KLASİKLER 22

Can Yayınları 256

De Profundis, Oscar Wilde Önsöz: © 1910, 1989, André Gide, Mercure de France © 1997, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1997 3. basım: Ocak 2012 E-kitap 1. sürüm Şubat 2014, İstanbul Ocak 2012 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design

ISBN 9789750720970

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

OSCAR WILDE

DE PROFUNDIS ANDRÉ GIDE’İN ÖNSÖZÜYLE

MEKTUP

İngilizce aslından çeviren
Roza Hakmen

Oscar Wilde’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitabı:

Dorian Gray’in Portresi, 2003

OSCAR WILDE, 1854’te İrlanda’nın Dublin kentinde doğdu. Dublin Üniversitesi ve Oxford’daki Magdalen College’da okuduktan sonra, 1878’de “Ravenna” adlı uzun şiiriyle Newdigate Ödülü’nü kazandı. 1881’de yayımladığı Şiirler, Dante, Gabriel Rossetti ve John Keats’e olan bağlılığını ortaya koyuyordu. 1884’te Constance Lloyd’la evlendi ve bu evlilikten iki çocuğu oldu. Bu dönemde yayımladığı Mutlu Prens ve Başka Masallar, masal ve romantik alegori alanındaki ustalığını ortaya koyuyordu. Tek romanı Dorian Gray’in Portresi, olağanüstü yaratıcılığını kanıtlayan masal ve öykü kitapları Lord Arthur Savile’in Suçu ve Narlı Bahçe 1891’de yayımlandı. Lady Windermere’in Yelpazesi oyunu ertesi yıl, Salomé ise 1893’te basıldı. Aynı yıl sahnelenen Önemsiz Bir Kadın’ı son oyunları İdeal Bir Koca ve Ciddi Olmanın Önemi Üzerine izledi. Cinsel seçiminden ötürü suçlanarak iki yıl yattığı hapishanenin insanlıkdışı koşullarını işlediği Reading Zindanı Baladı 1898’de okuyucuyla buluştu. Wilde, beyin iltihabı sonucu 1900 yılında Paris’te öldü.

ROZA HAKMEN, 1956’da İzmir’de doğdu. İzmir Amerikan Kız Koleji’ ni, 1979’da ODTÜ Ekonomi Bölümü’nü bitirdi. Başta Oscar Wilde, Carson McCullers, Ernest Hemingway, Juan Benet, Nina Berberova, Anthony Burgess, Mario Vargas Llosa, Marguerite Duras olmak üzere edebiyatın önde gelen yazarlarının eserlerini çevirdi. Cervantes’in Don Quijote’sini İspanyolca aslından, Marcel Proust’ un Kayıp Zamanın İzinde’sini de Fransızca aslından ilk kez eksiksiz olarak Türkçeye kazandırdı.

Oscar Wilde’ın anısına

Geçen yıl bu tarihlerde, Oscar Wilde’ın acı sonunu Biskra’da, gazetelerden öğrendim. Aradaki mesafe yüzünden, cenazeye ... Mezarlığı’na kadar eşlik eden bir avuç insana maalesef katılamadım. Kendisine sadık kalmış dostlarının zaten az olan sayısını, yokluğumla daha da azalttığım için üzüldüm durdum. Hiç değilse bu sayfaları bir an önce yazmak istiyordum; ne var ki, epeyce uzun bir süre boyunca, Wilde adı, yine gazetelerin malı olmuş gibiydi... Artık bu hazin üne sahip adın çevresinde dönen yersiz dedikodular durulduğuna, yığınlar övmekten, şaşmaktan ve sonra da lanetlemekten sıkıldığına göre belki bir dost, devam eden üzüntüsünü ifade edebilir; hayranlığını ve saygılı merhametini dile getiren bu sayfaları, terk edilmiş bir mezara bırakılan bir çelenk gibi sunabilir.

İngiliz kamuoyunu çalkalayan mahkeme skandalıyla Wilde’ ın hayatı mahvolma tehlikesi altına girdiğinde, birtakım edebiyatçı ve sanatçılar, edebiyat ve sanat adına bir kurtarma harekâtına giriştiler. Yazar yönünü överek insan yönünü affettirmeyi umdular. Ne yazık ki bu, yanlış anlamalara yol açtı; çünkü kabul etmek gerekir ki, Wilde büyük bir yazar değildir. Uzatılan bu kurşundan can simidi, onun boğulmasını hızlandırdı yalnızca; eserleri, onu kurtaracağına, sanki onunla birlikte battı. Birkaç yardım eli boşuna uzandı. Dünyanın kabaran dalgası her şeyi yuttu.

O sırada, Wilde’ı tümüyle farklı bir biçimde savunmak, kimsenin hayalinden geçmedi. İnsanı eserinin arkasına gizlemeye çalışmak yerine, şimdi yapmaya çalışacağım gibi önce insanın eşsizliğini göstermek gerekirdi, sonra da eseri aydınlanırdı zaten. Wilde, “Ben bütün dehamı yaşamıma harcadım; eserlerime yalnızca yeteneğimi harcadım,” derdi. Büyük bir yazar değildi ama sözcüğün tam anlamıyla büyük bir hayat adamıydı. Yunan filozofları gibi Wilde da bilgeliğini yazıya dökmez, konuşmasıyla ve yaşamıyla aktarırdı; bilgeliğini tedbirsizce, insanların uçucu belleğine emanet ederdi, suyun üzerine yazar gibi. Yaşamöyküsünü, onu daha uzun süre tanımış olanlar yazsın; onu can kulağıyla dinlemiş olanlardan biri, burada yalnızca bazı kişisel anılarını aktaracak.

I

Wilde’ı, ancak hayatının son yıllarında tanımış olanlar, hapisten zayıflamış ve çökmüş olarak çıkan bir Wilde’a bakarak, hapisten önceki dâhi Wilde’ı hayal edemezler.

Kendisiyle ilk karşılaşmamız, 1891 yılında oldu. Wilde o sıralarda Thackeray’in, “büyük adamların başlıca yeteneği” diye tanımladığı şeye, sükseye sahipti. Hareketleriyle, bakışlarıyla her durumda ağırlığını koyardı. Sükse yapacağı o kadar kesindi ki, sanki başarısı Wilde’dan önde gidiyordu; ona yalnızca ilerlemek kalıyordu. Kitapları şaşkınlık ve beğeni yaratıyordu. Bütün Londra, oyunlarını görmeye koşuyordu. Zengindi; büyüktü; güzeldi; mutluluk ve iltifata boğulmuştu. Onu kimileri Asyalı bir Dionysos’a, kimileri bir Roma imparatoruna, kimileri de Apollon’a benzetirdi. Gerçekten de göz kamaştırıcıydı.

Paris’e gelir gelmez, ismi ağızlarda dolaşmaya başladı; onunla ilgili birtakım abes hikâyeler anlatılıyordu; Wilde henüz yalnızca yaldız uçlu sigaralar içen ve sokaklarda elinde bir ayçiçeğiyle dolaşan adamdı. Sosyetede ünü sağlayanları kandırmakta becerikli olan Wilde, gerçek kişiliğinden daha önde gelen, espriyle oynadığı eğlenceli bir hayalet yaratmayı bilmişti.

Ondan söz edildiğini ilk önce Mallarmé’nin evinde duymuştum; sohbetini göklere çıkarıyorlardı; kendisini tanımayı istiyor ama ummuyordum. Mutlu bir rastlantı, daha doğrusu bu isteğimden söz ettiğim bir dostum aracılığıyla tanıdım. Wilde’ı bir restoranda yemeğe davet etmişlerdi. Dört kişiydik ama tek konuşan Wilde olmuştu.

Wilde sohbet etmezdi; anlatırdı. Hemen hemen tüm yemek boyunca durmadan anlattı. Tane tane, ağır ağır anlatıyordu; sesi olağanüstüydü. Fransızcayı son derece iyi biliyordu ama bekletmek istediği sözcükleri sanki biraz ararmış gibi yapıyordu. Aksanı yok gibiydi; yalnızca olmasını istediği kadar, zaman zaman sözcüklere yeni ve tuhaf bir hava verecek kadar aksanı vardı. “Septisizm” yerine bilerek İngilizcedeki gibi skepticism diyordu... O gece bize anlattığı bitmez tükenmez öyküler karışıktı; en iyi öykülerden değildi; bizden emin olamayan Wilde, bizi deniyordu. Bilgeliğini ve çılgınlığını, ancak tahminine göre, dinleyenin hoşuna gidecek kadar açığa vururdu; asla fazlasını göstermezdi. Karşısındakine, heveslendiği kadarını verirdi; ondan bir şey beklemeyenler, bir şey bulamazdı ya da ancak hafif bir köpük düşerdi paylarına. Her şeyden önce karşısındakini eğlendirmeye meraklı olduğu için de, onu tanımış olduklarını sananlardan birçoğu, yalnızca eğlendirici yanını tanırdı.

Yemek bittikten sonra dışarı çıktık. İki arkadaşım yan yana yürüyorlardı; Wilde beni kenara çekti, “Siz gözlerinizle dinliyorsunuz,” dedi epey sertçe. “Bu öyküyü onun için anlatıyorum size:

“Narkissos öldüğünde kır çiçekleri çok üzülmüş, onun ardından ağlayabilmek için nehirden su damlaları istemişler. ‘Ah!’ demiş nehir, ‘her damlam gözyaşı olsa Narkissos’un ardından ağlamama yetmez; ben ona âşıktım!’

‘Ah!’ demiş kır çiçekleri de, ‘Nasıl âşık olunmaz Narkissos’a. Öyle güzeldi ki!’

‘Güzel miydi?’ diye sormuş nehir.

‘Senden iyi kim bilebilir? Her gün üzerine eğilip senin sularında kendi güzelliğini seyrederdi uzun uzun...’”

Wilde bir an durdu...

“Nehir cevap vermiş: ‘Ben ona âşıktım; çünkü sularıma eğildiğinde, onun gözlerinde sularımın yansımasını görürdüm.’”

Sonra Wilde, tuhaf bir kahkahayla kasılarak ekledi: “Bu öykünün adı, ‘Mürit’.”

Evinin kapısının önüne varmıştık, ondan ayrıldık. Benimle yeniden görüşme isteğini belirtti. O yıl ve ondan sonraki yıl boyunca onu sık sık, her yerde gördüm.

Dediğim gibi Wilde, başkalarının karşısına bir tören maskesiyle çıkardı; şaşırtmak, eğlendirmek, bazen kızdırmak üzere. Hiçbir zaman karşısındakini dinlemez, düşünce kendi düşüncesi olmadığı sürece onu hiç ilgilendirmezdi. Tek başına parlamadığı an, kendini gözden silerdi. O zaman ancak onunla baş başa kalınca yeniden ortaya çıkardı. Baş başa kaldığı an hemen söze başlardı:

“Dünden beri neler yaptınız?”

O sıralar benim yaşamım inişsiz çıkışsız olduğu için, anlatacaklarımın hiçbir ilginç yanı yoktu. Sıradan birkaç olay sayardım, Wilde’ın alnı kırışırdı.

“Gerçekten bunlar mı yaptıklarınız?”

“Evet.”

“Doğru söylüyorsunuz, değil mi?”

“Evet, tabii.”

“Peki o zaman niye anlatıyorsunuz? Hiç ilginç değil ki. Bakın, iki dünya vardır: Sözü edilmeden var olan dünyaya gerçek dünya denir; çünkü bu dünyayı görmek için sözünü etmeye hiç gerek yoktur. Öteki ise sanat dünyasıdır, bu dünyadan söz etmek gerekir; çünkü ancak sözü edildiğinde var olur.

