*****

STEFAN ZWEIG

GÖMÜLÜ
ŞAMDAN

*****

Can Modern

Gömülü Şamdan, Stefan Zweig

Almanca aslından çeviren: Anıl Alacaoğlu

Der begrabene Leuchter

İlk baskı: Insel, 1937

Çeviride kaynak alınan basım: S. Fischer, 2007

2020, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının

yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Haziran 2020, İstanbul

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Şebnem Sunar

Düzelti: Mert Tokur

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4458-7

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

STEFAN ZWEIG

GÖMÜLÜ
ŞAMDAN

UZUN ÖYKÜ

Almanca aslından çeviren

Anıl Alacaoğlu

*****

Stefan Zweig’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Dünün Dünyası, 1985

Amok Koşucusu, 1990

Yarının Tarihi, 1991

Lyon’da Düğün, 1992

İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar, 1995

Günlükler, 1997

Satranç, 1997

Değişim Rüzgârı, 1998

Amerigo: Tarihsel Bir Yanlışlığın Hikâyesi, 2005

Marie Antoinette, 2006

Sabırsız Yürek, 2006

Joseph Fouché, 2007

Rotterdamlı Erasmus, 2008

Balzac, 2009

Macellan, 2010

Hayatın Mucizeleri, 2011

Montaigne, 2012

Vicdan Zorbalığa Karşı ya da Castellio Calvin’e, 2014

Üç Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski, 2015

Mary Stuart, 2016

Şeytanla Savaş: Hölderlin, Kleist, Nietzsche, 2017

Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu - Bir Kadının Hayatından 24 Saat, 2017

Kendi Hayatını Yazan Üç Yazar:

Casanova, Stendhal, Tolstoy, 2017

O muydu?, 2018

Bir Kalbin Çöküşü, 2018

Olağanüstü Bir Gece, 2019

Émile Verhaeren: Modern Bir Şairin

Portresi, 2019

Karmaşık Duygular, 2020

Brezilya, 2020

Rahel Tanrı’yla Hesaplaşıyor, 2020

*****

STEFAN ZWEIG, 1881’de Viyana’da doğdu. Avusturya, Fransa ve Almanya’da öğrenim gördü. Savaş karşıtı kişiliğiyle dikkat çekti. 1919-1934 yılları arasında Salzburg’da yaşadı, Nazilerin baskısı yüzünden Salzburg’u terk etmek zorunda kaldı. 1938’de İngiltere’ye, 1939’da New York’a gitti, birkaç ay sonra da Brezilya’ya yerleşti. Önceleri Verlaine, Baudelaire ve Verhaeren çevirileriyle tanındı, ilk şiirlerini ise 1901’de yayımladı. Çok sayıda deneme, öykü, uzun öykünün yanı sıra büyük bir ustalıkla kaleme aldığı yaşamöyküleriyle de ünlüdür. Psikolojiye ve Freud’un öğretisine duyduğu yoğun ilgi, Zweig’ın derin karakter incelemelerinde ifade bulur. Özellikle tarihsel karakterler üzerine yazdığı yorumlar ve yaşamöyküleri, psikolojik çözümlemeler bakımından son derece zengindir. Zweig, Avrupa’nın içine düştüğü siyasi duruma dayanamayarak 1942’de Brezilya’da karısıyla birlikte intihar etti.

ANIL ALACAOĞLU, 1989’da Akhisar’da doğdu. Ege Üniversitesi’nde Alman Dili ve Edebiyatı öğrenimi gördü. 2009’da ilk kitabı Üçüncü Sınıf Kadın yayımlandı ve muzır neşriyat olarak tanımlandı. Alacaoğlu bugüne dek Michael Ende, Andrzej Sapkowski, Frank Schätzing, Gustav Meyrink, Sibylle Berg, Rolf Dobelli ve Sebastian Fitzek gibi yazarlardan çeviriler yaptı.

