatta Lowton’dan postalarsın bunu. Karşılığı Lowton Postanesi’nde J.E. adına postrestant göndermelerini söylersin. Mektubu attığından bir hafta kadar sonra da gider, karşılık geldi mi, diye sorarsın, artık ona göre davranırsın.”

Kafamda bu tasarıyı iki-üç kez yineledim. Sonra kafama iyice sindirerek çok açık, işlek bir biçim verdim, rahatlamış olarak uykuya daldım.

Güneşle bir kalktım; okulu uyandıran zil çalıncaya kadar ben ilanımı hazırlayıp zarflamış, adresi de yazmış bulunuyordum. İlanda şöyle demiştim:

“Öğretmenlik deneyimi olan (öyle ya, iki yıldır öğretmen değil miydim?) genç bayan, çocukları on dört yaşından küçük ailenin yanında iş aramaktadır. (Ben ancak on sekizinde olduğuma göre kendi yaşıma yakın olan öğrencilerin eğitimini üzerime alamayacağımı düşünüyordum.) Kendisi öğrencilerine, İngiliz geleneklerine göre sağlam bir eğitim göstermekle birlikte Fransızca, resim, müzik dersleri de verebilir. (Sevgili okuyucu, şimdi pek yetersiz kaçan bu liste o çağda aranılan öğrenim konularını az çok içine alıyordu.) Lowton Postanesi’nde J.E. postrestant olarak yazınız.”

Bu kâğıt bütün gün çekmecede kilitli kaldı. Çaydan sonra yeni müdürden gerek kendim, gerek öğretmen arkadaşlarım için görülecek ufak tefek işlerim olduğunu söyleyerek, Lowton’a gitmek için izin istedim. İzin hemencecik verildi, yola çıktım. Üç kilometrelik bir yoldu bu; ayrıca yağışlı bir akşamdı ama, neyse ki günler oldukça uzundu. Birkaç dükkâna girdim çıktım, mektubu postaneye verdim, hızını artırmış olan yağmurun altında okula döndüm. Üstüm başım sırılsıklam ama içim rahattı.

Ondan sonraki hafta pek uzun geldi bana, gene de bütün dünyevi şeyler gibi bu da sona erdi. Tatlı bir güz gününün sonunda kendimi, yaya olarak, gene Lowton yolunda buldum. Sırası gelmişken söyleyeyim: Pek güzel bir yoldu bu; dere kıyısından, vadinin en tatlı kıvrımlarını izliyordu. Ama o gün ben manzaranın güzelliğinden çok gitmekte olduğum küçük köyde belki de beni beklemekte olan mektupları düşünüyordum. Gerçekten var mıydı acaba bana mektup?

Bu kez köye inmek için bulduğum bahane bir çift ayakkabı ısmarlamaktı. Onun için önce bu işi yapıp bitirdim. Sonra da o sakin, tertemiz sokakçığı geçerek postaneye yürüdüm. Postaneyi, gözünde bağa çerçeveli gözlük, ellerinde siyah eldiven, yaşlı bir hatun kişi işletirdi.

“J.E. adına gelmiş mektup var mı?” diye sordum

Kadın gözlüğünün üzerinden beni süzdü, sonra bir çekmece açarak içini karıştırmaya başladı. Öylesine uzun uzun karıştırdı ki benim de umutlarım sönmeye başladı. Sonunda, bir zarf bulup çıkardı, gözlüğüyle belki beş dakika inceledikten sonra tezgâhın üzerinden bana uzattı. Bu arada benden yana gene meraklı, kuşkulu bir bakış fırlatmaktan geri kalmadı. Zarfın üzeri “J.E.ye” diye yazılıydı.

“Yalnızca bir tane mi var?” diye sordum.

Hatun kişi, “Başka yok,” dedi.

Mektubu cebime atarak okulun yolunu tuttum. Hemen açıp okumamın olanağı yoktu; çünkü saat sekize kadar okula dönmüş olmam gerekiyordu, şimdiyse saat yedi buçuktu.

Okulda da bir sürü iş beni beklemekteydi: Çalışma saatinde kızların başında nöbetçiydim. Ondan sonra dua okumak, yatmalarına bakmak da bana düşüyordu. Kızları yatırdıktan sonra öğretmenlerle bir arada yemeğe oturdum. Sıra bizim yatmamıza geldiği zaman bile Miss Gryce’tan kurtulmama olanak yoktu. Şamdanımızda azıcık bir mum kalmıştı; kadın bu mum eriyip sönünceye kadar konuşacak diye ödüm kopuyordu. Neyse ki biraz önce yemiş olduğu okkalı yemek ona uyku ilacı gibi geldi de daha ben soyunmamı bitirmeden o horultuya başladı. Daha iki-üç santimlik mum vardı. Mektubumu çıkardım. Üzerine F harfi basılmış olan balmumu damgayı söküp açtım. Mektup kısaydı.

Geçen perşembe günü Herald gazetesine ilan veren J.E. söylediği deneyime gerçekten sahipse karakteriyle yeterliliği üstüne de tatmin edici referanslar gönderebilirse kendisine on yaşından küçük bir kız çocuğunun mürebbiyeliği, buna karşılık da yılda otuz sterlin verilebilir. J.E.nin referanslarını, adını, adresini, daha başka bilgileri aşağıdaki adrese göndermesi rica olunur: Mrs. Fairfax, Thornfield, ... ilinde, Millcote dolaylarında.

Mektubu uzun uzun gözden geçirdim: Yazı biraz eski stil, biraz da titrekçeydi... Yaşlı bir hanımın yazısı gibi. Bu sevindirdi beni; çünkü böyle, kimseye danışmadan bir işe atılmakla başımı derde sokabileceğimi düşünmüş, gizliden gizliye korkup durmuştum. Her şeyden önce bu, şöyle dürüst bir atılım için kötü bir başlangıç sayılmazdı. Mrs. Fairfax’ı gözümün önünde canlandırır gibi oluyordum: Başında dul bayanların giydiği bir büzgülü başlık, sırtında uzun siyah elbise; belki soğuk bir hanım ama, kaba hiç değil. İngiliz kibarlığının orta yaşlı bir örneği. Thornfield! Bu ad Mrs. Fairfax’in köşkünün adıydı besbelli! Gerçi aklımdan köşkün tam planını çizmenin yolu yoktu ama, derli toplu, pırıl pırıl bir yer olduğuna kalıbımı basabilirdim.

Millcote Kasabası’na gelince... İngiltere haritasını gözümde canlandırınca buldum. Burası Londra’ya, şimdi içinde bulunduğum ücra taşra köşesinden çok daha yakındı ki bu da hoşuma gitti. Hayat, hareket dolu bir yerlere gitmek için can atıyordum. Millcote büyükçe bir ırmağın kıyısında, dokumacılığıyla ün salmış, geniş bir kasabaydı. Civcivli bir yer olsa gerekti. Olsun, daha iyi! Hiç değilse tam bir değişiklik olurdu benim için. Uzun fabrika bacalarını, duman bulutlarını düşündükçe pek öyle kendimden geçmiyordum ama, “Thornfield, kasabadan hayli uzakta olsa gerek,” diye avunuyordum.

Mumun son damlası da eridi... Fitil söndü.

Şimdi artık bundan sonraki adımları atmak gerekiyordu. Tasarılarımı artık yalnız kendime saklayamazdım; uygulayıp başarıya ulaştırabilmek için çevremdekilere açmam gerekiyordu. Öğle tatilinde müdürün karşısına çıktım; şimdi elime geçenin iki katı ücretle (Lowood’daki gelirim yılda on beş sterlindi) yeni bir iş önerisi aldığımı söyleyerek bu konuyu bir toplantı sırasında Mr. Brocklehurst’e açmasını, bana referans verip vermeyeceğini öğrenivermesini rica ettim. Müdür benim aracılığımı üzerine almak iyiliğini gösterdi. Ertesi gün durumu Mr. Brocklehurst’e açmış. O da, velim olması dolayısıyla, Mrs. Reed’e konuyu bildirmek gerektiğini söylemiş. Böylece yengeme bir mektup yazıldı. O da, “Jane Eyre dilediği gibi yapsın, ben onun işlerine karışmaktan yıllar önce vazgeçtim,” diye karşılık gönderdi.

Bu mektup bütün kurul üyelerini dolaştı, bana son derece bunaltıcı gelen bir gecikmeden sonra, dilediğim işe girebilmem için resmen izin verildi. Ayrıca, Lowood’da hem öğrenci hem de öğretmen olarak her zaman iyi tanındığım için okul yöneticilerinin hem karakterimin dürüstlüğüne, hem de öğretmen olarak yeteneğime tanıklık eden bir tavsiye mektubu hazırlayacakları da bildirildi.

Tavsiye mektubunu hemen hemen bir ay sonra aldım, bir kopyasını hemen Mrs. Fairfax’e postaladım. Kadın da, buna karşılık gönderdiği mektupta, beni işe aldığını, Thornfield’deki mürebbiyelik görevime on beş gün sonra başlayabileceğimi bildirdi.

Artık hazırlıklara dalmıştım. Bu on beş gün çarçabuk geçti. Giyip çıkaracaklarım (ihtiyacımı karşılamakla birlikte) pek çok olmadığı için sandığımı (sekiz yıl önce Gateshead’den getirmiş olduğum sandık), son gün hazırladım.