Adamın biri, öykü anlattığı için köyünde çok sevilirmiş. Her sabah köyden ayrılır, akşam döndüğünde de, bütün gün çalışıp yorulmuş olan köylüler çevresine toplanıp sorarlarmış: ‘Neler gördün bugün? Hadi anlat.’ Anlatırmış o da: ‘Ormanda flüt çalan bir Pan gördüm, çevresinde küçük periler halka olmuş dans ediyordu.’ ‘Başka ne gördün? Anlat,’ dermiş köylüler. Anlatırmış: ‘Deniz kıyısına vardığımda, dalgaların üzerinde üç denizkızı gördüm; altın bir tarakla yemyeşil saçlarını tarıyorlardı.’ Köylüler bu öyküleri anlattığı için seviyorlarmış onu.

Bir sabah her zamanki gibi köyden ayrılmış. Deniz kıyısına geldiğinde bir de bakmış ki, dalgaların üzerinde üç denizkızı altın bir tarakla yeşil saçlarını tarıyor. Gezintisini sürdürmüş; ormana yaklaştığında, flüt çalan bir Pan ve halka olup dans eden periler görmüş... O akşam köyüne döndüğünde, köylüler her akşamki gibi, ‘Neler gördün? Hadi anlat,’ deyince, ‘Hiçbir şey görmedim,’ demiş.”

Wilde bir süre durur, öykünün etkisi üzerime sinsin diye bekler, sonra yeniden başlardı:

“Dudaklarınız hoşuma gitmiyor; hiç yalan söylememiş birinin dudakları gibi dümdüz. Size yalan söylemeyi öğreteceğim, dudaklarınız antik masklarda olduğu gibi güzel ve kıvrımlı olacak.

Sanat yapıtını sanat yapıtı, doğa yapıtını da doğa yapıtı yapan nedir, biliyor musunuz? Aralarındaki fark nereden gelir? Aslına bakarsanız, nergis çiçeği bir sanat yapıtı kadar güzeldir; aralarındaki fark güzellik olamaz. Nedir ikisini ayıran, bilir misiniz? Sanat yapıtı her zaman tektir. Kalıcı hiçbir şey yaratmayan doğa, yaptıklarının hiçbiri kaybolup gitmesin diye hep kendini yineler. Yığınla nergis çiçeği vardır; işte bu yüzden her birinin ömrü bir gündür. Doğa ne zaman yeni bir biçim icat etse hemen onu yineler. Deniz canavarı, başka bir denizde, kendisine benzer bir başka deniz canavarı yaşadığını bilir. Tanrı tarihte bir Neron, bir Borgia ya da bir Napoléon yarattığında, bir tanesini de kenara koyar; onu bilmeyiz, önemli değil; önemli olan, birinin başarılı olmasıdır; çünkü Tanrı, insanı; insan da sanat yapıtını yaratır.

Evet, biliyorum ... bir gün yeryüzünde büyük bir sarsılma oldu, sonunda doğa eşi olmayan bir şey, gerçekten tek olan bir şey yaratacakmış gibi ve Hazreti İsa dünyaya geldi. Evet, biliyorum... Ama dinleyin bakın:

Arimatealı Aziz Yusuf, akşam vakti, Hazreti İsa’nın az önce can verdiği Golgota Tepesi’nden inerken, genç bir adamın beyaz bir taşın üzerine oturmuş ağlamakta olduğunu görmüş. Adama yaklaşmış, ‘Istırabını anlıyorum,’ demiş. ‘O adam gerçekten doğru bir adamdı.’ Ama delikanlı şöyle yanıtlamış: ‘Ah! Ben ona ağlamıyorum. Ağlıyorum, çünkü ben de mucizeler yarattım! Ben de körlerin gözlerini açtım; felçlileri iyileştirdim, ölüleri dirilttim. Ben de meyvesiz incir ağacını kuruttum, suyu şaraba çevirdim... Ama insanlar beni çarmıha germedi...’”

Bana çok kez öyle gelirdi ki, Oscar Wilde temsil etmekle görevlendirildiğine inanmıştı.

İncil, bir Pagan olan Wilde’ın kafasını meşgul eder, içini kemirir, İncil’i, mucizeleri yüzünden affedemezdi. Paganlıkta mucize, sanat yapıtıdır; Hıristiyanlık bu sınırı aşıyordu. Sanatta sağlam her gerçekdışı şey, hayatta inançlı bir gerçeklik gerektirir.

En ustaca öyküleri, en düşündürücü hicivleri, bu iki ahlakı, yani Pagan natüralizmi ile Hıristiyan idealizmini karşılaştırmak ve Hıristiyan idealizmini anlamsızlaştırmak amacını taşırdı.

“Hazreti İsa, Nasıra’ya dönmek istediğinde,” diye anlatırdı, “Nasıra o kadar değişmiş ki, kentini tanıyamamış. Onun yaşadığı Nasıra ağıtlarla ve gözyaşlarıyla doluymuş; oysa bu yeni kentte kahkahalar ve şarkılar varmış hep. Hazreti İsa kente girdiğinde çiçeklerle yüklü kölelerin beyaz mermerden bir evin mermer basamaklarına doğru koşuşturduğunu görmüş. Hazreti İsa eve girmiş, donuk akik rengi bir salonun dibinde, lal rengi örtülere uzanmış bir adam görmüş; dağınık saçları kırmızı güllerle iç içe, dudakları şaraptan kıpkırmızıymış. Hazreti İsa adama yaklaşmış, omzuna dokunup sormuş: ‘Niçin böyle yaşıyorsun?’ Adam dönmüş, Hazreti İsa’yı tanımış ve yanıtlamış: ‘Ben cüzamlıydım, beni iyileştirdin. Niçin başka türlü yaşayayım?’

Hazreti İsa o evden çıkmış. Sokakta, yüzü, elbiseleri boyalı, ayakları incilerle süslü bir kadın görmüş; kadının arkasında, iki renk giysili, gözleri arzuyla dolu bir erkek yürüyormuş. Hazreti İsa adama yaklaşmış, omzuna dokunup sormuş: ‘Neden bu kadını izliyor, öyle bakıyorsun ona?’ Adam dönmüş, Hazreti İsa’yı tanımış ve yanıtlamış: ‘Ben kördüm, gözlerimi açtın. Gözlerimle başka ne yapabilirim ki?’

Bunun üzerine Hazreti İsa, kadına yaklaşmış; ‘Bu tuttuğun yol günah yoludur, niçin tuttun bu yolu?’ diye sormuş. Kadın Hazreti İsa’yı tanımış, gülerek yanıtlamış: ‘Tuttuğum yol keyifli; üstelik sen bütün günahlarımı affetmiştin.’

O zaman Hazreti İsa’nın yüreği kederle dolmuş, bu kentten ayrılmak istemiş. Ama çıkarken, kenti çevreleyen hendeklerin dibinde, oturmuş ağlayan bir delikanlı görmüş. Hazreti İsa ona yaklaşıp kıvırcık saçlarına dokunmuş, ‘Dostum, niçin ağlıyorsun?’ diye sormuş.

Lazar doğrulup bakmış, Hazreti İsa’yı tanımış ve yanıtlamış: ‘Ben ölüydüm, beni dirilttin. Yaşamımı başka ne yapayım isterdin?’”

Bir başka gün de Wilde şöyle başladı söze: “Size bir sır vereyim mi?” Heredia’nın evindeydik, kalabalık salonun ortasında beni bir kenara çekmişti. “Bir sır ... ama kimseye söylemeyeceğinize söz verin ... Hazreti İsa niçin annesini sevmezdi, biliyor musunuz?” Bunu kulağıma, fısıltıyla, utanır gibi söyledi. Sonra kısa bir ara verdi, kolumu tuttu, arkaya çekildi ve bir kahkaha patlatarak birden, “Bakire olduğu için!” dedi.

İzninizle son bir öykü daha aktaracağım, en tuhaf, aklı tökezletecek hikâyelerden biri; Wilde’ın yarattığı belli belirsiz çelişkiyi anlayabilen anlasın.

“Sonra Tanrı’nın mahkemesinde büyük bir sessizlik olmuş. Günahkârın ruhu, çırılçıplak çıkmış Tanrı’nın karşısına.

Tanrı, günahkârın yaşamının yazılı olduğu defteri açmış, ‘Yaşamının çok kötü olduğu kesin,’ demiş. ‘İşlediğin günahlar: (Dâhiyane, harika bir günah listesi sıraladı)1 Bütün bunları yaptığına göre, seni kesinlikle Cehennem’e göndereceğim.’

‘Cehennem’e gönderemezsin beni.’

‘Niye gönderemezmişim Cehennem’e?’

‘Çünkü hayatım boyunca orada yaşadım.’

Bunun üzerine Tanrı’nın mahkemesinde büyük bir sessizlik olmuş.

‘Ne yapalım! Cehennem’e gönderemediğime göre seni Cennet’e göndereceğim.’

‘Cennet’e gönderemezsin beni.’

‘Niçin gönderemeyeyim Cennet’e?’

‘Çünkü onu hiç hayal edemedim.’

Ve Tanrı’nın mahkemesinde büyük bir sessizlik olmuş.”2

Bir sabah, Wilde, okuyayım diye bir yazı uzattı bana; oldukça kaba bir eleştirmen, “düşüncesini allayıp pullamak üzere güzel masallar uydurmayı bildiği” için kutluyordu onu.

“Sanıyorlar ki,” dedi Wilde, “bütün düşünceler çıplak doğar... Benim ancak masallarla düşünebildiğimi anlamıyorlar. Heykeltıraş düşüncesini mermere aktarmaya çalışmaz; doğrudan mermerle düşünür.

Yalnızca tunçla düşünebilen bir adam varmış. Günün birinde bu adamın aklına bir fikir gelmiş; mutluluk, bir anlık mutluluk fikri. Bu düşüncesini anlatma gereği duymuş. Ama insanlar hepsini tükettiğinden, yeryüzünde hiç tunç yokmuş. Adam düşüncesini anlatmazsa delireceğini hissetmiş.

Karısının mezarı üzerindeki bir tunç parçasını, karısının, hayatta sevdiği tek kadının mezarını süslemek için yaptığı bir heykeli düşünüyormuş; kederin, ömür boyu süren kederin heykeliymiş bu. Ve adam, düşüncesini anlatmazsa delireceğini hissetmiş.

Bunun üzerine kederin, ömür boyu süren kederin heykelini alıp kırmış, eritmiş ve bu tunçla mutluluğun, bir anlık mutluluğun heykelini yapmış.”

Wilde, “sanatçının yazgısı” diye bir şeye inanır, düşüncenin insandan güçlü olduğunu düşünürdü.

“İki tür sanatçı vardır,” derdi. “Bazı sanatçılar yanıtlar, ötekiler de soru sorar. Yanıtlayan sanatçılardan mı, yoksa soru soran sanatçılardan mı olduğunu bilmeli insan; çünkü yanıtı veren, asla soruyu soran değildir. Bazı yapıtlar bekler, uzun süre boyunca anlaşılmazlar; bunlar henüz sorulmamış sorulara yanıt getirenlerdir; sorunun yanıttan çok sonra geldiğine rastlarız sık sık.”

Devam ederdi:

“Ruh, bedenin içinde yaşlı doğar; beden de ruhu gençleştirmek için yaşlanır zaten. Platon, Sokrates’in gençliğidir...”

Sonra üç yıl boyunca onu görmedim.

II

Burada acı anılar başlıyor.