*****

455 yılının güneşli bir haziran günü Roma’daki Circus Maximus Hipodromu’nda dev gibi bir Heruli’yle1 Hyrkania’dan2 getirilen bir erkek domuz sürüsü arasında geçen kanlı dövüş henüz sona ermişti ki öğleden sonra saat üçte, binlerce seyircinin arasında patlak veren bir huzursuzluk yayılmaya başladı. Önce sadece yakındakiler fark etmişti: Saray görevlilerinin tam ortasında İmparator Maximus’un oturduğu, halılar ve heykellerle güzelce süslenip kalabalıktan ayrılmış tribüne, belli ki soluk soluğa kalmış atından yeni inmiş, üstü başı toz içinde bir ulak girdi, haberi imparatora iletir iletmez imparator bütün âdetlere karşı gelerek heyecanlı oyunun tam ortasında ayağa kalktı; bütün saray ahalisi belirgin bir telaşla hemen imparatorun peşinden gitti, senatörlere ve diğer makam sahiplerine ayrılan koltuklar da çok geçmeden boşaldı. Önemsiz bir sebep yüzünden böyle apar topar kalkılmazdı. Tiz sesli fanfarların yeni bir hayvan dövüşünü duyurmaları, Numidya’dan3 gelen, uzun, siyah yeleli bir aslanın kaldırılan parmaklıkların ardından boğuk bir kükremeyle gladyatörlerin kısa bıçaklarına doğru koşturulması boşunaydı – korkulu, endişeli, meraklı yüzlerin solgun köpükleriyle taşan, koyu bir huzursuzluk dalgası çoktan karşı konulmaz bir raddeye ulaşmıştı ve bir sıradan diğerine sıçrayarak ilerliyordu. İnsanlar yerlerinden fırladı, asillerin boşalan yerlerini gösterdiler, sorular sorup gürültü ediyorlardı, bağırıyor, ıslık çalıyorlardı; işte o zaman aniden, kimden çıktığını kimsenin bilmediği muğlak bir söylenti yayıldı; Vandallar, şu Akdeniz’in korkulan korsanları, güçlü bir donanmayla limana yanaşmışlardı, kaygısız şehre doğru yola koyulmuşlardı bile. Vandallar! Bu sözcük önce ağızdan ağza yayılan cılız bir fısıltıydı sadece, sonra aniden, “Barbarlar, Barbarlar!” diye canhıraş bir çığlığa dönüştü, taş basamaklı hipodromun çevresinde yüzlerce ses, binlerce ses uğulduyordu; olağanüstü bir insan kalabalığı ani ve şiddetli bir rüzgâr darbesiyle itilmiş gibi panik içinde çıkışa doğru koşuşturmaya başladı. Bütün düzen altüst olmuştu. Muhafız alayı ve nöbetçi askerler yerlerini terk etmiş, insanlarla beraber kaçıyorlardı; insanlar oturakların üzerinden atlıyor, yumrukları ve kılıçlarıyla kendilerine yol açıyor, çığlık çığlığa bağıran kadınları ve çocukları eziyorlardı; çıkışların önünde, birbirine girmiş insanlardan daireler çizen, çığlıklar atan yığınlar oluşmuştu. Az önceye kadar seksen bin insanı uğuldayan koyu bir kalıba sıkıştıran hipodrom birkaç dakika içinde tümüyle boşalmıştı. Yumurta biçimindeki basamaklı alan, yaz güneşinin altında terk edilmiş bir taşocağı gibi soğuk, sessiz ve ıssızdı. Yalnızca aşağıdaki arenada –dövüşçüler çoktan birbiri peşi sıra kaçmıştı– unutulmuş aslan siyah yelesini sallıyor, aniden beliren boşluğa meydan okurcasına kükrüyordu.