Sandığım bağlanmış, adım yazılı kart başucuna çivilenmişti. Yarım saat sonra gelip Lowton’a götüreceklerdi. Ben de ertesi sabah erken bir saatte posta arabasına binmek üzere köye gidecektim. Siyah yünlü yol esvabımla, şapkamı, eldivenimi, manşonumu fırçalayıp hazırlamış, unutulan bir şey olmasın diye çekmecelerimi baştan aşağı gözden geçirmiştim. Sonra, yapacak başka iş kalmayınca oturdum, dinlenmeye çalıştım. Ama, bütün gün ayakta kalmış olduğum halde, dinlenmek olası mıydı ki! Heyecanım çok aşırıydı. Bu gece ömrümün bir sayfası kapanıyor, yarın bir yenisi açılıyordu. Bu arada uyumak da olası değildi. Bir sayfadan öbürüne geçildiğini yanan gözlerimle izlemeliydim!

Ben, daha mezarında rahat edememiş bir hayalet gibi ortalarda dolaşıp dururken bir hizmetçi yanıma yaklaşarak, “Aşağıda sizi görmek isteyen biri var, efendim,” dedi.

“Hamal olsa gerek,” diye düşündüm. “Kim?” diye sormaksızın, hemen aşağı koştum. Öğretmenlerin oturma odası ya da arka salon denilen odanın önünden geçiyordum ki yarı aralık duran kapıdan dışarı biri fırladı.

“A! İşte o! Gerçekten ta kendisi!” diye bağırarak yolumu kesti, ellerime sarıldı.

Baktım: İyi bir yerin hizmetçisi gibi giyinmiş, genç bir kadın. Kara kaşları, kara gözleri, pembe yanaklarıyla pek de güzeldi. Bana bir yerden tanıdık olan bir sesle, gene tanıdık bir gülümseyişle, “E, kimim ben?” diye sordu. “Yoksa beni tanımadın mı, Miss Jane?”

O zaman, boynuna atıldım, deli gibi bir sevinçle onu öpmeye başladım. Yalnızca, “Bessie! Bessie! Bessie!” diyebiliyordum.

O da, hem ağlıyor, hem gülüyordu. İkimiz birlikte salona girdik. Şöminenin başında kareli gömlekle pantolon giymiş, üç yaşlarında bir oğlan çocuk durmaktaydı. Bessie hemen, “Benim oğlan,” dedi.

“Demek evlendin, Bessie?”

“Evet... Handiyse beş yıl oluyor. Arabacı Robert Leaven’la evlendim; Bobby’den başka bir de kızım var; adını Jane koydum.”

“Gateshead’de değil misin artık?”

“Kapıcı evinde oturuyoruz. Eski kapıcı gitti de.”

“Ee! Nasıllar bakalım? Uzun uzun anlat bana; ama, otur önce. Bobby, sen de gelip dizime oturmaz mısın?”

Bobby yan yan gelip anasına sokulmayı yeğledi.

Bessie, “Pek uzun boylu olmamışsın, iri de değilsin, Miss Jane,” dedi. “Burada iyi beslenmiyorsunuz, besbelli. Eliza senden bir baş daha uzun; Georgiana’ya gelince senin iki katın eder, doğrusu!”

“Georgiana çok güzel olmuştur değil mi, Bessie?”

“Bir içim su! Geçen kış annesiyle Londra’ya gitmişti, herkes bayılmış. Genç bir lord da âşık olmuş ona ama, ailesi bizim küçükhanımla evlenmesine razı gelmemişler. Bunun üzerine, ne olsa beğenirsin? Lordla Georgiana kaçmaya karar vermezler mi? Ama, iş anlaşılınca kaçamadılar. Onları Eliza ele verdi. Kız kardeşini kıskandı besbelli. Şimdi ikisi evin içinde kedi köpek gibi, her an hır gür ediyorlar.”

“Ee! Peki John Reed ne âlemde?”

“Doğrusu, o pek öyle annesinin dilediği gibi çıkmadı. Liseye gitti ama... Nasıl diyorlar ona... Hani... Belge aldı. Sonra hukuk çalışıp dava vekili olsun istediler. Gelgelelim, öyle haylaz, öyle başıboş bir genç ki bana kalırsa pek adam edemeyecekler onu.”

“Görünüş bakımından nasıl?”

“İyice uzun boylu. Kimileri onu çok yakışıklı buluyorlar ama, dudakları köfte gibi.”

“Ya Mrs. Reed?”

“Hanımefendi dıştan bakılınca iyi görünüyor, endamı da yerinde ama, bence, rahatı huzuru yok, John’un tutumlarına üzülüyor... Küçükbey su gibi para harcıyor.”

“Seni buraya yengem mi gönderdi, Bessie?”

“Yok, canım, ne münasebet! Ne zamandır seni görmek istiyordum. Senden de haber geldi; uzak yerlere gidiyormuşsun, dediler. Ben de, bari ulaşamayacağımız yerlere gitmeden gidip bir göreyim, dedim.”

Ben gülerek, “Ama, galiba seni düş kırıklığına uğrattım, Bessie,” dedim; çünkü onun bakışlarında saygı vardı ama, hayranlık bulunmadığını ayrımsayabiliyordum.

“Yok, canım, hiç de değil! Pek kibarsın, neme gerek, hanımefendiler gibisin. Ben de zaten daha fazlasını ummamıştım ki... Çocukken de öyle ahım şahım güzel değildin.”

Bessie’nin bu sözlerindeki açıklık karşısında gülümsemekten kendimi alamadım ama, üzülmedim dersem yalan. On sekiz yaşındayken herkes hoşa gitmek ister; hoşa gidecek bir görünüşü olmadığını düşünmek de insanı pek sevindirmez, sanırım.

Bessie avuntu niyetine, “Senin şimdi on parmağında on hüner vardır, Miss Jane,” dedi. “Neler öğrendin bakalım? Piyano çalıyor musun?”

Salonda bir piyano vardı. Bessie gidip kapağını açtı, sonra benden oturup bir şeyler çalmamı istedi. Birkaç vals çaldım. Hayran kaldı. Coşarak, “Mrs. Reed’in kızları bunun yarısı kadar çalamıyorlar!” dedi. “Ben hep derdim zaten, sen onlardan daha akıllı, daha bilgili olacaksın, diye. Resim de yapıyor musun?”

“Ocağın üzerinde asılı resmi ben yaptım işte, Bessie.”

Suluboya bir manzara resmiydi bu. İşe girmemde yardım ettiği için, şükranımı belirtmek üzere müdüre armağan etmiştim; o da bunu çerçeveletip asmıştı.

“Gerçekten pek güzel, Miss Jane! Bizim küçükhanımların çizdiği resimler bunun yanına bile yaklaşamaz. Onların resim hocasının yaptığı resimler kadar güzel bu. Fransızca da öğrendin mi?”

“Öğrendim ya, Bessie... Okuyup yazmasını da, konuşmasını da.”

“Nakış dikiş?”

“Elbette.”

“Tam bir hanımefendi olup çıkmışsın, Miss Jane! Biliyordum ben zaten! Akrabaların sana yardım etseler de, etmeseler de hayatta ilerlersin sen. Ha, sana bir şey soracaktım. Babanın akrabalarından, yani Eyre’lerden hiç haber aldın mı?”

“Hiçbir haber almadım ömrümde.”

“Hani, biliyor musun, bizim hanım hep onların çok yoksul, ayaktakımı kişiler olduklarını söylerdi. Yoksul olmasına yoksuldurlar belki ama, kibarlıkta bence Reed’lerden geri kalır yanları yok. Bundan yedi yıl kadar önceydi, konağa Mr. Eyre diye biri gelip seni sordu. Hanım da burada olmadığını söyleyince adam pek üzüldü; çünkü seni arayacak vakti yokmuş; yabancı bir ülkeye gidiyormuş, gemisi de bir-iki güne kadar kalkacakmış. Pek kibar bir hali vardı. Babanın kardeşiymiş, galiba.”

“Hangi memlekete gidiyordu, Bessie?”

“Binlerce kilometre uzakta bir adaymış. Şarap yapıyorlarmış orada. Başuşak adını söylediydi ama...”

“Maderia olmasın?”

“Tamam, o işte. Ta kendisi.”

“Gitti, demek?”

“Evet, birkaç dakika ya durdu, ya durmadı. Bizim hanım pek soğuk davrandı ona. Sonradan da, ‘esnaf takımı’ falan dedi. Benim Robert’e göre amcan şarap tüccarıymış.”

“Olabilir ya da bir şarap tüccarının yanında çalışıyordur.”

Bessie’yle ben belki bir saat daha oturup eski günleri andık. Sonra Bessie gitti. Onu ertesi sabah Lowton’da, ben arabayı beklerken gene gördüm birkaç dakika için. Sonra ayrıldık, her birimiz kendi yolumuza gittik: O, kendisini Gateshead’e götürecek olan arabaya yetişmek için vadiye doğru yürüdü, ben de beni Millcote dolaylarındaki yeni işime, yeni yaşantıma götürecek olan posta arabasına bindim.

XI

Bir romanın yeni bölümü, bir sahne oyununun yeni bir perdesine benzer. Sevgili okurum, bu kez perdeyi açtığım zaman kendinizi Millcote’taki George Hanı’nın bir odasında varsayacaksınız. Duvarlar, çoğu han duvarları gibi, iri iri çiçekli kâğıtlarla kaplı. Yerdeki halı, eşyalar, şöminenin rafındaki süsler, duvarlardaki resimler (örneğin Kral III. George ile Galler Prensi’nin portreleri, Wolfe’un ölümünü yansıtan bir tablo) hep, çoğu han odalarında görülen türden. Bütün bunları tavandan sarkan bir gaz lambası, şöminede harıl harıl yanan ateş aydınlatıyor. Ben de, ateşin başında, sırtımda pelerinim, başımda şapkam, oturmaktayım. Manşonumla şemsiyem masanın üzerinde duruyor, ben de tam on altı saat, bir kasım gününün ayazını yemiş olmak yüzünden iliklerime işleyen soğuğun acısını çıkarmaya, uyuşan ellerimi, ayaklarımı yeniden canlandırmaya çalışıyorum. Lowton’dan sabaha karşı saat dörtte ayrılmıştım. Millcote kasabasındaki alanın saati şu sırada akşamın sekizini vurmakta.