Wilde’ın süksesi arttıkça (Londra’da aynı anda üç tiyatroda birden oyunları sahneleniyordu) hakkındaki dedikodular da artıyor, tuhaf alışkanlıkları olduğu söyleniyordu. Bazıları bu alışkanlıkları gülümseyerek kınıyor, bazıları kınamıyordu bile; zaten bu alışkanlıklarını pek saklamadığı, aksine, kimilerine göre cesurca, kimilerine göre alay ederek, kimilerine göre de gösterişle teşhir ettiği söyleniyordu. Bu söylentileri hayretler içinde dinliyordum. Wilde’ı tanıdığımdan beri beni kuşkulandıracak en ufak bir şey görmemiştim. Ama çok sayıda eski dostu, temkinli davranıp onu terk etmeye başlamıştı bile. Kendisini henüz açıkça inkâr etmeseler de, Wilde’la tanışıklıklarından gururlanmıyorlardı.

Yollarımız olağanüstü bir rastlantıyla yeniden kesişti. 1895 yılının Ocak ayıydı. Ben yolculuğa çıkmıştım; hüzünlü bir halde, yeni yerlerden çok, yalnızlığı arayarak yolumu sürdürüyordum. Havalar korkunç kötüydü; Cezayir’den Buleyde’ ye kaçmıştım, oradan da Biskra’ya geçecektim. Otelden ayrılırken işsizlikten gelen bir merakla, yolcuların adlarının yazılı olduğu karatahtaya göz attım. Bir de ne göreyim! Benim adımın hemen bitişiğinde, Wilde’ın adı yazılıydı... Yalnızlığa susadığımı söylemiştim; süngeri alıp adımı sildim.

Daha gara varmadan, hareketimde bir korkaklığın gizlendiğinden kuşkulanmaya başlamıştım; hemen geri dönerek bavulumu yeniden yukarı taşıttım, adımı yeniden tahtaya yazdım.

Kendisini görmediğim üç yıl boyunca (bir yıl önce Floransa’daki kısa karşılaşmamızı görüşmeden sayamıyorum) Wilde çok değişmişti. Bakışlarında yumuşaklık kalmamıştı, gülüşü boğuklaşmıştı, neşesi zorlamaydı. Eskisine göre, beğenileceğinden hem daha emin, hem de beğenilme hevesi daha azdı; daha cesur, daha güçlü, daha iriydi. Tuhaftır ki, artık öyküler anlatarak konuşmuyordu. Onun yanında geçirdiğim birkaç gün boyunca bir tek öykü olsun kopartamadım kendisinden.

Her şeyden önce onu Cezayir’de bulmak beni şaşırtmıştı. “Ah!” dedi. “Artık sanat eserinden kaçıyorum. Artık yalnızca güneşe tapmak istiyorum. Dikkat ettiniz mi, güneş düşünceden nefret eder; düşünceyi her zaman korkutup gölgelerin arasına kaçırır. Düşünce, önceleri Mısır’da yaşardı; güneş, Mısır’ı fethetti. Sonra uzun zaman Yunanistan’da yaşadı; güneş, Yunanistan’ı fethetti. Ardından İtalya, sonra da Fransa. Artık düşünce tümüyle Norveç ve Rusya’ya, güneşin hiç girmediği yerlere çekilmiş durumda. Güneş, sanat yapıtını kıskanır.”

Ah, güneşe tapmak, yaşama tapmaktı. Wilde’ın lirik tapınması şiddetli ve korkunç bir hal almaktaydı. Yazgısı onu zorluyor; o ise karşı çıkamıyor, çıkmak da istemiyordu. Tüm dikkatini, tüm gücünü, yazgısını gözünde büyütmeye ve kendini kızdırmaya harcıyordu sanki. Zevke, görevine koşar gibi atılıyordu. “Benim görevim, müthiş eğlenmek,” diyordu. Daha sonraları Nietzsche beni o kadar şaşırtmadı; çünkü Wilde’ın şöyle dediğini duymuştum: “Mutluluk değil! Kesinlikle mutluluk değil. Zevk! İnsan her zaman en trajik olanı istemeli.”

Cezayir sokaklarında önünde, yanında, arkasında olağanüstü bir hırsızlar, serseriler çetesiyle dolaşıyor, hepsiyle tek tek konuşuyordu; hepsine neşeyle bakıyor, parasını savuruyordu.

“Bu kentin ahlakını iyice bozduğumu umuyorum,” diyordu bana.

Flaubert’i hatırlıyordum; nasıl bir üne kavuşmayı istediğini sorduklarında şöyle demişti: “Ahlak bozucusunun ününe.”

Bütün bunların karşısında şaşkınlık, hayranlık ve korkuyla dolmuştum. Küstahça neşesinin altında yatan karanlık endişelerini, konumunun ne kadar sarsılmış olduğunu, düşmanlıkları ve saldırıları biliyordum.3

Londra’ya dönmekten söz ediyordu. Marki Q, Wilde’a hakaret ediyor, dönmesi için kışkırtıyor, kaçmakla suçluyordu.

“Ama oraya dönerseniz ne olacak?” diye sordum. “Nasıl bir tehlikeye atıldığınızı biliyor musunuz?”

“İnsan bunu asla bilmemeli... Dostlarım harika; temkinli olmamı öğütlüyorlar. Temkinli! Ben temkinli olabilir miyim? Gerilemek olur bu benim için. Ben gidebildiğim kadar ileriye gitmeliyim... Daha ileriye gidemiyorum... Bir şeyler, başka bir şeyler olması gerek.”

Wilde ertesi gün gemiye bindi.

Olayın devamı biliniyor. Bu, “başka bir şeyler” ağır hapis cezası oldu.4

III

Oscar Wilde hapisten çıkar çıkmaz Fransa’ya geldi. Dieppe yakınlarında kuytu, küçük bir köye, Berneval’e, Sebastian Melmoth adında biri yerleşti; bu, Wilde’dı. Fransız dostlarından onu son gören ben olduğum için, ilk gören de ben olmak istedim. Adresini öğrenir öğrenmez koştum.

Öğleye doğru köye vardım. Gittiğimi haber vermemiştim. T.nin içten sevgisi, Melmoth’un sık sık Dieppe’e gitmesine sebep oluyordu; ancak akşama dönecekti. Gece yarısı dönebildi.

Henüz kış sayılırdı. Hava soğuktu; sıkıntılıydı. Bütün gün yılgınlık ve sıkıntı içinde ıssız kumsalda dolaştım, Wilde nasıl olup da yaşamak için Berneval’i seçmişti? İç karartıcı bir yerdi.

Akşam oldu. Oda tutmaya otele gittim, Melmoth da bu otelde kalıyordu, zaten köydeki tek oteldi. Temiz, güzel manzaralı otelde yalnızca ikinci sınıf, zararsız, silik birkaç kişi kalıyordu; akşam yemeğini onlarla birlikte yemek zorunda kaldım. Melmoth için ne hazin bir topluluk!

Neyse ki yanımda bir kitap vardı. Ne sıkıntılı geceydi! Saat on bir oldu... Beklemekten vazgeçmek üzereyken, bir araba sesi duydum. Mösyö Melmoth geldi.

Mösyö Melmoth donuyordu. Yolda pardösüsünü kaybetmişti. Hizmetkârının bir gün önce getirdiği tavuskuşu tüyü (uğursuzluk belirtisi), bir felaket olacağını haber vermişti; felaketin bu kadarla kalmasına seviniyordu. Ama tir tir titriyordu; tüm otel ona, sıcak bir grog hazırlamak için ayaklandı. Bana şöyle bir selam vermişti. Hiç değilse başkalarının yanında duygulandığını göstermek istemiyordu. Ben de kısa sürede sakinleştim. Sebastian Melmoth, eski Oscar Wilde’a o kadar benziyordu ki; üstelik Cezayir’deki zorlama lirik Wilde’a değil, buhrandan önceki tatlı Wilde’a. Sanki iki değil, dört-beş yıl öncesine gitmiştik; aynı yorgun bakışlar, aynı keyifli gülüş, aynı ses...

Otelin en iyi iki odasını tutmuş, zevkle döşetmişti. Masasının üzerinde çok sayıda kitap vardı, aralarında kısa süre önce basılmış olan kitabım Dünya Nimetleri’ni gösterdi bana. Gölgede, büyük bir kaidenin üzerinde, güzel, Gotik bir Meryem Ana...

Lambanın yakınına oturduk, Wilde küçük yudumlarla grogunu içiyordu. Işıkta onu daha iyi görebiliyordum; yüzü bozulmuş, cildi kızarmış ve yıpranmıştı; elleri daha da kötüydü ama aynı yüzükleri takmıştı yine parmaklarına. Bir tanesini, oynak bir montür üzerine lacivert taştan Eski Mısır’da uğur ve dirilme simgesi sayılan bir kutsal bokböceği oturtulmuş yüzüğünü çok severdi. Dişleri korkunç çürüklerle kaplıydı.

Sohbete başladık. Cezayir’deki son karşılaşmamızdan söz açtım. O sırada, felaketi kendisine neredeyse haber verdiğimi hatırlayıp hatırlamadığını sordum.

“İngiltere’de sizi neyin beklediğini, aşağı yukarı biliyordunuz, tehlikeyi görüp üzerine gittiniz, değil mi?” dedim.

(Kısa süre sonra, söylediklerinden aklımda kalanları kâğıda geçirmiştim, en iyisi onları aktarmak.)

“Ah, tabii, tabii. Bir felaket olacağını biliyordum; bu ya da başkası, bir felaket bekliyordum. Olayın böyle bitmesi gerekiyordu. Düşünün: Daha ileriye gitmek mümkün değildi; daha fazla da süremezdi. İşte bu yüzden bitmesi gerekiyordu. Hapis beni tümüyle değiştirdi. Ben de bunu umuyordum. Bosie5 korkunç; bunu anlayamıyor. Aynı hayatı sürdüremeyeceğimi anlayamıyor; başkalarını beni değiştirmekle suçluyor... Ama insan asla eski yaşamına dönmemeli... Benim yaşamım bir sanat yapıtına benzer; bir sanatçı asla aynı şeye iki kez girişmez; girişiyorsa ilkinde başarılı olamamış demektir. Benim hapisten önceki yaşamım mümkün olan en büyük başarıya ulaşmıştı. Artık tamamlanmış, bitmiş bir şey o.”

Bir sigara yaktı.

“Halk korkunçtur; insanı yalnız son yaptığıyla tanır. Şimdi Paris’e gitsem, beni yalnızca bir... mahkûm olarak görmek isterler. Bir oyun yazmadan önce ortaya çıkmak istemiyorum. O zamana kadar beni rahat bırakmalılar.” Sonra sertçe devam etti: “Buraya geldiğime iyi etmişim, değil mi? Dostlarım dinlenmek için Güney Fransa’ya gitmemi istiyorlardı; çünkü başta çok yorgundum. Ama benim için Kuzey Fransa’da, kimseyi görmeyeceğim, soğuk, güneşin hemen hiç açmadığı, küçücük bir kumsal aramalarını istedim onlardan... İyi ettim değil mi Berneval’e yerleşmekle? (Dışarıda berbat bir hava vardı.)

Burada herkes bana karşı çok iyi. Özellikle rahip. Küçük kiliseyi öyle seviyorum ki! İnanır mısınız, adı Notre-Dame de Liesse! Çok hoş değil mi? Artık Berneval’den hiç ayrılamayacağımı biliyorum; çünkü rahip bu sabah bana kilisede sürekli bir yer vermeyi teklif etti!