Gelenler Vandallardı. Artık telaş içinde ulak üstüne ulak geliyordu, her haber bir öncekinden daha kötüydü. Yüzlerce yelkenli ve kadırgayla karaya yanaşmışlardı, becerikli, çevik bir halktı bu; Berberi ve Numidyalı, beyaz paltolu atlılar, uzun boyunlu, atik aygırlarıyla asıl ordunun önünden liman caddesinde şimdiden ok gibi ilerliyorlardı; yarın, yarın değilse öbür gün haydut sürüleri kapılara dayanırdı ve hiçbir savunma hazırlığı yapılmamıştı. Paralı asker ordusu uzakta, Ravenna civarında savaştaydı, surlar Alarik4 Roma’yı yağmaladığından beri viran haldeydi. Kimse savunmayı düşünmüyordu. Zenginler ve asiller hayatlarıyla hiç değilse mallarının bir kısmını kurtarabilmek için hızla katırlar, arabalar hazırlattılar. Ama artık çok geçti. Çünkü halk, asillerin onlara iyi günde baskı yapıp kötü günde korkakça kaçmalarına müsamaha etmek istemiyordu. İmparator Maximus kurmay heyetiyle saraydan kaçacak olunca üzerine önce lanetler, sonra da taşlar fırlatıldı; sonunda kızgın alt tabaka korkağın üzerine çullandı, acınacak haldeki imparatorlarını caddede sopalarla, baltalarla öldürdüler. Gerçi daha sonra her akşam olduğu gibi kapılar kapatıldı ama tam da bu yüzden korku, şehrin içinde kapalı kaldı; korkunç bir şey olacağı hissi ışıksız, suskun evlerin üzerine kokuşmuş bir bataklık sisi gibi ağır ağır çökmüştü, ürperti ve dehşet içinde solan, kaybedilmiş şehrin üzerine boğucu bir örtü gibi karanlık serilmişti; her zaman kayıtsız olan yukarıdaki yıldızlarsa ilgisizlikle, hafif hafif parıldıyorlardı ve ay her gece olduğu gibi gümüş boynuzunu göğün mavi duvarına takmıştı. Roma seğiren sinirleriyle uykusuz yatıyor, başı şimdiden kütüğe yatırılmış bir mahkûm gibi barbarları, kaçışı olmayan ve çoktan havalanmış darbeyi bekliyordu.

Bu sırada Vandallar yavaş, emin, planlı ve muzaffer adımlarla limandan Roma’nın boş caddelerinde ilerliyordu. Sarışın, uzun saçlı Germen savaşçılar talimli asker adımlarıyla, yüzer kişilik bölükler halinde yürüyorlardı, ön taraftaysa çölün yardımcı halkı, esmer tenli ve kömür karası saçlı Numidyalılar, üzengisiz ve göz alıcı manevralarla güzel cins atlarını gürültüyle koşturuyordu. Alayın ortasında atıyla ilerleyen, Vandalların kralı Genserik vardı. Eyerinden, yürüyen halkına samimi bir memnuniyetle gülümsüyordu. Yaşlı ve tecrübeli savaşçı gözcüleri sayesinde çoktandır biliyordu ki ciddi bir direnişle karşılaşmaktan korkmalarına gerek yoktu, bu kez önemli bir çatışmaya değil, tehlikesiz bir yağmaya hazırlanmışlardı. Sahiden de ortada tek bir düşman askeri görünmüyordu. Ancak güzelce düzleştirilmiş liman caddesinin Roma’nın iç meydanına çıktığı Porta Portuense’ye geldiklerinde kralın karşısına bütün nişanlarını takmış, etrafı ışıl ışıl papazlarla çevrelenmiş halde Papa Leo çıktı, Papa Leo daha birkaç yıl önce korkunç Attila’yı Roma’yı esirgesin diye derinden etkileyen aksakallı ihtiyardı, o zamanlar kâfir Hun akıl almaz bir alçakgönüllülükle papanın ricasını kabul etmişti. Genserik de bu haşmetli aksakallıyı görünce atından indi, topallayarak (sağ ayağı kısaydı) kibarca yanına yaklaştı. Ama ne balıkçı yüzüğünü taktığı elini öptü ne de dindarca diz çöktü, çünkü Katolik Kilisesi’ni reddeden bir Ariusçu5 olarak papaya yalnızca gerçek Hıristiyanlığı ele geçiren bir zorba gözüyle bakıyordu; papanın kutsal şehri esirgemesi için yalvararak Latince verdiği söylevi soğuk bir kibirle karşıladı. Hayır, endişelenmeyin, dedirtti tercümanına, canice şeyler yapacağından korkmalarına gerek yoktu, kendisi bir savaşçı ve bir Hıristiyandı. İktidar bağımlısı bu şehir binlerce ama binlerce şehri yağmalamış, yerle bir etmiş olmasına rağmen, kendisi Roma’yı ateşe vermeyecek ve yıkmayacaktı. Yüce gönüllülüğüyle hem kilisenin mallarını hem de kadınları koruyacak, muzafferin ve güçlü olanın hakkı olan ganimeti yalnızca sine ferro et gine6 toplayacaktı. Ama tavsiyesi –atlarının bakıcısı yeniden üzengiye çıkmasına yardım ederken Genserik bunu tehditkâr bir sesle söyledi– hiçbir gecikme olmadan Roma’nın kapılarının ona açılması yönündeydi.