Değerli okurum, şu sırada gerçi rahatıma diyecek yok, ama içim hiç rahat değil. Posta arabası burada durduğu zaman, beni karşılamaya çıkmış birisini bulacağımı ummuştum. Uşağın benim için getirip kapıya dayadığı tahta merdivenden aşağı inerken kaygıyla dört bir yanıma bakınıyor, birisinin benim adımı çağırmasını, beni Thornfield’e götürecek bir araç görebilmeyi bekliyordum. Yoktu görünürlerde böyle bir şey. Bir garsona, “Jane Eyre’i arayan oldu mu?” diye sorduğum zaman da, “Hayır,” dedi. Beni özel bir bekleme odasına götürmesini rica etmekten başka çare bulamadım. İşte şimdi de burada, kafamı karıştıran bir sürü kuşku, korku içinde bekliyordum.

Genç, gözü açılmadık biri için, dünyada her türlü bağlarını koparmış olarak yapayalnız kalmak; gideceği yere ulaşıp ulaşamayacağından emin olmadığı gibi, geldiği yere dönmesini engelleyen birçok koşullar bulunduğunu bilmek... Son derece garip bir duygu. Serüven olasılığı bu duyguyu tatlılaştırır, gurur ateşi de ısıtır, ama sonunda korku ürpertisi tedirgin eder. Aradan yarım saat geçip de hâlâ bir arayan, soran çıkmayınca benim içimdeki korku da öteki duyguları bastırdı. Sonunda, çıngırağı çalmaya karar verdim.

Gelen garsona, “Bu yakınlarda Thornfield diye bir yer var mı?” diye sordum.

“Thornfield mi? Bilmiyorum, efendim. Gidip yazıhaneye sorayım.”

Garson gitti, gitmesiyle geri gelmesi de bir oldu.

“Sizin adınız Eyre mi, efendim?”

“Evet.”

“Sizi bir bekleyen varmış.”

Hemen fırladım yerimden, manşonumla şemsiyemi kaptığım gibi hanın taşlığına koştum. Açık duran kapıda birisi bekliyordu. Sokaktaki havagazı lambasının ışığında tek atlı bir araba seçtim.

Kapıdaki adam beni görünce, bir yanda duran sandığımı işaret ederek kısaca, “Bu sizin olsa gerek,” dedi.

“Evet.”

Adam sandığı kaldırıp kendi arabasına koydu. Ben de bindim. Adam kapıyı kapamadan önce, “Thornfield buradan ne kadar uzaklıkta?” diye sordum.

“On kilometre kadar.”

“Ne kadar zamanda varırız oraya?”

“Bir buçuk saat sürer.”

Adam arabanın kapısını mandalladı, kendi yerine geçti, yola çıktık. Ağır ağır ilerliyorduk, ben de düşünmek için bol bol zaman buluyordum. Yolculuğumun sonuna bu kadar yaklaştığıma seviniyordum. Pek şık sayılamazsa da rahat olan arabada arkama yaslandım; artık kaygılarım da yatışmış olarak, kendimi düşüncelerime verdim:

“Arabayla uşağın gösterişsiz görünüşlerine bakılırsa Mrs. Fairfax pek şatafatlı bir hanımefendi olmasa gerek. Daha iyi. Ömrümde ancak bir kez şatafatlı kimselerin yanında yaşadım, bu benim için cehennem azabı oldu. Acaba küçük kızından başka kimsesi var mı? Geçimli, iyi bir kadın mı acaba? Öyleyse yüzde yüz hoşnut bırakırım onu, elimden gelen çabayı gösteririm. Ama ne yazık ki insanın elinden geleni yapması her zaman derde derman olmuyor. Lowood’da buna azmettim, kararımda durdum, çevremi hoşnut bırakmayı başardım. Yalnız, anımsıyorum, Mrs. Reed’in evindeyken, ağzımla kuş tutsam yaranamazdım. Umarım Mrs. Fairfax bir ikinci Mrs. Reed değildir, ama öyleyse yanında kalmak zorunda değilim ya! Gene bir ilan verir, başka bir iş ararım. Acaba daha ne kadar yolumuz kaldı?”

Pencereyi indirip dışarı baktım. Millcote’u geride bırakmıştık. Işıkların bolluğuna bakılırsa, hatırı sayılır büyüklükte bir yer olsa gerekti... Lowton’dan çok daha büyüktü. Lowood’a hiç benzemeyen bir bölgede olduğumuzu görebiliyordum. Daha az güzel ama daha kalabalık; daha az romantik ama daha yaşam dolu, daha heyecan verici.

Yollar çamurlu, hava pusluydu. Arabacı atını rahvan yürütüyordu. Bir buçuk saat dediği yolculuk en aşağı iki saat sürdü, sanıyorum. Sonunda adam başını arkaya döndürerek, “Thornfield’de pek bir şey kalmadı, artık,” dedi.

Gene dışarı baktım: Bir kilisenin önünden geçiyorduk. Kilisenin alçak, geniş kulesini gördüm, çanının çeyrek saati çaldığını duydum. Yamaçların dibinde de bir köyün yerini belirten bir küme ışık gözüme çarptı. On dakika sonra arabacı indi, iki kanatlı bir bahçe kapısını açtı. İçeri girdik. Kapı arkamızdan tangırdayarak kapandı. Şimdi bir araba yolunda, ağır ağır, yokuş tırmanmaya başlamıştık. Derken, bir evin upuzun cephesi göründü. Bir cumbanın perdeleri arasından dışarıya mum ışığı vuruyordu. Evin geri kalan her yanı karanlıktı. Araba dış kapının önünde durdu. Kapıyı bir hizmetçi kız açtı. Ben de arabadan indim, içeri girdim.

Kız, “Şöyle buyurmaz mısınız, hanımefendi,” dedi, ben de onun peşine düşerek dört köşe bir taşlıktan geçtim. Dört bir yanda yüksek yüksek kapılar vardı.

Kız beni bir odaya aldı. Buradaki şamdanlarla ateşin ışığı, ilk önce, iki saattir karanlığa alışmış olan gözlerimi kamaştırdı. Bu kamaşma geçince karşımda son derece tatlı, şirin bir tablo gördüm.

Küçük, sevimli, yuva gibi bir oda; neşeyle yanan ateşin başında yuvarlak bir masa, yüksek arkalıklı, eski moda bir koltuk, bu koltukta oturan, ufak tefek, derli-toplu, yaşlı bir hanım; başında dul hanımların giydiği gibi fırfırlı bir başlık, üzerinde siyah ipekli elbise, kar gibi bir patiska önlükle, tam benim gözümde canlandırdığım gibiydi Mrs. Fairfax; yalnız, çok daha sade, daha yumuşak görünüşlü. Elinde bir örgü vardı, ayaklarının dibine de iri bir kedi kıvrılıp yatmıştı. Kısacası, bu “rahat yuva” tablosunun hiçbir eksiği yoktu.

Yeni işe giren bir mürebbiyenin içini rahatlatmak için bundan daha iyisi olamazdı. Ne insanı ezecek bir tantana, ne çekingenlik verecek bir görkem ve gösteriş! Ben içeri girerken yaşlı hanım ayağa kalktı, son derece kibar, içten bir tutumla beni karşılamak üzere ilerledi.

“Nasılsınız kızım? Korkarım yollardan yorgun düştünüz. Bizim John da öyle ağır sürer ki arabayı! Üşümüşsünüzdür; şöyle, ateşin başına gelin.”

Ben, “Mrs. Fairfax sizsiniz, değil mi?” diye sordum.

“Evet. Oturun, kızım!”

Beni kendi koltuğuna oturttu, sonra pelerinimi alıp şapkamın bağcığını çözmeye başladı. Bu kadar zahmete girişmesin diye rica ettim.

“Zahmet olur mu hiç! Sizin elleriniz soğuktan donmuştur. Leah, biraz baharlı, limonlu sıcak şarap yap. Birkaç tane de sandviç hazırlayıver. Al, kilerin anahtarlarını.”

Mrs. Fairfax cebinden, tam hanım hanımcık ev kadınlarına yaraşır biçimde bir demet anahtar çıkararak hizmetçi kıza verdi. Sonra bana döndü.

“Haydi, canım, ateşe sokulun biraz. Sandığınızı yanınızda getirdiniz, değil mi?”

“Evet, efendim.”

“Gidip söyleyeyim de, odanıza taşısınlar.”

Hızlı adımlarla dışarı çıktı. İçimden, “Beni konuk yerine koyuyor,” diyordum. “Böyle ağırlanacağımı hiç ummamıştım doğrusu! Soğukluk, resmilik ummuştum yalnızca. Mürebbiyelerin hor tutulmaları konusunda işittiğim şeylere hiç uymuyor bu durum, ama sevinmeye başlamak için vakit daha pek erken.”