Gümrükçüleri görmelisiniz! Burada müthiş sıkılıyorlardı; ben de, ‘Okuyacak kitapları yok mu?’ diye sordum. Şimdi Dumas’nın (Baba) bütün romanlarını getirtiyorum onlara... Burada kalmam şart, değil mi?

Hele çocuklar! Ah! Bayılıyorlar bana! Kraliçenin taç giyme yıldönümünde büyük bir şölen, bir ziyafet düzenledim, kırk çocuk vardı, okuldaki öğrencilerin hepsi! Hepsi, öğretmenleriyle birlikte! Kraliçenin yıldönümünü kutlamak için! Çok hoş, değil mi? Biliyorsunuz kraliçeyi çok severim. Resmini hep yanımda taşırım.” Kraliçenin, Nicholson’ın karikatürize ederek yapmış olduğu, duvarda asılı portresini gösterdi.

Bakmak için kalktım, yanında küçük bir kitaplık duruyordu, bir an kitaplara baktım. Wilde’ın benimle daha ciddi konuşmasını istiyordum. Yerime oturdum ve biraz korkarak Ölüler Evinden Anılar’ı okuyup okumadığını sordum. Doğrudan cevap vermedi, konuşmaya başladı:

“Rus yazarlar olağanüstü. Yapıtlarının hep büyük yapıtlar olmasının nedeni, merhamete çekinmeden yer vermiş olmalarıdır. Eskiden Madame Bovary’yi çok severdim; ama Flaubert yapıtında merhamete yer vermedi, o yüzden yapıtı büyük bir yapıt gibi görünmez, kapalıdır; bir yapıt merhametle açılır, sonsuz bir görünüm kazanır... Biliyor musunuz, intihar etmeme merhamet engel oldu. Ah! İlk altı ay boyunca müthiş mutsuzdum, öyle mutsuzdum ki intihar etmek istiyordum. Beni engelleyen, başkalarına bakmam, onların da benim kadar mutsuz olduğunu görmem ve merhamet duymam oldu. Azizim, merhamet olağanüstü bir şey ve ben onu hiç tanımıyordum!” Neredeyse alçak denebilecek bir sesle, çok sakin konuşuyordu. “Siz merhametin ne kadar olağanüstü olduğunu anlamış mıydınız? Ben her gece merhameti bana öğrettiği için Tanrı’ya dua ediyorum; evet, diz çöküp şükrediyorum. Çünkü ben hapse taştan bir yürekle girdim, tek düşüncem kendi keyfimdi. Oysa şimdi yüreğim paramparça; merhamet girdi yüreğime; artık dünyadaki en büyük, en güzel şeyin merhamet olduğunu anladım... Bu yüzden de beni mahkûm edenlere, hiç kimseye kızamıyorum; çünkü tüm bunları onların sayesinde öğrendim. Bosie feci mektuplar yazıyor bana; beni anlamadığını söylüyor; nasıl olup da herkese kızmadığımı anlamıyormuş; herkes bana karşı iğrenç davranmış... Hayır, anlamıyor beni; anlayamaz artık. Ama her mektupta yazıyorum ona; aynı yolu izleyemeyiz biz; onun kendi yolu var, çok güzel bir yolu var; benim de kendi yolum var. Onunki Alkibiades’in yolu, benimki artık Assisili Aziz Francesco’nunki... Assisili Aziz Francesco’yu bilir misiniz? Ah! Olağanüstüdür! Olağanüstü! Bana büyük bir iyilik yapmak ister misiniz? Bildiğiniz en iyi Aziz Francesco biyografisini gönderin bana...”

Göndereceğime söz verdim, sözüne devam etti:

“Evet, sonra harika, gerçekten harika bir hapishane müdürümüz oldu; ama ilk altı ay çok mutsuz oldum. Çok kötü yürekli bir müdürümüz vardı, Yahudi’ydi. Hayal gücünden tümüyle yoksun olduğu için çok acımasızdı.” Çok hızlı söylediği bu son cümle dayanılmaz derecede komikti; ben gülmeye başlayınca o da güldü, cümleyi yineledi, sonra devam etti:

“Bize işkence olsun diye ne yapacağını şaşırıyordu. Göreceksiniz bakın, hayal gücünden nasıl yoksundu... Şunu söyleyeyim önce, hapiste günde yalnızca bir saat dışarı çıkma izni vardır. Bu bir saat boyunca bir avlunun çevresinde tek sıra halinde dönülür; konuşmak kesinlikle yasaktır. Gardiyanlar göz açtırmazlar ve konuşurken yakalananlara korkunç cezalar verilir. İlk kez hapse girenler, dudaklarını kımıldatmadan konuşmayı bilmediklerinden, ötekilerden kolayca ayrılırlar... Hapse gireli altı hafta olmuştu; hiç kimseyle tek söz etmemiştim, hiç kimseyle. Bir gün yine böyle avluda tek sıra halinde yürürken birden arkamda adımın söylendiğini duydum. Arkamdaki mahkûmdu konuşan. ‘Oscar Wilde, senin için üzüldüm; sizin gibilerin durumu bizden daha zor,’ diyordu. O zaman fark edilmemek için müthiş çaba göstererek (bayılacağımı sanmıştım) arkama dönmeden yanıtladım: ‘Hayır dostum hayır; hepimiz aynı acıyı çekiyoruz.’ O gün intihar etme isteğimden eser kalmadı.

Onunla bu biçimde günlerce konuştuk. Adını, ne yaptığını öğrendim. Adı P.ydi; mükemmel bir çocuktu, mükemmel! Ama ben henüz dudaklarımı kıpırdatmadan konuşmayı öğrenmemiştim; bir gün, ‘C-33!’ diye bir ses duyduk. Ben C-33’ tüm. ‘C-33 ve C-48, öne çıkın.’ Öne çıktık; gardiyan, ‘Müdüre çıkacaksınız!’ dedi. Artık yüreğime merhamet girmiş olduğundan, yalnızca arkadaşım için endişeliydim. Onun yüzünden acı çekmek beni aksine mutlu ediyordu. Ama müdür feciydi. Önce P.yi sorguya çekti; ayrı ayrı sorgulayacaktı bizi. Şunu belirtmem gerekir ki, ilk konuşana verilen cezayla yanıtlayana verilen ceza aynı değildir; konuşmayı başlatan, ötekinin iki katı kadar ceza alır; genellikle ilk konuşana on beş gün hücre cezası verilir, ötekineyse sekiz gün. Bu yüzden müdür, konuşmaya hangimizin başladığını öğrenmek istiyordu. Mükemmel bir genç olan P. de doğal olarak önce kendisinin konuştuğunu söylemiş. Daha sonra müdür beni sorguya çektiğinde tabii ben de önce benim konuştuğumu söyledim. Bunun üzerine müdür kıpkırmızı oldu; hiçbir şey anlayamamıştı. ‘Ama P. de kendisinin başladığını söylüyor! Anlayamıyorum...’

Düşünebiliyor musunuz, azizim? Anlayamıyordu! Şaşırmıştı. ‘Ama ötekine zaten on beş gün verdim,’ diyordu. Sonra dedi ki: ‘Pekâlâ! Madem öyle, ikinize de on beşer gün veriyorum.’ Olağanüstü, değil mi? Adamda hayal gücü sıfırdı.” Wilde anlattıklarını çok eğlenceli buluyor, gülüyor, zevkle anlatıyordu:

“Tabii on beş gün cezamızı doldurduktan sonra, konuşmaya eskisinden de hevesliydik. Birbirimiz için acı çekiyor olduğumuzu hissetmek ne güzel bir duyguydu, bilemezsiniz. Sıralarımız hep aynı olmadığı için, zamanla öteki mahkûmların tek tek hepsiyle konuşabildim; hepsiyle! Hepsiyle! Her birinin adını, öyküsünü, hapisten ne zaman çıkacağını öğrendim... Her birine derdim ki: ‘Hapisten çıktığınızda her şeyden önce postaneye gidin; sizi bekleyen bir mektup ve bir miktar para bulacaksınız.’ İşte böyle tanıdım hepsini; onları çok seviyorum. Harika insanlar kimileri. İnanır mısınız, üçü buraya, beni görmeye geldi! Olağanüstü değil mi sizce?

Kötü yürekli müdürün yerine gelen, çok hoş bir insandı, harika bir adam, bana karşı da çok iyiydi... Tam da o sırada Paris’te Salomé’nin oynanması hapiste beni ne kadar mutlu etti, bilemezsiniz. Orada benim edebiyatçı olduğumu tümüyle unutmuşlardı! Oyunumun Paris’te tutulduğunu gördüklerinde, ‘Aa! Demek yetenekliymiş, ne tuhaf!’ dediler. Ve ondan sonra da istediğim tüm kitapları okumama izin verdiler.

En çok Yunan edebiyatını okumaktan hoşlanacağımı düşündüm önce. Sophokles’in eserlerini istedim; ama bir tat alamadım. Sonra aklıma Kilise Babaları geldi; ama onlar da ilgimi çekmiyordu. Sonra birden Dante’yi düşündüm... Ah! Dante! Her gün Dante okudum; İtalyanca; baştan sona okudum. Ama ne Araf ne de Cennet bana göre değildi. Esas Cehennem’i okudum; nasıl sevmezdim onu? Anlıyor musunuz? Biz zaten cehennemdeydik. Cehennem hapishaneydi...”

Aynı gece bana yazmayı düşündüğü “Firavun” oyunundan söz etti. Yahuda İskariyot üzerine fevkalade bir öykü anlattı.

Ertesi gün yeni kiraladığı ve döşetmeye başladığı eve götürdü beni; otelden iki yüz metre uzakta, küçük, sevimli bir evdi. Oyunlarını işte bu evde yazmak istiyordu; önce “Firavun”u, sonra da “Ahab” ve “Izabel” adlı, fevkalade güzel anlattığı oyunu.

Beni götürecek olan araba koşuldu, Wilde da beni geçirmek üzere benimle arabaya bindi. Yine kitabımdan söz etti, övdü, ama nedenini anlayamadığım bir tereddütle. Sonunda araba durdu. Benimle vedalaştı; tam iniyordu ki, birden, “Dinleyin azizim,” dedi. “Şimdi bana bir söz vermeniz gerekiyor. Dünya Nimetleri iyi, çok iyi... Ama azizim, bana söz verin; artık asla BEN diye yazmayacaksınız.”

Ben tam anlamamış gibi göründüğümden açıkladı:

“Sanatta birinci şahıs yoktur.”

IV

Paris’e döndüğümde Lord Alfred Douglas’a Wilde’dan haber götürmeye gittim. Dedi ki bana:

“Tüm bunlar abes. Wilde can sıkıntısına kesinlikle katlanamaz. Çok iyi biliyorum; her gün mektup yazıyor bana; ben de önce oyunu bitirmesi gerektiği kanısındayım; ama sonra bana dönecek; hiçbir zaman yalnızken iyi bir şey çıkarmadı; birilerinin onu sürekli eğlendirmesi gerek. En iyi yapıtlarını benim yanımdayken yazmıştır. Son mektubuna bir bakın...” Lord Alfred mektubu gösterip okudu: Wilde, Bosie’den, “Firavun”u rahat rahat bitirebilmek için kendisini yalnız bırakmasını rica ediyor, ama oyunu bitirir bitirmez dönüp onu bulacağını belirtiyordu gerçekten de. Mektubu şu şaşaalı cümleyle bitiriyordu:

“...ve o zaman yeniden Hayatın Kralı olacağım.”