Her şey Genserik’in istediği gibi oldu. Tek bir mızrak fırlatılmadı, tek bir kılıç çekilmedi. Bir saat sonra Roma’nın tamamı Vandalların elindeydi. Ama muzaffer korsan alayı savunmasız şehre başıbozuk bir sürü gibi yayılmadı. Uzun boylu ve yapılı, sarışın savaşçılar Via Triumphalis’ten, Genserik’in demirden, sert eliyle dizginlenmiş düzenli sıralar halinde geçtiler, yalnızca zaman zaman suskun dudaklarıyla ganimet vaat ediyor gibi görünen binlerce ama binlerce beyaz gözlü heykele meraklı bakışlar attılar. Genserik şehre girdikten hemen sonra imparatorun terk edilmiş ikametgâhı Palatinum’a yöneldi. Fakat ne korku içinde sıraya dizilmiş bekleyen senatörlerin hürmetlerini sunmalarını kabul etti ne de ziyafet sofrası kurdurttu. Zengin vatandaşların katılığını yumuşatmak umuduyla getirdiği hediyelere gözucuyla bile bakmadı, katı bir asker olarak hemen bir haritanın üzerine eğildi, şehrin hazinelerini en hızlı, aynı zamanda da en detaylı şekilde toplamak için plan yapmaya koyuldu. Şehrin her bölümüne yüz kişilik birlikler atadı, her birliğin başındaki askerini adamlarının disiplininden sorumlu kıldı. Çünkü şimdi başlayan şey, vahşi ve kuralsız bir yağma değil, planlı ve yöntemli bir soygundu. Önce Genserik’in emri üzerine şehrin kapıları kapatıldı, her birine nöbetçi yerleştirildi ki koca şehirde bir bilezik, bir madenî para bile ondan kaçırılmasın. Sonra askerler mavnalara, arabalara, yük hayvanlarına el koydu, binlerce köle mümkün olduğunca kısa sürede Roma’nın hazinelerinde sakladığı her şeyi Afrikalı soyguncuların yuvasına eksiksiz taşımakla görevlendirildi. Böylece planlı yağma, soğuk ve patırtısız bir tarafsızlıkla başladı. Bir kasabın öldürülmüş bir hayvanı parçalarına ayırırkenki sakinliği ve ustalığıyla, yaşayan şehrin on üç gün içinde karnı yarıldı, organları hâlâ hafif hafif titreyen bedeninden parça parça çıkarıldı. Her bir bölük, Vandal bir asilzadenin önderliğinde ve bir yazmanın eşliğinde ev ev, tapınak tapınak dolaştı; içlerindeki değerli ve taşınabilir her şeyi tek tek topladılar; altın ve gümüş kapları, mızrakları, madenî paraları, mücevherleri, Kuzey ülkelerinden getirilen amber kolyeleri, Transilvanya kürklerini, Karadeniz’den çıkarılan malakit taşlarını ve çekiçle dövülmüş Fars kılıçlarını topladılar. İşçileri, mozaikleri tapınak