Mrs. Fairfax geri geldi. Masanın üzerinde duran örgüsüyle birkaç kitabı kendi eliyle kaldırarak, Leah’nın getirdiği tepsiye yer açtı, yiyecekleri bana gene kendi eliyle uzattı. Şimdiye kadar kimseden görmemiş olduğum bu ilgi karşısında biraz utanmaktan kendimi alamıyordum. Hele bu ilgiyi benim patronum, işverenim olan kişiden görmek! Ne var ki onun yaptığı işi yakışıksız saymadığı belliydi. Ben de bu kibarlığı doğal karşılamaya karar verdim.

Bana sunulanları yiyip içtikten sonra, “Kızınızı bu akşam görmek mutluluğuna erecek miyim?” diye sordum.

İyi yürekli hanım kulağını bana doğru yaklaştırarak:

“Ne dediniz, kuzum? Kulağım biraz ağır işitir de!” dedi. Soruyu daha yüksek sesle yineledim.

“Kızım mı? Ha, Adela Varens’ı demek istiyorsunuz. Sizin öğrenciniz Adela’dır.”

“Sahi mi? Kızınız değil demek?”

“Yok canım! Çoluk çocuğum yok benim.”

Bu kez de, Adela Varens’ın onun nesi olduğunu sormak istedim, ama çok soru sormanın ayıp sayıldığını anımsayarak sustum. Nasıl olsa öğrenirdim sırası gelince.

Mrs. Fairfax karşıma geçip oturdu, kediyi de kucağına alarak, “Geldiğinize öyle sevindim ki!” dedi. “Ne iyi... Artık evin içinde bir can yoldaşım olacak. İnsana can yoldaşı her zaman gerek. Gerçi Thornfield şahane bir konaktır; son zamanlarda biraz bakımsız kaldıysa da eski, şerefli bir yerdir, ama bilirsiniz, kış günlerinde, en güzel evde bile yalnız kalınca insanın içine bir gariplik çöker. Yalnız kalmaktan söz ediyorum. Leah çok iyi kızdır, o da, John da namuslu kimselerdir, ama ne de olsa hizmetçi, uşak... İnsan onlarla kafa dengi olamaz. Sonra, arada biraz pay bırakmak gerek, yoksa saymazlar insanı. Geçen kış pek sert geçti, hatırlarsınız. Kar yapmazsa, yağmur ya da fırtına yapıyordu. Ta kasımdan şubat sonuna kadar kapımızı postacıdan başka bir insan çalmadı desem yeri var. Her gece kukumavlar gibi bir başıma oturmaktan ruhuma karalar bastı. Arada Leah’yı çağırtıp kitap okutuyordum, ama zavallının bu işten hoşlandığını hiç sanmıyorum; sıkıcı buluyor bunu. Neyse, bahar, yaz geldi de biraz içimiz açıldı. Güneş çıkıp günler uzamaya başlayınca daha bir başka oluyor ne de olsa. Derken bu güz başında da Adela Varens’la dadısı çıkageldiler. Çocuk gelince evin içi şenleniveriyor doğrusu. Şimdi siz de geldiniz, artık keyfime diyecek yok!”

Konuşmalarını dinledikçe bu hanıma iyice kanım kaynamıştı. Sandalyemi biraz daha onun yakınına çektim: “Umarım arkadaşlığım sizi düş kırıklığına uğratmaz,” dedim.

“Sizi bu gece daha fazla tutmayayım,” dedi. “Vakit gece yarısını buldu, siz de sabahtan beri yollardasınız; iyice yorgunsunuzdur. Ayaklarınız ısındıysa odanızı göstereyim size. Kendi odamın yanındakini sizin için hazırlattım. Küçük bir yer, ama öndeki o kocaman odalardan daha çok seveceğinizi düşündüm; büyük odalar güzel döşenmiş falan, ama öyle ıssız, sıkıcı havaları var ki, ben hiç sevmiyorum.”

Bu kadar ince düşünceli olduğu için ona teşekkürler ettim. Uzun yolculuk beni gerçekten de bitkin düşürmüş olduğundan, odama çekilmeye hazır olduğumu söyledim. Mrs. Fairfax şamdanı alıp önüme düştü, dışarı çıktık. Kadın, önce gidip taşlık kapısı kapalı mı, diye baktı; sonra anahtarı kapının üzerinden alarak önüm sıra merdivenden yukarı çıktı. Basamaklar, tırabzanlar meşeden yapılmıştı. Merdivenin yanında da yüksek, kafesli pencereler vardı. Bu merdiven de, yukarıda yatak odalarının önünden geçen uzun çekme balkon da oraya evden çok bir kilise havası veriyordu. Merdivende, çekme balkonda bir mahzen ayazı duyuluyor, insanın içi bir yalnızlık, bir ıssızlık duygusuyla kararıyordu. Odama girip da burasının sade döşenmiş olduğunu görünce gerçekten sevindim.

Mrs. Fairfax bana tatlı bir sesle iyi geceler dileyip çekildikten sonra, kapımı kapadım, rahatça çevreme bakındım. Küçük odamın şirin, neşeli havası aşağıdaki o loş, geniş merdivenle dışarıdaki uzun, soğuk koridorun içimde uyandırmış olduğu ürpertiyi geçirmişti. Yorgunlukla, kaygıyla geçen uzun bir günün sonunda, sağ salim, güvenli bir sığınağa kavuşmuş olduğumu düşündüm, içimden bir minnet dalgası yükseldi. Yatağın yanına diz çökerek Tanrı’ya dua ettim. Dizlerimin üstünde doğrulmadan önce, bundan sonra da benden yardımını esirgememesi, bana hak etmediğim halde vermiş olduğu şu fırsata layık olabilmek kudretini bağışlamasını diledim. Hem yorgun, hem mutlu olduğum için, çok geçmeden derin bir uykuya dalmışım. Uyandığımda güneş doğmuştu.

Canlı mavi kreton perdelerin arasından süzülüp duvardaki kâğıtlarla yerdeki halıyı aydınlatan güneş ışığında, küçük odamın öylesine iç açıcı, Lowood’un çıplak tahta zeminli, kireç badanalı odalarından o kadar bambaşka bir görünüşü vardı ki baktıkça yüreğim sevinçten coşuyordu. Dış görünüşler gençlerin üzerinde büyük etki bırakır. Bana da öyle geldi ki önümde artık daha güzel ve dikenleri, güçlükleri kadar gülleri, doyumları da bulunan yeni bir yol başlamaktadır. Yer değişikliği, önümde açılan umut kapısı bütün varlığımı uyandırmış, coşturmuş gibiydi. Tam olarak bilemediğim birtakım güzel şeyler gelecekti başıma sanki... Bugün, yarın, önümüzdeki hafta, gelecek ay olmasa bile, günlerden bir gün.

Kalktım, özenle giyindim. Bütün giyeceklerim son derece basit olduğu için sade giyinmek zorundaydım, ama gene de derli toplu giyinmeye dikkat ederdim. Kılık kıyafetime aldırış etmemek benim yaradılışımda yoktu; tersine, görünüşüme elimden geldiğince çekidüzen vermeye, güzel olmasam da hoşa gitmeye çalışırdım. Daha güzel olmadığıma yanardım arada; gül gibi yanaklara, kiraz dudaklara, çekme burunlara özenirdim. Uzun boylu, heykel yapılı, şahane bir kadın olmadığıma tasalanırdım. Böyle ufacık tefecik ve renksiz, yüzünün çizgileri düzensiz ve keskin olmak bir bahtsızlıkmış gibi gelirdi bana.

Bu isteklerim, üzüntülerim neden ileri geliyordu acaba? Kim bilir! Bunu tam olarak bilemiyordum, ama bir nedeni vardı elbet; hem de akla yatkın, pek doğal bir nedeni.

Her neyse, saçımı güzelce fırçaladım, siyah elbisemi giydim. Bu elbise okul forması gibi pek yalındı, ama hiç olmazsa vücuduma pek iyi oturuyordu. Tertemiz, bembeyaz yakalığımı da düzelttikten sonra, kılığımın Mrs. Fairfax’in karşısına çıkabilecek, yeni öğrencimi de kendimden kaçırmayacak kadar düzgün olduğuna inanç getirdim. Penceremi açtım, tuvalet masamın, her şeyin düzenli olup olmadığına baktıktan sonra, dışarı çıktım.

Yatak odalarının önünden geçen balkon biçimi uzun koridorun öbür ucuna varınca, meşe tahtasından yapılma o kaygan basamaklardan aşağı, taşlığa indim. Bir dakika duralayarak, duvardaki resimlere baktım. (Aklımda kaldığına göre, bunlardan biri derisi bakır rengi, sert, asık yüzlü bir adamın, öbürü de perukası pudralı, inci gerdanlıklı bir kadının resmiydi.) Tavandan tunç bir lamba sallanıyordu, bir yanda da kocaman sarkaçlı bir saat vardı. Saatin kutusu pek ince oymalı meşedendi; zamanla, ellene ellene, abanoz gibi kapkara kesilmişti. Her şey pek görkemli geldi bana. Ama ben görkem denen şeye öyle yabancıydım ki!

Yarısı camlı olan sokak kapısı açık duruyordu. Dışarı çıktım. Güzel bir güz sabahı... Yeni doğmuş güneş sararmış ağaçların, hâlâ yemyeşil olan tarlaların üzerine taze ışıklarını serpmişti. Çimliğe doğru yürüyerek döndüm, konağın cephesine baktım. Üç katlı, öyle pek saray gibi olmasa da hatırı sayılır derecede büyük bir yapıydı bu. Bir soylu saraylının malikânesi değil de, kibar bir beyefendinin taşradaki evi olduğu belliydi. Tepesindeki mazgallı kuleler eve bir masal havası veriyordu.