V

Kısa bir süre sonra Wilde, Paris’e geldi.6 Oyununu yazmamıştı; hiç yazmayacaktı. Toplum bir insanı yok etmek istediğinde ne yapacağını çok iyi bilir; ölümden daha ince yöntemleri vardır... Wilde iki yıl boyunca çok acı çekmiş, çok çaresizce acı çekmişti. İradesi parçalanmıştı. İlk aylarda hayal kurmaya devam edebildi ama kısa süre sonra kendini bıraktı. Her şeyden vazgeçmişti sanki. Yıkılan hayatından geriye tek kalan, bir zamanlarki ününün acı veren anısı; ara sıra, hâlâ düşündüğünü kanıtlama ihtiyacı; zorlama, kuru, bayat esprilerdi. Onu yalnızca iki kez daha gördüm.

Bir akşam bulvarlarda G. ile dolaşırken, adımı işittim. Döndüm; Wilde’dı. Ah! Ne kadar değişmişti! “Oyunumu yazmadan gelirsem, insanlar beni yalnızca forsa olarak görür,” demişti. Oyununu yazmadan ortaya çıkmıştı; birkaç kapı yüzüne kapandığından, hiçbir yere girmeye çalışmıyordu; aylak aylak dolaşıyordu. Dostları birçok kez onu kurtarmaya çalıştılar; uğraşıyorlar, onu İtalya’ya götürüyorlardı... Wilde kısa süre sonra kaçıyor; yine Paris’e düşüyordu. En uzun zaman sadık kalmış dostlarından birkaçı “Wilde’ın görülecek halde olmadığını...” o kadar çok söylemişlerdi ki bana, onunla yeniden karşılaşmaktan, üstelik de o kadar çok insanın görebileceği bir yerde karşılaşmaktan, itiraf ederim ki biraz utandım. Wilde bir kafede, açık havada oturuyordu. G. ve bana iki kokteyl söyledi... Ben Wilde’ın karşısına, yani geçenlere sırtımı verecek biçimde oturmak üzereydim ki Wilde, gülünç bir utancın neden olduğunu düşündüğü (ne yazık ki tümüyle yanılmıyordu) bu hareketime kırılarak yanındaki sandalyeyi gösterdi: “Şuraya, yanıma oturun,” dedi. “O kadar yalnızım ki artık!”

Wilde’ın giyimi hâlâ özenliydi ama artık şapkası eskisi kadar pırıl pırıl değildi; takma yakasının biçimi aynıydı ama eskisi kadar temiz değildi; redingotunun kolları hafifçe kırışmıştı.

Gururlu olmaya çalışarak sözlerini sürdürdü: “Ben bir zamanlar Verlaine’le karşılaştığımda ondan utanmazdım. Zengindim, mutluydum, ünlüydüm ama onun yanında görünmek benim için bir şerefti; Verlaine sarhoş olduğunda bile...” Sonra, sanırım G.nin canını sıkmamak için birden farklı bir havaya büründü; esprili olmayı, şakalaşmayı denedi; iç karartıcıydı. Bu karşılaşmanın anısı bana müthiş acı veriyor. Sonunda G. ve ben kalktık. Wilde hesabı ödemekte diretti. Tam kendisiyle vedalaşacakken beni bir kenara çekti ve alçak sesle, çekinerek, “Bakın, bir şey söyleyeceğim; hiç param yok,” dedi.

Birkaç gün sonra, onu son kez gördüm. Konuşmamızın yalnızca birazını aktaracağım. Bana derdini anlatmış, bir çalışmaya devam etmenin, hatta başlamanın olanaksızlığından söz etmişti. Hüzünle, bir oyun bitirmeden Paris’e gelmeyeceğine ilişkin verdiği sözü anımsattım kendisine.

“Ah! Niçin Berneval’den bu kadar çabuk ayrıldınız? O kadar uzun süre kalmayı düşünüyordunuz. Size kızdığımı söyleyemem ama...”

Sözümü kesti, elini elimin üzerine koydu, en hazin bakışıyla konuştu.

“Zaten sille yemiş birine kızmamalısınız,” dedi.

Oscar Wilde, Beaux-Arts Sokağı’ndaki sefil bir otelde öldü. Cenazeye yedi kişi katıldı; üstelik hepsi mezarlığa kadar gitmedi. Tabutun üzerine konan çiçekler, çelenkler arasında yalnızca birinin üzerinde bir yazı varmış; otel sahibinin gönderdiği çelengin üzerinde şu söz yazılıymış:

“KİRACIMA”

ANDRÉ GIDE

Aralık, 1901

1. Daha sonra bu öyküyü kaleme aldığında, şaşılacak şey, mükemmel bir eser çıktı ortaya; dostumuz H. Davray’nin Revue Blanche’ta yayımlanan çevirisi de öyleydi.

2. Villiers de l’Isle-Adam ifşa ettiğinden beri maalesef kilisenin muazzam sırrını herkes biliyor: “Araf yoktur.”

3. Cezayir’deki son akşamlardan birinde, Wilde sanki ciddi bir tek söz söylememeye kendi kendine ant içmiş gibiydi. Sonunda, aşırı esprili paradokslarına epeyce sinirlendim. “Söyleyeceğiniz, şakadan daha iyi şeyler olmalı,” dedim. “Bu akşam benimle halkla konuşur gibi konuşuyorsunuz. Bunun yerine halkla, dostlarınızla konuştuğunuz gibi konuşmalıydınız. Niçin daha iyi oyunlar yazmıyorsunuz? En güzel düşüncelerinizi konuşurken tüketiyorsunuz, niçin yazmıyorsunuz?” Hemen müdahale etti: “Tabii, oyunlarım hiç iyi değil! Ama ne kadar eğlenceli şeyler, bir bilseniz! Hemen hepsi, bir bahis sonucu yazıldı. Dorian Gray’in Portresi de öyle; dostlarımdan biri asla roman yazamayacağımı iddia ettiği için birkaç günde yazdım onu. Yazmak o kadar canımı sıkıyor ki!” Sonra birden bana doğru eğilip devam etti: “Hayatımın en büyük dramı nedir, biliyor musunuz? Ben bütün dehamı yaşamıma harcadım; yapıtlarıma yalnızca yeteneğimi harcadım.” Söylediği fazlasıyla doğruydu. En iyi yazıları bile, parlak konuşmasının soluk bir yansımasıydı ancak. Onun konuşmasını duymuş olanlar, yapıtlarını okuyunca düş kırıklığına uğrarlar. Dorian Gray’in Portresi ilk başta fevkalade bir öyküydü; Tılsımlı Deri’den kat kat üstün, kat kat anlamlıydı! Heyhat! Kâğıda geçirildiğinde becerilememiş bir şaheser oldu! En güzel öykülerine çok fazla edebiyat karışır; ne kadar zarif olsalar da fazla yapmacıktırlar; özenticilik, öykülerdeki ilk buluşun güzelliğini gizler; yapıtın yaratılış sürecindeki üç ayrı dönem ister istemez hissedilir: İlk düşünce çok güzel, yalın, derin ve yüzde yüz etkilidir; gizli bir zorunluluk, bölümleri sıkıca bir arada tutar ama burada yetenek biter; bölümlerin gelişimi sahtedir; iyi düzenlenmemiştir, daha sonra da, Wilde tek tek cümleleri ele alıp işlerken yapıt, duygunun tümüyle yok olduğu parlak düşüncelerle, hoş ve tuhaf ufak tefek buluşlarla inanılmaz derecede yüklenir; öyle ki, yüzeyin parıltısı, temeldeki derin duyguyu gözden saklar, unutturur.

4. Aktardığım bu son konuşmada hiçbir şeyi uydurmadım, hiçbir şeyi değiştirmedim. Wilde’ın sözleri zihnimde, neredeyse kulağımda canlı. Wilde’ın, kendisini hapishanenin beklediğini açıkça gördüğünü iddia etmiyorum; ama şundan eminim ki Londra’yı afallatan ve çalkalayan, Oscar Wilde’ı bir anda davacıdan davalıya dönüştüren büyük sarsıntı, aslında Wilde’ı şaşırtmamıştı. Artık Wilde’ı yalnızca bir soytarı olarak görmeye kararlı olan gazeteler, savunmasındaki tavrı saptırmak için ellerinden geleni yaptılar; sonunda tümüyle anlamsız hale getirdiler. Belki ileride bir gün bu iğrenç davayı çirkeften kurtarmak mümkün olur.

5. İngiliz yazar, şair, çevirmen Lord Alfred Douglas’ın lakabı. (Ç.N.)

6. Ailesinin avukatları, Lord Alfred’le hiç görüşmemek de dahil, birtakım koşulları yerine getirdiği takdirde Wilde’a iyi bir gelir vaat ediyorlardı. Bu koşulları kabul edemedi ya da etmek istemedi.

De Profundis7

“Epistola: In Carcere et Vinculis”8

Reading Hapishanesi

Sevgili Bosie,

Senden üzücü haberler dışında ne bir tek satır ne de bir mesaj almadan hapiste iki uzun yıl geçirmiş olmak düşüncesinin yarattığı hoşnutsuzlukla, uzun süren boşuna bir bekleyişten sonra, hem senin hem de kendi iyiliğim için ben sana yazmaya karar verdim.

Şanssız ve son derece acıklı dostluğumuz benim için felaket ve rezaletle sonuçlandığı halde, eski yakınlığımız sık sık anılarımda canlanıyor; yüreğimde bir zamanlar sevginin tuttuğu yeri hep tiksinti, acı ve küçümsemenin alacağı düşüncesi bana üzüntü veriyor. Vicdanına kulak verirsen, ben hapishane hayatının yalnızlığında yatarken benden izinsiz mektuplarımı yayımlamaktan, fikrimi sormadan bana şiirler ithaf etmektense bana mektup yazmanın, dünya senin bana hangi keder ya da tutku, pişmanlık ya da kayıtsızlık sözleriyle yanıt vereceğinden ya da yalvaracağından habersiz olsa da, daha iyi olduğunu kabul edersin sanırım.