duvarlarından özenle sökmeye ve somaki taşından çinileri peristillerden kırıp çıkarmaya zorladılar. Her şey önceden düşünülmüş, çalışılmıştı ve titizlikle yapılıyordu. Zafer taklarındaki bronz kaplamaları zarar görmesinler diye işçiler bocurgatla çıkardılar, Jüpiter Capitolinus Tapınağı’nın altın çatısını, binayı yağmaladıktan sonra kölelere parça parça söktürdüler. Genserik, metali almak için yalnızca taşınamayacak kadar büyük olan bronz sütunların parçalanmasını ya da testereyle kesilmesini emretti. Sokak sokak, ev ev özenle soyuldu şehir, yaşayanların meskenleri geride bir şey kalmamacasına boşaltıldıktan sonra ölülerin mekânı olan tümülüsleri açtılar. Taş lahitlerin içinde yatan ölmüş prenseslerin sönük saçlarından mücevher kaplı tarakları, etsiz kemiklerden altın bilezikleri çıkardılar, metal aynaları ve ölülerin mühür yüzüklerini çaldılar, hatta haris elleriyle, ölülerin kendilerini diğer âleme taşıyacak kayıkçıya ödeme yapabilmeleri için ölülerle birlikte mezara konulan bakır paraları bile aşırdılar. Daha sonra bütün bu yağmalardan elde edilen ganimetin tamamı ayrı ayrı yığınlar halinde taşınıp önceden belirlenen bir yerde toplandı. Artık altın kanatlı Zafer Tanrıçası Nike, içinde bir azizenin kemiklerinin olduğu, taşlarla süslü bir sandığın ve asil bir hanımefendiye ait oyun zarının yanında yatıyordu. Gümüş külçeler erguvani giysilerin, nefis dökme camlar, kaba metalin yanına yığılmıştı. Yazman soyguna bir miktar yasallık havası katmak için her bir parçayı Kuzey’e özgü katı harflerle uzun parşömenine kaydediyordu; Genserik ise maiyetiyle birlikte topallayarak kalabalığın arasından geçiyor, eşyaları değneğiyle yokluyor, mücevherlerini kontrol ediyor, gülümseyip adamlarını övüyordu. Ağzına kadar dolu arabaların ve mavnaların şehirden ayrılışını büyük bir memnuniyetle izledi. Ama tek bir ev yakılmamış, bir damla kan dökülmemişti. Bir maden ocağındaki yük vagonlarının bir aşağı inip bir yukarı çıkmaları, bir dolup bir boşalmaları gibi araba konvoyu on üç gün boyunca sakince ve bir düzen dahilinde limandan denize, denizden limana taşındı. Dolu çıkıyor, boş dönüyorlardı, öküzler ve katırlar çoktan yükün altında soluk soluğa kalmışlardı, çünkü geçmişte, on üç gün içinde bu Vandal soygunundan daha fazla ganimetin kaldırıldığı hiç olmamıştı.