Bu gri cephenin arka yanında kuşluklar görünüyordu; buralara yuva yapmış olan kargalar da gaklayarak uçuşuyordu. Sonra, çimliğin, korunun üzerinden uçarak, çitle ayrılmış geniş bir çayırlığa gidip kondular. Bu çayırlıkta bir sıra yaşlı, ulu dikenli ağaçlar, akasyalar yükselmekteydi. Meşe ağaçları kadar kalın, güçlü, boğum boğum. Bu ağaçlar, Thornfield11 Malikânesi’nin adını nereden aldığını belli ediyordu.

Daha geride tepeler vardı. Lowood’un çevresindeki dağlar kadar yüksek, yalçın değildi bu tepeler; vadiyi dünyadan ayıran setlere benzemiyorlardı oradakiler gibi; gene de ıssız, ürpertici bir görünümleri vardı, Thornfield Malikânesi’ni Millcote gibi civcivli bir yerin bu denli yakınında, insanın ummadığı bir yalnızlığa, dinginliğe gömer gibiydiler. Evleri ağaçlar içine gömülü bir köyceğiz bu tepelerden birinin yamacına tırmanırcasına kurulmuştu. O dolayların kilisesi Thornfield’e daha yakındı. Bahçe kapısından yana bakılınca, yamaçlardan birinin ardından, eski yapılı çan kulesi görülebiliyordu.

Bu durgun manzarayla temiz, tatlı havayı içime sindirerek kargaların çığırışlarını zevkle dinliyor, konağın o geniş, gri cephesine bakarak, “Mrs. Fairfax gibi yalnız bir kadıncağız için ne de kocaman bir yer!” diye düşünüyordum ki bu yalnız kadıncağız kapıda belirdi.

“Ne! Kalkmışsınız bile!” dedi. “Erkencisiniz bakıyorum.”

Ona doğru ilerledim. Beni yanağımdan öptü, elimi sıktı.

“Nasıl, Thornfield’i beğendiniz mi?” diye sordu.

Çok beğendiğimi söyledim.

“Evet, güzel yerdir, doğrusu,” dedi. “Yalnız, zamanla harap düşmesinden korkuyorum. Mr. Rochester’ın aklına eser de gelip buraya temelli yerleşirse o başka... Ya da, hiç olmazsa daha sık gelip giderse. Böyle büyük mülklerin sahiplerinin başında olmaları gerekir.”

“Mr. Rochester mı?” dediniz. “O da kim?”

Kadın gayet sakin, “Buranın sahibi,” dedi. “Adının Rochester olduğunu bilmiyor muydunuz?”

Elbet bilmiyordum ya! Onun varlığından haberim bile yoktu. Yaşlı kadın onun varlığını herkesin içgüdüsüyle öğrendiği bir evrensel gerçek sayıyordu sanki.

“Burası sizin sanıyordum ben,” dedim.

“Benim mi? Tanrı senin iyiliğini versin, çocuk! Amma fikir ha! Burası benimmiş! Kızım, ben buranın yalnızca kâhyasıyım; çekip çevireni. Hoş, Rochester’larla anne tarafından uzak akraba olurum ya! Daha doğrusu, kocam akrabasıydı onların. Kendisi şu arka yamaçtaki Hay köyünün papazıydı. Şu görünen kilise onun kilisesiydi. Mr. Rochester’ın annesi de Fairfax’lerdendi. Kocamın ikinci göbekten amca kızı olurdu; ama ben bu akrabalık yüzünden hiçbir zaman herhangi bir hak gütmemişimdir. Bunu düşünmem bile. Kendimi ancak bir kâhya olarak görürüm. Efendim çok naziktir; ben de bundan başka bir şey beklemem.”

“Ya çocuk... Yani öğrencim?”

“Mr. Rochester’ın vasiliğine emanet edilmiş bir kız. Mr. Rochester da benden bir mürebbiye bulmamı istedi. Kızın burada yerleşmesini tasarlıyor besbelli. İşte geliyor kız... Yanında da Bonne dediği dadısı.”

Bilmece böylece çözülmüş oluyordu. Bu iyi yürekli candan dul kadıncık yüksek bir hanımefendi değil, benim gibi, çalışan bir insanmış meğer. Onu benim gözümden düşürmedi bu; tersine, daha bile sevindim: Demek, aramızdaki eşitlik gerçekmiş... Onun alçakgönüllülüğünden doğma değil. Daha iyi ya! Durumum daha da rahatlamıştı.

Ben bunları düşünürken, yanında dadısıyla, bir küçük kız çimlerin üzerinden koşa koşa geldi. Öğrencime baktım, o beni daha görmemişti. Yaşı pek küçükmüş meğer. Yedi-sekiz yaşlarında ancak vardı. İnce yapılıydı. İnce çizgili ufacık bir yüzü, lüle lüle beline kadar inen gür saçları vardı.

Mrs. Fairfax, “Günaydın, Adela,” dedi. “Gel seni mürebbiyen hanımla tanıştırayım. Kendisi senin akıllı, hünerli bir hanım olarak yetişmeni sağlayacak.”

Kız dadısına döndü, beni göstererek, “C’est là ma gouvernante?”12 diye sordu.

Dadısı, “Mais oui, certainement,”13 dedi.

Ben onların Fransızca konuştuklarını duyunca, “Yabancı mı bunlar?” diye sordum.

“Dadı yabancı. Adela da Avrupa’da doğmuş, altı ay öncesine gelinceye kadar da oradan hiç ayrılmamış. Buraya ilk geldiğinde hiç İngilizce bilmiyordu, şimdi çat pat derdini anlatabiliyor. Ben pek anlayamıyorum çünkü sıkışınca Fransızca karıştırıveriyor. Ama sen onun ne dediğini kolayca anlarsın sanırım.”

Neyse ki ben Fransızcayı bir Fransız kadınından öğrenmiştim. Madam Pierrot ile her fırsatta Fransızca konuşmaya bakmıştım, yedi yıldır da her gün kendi kendime Fransızca çalışıyordum. Öğretmenimin telaffuzuna elimden geldiği kadar öykünüyor, konuşmamı ilerletmeye uğraşıyordum. Bu yüzden Fransızcayı işlek ve düzgün olarak konuşabiliyor, Adela’yı anlamakta güçlük çekmeyeceğimi sanıyordum.

Kız, mürebbiyesi olacağımı öğrenince gelip elimi sıktı. Birlikte kahvaltı odasına doğru yürürken ona kendi diliyle birkaç şey söyledim. Bunlara önce kısa kısa karşılıklar verdi, ama masaya oturduktan ve beni o iri ela gözleriyle belki on dakika kadar inceledikten sonra birden açılarak gevezelik etmeye başladı:

“Ne iyi! Siz benim dilimi Mr. Rochester kadar güzel konuşuyorsunuz!” diye ünledi. “Onunla konuştuğum gibi konuşabileceğim sizinle. Sophie de konuşabilecek. Çok sevinecek buna. Burada onun dilinden hiç anlayan yok. Mrs. Fairfax İngiliz. Sophie benim dadım. Benimle birlikte deniz yoluyla geldi... Kocaman bir gemiyle. Geminin tüten bir bacası vardı. Aman, ne tütüyordu! Beni deniz tuttu, Sophie’yi de, Mr. Rochester’ı da. Mr. Rochester salon dedikleri güzel bir odada, kanepe üzerinde yatıyordu. Sophie’yle benim başka bir odada ufacık yataklarımız vardı. Ben bir seferinde az daha düşüyordum yatağımdan, raf gibi bir şeydi çünkü. Şey, matmazel sizin adınız ne?”

“Eyre... Jane Eyre.”

“Eğr mi? Öf! Söyleyemiyorum! Neyse, gemimiz sabahleyin, daha güneş doğmadan, büyük bir kentte demir attı... Kocaman bir kent! Kapkara evleri vardı, duman içindeydi. Benim geldiğim o güzel, temiz kente hiç benzemiyordu. Mr. Rochester beni geminin merdiveninden kucağında indirdi karaya. Sophie de peşimizden geldi. Hepimiz, bir arabaya bindiğimiz gibi, kocaman, çok güzel bir eve gittik, bundan daha güzel, daha büyük bir evdi. Otel diyorlardı. Nerdeyse bir hafta kaldık orada. Sophie ile ben her gün park denilen ağaç dolu, geniş bir yeşillik yerde gezmeye gidiyorduk. Orada benden başka daha bir dolu çocuk vardı. Sonra bir havuz da vardı. İçinde güzel güzel kuşlar yüzüyordu. Ben onlara ekmek kırıntısı atardım.”

Mrs. Fairfax, “Böyle bıcır bıcır öttüğü zaman anlayabiliyor musun onu?” diye sordu.

Pek iyi anlıyordum; çünkü Madam Pierrot’nun hızlı, akıcı konuşmasına alışıktım.

Yaşlı hanımcağız, “Annesine, babasına ilişkin bir şeyler sorsana ona,” dedi. “Onları hatırlıyor mu acaba?”

“Adela,” diye sordum, “demin sözünü ettiğin o güzel, tertemiz kentteyken kimin yanında otururdun?”

“Çok eskiden annemle otururdum ama o Meryem Ana’nın yanına gitti. Annem bana dans edip şarkı söylemesini, şiirler okumasını öğretirdi. Bir sürü beyefendi, hanımefendi annemi görmeye gelirlerdi; ben de onların önünde dans ederdim ya da dizlerine oturup şarkı söylerdim. Çok severdim bunu. Size de bir şarkı söyleyeyim mi?”