Hiç kuşkum yok ki, bu, yazmak zorunda olduğum, senin ve benim yaşamımıza, geçmişe ve geleceğe, acıya dönüşen güzelliklere ve sevince dönüştürülebilecek acılara ilişkin mektupta, gururunun en hassas noktalarını incitecek çok şey olacaktır. Gerçekten öyle olursa mektubu tekrar tekrar, gururunu öldürünceye kadar oku. Mektupta haksız yere suçlandığını düşündüren bir şey olursa insanın haksız yere suçlanabileceği bir hatanın bulunmasına şükretmesi gerektiğini hatırla. Mektubun bir tek bölümünde bile gözlerin dolarsa ağla; tıpkı bizlerin, gündüzlerin de geceler gibi gözyaşına tahsis edildiği hapishanede ağladığımız gibi. Seni ancak bu kurtarabilir. Robbie’ye yazdığım mektupta sana ilişkin küçümseyici sözlerimi öğrenince yaptığın gibi, seni iltifata boğup kendini beğenmişliğine, kibrine kavuşturması için yana yakıla annene koşarsan, tümüyle mahvolursun. Kendini haklı çıkarmak için bir tek haksız bahane ararsan, çok geçmeden yüzlercesini bulur, başlangıçta olduğun noktaya dönersin. Robbie’ye yazdığın yanıtta dediğin gibi, seni “aşağılık amaçlar gütmek”le suçladığımı söylüyor musun hâlâ? Ah! Senin hayatta hiçbir amacın olmadı! Yalnızca heveslerin vardı. Oysa amaç, zihinsel bir hedeftir. Dostluğumuz başladığında “çok genç” olduğunu söylüyor musun? Senin kusurun, hayatı çok az tanıman değil, çok fazla tanımandı. Delikanlılığa uyanışın zarif tazeliğini, ışıltılı, saf aydınlığını, masum ve umutlu neşesini çoktan geride bırakmıştın. Hızlı ve iri adımlarla “romantizm”den “realizm”e geçmiştin. Batak ve batakta yaşayanlar seni büyülemeye başlamıştı. Benden yardım istemeni gerektiren dertlerin kaynağı buydu; ben, bu dünyanın mantığına göre ahmakça, sana acıyarak, iyiliğimden, senden bu yardımı esirgemedim. Her kelimesi nazik teni yakan, kanatan bir neşter gibi gelse de, bu mektubu baştan sona oku. Unutma ki tanrıların gözünde ahmak olan kişi, insanların gözünde ahmak olan kişiden çok farklıdır. Sanattaki devrimlerden, düşüncenin evriminden, Latince dizelerin görkeminden, seslileri bol Yunancanın zengin ezgisinden, Toscana mimarisinden, Elizabeth Dönemi şiirinden tümüyle habersiz biri, büyük bir bilgeliğe ulaşmış olabilir. Tanrıların alaya alıp çamura batırdığı gerçek ahmaklar, kendini bilmeyenlerdir. Ben çok uzun zaman boyunca onlardan biriydim. Sen de çok uzun zaman boyunca onlardan biri oldun. Artık ahmaklığı bırak. Korkma. Kötülüklerin en büyüğü sığlıktır. Anlaşılan her şey doğrudur. Şunu da unutma ki, okuması sana işkence olan ne varsa yazması benim için daha büyük işkence. “Görünmeyen güçler” sana çok cömertçe davrandılar. Tıpkı bir kristalde görünen gölgeler gibi, “yaşam”ın tuhaf ve trajik biçimlerini görmene izin verdiler. Canlıları taşa döndüren Medusa başına, senin bir aynada bakmana izin verildi. Sen çiçekler arasında özgürce dolaştın. Bense rengin ve hareketin güzel dünyasından koparıldım.

Kendimi son derece suçlu gördüğümü söyleyerek söze başlayacağım. Bu karanlık hücrede mahkûm kıyafetiyle, düşmüş, mahvolmuş bir adam olarak otururken kendimi suçluyorum. Huzursuz, hummalı ıstırap gecelerinde, uzun, tekdüze acı günlerinde suçladığım kişi, benim. Zihinsel olmayan bir dostluğun, başlıca amacı güzel şeyler yaratmak ve düşünmek olmayan bir dostluğun tüm yaşamımı hükmü altına almasına fazla izin verdiğim için suçluyorum kendimi. Başından beri aramızda çok derin bir uçurum vardı. Sen okul yıllarını haylazlıkla geçirdin, üniversite yaşamın daha da kötüydü. Bir sanatçının, özellikle benim gibi, eserlerinin niteliği, kişiliğinin yoğunlaşmasına doğrudan bağlı olan bir sanatçının, sanatını geliştirebilmek için düşüncelerle çevrili olmaya, entelektüel bir ortama, sessizlik, sükûnet ve yalnızlığa ihtiyacı olduğunu kavrayamadın. Yapıtlarımı, bittiğinde takdir ettin; galalarımın parlak başarılarını ve onları izleyen parlak şölenleri paylaştın; böylesine sivrilmiş bir sanatçının yakın dostu olmaktan, haklı olarak, gurur duydun; ama sanat yapıtının yaratılması için gerekli koşulları anlayamadın. Sana, edebî bir abartma yapmadan, gerçeğe harfiyen bağlı kalarak anımsatmak isterim ki, birlikte olduğumuz süre boyunca bir tek satır bile yazmadım. Torquay’de, Goring’de, Londra’da, Floransa’da, nerede olursa olsun, sen yanımda oldukça yaşamım tümüyle kısır ve yaratıcılıktan uzaktı. Ve maalesef şunu da belirtmek zorundayım ki, pek az sayıdaki birkaç aralık dışında, hep yanı başımdaydın.

Sayısız olaydan bir örnek verecek olursam: 1893 Eylülü’nde, yalnızca rahatsız edilmeden çalışabilmek amacıyla bir büro tuttum (John Hare’le sözleşmemizi bozmuştum, yazmaya söz verdiğim oyun konusunda beni sıkıştırıyordu). İlk hafta boyunca ortalıkta görünmedin. Yaptığın Salomé çevirisinin sanat değerine ilişkin görüşlerimiz, doğal olarak, ayrıydı; bu nedenle, ilk hafta bana bu konuda sersemce mektuplar göndermekle yetindin. Bu süre boyunca, ben, İdeal Bir Koca’nın ilk perdesini, en ufak ayrıntısına kadar, sonunda sahneye konduğu biçimiyle yazdım, tamamladım. İkinci hafta, geri geldin; çalışmamdan vazgeçmek zorunda kaldım. Her sabah saat 11.30’da, çok sessiz ve huzurlu olan evimde bile kaçınılmaz olan bölünmelere uğramadan düşünebilmek ve yazabilmek için St. James Meydanı’ndaki büroma gidiyordum. Ama çabalarım boşunaydı. Saat 12.00’de bir arabayla çıkıp geliyor, 13.30’a kadar sigara içip gevezelik ediyordun; o saatte de seni Café Royal ya da Berkeley’e yemeğe götürmem gerekiyordu. Likörlerle noktalanan öğle yemeği, 15.30’a kadar sürüyordu. Sonra bir saatliğine White’s Kulübü’ne çekiliyordun. Çay saatinde yine boy gösteriyor, akşam yemeği için hazırlanma zamanı gelinceye kadar kalıyordun. Akşam yemeğini benimle birlikte ya Savoy’da ya da Tite Caddesi’nde, evimde yiyordun. Kural olarak gece yarısından önce ayrılmıyorduk; çünkü böyle büyüleyici bir günü, Willis’te gece yarısı bir şeyler atıştırarak noktalamak gerekiyordu. O üç ay boyunca, senin yurtdışında olduğun dört gün hariç, her günüm böyle geçti. O dört günün sonunda da seni karşılamak için Calais’ye gitmek zorunda kaldım tabii. Benim yapımda, yaradılışımda biri için hem gülünç, hem de trajik bir durumdu.

Artık bunu kavrıyorsundur herhalde. Yalnız başına kalamayışının; sürekli olarak başkalarının ilgisini ve zamanını tekeline almak konusundaki ısrarının; asla sürekli bir zihinsel konsantrasyon gösteremeyişinin; ne yazık ki rastlantıyla –yalnızca bir rastlantı olduğuna inanıyorum– zihinsel konularda henüz “Oxford tutumu”nu benimseyememiş olmanın, yani zarif bir biçimde düşüncelerle oynamayı kesinlikle beceremeyip yalnızca düşüncenin şiddetine sahip oluşunun; tüm bunların, istek ve ilgilerinin “sanat”ta değil, “yaşam”da odaklandığı gerçeği de üzerine eklenince hem senin kültür gelişimin hem de benim sanat çalışmalarım için ne kadar yıkıcı olduğunu anlamışsındır umarım. Seninle dostluğumu, John Gray ve Pierre Loüys gibi daha da genç kişilerle olan dostluğumla karşılaştırdığımda utanç duyuyorum. Gerçek yaşamımı, üst düzeydeki yaşamımı, onlarla, onlar gibi kişilerle birlikteyken yaşadım.

Seninle dostluğumun dehşet verici sonuçlarından söz etmiyorum şu anda. Yalnızca sürdüğü sıradaki niteliğini dikkate alıyorum. Zihinsel alanda, dostluğumuz benim için onur kırıcıydı. Sende sanatçı ruhunun filizleri, gelişmemiş biçimiyle vardı. Ama seninle tanışmakta ya çok geç kalmıştım ya da fazlaca erkendi, bilemiyorum. Sen yanımdan uzaklaştığında iyiydim. Sözünü ettiğim yılın aralık ayının başlarında, seni İngiltere dışında bir yere göndermesi konusunda anneni ikna etmeyi başardığım an, hayal gücümün paramparça ağını yeniden toparladım, yaşamımı yeniden ele geçirdim ve İdeal Bir Koca’nın geriye kalan üç perdesini bitirmekle kalmayıp tümüyle farklı türden iki oyun –A Florentine Tragedy ve La Sainte Courtisane– tasarladım; neredeyse tamamlıyordum ki, birdenbire, istenmeyen, davetsiz bir konuk olarak, mutluluğumu mahvetmek üzere döndün. O sırada yarım kalan iki yapıtımı bir daha ele alamadım. Onları yaratmış olan ruh halini sonradan asla yakalayamadım. Burada söylediğim her şeyin gerçekliğini artık bir şiir kitabın yayımlandığına göre, sen de şimdi anlayabilirsin. Anlasan da, anlamasan da bu çirkin gerçek, dostluğumuzun can alıcı bir noktasında duruyor. Benimle birlikte olduğun sürece “sanat”ım için mutlak yıkım demektin ve ben, sürekli olarak senin “sanat”la arama girmene izin verdiğim için kendimi hiç acımadan ayıplıyor ve suçluyorum. Sen bilemezdin, anlayamazdın, takdir edemezdin. Senden bunu beklemeye hiç hakkım yoktu. Senin ilgi alanların, yemeklerin ve kaprislerinle sınırlıydı. İsteklerinse yalnızca eğlenceye, sıradan ve biraz daha sıra dışı zevklere yönelikti. O anda canın neyi çekiyorsa neyi çektiğini sanıyorsa isteğin o oluverirdi. Seni özellikle davet ettiğim zamanların dışında evime ve büroma gelmeni yasaklamalıydım. Zaafım yüzünden kendimi acımasızca suçluyorum. Yalnızca bir zaaftı. Sanatla geçirdiğim bir yarım saat, benim için her zaman seninle geçirdiğim bir mevsimden daha anlamlıydı. Hayatımın hiçbir döneminde, “sanat” karşısında hiçbir şeyin benim için en ufak bir önemi olmamıştır gerçekte. Ama bir sanatçı için zaaf, hayal gücünü felce uğratan bir zaaf, cürüm demektir.

Beni onur kırıcı, kesin bir mali iflasa sürüklemene izin verdiğim için de yine kendimi suçluyorum. 1892 Ekimi’nin başlarında bir sabah, annenle birlikte, yaprakların sararmaya başladığı Bracknell Korusu’nda oturduğumuzu hatırlıyorum. O sıralarda senin gerçek kişiliğin hakkında çok az şey biliyordum. Bir cumartesiden pazartesiye Oxford’da konuğun olmuştum. Sen de on gün boyunca Cromer’da benim konuğum olmuş, golf oynamıştın. Bir ara senden söz açıldı, annen bana senin gerçek kişiliğini anlatmaya başladı. Senin iki büyük kusurundan, gururundan ve onun deyişiyle “para konusunda çok yanlış” düşündüğünden söz etti. Nasıl güldüğümü çok iyi hatırlıyorum. Birinci kusurunun beni hapse, ikincisinin de iflasa sürükleyeceği aklımın ucundan bile geçmemişti. Gurur benim gözümde, bir delikanlının zarif bir çiçek misali, yakasına iliştiriverdiği bir şeydi; savurganlığa gelince –annen savurganlıktan söz ediyor sanıyordum– zaten tutumluluk ve ölçülülük gibi erdemler benim yapımda ve ailemde de yoktu. Ama daha aradan bir ay geçmeden, annenin aslında ne demek istediğini anlamaya başladım. Pervasızca bir bolluk içinde yaşamak konusundaki ısrarın; bitmez tükenmez para istemelerin; seninle olsam da, olmasam da tüm eğlencelerinin karşılığını benim ödemem konusunda diretmen, bir süre sonra benim için ciddi mali zorluklar doğurdu. Yaşamım üzerindeki hâkimiyetin güçlendikçe savurganlıklarını en azından benim için öylesine tekdüze ve sıkıcı kılan, aslında paranın neredeyse tamamının, yeme, içme ve benzeri zevklere harcanmasıydı. İnsan ara sıra sofrasını güller ve şaraplarla kıpkırmızı donatmaktan haz duyar ama sen zevk sınırlarını aştın, ölçüyü tümüyle kaçırdın. Ne isteyişinde zarafet ne de kabul edişinde minnet vardı. Tüm harcamalar bana ait olmak üzere, hiç alışık olmadığın ve bu yüzden de iştahını kamçılayan bir bolluk ve lüks içinde yaşama hakkına sahip olduğunu düşünmeye başladın ve sonunda, Cezayir’de bir kumarhanede para kaybettiğinde ertesi sabah bana, Londra’ya telgraf çekip kaybettiğin tutarı banka hesabına yatırmamı isteyip bir daha da bu konuda hiç kafa yormayacak duruma geldin.