On üç gün boyunca bin haneli bu şehirde tek bir insan sesi duyulmadı. Kimse yüksek sesle konuşmuyordu. Kimse gülmüyordu. Evlerdeki telli çalgılar susmuştu, kiliselerden ilahi sesleri yükselmiyordu. Yalnızca sabit olanı yerinden söken çekicin sesi işitiliyordu; yıkılan taşların patırtısı, aşırı yüklü arabaların gıcırtısı ve üzerlerine sürekli olarak gaddarların kırbacı inen bitkin yük hayvanlarının boğuk böğürtüsü duyuluyordu. Bazen insanların kendileri için korkmaktan beslemeyi unuttuğu köpekler uluyordu, bazen de nöbetçiler yer değiştirirken duvarların üzerinden kasvetli bir boru sesi uğulduyordu. Evlerindeki insanlarsa soluklarını tutmuşlardı. Dünyanın galibi olan şehir düşmüştü ve geceleri boş sokaklarda esen rüzgârın sesi, damarlarındaki son kanın çekildiğini hisseden bir yaralının takatsiz iniltisine benziyordu.

Yağmanın on üçüncü gecesi Tiber Nehri’nin sol kıyısında, sarı nehrin çok yemiş bir yılan gibi miskin miskin kıvrandığı yerde, Roma’nın Yahudi cemaati, Moşe Avtalyon’un evinde toplanmış, oturuyordu. Moşe Avtalyon cemaatte önemli biri değildi, Kitap’ı çok iyi bilmeyen, yaşlı, kaba bir işçiydi yalnızca ama bir araya gelmek için onun evini seçmişlerdi çünkü düz zeminli atölyesi diğerlerinin dar, köşeli odalarından daha çok yer sağlıyordu. On üç gündür hepsi kül rengi, bitkin yüzleriyle, beyaz kefenlerinin içinde her gün burada buluşuyor, kapalı kepenklerin gölgesinde, asılı makaraların, boyalı kumaşların ve geniş varillerin arasında can sıkıcı ve neredeyse baygın bir inatçılıkla dualar ediyorlardı. O zamana kadar Vandalların bir zararını görmemişlerdi. Asilzadelerin ve yazmanların eşlik ettiği birlikler, birçok taşkının sebep olduğu rutubetin evlerin fayanslarına sünger gibi yerleştiği, sızdıran duvarlardan soğuk gözyaşları gibi aktığı basık ve dar Yahudi sokağından iki-üç kez geçmişti; küçümser bir bakış yeterli olmuş, işinin ehli soyguncular bu sefaletin içinde soyulacak hiçbir şeyin olmadığını anlamışlardı. Burada mermer kaplamalı peristiller, altın ışıltılı yemek odaları parıldamıyor, tunç heykeller ve vazolar saklanmıyordu. Bu yüzden soyguncu birlikleri aldırmadan yanlarından geçip gitmişler, ne haraç ne de yağmayla tehdit etmişlerdi. Ama yine de Romalı Yahudilerin yürekleri sıkışıyordu, korkutucu bir önseziyle birbirlerine sokuluyorlardı. Çünkü yaşadıkları ülkede, şehirde yaşanan bir felaket –nesillerdir biliyorlardı bunu– önünde sonunda onların felaketine dönüşüyordu. Halklar iyi günde unuturdu onları, aldırmazlardı. O zaman soylular süslenir, binalar yaptırır, ihtişam yaratırlardı, alt tabaka da avlanmanın, oyun oynamanın kaba zevkine dalardı. Ama ne zaman bir sıkıntı doğsa onları suçlarlardı. Düşmanın zafer kazanması kötüydü, bir şehrin yağmalanması kötüydü, veba ya da bir hastalığın ülkede yayılması kötüydü. Dünyadaki bütün kötülükler, biliyorlardı ki kaçınılmaz olarak onların kötülüğüne olurdu ve yine çoktandır biliyorlardı ki kaderlerine isyan etmenin bir yolu yoktu, çünkü köşe bucak her yerde azınlıktaydılar, köşe bucak her yerde fakir ve güçsüzdüler. Tek silahları duaydı.