Adela kahvaltısını bitirmişti, onun için bana hünerlerinden bir örnek göstermesine izin verdim. Yerinden kalkarak gelip dizime oturdu; sonra o minik ellerini hanım hanımcık bir edayla kucağında devşirip lüle lüle saçlarını arkaya attı, gözlerini tavana kaldırarak bir opera aryası söylemeye başladı. Terk edilmiş bir kadının şarkısıydı bu. Kadın sevgilisinin vefasızlığına yanıp yakıldıktan sonra gururunu imdada çağırır. Hizmetçisine, en parlak mücevherleriyle en şahane giysilerini getirmesini söyler. Niyeti o geceki baloda vefasız sevgilisinin karşısına çıkmak, kendisini bırakmış olmasının umurunda bile olmadığına onu, şen, şuh davranışlarıyla inandırmaktır.

Bir çocuk şarkıcı için böyle bir konu seçilmiş olmasını yadırgadım, ama gösterinin amacı besbelli ki, ateşli aşk, kıskançlık ezgilerinin böyle çocuksu bir dille söylenmesindeki çelişkiydi. Büyük bir çiğlik gibi geldi bu bana.

Adela şarkıyı, neme gerek, iyi okuyordu, ifadesinde de yaşının bütün saflığı vardı. Bitirince dizimden yere atladı.

“Şimdi, size biraz şiir okuyacağım, matmazel,” dedi. Şöyle bir çalım satarak, La Ligue des Rats: Fable de La Fontaine14 diye okumaya başladı. Bu parçayı vurgulara, duraklamalara dikkat ederek, öyle akıcı bir sesle, öyle uygun hareketlerle söyledi ki yaşına göre gerçekten şaşırtıcıydı, büyük bir emekle, özenle yetiştirilmiş olduğunu gösteriyordu.

“Sana annen mi öğretmişti bu parçayı?” diye sordum.

“Evet,” dedi. “Annem böyle söylerdi, ‘Qu’avez-vous donc? Lui dit un de ces rats; parlez!’15 Elimi kaldırtırdı... Şöyle... Soru sorarken sesimi yükseltmeyi unutmayayım diye. Şimdi de dans edeyim mi size?”

“Yok, bu kadarı yeter artık... Peki, annen Meryem Ana’nın yanına gittikten sonra sen kimin yanında kaldın?”

“Madam Frederic’le kocasının yanında. Madam bana bakardı, ama akrabamız değildi. Belki de yoksuldu; çünkü evi annemin evi gibi şahane değildi. Çok kalmadım orada. Mr. Rochester gelip sordu, ‘Benimle İngiltere’ye gelip orada oturmak ister misin?’ diye. Ben de, ‘Peki,’ dedim; çünkü Mr. Rochester’ı daha önceden tanıyordum. Beni çok severdi. Hep güzel elbiseler, oyuncaklar falan armağan verirdi bana, ama görüyorsunuz ya, durmadı sözünde. Beni İngiltere’ye getirdi, ama kendisi çıktı gitti. Artık hiç görmüyorum onu.”

Kahvaltıdan sonra Adela ile ben kitaplığa çekildik. Mr. Rochester burasının okul odası olarak kullanılmasını tembih etmiş. Kitaplardan çoğu camlı dolaplar içinde kilitliydi, ama dolaplardan biri açık bırakılmıştı; bunun içinde ilköğretim için gerekli her şey vardı. Ders kitaplarından başka birçok edebiyat, şiir, biyografi, gezi kitapları, birkaç tane de roman bırakılmıştı. Mr. Rochester bunları mürebbiyenin okuma beğenisini karşılamak için yeterli bulmuştu, anlaşılan. Ne yalan söyleyeyim, şimdilik bunlar bana yeter de artardı bile. Lowood’da zorlukla ele geçirdiğim kırıntılarla ölçülünce bu kitaplık bir eğlence, bir bilgi hazinesi sayılırdı. Bu odaya aynı zamanda oldukça yeni, güzel sesli bir küçük piyano, resim çizmek için bir sehpa, bir çift de coğrafya küresi konulmuştu.

Öğrencim, çalışmaya pek meraklı değilse de söz dinleyen bir kızdı. Şimdiye kadar düzenli çalışmaya hiç alışık olmadığı için onu ilk baştan pek sıkmanın doğru olmayacağını düşündüm. Uzun uzun konuştum onunla; ufak tefek birkaç şey öğrettim, vakit öğleye yaklaşınca da dadısının yanına salıverdim. Sonra da yemek saatine kadar sehpa başına geçerek derste kullanılmak üzere küçük birkaç resim çizmeye karar verdim.

Resim defterimle kalemlerimi almak için yukarıya çıkarken Mrs. Fairfax bana seslendi:

“Sabah dersiniz bitti galiba!”

Geniş kapılı bir odadaydı. Kapı açık durduğu için, bana seslenince yanına gittim. Geniş, şahane bir salondu burası: Mor perdelerle koltuklar, yerde bir Türk halısı, ceviz kaplama duvarlar, bir yanda renkli camlardan yapılma kocaman, zengin vitraylı bir pencere, nefis oymalarla süslü, yüksek bir tavan. Mrs. Fairfax bir büfenin üzerinde duran, ince, morumtırak mermer vazoların tozunu almaktaydı.

Dört bir yanıma bakınarak, “Ne güzel oda!” diye hafifçe bağırdım. Ömrümde bunun yarısı kadar bile güzel bir yer görmemiştim!

“Evet, yemek salonu burası. Biraz güneş, hava girsin diye pencereleri açtım da! Kullanılmadıkça her yer küflenip gidiyor. Karşıdaki oturma salonuna girince mahzene girmiş gibi oluyor insan.”

Mrs. Fairfax pencerenin tam karşısına düşen, koyu kırmızı perdelerle bezenmiş bir kemeri gösterdi. İki yassı basamak çıkarak kemerin gerisine baktım; bir periler ülkesini görmüş gibi oldum. Gördüğüm manzara toy gözlerimi öylesine kamaştırdı! Ama aslında iç içe duran son derece güzel iki salondan ibaretti burası. Yerlere parlak çiçek çelenkleriyle örneklenmiş, bembeyaz halılar serilmiş, kar gibi beyaz boyalı tavan da üzüm, asma dalı oymalarıyla süslenmişti. Kızıl kaplamalı koltuklar, kanepeler, örtülü sedirler bu beyazlıklarla şahane, ışıl ışıl bir çelişme yaratıyordu. Beyaz mermer şöminenin üzerindeki süsler de kan kırmızı Bohemya kristalindendi. Pencerelerin arasındaki büyük aynalar bu kar, ateş karışımını yansıtıyordu.

“Bravo size, Mrs. Fairfax, salonlar ne kadar da bakımlı,” dedim. “Ne bir damla toz, ne de eşyaların üzerinde örtü var. Havalar böyle ayaz, rutubetli olmasa insan bu salonların her gün kullanıldığını sanır.”

“Eksik olma, Miss Eyre, ama Mr. Rochester buraya pek seyrek olmakla birlikte her zaman habersiz gelir. Her yeri örtülere gömülü bulmak, gelince bir de hazırlık telaşıyla karşılaşmak onun sinirine dokunur. Bunu anlayınca her yeri her zaman hazır tutmayı daha doğru buldum.”

“Mr. Rochester sinirli, titiz bir adam mı?”

“Çok değil, ama ne de olsa yüksek tabakanın beğenileri onda da var. Her işin de bunlara uygun olarak çekilip çevrilmesini bekler.”

“Sever misiniz onu? Sevilen bir insan mıdır?”

“A, elbet! Rochester ailesi oldum olası sevilmiş, sayılmıştır. Bu dolaylarda gözle görülebilen toprakların hemen hemen hepsi, hatırlanamayacak kadar eski dönemlerden beri, Rochesterlarındır.”

“Ama toprak moprak bir yana, sever misiniz onu? Kendisini sevip beğenir misiniz?”

“Ben kendim severim, beğenirim onu. Topraklarını kiralayan köylüler de onu dürüst, hak sever, açık elli bir bey sayarlar. Yalnız aralarında hiçbir zaman çok kalmamıştır.”

“Ama hiç bir vasfı yok mu? Yani yaradılış bakımından nasıl bir insan?”

“Yaradılışı kusursuz sanırım. Biraz huysuz sayılabilir belki... Herkese benzemeyen huyları vardır. Çok gezdi, dünyanın birçok yerlerini gördü. Çok da zeki, bilgili olduğunu sanıyorum. Ne var ki, onunla oturup uzun uzun konuştuğum da oldu diyemem.”

“Nasıl huysuz?”

“Bilmem... Anlatmak kolay değil. Öyle göze batar bir yanı yok, ama insanla konuşunca ortaya çıkar. Örneğin sözleri şaka mı, yoksa ciddi mi; bir şeye sevindi mi, üzüldü mü bilemezsin. Kısacası, onu iyice anlamak olanaksız. Daha doğrusu, ben anlayamıyorum, ama ne çıkar... Bir işveren olarak olağanüstü iyidir.”

Onun da, benim de işverenimiz olan adam hakkında Mrs. Fairfax’ten edindiğim bilgi bununla kaldı. Kimi insanlar karakter incelemesini, karşılarındaki insanın, eşyanın can alıcı yönlerini görüp anlatmasını hiç bilemezler. Bu tatlı hatun kişi de bunlardandı besbelli. Sorduklarım onu şaşırtıyordu, ama bir sonuç elde edemiyordum. Mr. Rochester onun gözünde Mr. Rochester’dı işte: Kibar bir beyefendi, mülk, toprak sahibi bir adam, bir işveren... Hepsi bu kadar. Bundan daha fazlasını öğrenip bilmek de istemiyor, benim bu adamın kişiliği konusunda daha kesin fikirler edinmek isteyişime besbelli şaşıyordu.