1892 sonbaharından hapse girdiğim tarihe kadar geçen sürede, seninle ve senin için, nakit olarak, borçlanmaları hesaba katmadan, 5.000 sterlinden fazla para harcadığımı söylersem, yaşamakta ısrar ettiğin hayat konusunda bir fikir edinebilirsin. Abarttığımı mı düşünüyorsun? Seninle Londra’da sıradan bir günde ortalama harcamalarım öğle yemeği, akşam yemeği, gece yarısı atıştırmaları, eğlence, araba parası ve diğerleri 12 sterlinle 20 sterlin arasında değişiyor, haftalık harcamalar da buna göre 80 sterlinle 130 sterlin arasında oynuyordu. Goring’de geçirdiğimiz üç ay boyunca yaptığım toplam harcama (kira dahil tabii) 1.340 sterlindi. Hayatımdaki her kalemi iflas memuruyla birlikte tek tek ele almak zorunda kaldım. Korkunçtu. “Yaşayışta sadelik, düşüncede ihtişam”, o sıralar senin takdir edemeyeceğin bir idealdi kuşkusuz ama böylesine müsriflik, ikimiz için de yüz karasıydı. Hayatımda hatırladığım en hoş akşam yemeklerinden biri, Robbie’yle birlikte, Soho’da küçük bir kafede, seninle yediğim akşam yemeklerine ödediğim sterlin kadar şilin karşılığı yediğimiz bir yemekti. Robbie’yle akşam yemeğim, bütün diyaloglarımın ilkini ve en iyisini doğurdu. Fikir, başlık, tarz ve biçim dahil, hepsi üç buçuk franklık bir tabldot. Seninle yediğim, pervasızca para harcanan akşam yemeklerinden geriye kalan tek şey ise, çok fazla yiyip içmiş olmanın anısı. İsteklerine boyun eğmem senin için de kötüydü. Artık bunu sen de biliyorsun. Bu yüzden genellikle haris, bazen oldukça vicdansız ve her zaman kaba oldun. Seni konuk etmek, ne yazık ki çoğu kez, bir sevinç kaynağı, bir ayrıcalık olmaktan epeyce uzaktı. Nezaket kurallarına uygun bir teşekkür bile etmezdin demeyeceğim, çünkü nezaket kuralları yakın dostlukları incitir; ama sen tatlı bir arkadaşlığın zarafetinden, Yunanlıların τερπνòν κακóν dediği hoş sohbetlerin sevimliliğinden, yaşamı güzelleştiren, müzik gibi hayata eşlik eden, her şey arasında uyum kuran, sert ve sessiz aralıkları ezgiyle dolduran bütün basit insanlıklardan uzaktın. Şu anda içinde bulunduğum korkunç durumda, bir yüz karasını öbürüne tercih etmem sana tuhaf gelse de, şunu açıkça itiraf etmek isterim ki, senin uğruna bu kadar parayı havaya savurmuş ve hem benim hem de senin kendi zararına servetimi çarçur etmene izin vermiş olmam, gözümde “iflas”ıma bayağı bir nitelik kazandırıyor ve utancımı iki katına çıkarıyor. Ben başka şeyler için yaratılmış bir insandım.

En çok da beni kesin bir ahlaki çöküşe sürüklemene izin verdiğim için suçluyorum kendimi. Kişiliğin temel taşı iradedir; benim iradem kesinlikle seninkinin hâkimiyetindeydi. Söylediğim gülünç gelebilir ama ne yazık ki doğru. Neredeyse fiziksel bir ihtiyaç sonucu, beynin ve vücudun çarpılmış, hem dinlenmesi hem de bakması korkunç bir halde, durmadan olay çıkarmaların; babandan miras kalan o korkunç tutkun, iğrenç ve aşağılık mektuplar yazma tutkun; uzun süreli somurtkan suskunluklarla açığa vurduğun alınganlık krizlerin ve sara nöbeti gibi birdenbire parlayan öfke nöbetlerinde görüldüğü gibi, duygularını zerrece denetlememen; tüm bunlar, gün geçtikçe artan isteklerine kaçınılmaz biçimde boyun eğmeme yol açtı. Senin tarafından Savoy ya da başka bir otelde ortalıkta unutularak babanın avukatı tarafından mahkemeye sunulan bir mektubumda, bu konulara ilişkin oldukça dokunaklı ricalarda bulunmuştum senden; ama sen o sırada dokunaklılığın ne özünü ne de ifadesini anlayacak durumda değildin. Karşındakini yoruyor, usandırıyordun. Zayıf kişiliğin üstün kişiliğe karşı zaferiydi bu. Oyunlarımdan birinde “kalıcı olan tek zorbalık” diye tanımladığım türden bir zorbalıktı; zayıfın güçlüyü ezişiydi.

Ve kaçınılmazdı. Kişi, hayatta başkalarıyla girdiği ilişkilerin hepsinde bir moyen de vivre9 bulmak zorundadır. Seninle ilişkide insan ya her şeyi sana feda etmek ya da seni feda etmek zorundaydı. Başka seçenek yoktu. Sana beslediğim yersiz ama derin sevecenlik; huyundaki, yaradılışındaki kusurların bende uyandırdığı sonsuz acıma duygusu; dillere destan iyi yürekliliğim ve Keltlere özgü tembelliğim; bir sanatçı olarak kaba sahnelerden ve çirkin sözlerden iğrenmem; o sıralar en belirgin özelliğim olan, gücenikliğe katlanamamam; gözlerim aslında başka şeylere yöneldiğinden, bana bir anlık bir düşünce ya da ilgiden fazlasına layık olmayan, önemsiz ayrıntılar gibi gelen şeyler yüzünden, yaşamın acı ve yakışıksız bir hale geldiğini görmekten duyduğum hoşnutsuzluk; basit de görünse tüm bu nedenler, her zaman her şeyi sana feda etmeme yol açtı. Bunun doğal sonucu olarak isteklerin, hâkim olma çabaların, zorlamaların giderek mantıksızlaştı. En alçakça emellerin, en kaba zevklerin, en bayağı tutkuların, senin gözünde her zaman başkalarının yaşamını yönlendiren ve gerekirse uğruna hiç duraksamadan bu yaşamların feda edileceği kurallar haline geldi. Olay yaratarak her zaman istediğini elde edeceğini bildiğinden, sanırım farkına bile varmadan, adi şiddetin her türlü aşırılığına başvurman doğaldı. Sonunda, hangi amacın peşinde koştuğunu, hangi niyetle yola çıktığını bilemez hale geldin. Dehamı, irademi ve servetimi ele geçirmiştin; gözlerini körelten tükenmez hırs, bütün varlığımı ele geçirmeni gerektiriyordu. Bunu da başardın. Tüm yaşamımın en can alıcı, trajik noktasında, tam abes dava başlamadan önceki acılı anda, bir yandan baban kulübüme korkunç kartlar bırakarak bana saldırıyor, öte yandan sen, bir o kadar iğrenç mektuplarla saldırıya geçiyordun. Babanın tutuklama kararı için gülünç bir başvuruda bulunmak üzere beni polis mahkemesine sürüklemene izin verdiğim günün sabahı senden aldığım mektup, yazdığın en kötü mektuplardan biriydi; yazış nedenlerinse utanç vericiydi. İkinizin arasında serseme döndüm. Düşünme yeteneğim beni terk etti. Yerini korku aldı. Açıkça söylemek gerekirse ikinizden de kaçmak için bir yol bulamıyordum. Mezbahaya götürülen bir öküz gibi gözlerim bağlı, sendeleyerek ilerliyordum. Müthiş bir psikolojik hata yapmıştım. Ufak tefek meselelerde sana boyun eğmemin bir anlamı olmadığını, önemli bir anda irademi doğal üstünlüğüne kavuşturabileceğimi düşünmüştüm hep. Öyle olmadı. Önemli an gelip çattığında, iradem tümüyle yok olmuştu. Hayatta önemli ve önemsiz şeyler yoktur aslında. Her şey eşit değerde, eşit önemdedir. Her konuda sana boyun eğme alışkanlığım, başlangıçta daha çok ilgisizlikten kaynaklanan bir alışkanlık, giderek kişiliğimin ayrılmaz bir parçası haline gelmişti. Ben farkına varmadan, huyumu bir tek ölümcül ruh halinde sabitlemişti. Pater, işte bu nedenle, denemelerinin ilk basımının incelikli önsözünde, “Başarısızlık, alışkanlıklar edinmektir,” der. Bunu söylediğinde, kavrayışı kıt Oxfordlular, bu cümlenin, Aristoteles’in biraz sıkıcı Ethika metninin bilerek bir tersine çevrilmesinden ibaret olduğunu sandılar; ama cümlede gizli olağanüstü, korkunç bir gerçek var. Senin, kişilik gücümü tüketmene izin vermiştim; benim için alışkanlık edinmek, yalnızca “başarısızlık” değil, tam bir “yıkım” anlamına geliyordu. Ahlaki anlamda beni uğrattığın yıkım, sanatsal anlamda uğrattığın yıkımdan daha da büyüktü.

Tutuklama kararı çıkınca, tabii her şey senin iraden tarafından yönetilmeye başlandı. Londra’da kalıp aklı başında öğütler dinleyerek içine düştüğüm korkunç tuzağı –babamın hâlâ dediği gibi gizli tuzağı– düşünmem gereken bir zamanda, seni bu dünyadaki en iğrenç yerlerden birine, Monte Carlo’ya götürmem için ısrar ettin; gazino açık olduğu sürece, gece gündüz kumar oynayabilesin diye.

Bana ise –bakaranın gözümde hiçbir çekiciliği olmadığından– dışarıda tek başıma durmak düşüyordu. Senin ve babanın beni düşürdüğü durumu beş dakikalığına olsun tartışmayı reddettin. Benim görevim yalnızca senin otel giderlerini ve kumar borçlarını ödemekti. Beni bekleyen felakete yaptığım en ufak bir değinme bile canını sıkıyordu. Önerilen yeni bir şampanya markası seni daha çok ilgilendiriyordu. Londra’ya döndüğümüzde, gerçekten iyiliğimi isteyen bazı dostlarım, yurtdışına gitmem, kazanılması olanaksız bir davaya girmemem için yalvardılar. Bu öğütleri verdikleri için onları kötü niyetlilikle, onları dinlediğim için de beni korkaklıkla suçladın. Tanık kürsüsünde işi pişkinliğe vurup yalan, gülünç ve aptalca şeyler söylemem için beni zorladın. Sonunda, doğal olarak ben tutuklandım, baban günün kahramanı oldu, günün kahramanı olmakla da kalmadı aslında; şu anda aileniz ne tuhaftır ki, “ölümsüzler”in yanında yer alıyor; çünkü baban, tarihte sanki Gotik bir unsur olan ve Kleio’yu Musaların en ciddiyetsizi haline getiren o kaba görünümüyle, sonsuza dek kilise edebiyatının iyi yürekli, saf fikirli babaları arasında yaşayacak; sen Bebek Samuel’in yanında yer alacaksın; bense Gilles de Retz ile Marquis de Sade arasında, Malebolge10 batağının dibindeyim.