O yüzden Romalı Yahudiler, bu karanlık ve tehlikeli yağma günlerinde her akşam gece yarılarına kadar dualar ettiler. Çünkü adil biri, sürekli şiddetin zafer kazandığı, adil olmayan ve çiğ bir dünyada yüzünü yeryüzünden Tanrı’ya döndürmekten başka ne yapabilirdi ki? Yıllardır hep böyle olmuştu. Kâh güneyden kâh doğudan kâh batıdan sarışın, esmer, yabancı halklar gelirdi, hepsi de soyguncuydu, bir güruh galip gelmeyegörsün hemen üstüne bir başkası çullanırdı. Tanrısızlar dünyanın her yerinde savaşıyor ve inançlılara huzur vermiyorlardı. Kudüs’ü, Babil’i ve İskenderiye’yi böyle almışlardı, bugün de Roma yenilmişti. İnsan nerede dinlenmek istese bir huzursuzluk, nerede barış istese bir savaşla karşılaşıyordu; insan kaderinden kaçamıyordu. Bu bozuk dünyadan kaçmanın, dinlenmenin, avunmanın tek yolu, dua etmekten geçiyordu. Çünkü dua etmek mucizevi bir şeydi. Büyük vaatlerle korkuyu uyuşturuyor, şarkı söylercesine bir vaazla ruhun dehşetini uyutuyordu; yürekteki ağırlığı hafif hafif mırıldanan kanatlarıyla Tanrı katına çıkarıyordu; bu yüzden zor durumda dua etmek iyiydi, beraber dua etmek daha da iyiydi, çünkü beraber taşındığında ağır her şey hafifleşirdi, birlikte yapıldığında bütün hayırlar Tanrı’nın gözünde daha iyiydi.

O yüzden Roma’nın Yahudi cemaati hep birlikte oturup dua ediyordu. Çamaşır yıkama tahtalarını sessizce ve ısrarla ovalayan, yumuşak akışıyla kıyıları yıkayan Tiber Nehri’nin pencere önündeki şıpırtıları gibi, usul usul dindarca bir mırıldanma akıyordu sakallarından. Adamların hiçbiri birbirine bakmıyordu, yine de yaşlı, bitkin omuzları aynı ritimle sallanıyordu; aynı duayı, yüzlerce, binlerce kez ettikleri, onlardan önce babalarının, babalarından önce atalarının ettiği aynı duayı ediyorlardı. Dudaklar ne konuştuğunu, duyular ne hissettiğini pek de bilmiyordu; bu ürkek ve sitemkâr ton, sanki karanlık ve uyuşuk bir rüyadan akıyordu.

Birdenbire irkildiler, ani bir hareket eğilmiş başları dimdik yukarı kaldırdı. Tokmak sertçe kapıya vurulmuştu. Ani olan her şeyden korkarlardı, kanlarına işlemişti bu yaban ellerdeki Yahudilerin. Çünkü bir kapının gece vakti çalınmasından ne hayır gelebilirdi? Mırıltılar makasla kesilmişçesine sustu, aldırmadan şırıl şırıl akmaya devam eden nehir artık sessizlik sayesinde daha net duyuluyordu. Herkes boğazlarında bir yumruyla kulak kesilmişti. O an tokmak bir kez daha vuruldu, dışarıda bir el sabırsızca sarsıyordu kapıyı. Avtalyon kendi kendine konuşur gibi, “Ben bakarım,” dedi, ayaklarını sürüye sürüye kapıya gitti. Masaya yapıştırılmış mumun alevi, açılan kapıdan gelen keskin hava akımından kaçarcasına eğildi; alev ansızın ve hızla titredi, tıpkı tüm bu insanların yüreklerinin için için titremesi gibi.

Korku içindeki adamlar ancak içeriye gireni tanıyınca yeniden nefes alabildiler. Gelen imparatorun altın para darphanesinin hazinedarı Hyrkanos ben Hillel’di, cemaatin gururuydu Hillel, çünkü imparatorun sarayına girme izni olan tek Yahudiydi. Sarayın lütfuyla Trastevere bölgesinin karşısında oturuyor ve renkli, zarif kıyafetler giyiyordu; ama şimdi paltosu yırtılmıştı, yüzü kir içindeydi.

Herkes –bir haber getirdiğini sezmişlerdi– hemen anlatsın diye sabırsızlıkla etrafını sardı, fakat daha o anlatmadan evvel heyecanından sezilen musibetten rahatsız olmuşlardı.

Hyrkanos ben Hillel derin bir nefes aldı. Besbelli sözü boğazına takılmış, çıkmak bilmiyordu. Sonunda göğüs geçirerek şöyle dedi:

“Gitti. Aldılar onu. Buldular.”