Yemek salonundan çıkınca bana bütün evi gezdirmeyi önerdi. Ben de onun arkasından yukarılara çıktım, aşağılara indim. Bir yandan da hayranlığımı belirtip durdum; çünkü her yer gerçekten tertipli, zevkli, göz doldurucuydu. Öne bakan büyük odalar özellikle şahane geldi bana. Üçüncü kattaki odalardan kimileri de basık, loş olmakla birlikte, bir eski zaman havası taşıdıkları için ilgimi çekti. Bir vakitler alt kat odalarında duran döşemeler zaman zaman, modalar değiştikçe, en üst kata taşınmış. Şimdi bu odaların dar pencerelerinden içeri vuran solgun ışık belki yüz yıl önceden kalma yatakları, meşeden cevizden yapılma aynalı dolapları, sıra sıra dik arkalı, dar antika sandalyeleri aydınlatıyordu. Bunlardan daha bile antika olan, üzerlerindeki yarı silik nakışları işlemiş parmakların iki kuşak önce toprağa karıştığı iskemleler. Bütün bu andaçlar Thornfield’e eskiden kalma bir ev havası veriyordu, bir anılar tapınağı. Bu kuytu yerlerin gündüz gözüyle loşluğu, sessizliği, değişik dekorları pek güzeldi, ama geceleyin o geniş karyolalarda yatmak düşüncesi beni hiç sarmıyordu. Bu yataklardan kiminin meşeden yapılma kapıları vardı. Kimisi ağır işlemeli perdelerle çevriliydi. Bu nakışlarda son derece garip çiçekler, daha garip kuşlar, hepsinden daha garip insanlar sergilenmişti. Ayın solgun ışığında bunlar kim bilir daha ne kadar garip görünürdü!

“Bu odalarda hizmetçiler, uşaklar mı oturuyor?” diye sordum.

“Hayır. Onların arkada, daha küçük odaları var. Buralarda kimse oturmuyor. Thornfield perili bir köşk olsaydı, hayaletler işte bu odalarda dolaşırdı, diyesi geliyor insanın.”

“Gerçekten de öyle, ama hayalet mayalet yok burada demek.”

Mrs. Fairfax gülümseyerek, “Benim bildiğim kadarıyla yok,” dedi.

“Eskilerden kalma hayalet, hortlak öyküleri de yok mu? Hiç olmamış mı?”

“Olmamış sanırım. Oysa Rochesterlar’ın bir zamanlar oldukça ateşli, hareketli bir aile olduğunu söylerler, ama belki de bu yüzden, şimdi mezarlarında rahat yatıyorlardır.”

“Evet,” diye mırıldandım, “Shakespeare ne demiş: ‘Hayatın ateşli sıtmasından sonra rahat uykularda...’16 Şimdi nereye gidiyorsunuz, Mrs. Fairfax?” Çünkü Mrs. Fairfax yeniden yürümeye başlamıştı.

“Çatıya. Gelip manzaraya bakmak ister misin?”

Gene onun peşinden daracık bir merdiven tırmanarak tavan arasına, oradan da bir duvar merdiveni ve tavan deliği yoluyla çatıya çıktım. Şimdi artık kargalarla aynı düzeydeydim. Onların yuvalarını görebiliyordum. Kule mazgallarının üzerinden eğilip ta aşağılara bakınca, malikânenin topraklarını harita gibi görebiliyordum: Yeşil kadife çimlik, konağın gri duvarlarının çevresine serilmiş; park kadar geniş olan tarla yüzyıllık ağaçlarıyla noktalanmış; şimdi çıplak, boz duran koruluk bakımsız bir yolla ikiye ayrılmış, yeşil yosunlu bahçe kapısının yakınındaki kilise, yol, o ıssız tepeler... Hepsi güz güneşinde dinlenir gibi. Ufuktan ufuğa uzanan, beyaz sedef bulutlarla damarlanmış, koyu mavi, dost bir gökyüzü. Manzaranın hiçbir olağanüstü yönü yoktu, ama her şeyiyle insanı sarıyordu. Geri dönüp de içeri girdiğim zaman çevremi göremedim sanki. O mavi hava kubbesinin parlaklığından sonra tavan arası mahzen gibi karanlık geldi.

Mrs. Fairfax tavan arası kapağını mandallamak için bir an geride kalmıştı. Ben el yordamıyla tavan arasının kapısını buldum, o dar merdivenden aşağı inmeye başladım. Bu merdiven, üçüncü katın ön bölümüyle arka bölümünü birbirinden ayıran dar, basık, loş bir koridora iniyordu. Bir an oyalandım burada. Karşı uçtaki tek küçük penceresiyle, iki yanındaki iki sıra, kapalı, küçük, kapkara kapılarıyla burası, Mavi Sakal’ın şatosundaki bir koridoru andırıyordu.

Usulca yürümeye başlamıştım ki bir ses –böyle tenha, ıssız bir yerden hiç umulmayacak bir ses– çarptı kulağıma: Birisi gülüyordu. Garip bir gülüştü bu. Keskin, ciddi, neşesiz. Durdum. Ses de kesildi ama bir an için. Sonra, bu kez daha yüksek olmak üzere, yeniden başladı. İlk seferinde pek açık, belirliyse de yavaş çıkmıştı. Şimdi ise tek bir yerden geldiği halde boş odaların hepsinde birden çınlar gibi yankılanan tiz kahkahalarla yükselmişti. Bu sesin geldiği odayı elimle gösterebilirdim.

“Mrs. Fairfax!” diye seslendim (çünkü şimdi onun merdivenden indiğini duyuyordum). “İşittiniz mi o kahkahaları? Kimdir bu?”

Kadın, “Hizmetçilerden biri olsa gerek,” dedi. “Belki de Grace Poole’dur.”

Ben gene, “Ama işittiniz mi o gülüşü?” diye sordum.

“Evet. Açıkça. Çok zaman işitirim zaten. Grace Poole bu bölmede dikiş diker. Arada Leah ile bir araya gelirler. Baş başa olunca pek gürültü ederler.”

Gülüş gene duyuldu... Yavaş, hece hece. Sonra, acayip bir mırıltıyla son buldu.

Mrs. Fairfax, “Grace!” diye bağırdı.

Gerçek bir Grace’in ortaya çıkacağını hiç ummuyordum doğrusu; çünkü ömrümde hiç duymadığım kadar acı, üzgün, yadırganır bir gülüştü bu duyduğum.

Vakit öğle vakti, her yer parlak güneşli olmasaydı birtakım korkulara kapılabilirdim, ama şaşkınlığa bile kapılmakla ne aptallık ettiğimi anlamakta gecikmedim.

Bana en yakın olan kapı açılarak dışarı bir hizmetçi çıktı. Otuzla kırk yaş arasında, tıknaz, küt yapılı, kızıl saçlı, kaba, sıradan yüzlü bir kadın. Bundan daha az romantik, daha az hayalete benzer bir kimse düşünülemezdi!

Mrs. Fairfax, “Fazla gürültü oluyor, Grace!” dedi. “Tembihleri unutma.”

Grace, ses çıkarmadan, diz kırarak içeri çekildi.

Mrs. Fairfax, “Leah’ya dikişlerinde, ev işlerinde yardım etmesi için tutuyoruz onu,” diye anlattı. “Ufak tefek kusurları varsa da iyi çalışıyor. Ha, sahi, yeni öğrencinden hoşnut kaldın mı bari bu sabah, hanım kızım?”

Laf böylece Adela’ya döndü ve aşağıdaki aydınlık, ferah bölüme varıncaya kadar da sürdü. Sofada Adela koşarak yanımıza geldi.

“Mesdames, vous etes servies!” diye bağırdı. “J’ai bien faim, moi!”17

Mrs. Fairfax’in odasında kurulmuş olan masada, öğle yemeğinin hazır, bizi beklediğini gördük.

11. (İng.) Diken tarlası. (Ç.N.)

12. (Fr.) Bu benim mürebbiyem mi? (Y.N.)

13. (Fr.) Evet ya, elbette. (Y.N.)

14. (Fr.) “Fareler Birliği” La Fontaine’in bir masalı. (Ç.N.)

15. (Fr.) “Nen var, yahu?” dedi ona farelerden biri. “Söyle!”(Y.N)

16. Macbeth, perde 3, sahne 2. (Y.N.)

17. (Fr.) Yemek hazır, bayanlar. Benim karnım çok acıktı. (Y.N.)