Senden kurtulmalıydım tabii; insan kendisini sokan bir şeyi üstünden nasıl silkelerse, öyle silkelemeliydim seni hayatımdan. Aiskhylos, en harika oyununda bize yüce efendinin evinde aslan yavrusunu λέοντος іνιν nasıl büyüttüğünü, çağırınca gözleri parlayarak geldiği, yemek versin diye yanaşıp yalvardığı için yavruyu nasıl sevdiğini anlatır. φαιδρωπòς ποτι χεĩρα, σαίνων τε γαoτρòς ảνάγκαις. Yavru büyüdükçe türünün özellikleri ortaya çıkar ηθoς τò πρòσθε τoχήων, efendisini, evini, varını yoğunu parçalar. Kendimi ona benzetiyorum. Ama benim hatam, senden ayrılmamak değil, fazlasıyla ayrılmaktı. Anımsadığım kadarıyla, seninle dostluğumu, düzenli olarak her üç ayda bir noktaladım. Sen her defasında, ricalar, telgraflar, mektuplar, senin arkadaşların, benim arkadaşlarım aracılığıyla, buna benzer yollarla, seni yeniden kabul etmemi sağladın. 1893 Martı’nın sonunda, Torquay’deki evimden ayrılmadan önceki gece yarattığın olay öylesine çirkindi ki, bir daha asla seninle konuşmamaya, hangi şartlar altında olursa olsun benimle birlikte olmana izin vermemeye kararlıydım. Bristol’ den mektup yazdın, telgraf çektin, seni affedip görüşmem için yalvardın. Torquay’de kalan hocan, zaman zaman söylediklerinden ve yaptıklarından sorumlu tutulamayacak kadar kendini kaybettiğin görüşünde olduğunu, Magdalen’dekilerin, hepsi olmasa da çoğunun aynı görüşü paylaştığını söyledi. Seninle görüşmeyi kabul ettim ve kuşkusuz bağışladım. Birlikte kente dönerken seni Savoy’a götürmemi rica ettin. Bu ziyaret gerçekten ölümcül oldu benim için.

Üç ay sonra, Haziran’da, Goring’deydik. Oxford’dan bazı arkadaşların, bir hafta sonu, cumartesiden pazartesiye bizde kaldılar. Gittikleri günün sabahı öylesine korkunç, acıklı bir olay çıkardın ki, sana ayrılmamız gerektiğini söyledim. Çok iyi anımsıyorum, çevremiz güzelim çimenlerle çevrili, düz kriket sahasında duruyorduk; sana birbirimizin hayatına yazık ettiğimizi, senin kesinlikle benim hayatımı mahvettiğini, benimse görünüşe bakılacak olursa seni mutlu edemediğimi, tek akıllıca çözümün, kesin, dönüşü olmayan bir ayrılık olduğunu söyledim. Öğle yemeğinin ardından, somurtarak gittin, gidişinden sonra bana verilmek üzere uşağa en hakaret dolu mektuplarından birini bıraktın. Aradan daha üç gün geçmemişti ki, Londra’dan telgrafla seni affetmem, dönmene izin vermem için yalvarıyordun. O evi seni hoşnut etmek için kiralamıştım. Senin isteğin üzerine hizmetkârlarını getirtmiştim. Kurbanı olduğun o korkunç sinir nöbetleri beni öteden beri üzerdi. Seni seviyordum. Bu yüzden dönmene izin verdim, seni affettim. Üç ay sonra, eylülde, yine kıyametler koptu; bu kez konu, giriştiğin Salomé çevirisindeki okul çocuğuna yakışır hataları sana göstermemdi. Şu andaki Fransızca bilgin, o çevirinin ne herhangi bir Oxfordlu olarak sana ne de aktarmaya çalıştığın yapıta yakışmadığını anlamana yeter sanıyorum. O zaman bunu anlamamıştın kuşkusuz, bu konuda bana yazdığın öfkeli mektupların birinde, bana karşı “herhangi bir zihinsel sorumluluk” taşımadığını söylüyordun. Bu cümleyi okuduğumda, dostluğumuz boyunca bana yazdığın gerçekten doğru tek şeyin bu olduğunu düşünmüştüm, anımsıyorum. Daha az kültürlü bir kişinin aslında sana çok daha uygun olacağını kavramıştım. Bunu acıyla, alayla değil, arkadaşlığa ilişkin bir gerçek olarak söylüyorum. Evlilikte olsun, dostlukta olsun, her tür arkadaşlığı ayakta tutan bağ, eninde sonunda karşılıklı konuşmadır. Konuşmanın olabilmesi için de, ortak bir temel gerekir; çok farklı kültürdeki iki insanın tek ortak temeliyse ancak en düşük düzey olabilir. Düşünce ve harekette uçarılık hoştur. Ben bunu oyunlarda ve paradokslarda ifade bulan çok parlak bir felsefenin temel taşı haline getirmiştim. Ama sürdüğümüz yaşamın boşluğu ve çılgınlığı çoğu kez benim için yorucuydu; seninle ancak batağın dibinde buluşabiliyorduk; senin konuşmalarının değişmez biçimde çevresinde dolaştığı tek konu ise büyüleyici, müthiş büyüleyici olmakla birlikte, sonunda benim için epeyce tekdüzeleşti. Benim için çoğunlukla son derece sıkıcı olan bu durumu da, müzikhollere gitme tutkunu, yeme içme konularında saçma aşırılıklara düşkünlüğünü ve benim gözümde pek çekici olmayan özelliklerinin hepsini kabullendiğim gibi kabulleniyordum; bu, yalnızca katlanılması gereken bir şey, seni tanımanın ağır bedelinin bir parçasıydı. Goring’de ayrılıp iki haftalığına Dinard’a gittiğimde seni yanımda götürmediğim için küplere bindin, Albemarle Hoteli’nde bu konuda çok tatsız olaylar çıkardın; oradan ayrılıp birkaç günlüğüne bir kır evine gittiğimde de aynı derecede tatsız telgraflar gönderdin. Sana, bütün mevsimi ailenden ayrı geçirdiğinden, bir süre onlarla birlikte olmanın doğru olacağını söylediğimi hatırlıyorum. Ama aslında, tümüyle dürüst olmak gerekirse senin yanımda olmana hiçbir biçimde izin veremezdim. Yaklaşık on iki haftadır birlikteydik. Arkadaşlığının korkunç gerginliğinden kurtulmak, dinlenmek istiyordum. Bir süre kendi başıma olmam gerekiyordu. Zihinsel açıdan gerekliydi bu. İtiraf ediyorum ki, sözünü ettiğim mektubun, aramızda gelişen ölümcül dostluğu noktalamak, üç ay önce Goring’de o güneşli haziran sabahında gerçekten denediğim gibi gücenikliğe meydan vermeden noktalamak için çok iyi bir fırsat gibi göründü bana. Ne var ki, yardımını istediğin arkadaşlarımdan biri bana, çalışmanı bir okul çocuğunun egzersizleri gibi geri göndermemin seni çok inciteceğini, hatta utandıracağını, senden zihinsel açıdan çok fazla şey beklediğimi, tüm yazdıklarına ve yaptıklarına karşın bana bağlılığının mutlak ve tam olduğunu taraf tutmadan anlattı. Edebiyat dünyasındaki ilk adımlarında seni ilk durduran, cesaretini kıran kişi olmak istemiyordum; bir şair tarafından yapılmadığı sürece hiçbir çevirinin, eserimdeki rengi, ahengi gereği gibi aktaramayacağını çok iyi biliyordum; bağlılık ise bana kolayca yabana atılamayacak, müthiş güzel bir şey gibi geliyordu, hâlâ da öyle gelir; böylece, çeviriyi de, seni de kabul ettim. Tam üç ay sonra, çıkardığın olaylar dizisi, iki arkadaşınla birlikte büroma geldiğin bir pazartesi akşamı, her zamankinden daha iğrenç bir olayla doruğa ulaştı. Ertesi sabah, senden kaçabilmek için uçar gibi yurtdışına gidiyordum; ani gidişimi açıklamak için aileme abes bir neden göstermiş, ilk trenle peşime düşmenden korktuğum için hizmetkârıma yanlış adres bırakmıştım. O öğleden sonra, Paris’e giden trende aklımdan geçenleri hatırlıyorum. Hayatım ne kadar inanılmaz, korkunç, hatalı bir yola girmişti; dünyaca ünlü bir kişi olarak ben, zihinsel ya da ahlaki açıdan iyi olan bütün özelliklerimi mahveden bir dostluktan kurtulabilmek için İngiltere’den resmen kaçmak zorunda kalıyordum; kaçtığım kişiyse lağımdan ya da çamurdan fırlayıp hayatıma karışan, başımı derde sokan korkunç bir mahluk değil, Oxford’da, benim kendi fakültemde okumuş, evimde sürekli konuk olan, benimle aynı sosyal düzey ve konumda bir genç adam olan sendin. Ardından her zamanki yalvaran pişmanlık mektupları geldi; hepsine kayıtsız kaldım. Sonunda, seninle görüşmeyi kabul etmediğim takdirde, Mısır’a gitmeye kesinlikle yanaşmayacağın tehdidini savurdun. Senin de onayınla, Londra’da hayatını harap ettiğin gerekçesiyle seni İngiltere’den uzağa, Mısır’a göndermesi için annene kendim yalvarmıştım. Gitmezsen annenin büyük bir hayal kırıklığına uğrayacağını biliyordum; onun hatırı için seninle görüştüm ve senin bile unutmuş olamayacağın bir duygu yükü altında, geçmişte olanları affettim; ne var ki geleceğe ilişkin hiçbir şey söylemedim.

Ertesi gün Londra’ya döndüğümde, hatırlıyorum, odamda oturup hüzünle, ciddiyetle düşündüm: Gerçekten benim gözümde olduğun gibi korkunç hatalarla bu kadar dolu, hem kendine, hem başkalarına bu kadar zararlı, tanıması ya da birlikte olunması bile bu kadar ölümcül biri miydin? Bütün bir hafta boyunca kafa yordum, yoksa seni değerlendirmemde haksızlık mı ediyordum, yanılıyor muydum, diye düşündüm. Bu haftanın sonunda annenden bir mektup geldi. Benim sana karşı beslediğim duyguların her birini tam tamına dile getiriyordu. Mektupta, senin aileni küçümsemene, ağabeyine

7. (Lat.) Derinlik (“Derinliklerden sana sesleniyorum Ya Rabb...) Eski Ahit’in Mezmurlar Kitabı’nda, Mezmur 130’un Latincesi bu sözcüklerle başladığı için, Katolik cenaze ayininin de bir bölümünü oluşturan bu ilahi, De Profundis adıyla anılır. (Ç.N.)

8. (Lat.) Hapiste ve zincire vurulmuşken yazılan mektup. (Ç.N.)

9. (Fr.) Geçim yolu. (Ç.N.)

10. Dante’nin Cehennem’in sekizinci katına verdiği ad. (Ç.N.)