XII

Thornfield Malikânesi’ne ilk gelişimin sessiz sedasızlığı, sakinliği, burada rahata ereceğimi belli etmişti. Konağı da, konaktakileri de gitgide daha yakından tanımam bu belirtileri yalanlamadı. Mrs. Fairfax’in tıpkı ilk göründüğü gibi olduğunu anladım: Geniş yürekli; iyi huylu, oldukça okumuş, görgülü, orta düzeyde zekâsı olan bir hanımdı. Öğrencim de hayat dolu bir çocuktu. Bir hayli şımartılmış, başıboş bırakılmış olduğu için uçarılık ettiği oluyordu, ama olduğu gibi benim elime bırakılmıştı, onun öğrenimi için hazırladığım tasarılara bir karışan da yoktu. Bundan dolayı çok geçmeden çocuk ufak tefek heveslerini unuttu; söz dinleyen, laf anlayan bir öğrenci olup çıktı. Kendisini alışılmış çocuk ölçülerinden bir santim bile yukarıya çekecek herhangi bir olağanüstü yeteneği, ayırt edici bir özelliği, beğeni, duygu konularında üstün bir gelişimi yoktu, ama alışılmış çocuk ölçülerinin aşağısına düşürecek bir eksiği, kusurlu, kötü yönü de yoktu. Derslerinde orta bir ilerleme gösteriyor, bana karşı –pek derin olmasa da– canlı bir sevgi besliyordu. Onun şen gevezelikleri, beni hoşnut etmek için giriştiği çabalar, saflığı da beni ona bağlıyordu; böylece ikimiz de birbirimizden ve durumumuzdan hoşnuttuk.

Laf aramızda, bütün çocukları melek sayan, çocuk eğitimiyle uğraşanlardan da çocukluğu yarı kutsal tutmalarını bekleyen birtakım ciddi kişiler benim yukarıda kullandığım dili soğuk, duygusuz bulacaklardır. Ne var ki, ben bu kitabı ne anne baba bencilliğini okşamak, ne beylik lafları yansıtmak, ne de birtakım yapmacıkları ayakta tutmak için yazıyorum: Yalnız gerçeği söylüyorum ben. Adela’nın iyiliğiyle, öğrenimiyle candan ilgileniyor, kendisine karşı da yumuşak bir sevgi besliyordum. Mrs. Fairfax’e karşı da, bana gösterdiği iyilikten ötürü minnet duyuyor, onun bana karşı duyduğu ölçülü sevgi, saygı oranında, duygularının, zekâsının ortalama düzeyi oranında ben de onu seviyor, onunla birlikte olmaktan tat alıyordum...

Ara sıra, konak dolaylarında kendi başıma yürüyüş yaptığım sıralarda; bahçe kapısına gidip dışarıdaki yola baktığım sıralarda; kimileyin Adela dadısıyla oynar, Mrs. Fairfax de kilerde reçel yaparken üç kat merdiven çıkıp çatıya ulaşarak çevremdeki tarlalara, tepelere, ufka baktığım sıralarda; ufuk çizgisini delip geçecek ve duyup okuduğum halde hiç görmediğim hayat dolu yerlere, büyük kentlere erişebilecek bir görüm gücünün özlemini duyuyordum. Böyle zamanlarda şimdikinden daha hareketli bir yaşam sürmek, kendim gibi kimselerle daha çok haşır neşir olmak, burada bulduğumdan daha çeşitli tiplerle tanışmak istiyordum. Mrs. Fairfax’in, Adela’nın iyiliklerinin değerini bilmez değildim, ama dünyada daha başka, daha canlı birtakım iyiliklerin de var olduğuna inanıyor, varlığına inandığım şeyleri görmek için de can atıyordum.

Bunları duyunca beni birçok suçlayan çıkacaktır... Varsın suçlasınlar! Bana nankör bile diyeceklerdir belki, ama ne yapayım, elimde değildi bu. Huzursuzluk benim mayamda vardı, arada öylesine depreşiyordu ki acı veriyordu bana. Böyle zamanlarda tek avuntum üçüncü kat koridorunda, o sessizlik, tenhalık içinde, gözlerden ırak, bir aşağı, bir yukarı yürümek, hayalimde canlanan parlak düşleri başıboş bırakıvermekti. Bol, parlak, renk renkti düşlerim. Burada, bırakırdım yüreğimi –içimi tasayla burksa bile yaşamla genişleten– coşkun heyecanlarla çarpsın!.. En güzeli de, içimden bir sesin anlattığı sonu gelmez bir masalı dinlerdim. Hayalimin yarattığı, durmadan da anlattığı bir masal ki gündelik yaşantımda canım çektiği halde bulamadığım hareketle, heyecanla, ateş ve tutkuyla kaynaşırdı.

İnsanlar dinginlikle yetinmelidir, demek boşunadır; hareket ister onlar, bulamayınca da yaratırlar. Benimkinden daha durağan bir hayata yazgılı olan milyonlarca kişi vardır, hepsi de buna baş kaldırmış durumdadır. Yeryüzündeki insan kitlelerinin arasında, siyasal başkaldırılardan başka daha ne isyanların kaynaştığını ancak Tanrı bilir!

Hele kadınların çoğunlukla pek sakin olduklarına inanılır, ama kadınlar da tıpkı erkekler gibi duygu sahibidir. Erkekler gibi onlar da zekâlarını, yeteneklerini işletmek için bir uğraş, eylem alanına gereksinme duyarlar. Üzerlerindeki baskı pek ağır, sürdükleri yaşam pek durgun olursa acı duyarlar bundan, zarar görürler. Onlardan daha ayrıcalıklı olan erkeklerin, “Kadınlar yemek pişirip çorap örmekle, piyano çalıp nakış işlemekle yetinsin,” demeleri dar kafalılıktır! Bir kadın, geleneklerin kendisi için yeterli saydığı şeylerden daha fazlasını yapmak, öğrenmek isterse onu kınamak, alaya almak düşüncesizliktir.

Böyle, tek başıma üçüncü katta gezinirken Grace Poole’un gülüşünü duyduğum çok olurdu. Hep aynı gülüş... İlk duyduğum zaman tüylerimi ürpertmiş olan hep o yavaş, alçak “hah-hah-hah” sesleri. Sonra, bu gülüşlerinden daha da acayip olan anlaşılmaz mırıltılarını da duyuyordum onun. Kimi günler sessiz duruyordu, kimi günlerde ise öyle sesler çıkarıyordu ki hiçbir anlam veremiyordum. Kimi zaman da onu görüyordum: Elinde bir leğen, bir tabak ya da bir tepsiyle odasından çıkıp mutfağa iniyor, çok geçmeden dönüyordu. Çoğu zaman (ah, romantik okurlarım, gerçeği süslemeden söylediğim için beni bağışlayın), mutfaktan bir testi şarap getiriyordu. Çıkardığı o acayip seslerin uyandırdığı merakı Grace Poole’un görünüşü her seferinde bastırıyordu. Sert, kaba çizgileri, donuk tavırlarıyla, ilgiyi çekip mimlenebilecek hiçbir yönü yoktu. Onu konuşturabilmek için birkaç girişimde bulundum, ama az konuşan bir insana benziyordu; kısacık, tek sözlü yanıtlarla bütün çabalarımı yarıda bırakıyordu.

Evdeki öbür kişiler, yani John’la karısı Leah, Fransız dadı Sophie, namuslu, iyi kimselerdi, ama hiçbir özellikleri yoktu. Sophie’yle Fransızca konuşuyorduk. Ülkesiyle ilgili sorular soruyordum ona arada; ama bir şeyi anlatıp tanımlamakta hiç yetenekli değildi. Çoğunlukla öyle sudan, öyle karışık karşılıklar veriyordu ki insanı soru sorup soracağına pişman ediyordu.

Ekim, kasım, aralık geldi, geçti. Ocak ayında bir gün öğleden sonra Mrs. Fairfax, Adela adına bir tatil rica etti; çünkü çocuğun nezlesi vardı. Adela da bu ricayı öyle ateşli yalvarmalarla yineledi ki kendi çocukluğumda tatillerin ne kadar değerli olduğunu anımsayıp razı oldum. Bu konuda biraz esneklik göstermenin de iyi bir şey olduğunu düşünüyordum.

Çok soğuksa da güneşli, rüzgârsız bir gündü. Koca bir sabah kütüphanede kapalı oturmaktan ruhum sıkılmıştı. Mrs. Fairfax de o sabah bir mektup yazmış, gidip bir postaya atan olsa, diye bekliyordu. Böylece, pelerinimle başlığımı giydim, mektubu Hay Postanesi’ne götürmeyi önerdim. Bu üç kilometrelik yol kış günü için iyi bir yürüyüş olacaktı. Adela’yı Mrs. Fairfax’in ocağının başındaki küçük koltuğa oturttum; en sevdiği taşbebeğini eline verdim (bunu çoğu zaman, parlak kâğıda sarılı olarak bir çekmeceye saklardım), bundan sıkılırsa diye bir de masal kitabı getirdim; onun, “Revenez bientot, ma bonne amie, ma chère Mlle. Jeannette”18 tembihine bir öpücükle karşılık verdim, sonra yola düzüldüm.

Yerler tamtakır donuk, hava hiç kımıltısız, yolum bomboştu. Isınıncaya kadar hızlı hızlı yürüdüm, sonra adımlarımı ağırlaştırdım. Günün bu saatinde, böyle tek başıma yürümekten duyduğum zevki içime sindirmek istiyordum. Saat üçtü... Ben kulenin dibinden geçerken çan saat başını vurdu. Bu saatin güzelliği yaklaşan akşamda, ufka yaklaşmış; solgunlaşmış olan güneşin ışıklarındaydı. Şimdi Thornfield’den bir buçuk kilometre kadar uzaklaşmış, bir kır yoluna sapmıştım. Bu yol yazın yabangülleriyle, güzün fındıklarıyla, böğürtlenleriyle ünlüydü. Şimdi bile güllerin yapraksız tomurcukları mercan gibi ışıldıyordu, ama kışın bu yolun başlıca güzelliği büsbütün tenha oluşunda, çıplak dalların altında, tam bir dinginlik içinde uzanışındaydı.

18. (Fr.) Çabuk gelin, sevgili dostum Matmazel Jeannette. (Y.N.)