“Neyi buldular? Kim buldu?” diye haykırdılar tek bir ağızdan.

“Şamdanı, Menora’yı. Barbarlar geldiğinde onu mutfaktaki ıvır zıvırın altına saklamıştım. Diğer kutsal emanetleri kasten hazine odasında bıraktım, üzerinde hamursuzların, gümüş borazanların, Harun’un asasının ve buhurdanların durduğu masayı, çünkü hizmetçiler arasında hazinemizden haberdar o kadar çok kişi vardı ki hepsini saklayamazdım. Tapınaktaki emanetlerden sadece birini kurtarmak istedim, Musa’nın şamdanını, Süleyman Mabedi’nden çıkan şamdanı kurtarmak istedim: Menora’yı. Bütün hazineyi yağmalamışlardı, bomboş kalmıştı oda, aramaya devam etmediler, bu kutsal emanetlerden en azından birini kurtardık diye yüreğim rahatlamıştı. Ama kölelerden biri, ruhu kurusun onun, ben şamdanı saklarken beni gözetlemiş, kendisini özgür kılsınlar diye haydutlara söyledi bunu. Sakladığım yeri gösterdi, onlar da eşeleyip çıkardılar. Şimdi hepsi çalındı, bir zamanlar en kutsal yerde, Süleyman Mabedi’nde bulunan her şey: masa, kaplar, hahamın alınlığı ve Menora. Vandallar bu gece, daha bugün şamdanı gemilerine götürdüler.”

Bir an için herkes sustu. Sonra rengi solmuş dudaklardan feryat üstüne feryat koptu. “Şamdanı ha... deme... Menora’yı... Tanrı’nın şamdanını... Vah, vah... Şamdanı efendimizin masasından... Menora’yı!”

Yahudiler sarhoşlar gibi sallanıp birbirlerine çarpıyor, yumruklarıyla kendi göğüslerine vuruyor, acıdan kavruluyormuş gibi yakınarak bellerini tutuyorlardı, bu yaşlı ve ihtiyatlı adamlar aniden kör olmuşlar gibi bağırıp çağırıyorlardı.

“Susun!” diye ansızın emretti güçlü bir ses, herkes ânında sustu. Çünkü onlara susmalarını emreden cemaatin en üstünü, en yaşlısı, en bilgesi olan, Kitap’ın büyük yorumcusu Haham Eliezer’di, ona Kab ve Nake, yani Saf ve Temiz ismini takmışlardı. Neredeyse seksen yaşındaydı ve bembeyaz sakalı yüzünü kaplıyordu. Katı düşüncelerin acı veren sapan demiriyle kırışmıştı alnı ama gür kaşlarının altındaki gözleri birer yıldız gibi müşfik ve saf kalmıştı. Elini kaldırdı, inceydi eli, yorumladığı parşömenler gibi sararmış, buruşmuştu; gürültüyü pis bir dumanmış gibi savuşturmak için eliyle soldan sağa havayı kesti, basiretli konuşmalar için temiz alan yarattı.

“Susun!” diye tekrarladı. “Çocuklar korkunca bağırır, erkekler düşünür. Oturun yerinize de istişare edelim. Beden dinlenirken akıl daha iyi çalışır.”

Erkekler utanç içinde tabure ve sıralara oturdular. Haham Eliezer kendi kendine kısık sesle konuşuyordu, sanki kendisiyle fikir alışverişinde bulunuyor gibiydi.

“Bir felaket yaşanmış, büyük bir felaket. Zaten çoktan elimizden almışlardı, kutsal emanetleri, hiçbirimiz de imparatorun hazine odasına gidip bakamıyorduk, şu Hyrkanos ben Hillel hariç. Ama yine de Titus zamanından beri korunduğunu biliyorduk, oradaydılar, bize yakındılar. Biz kutsal emanetlerin binlerce yıldır dolandığını, Kudüs’te, Babil’de bulunduğunu ama hep yuvasına geri döndüğünü düşündükçe Romalı yabancılar daha dostane görünüyordu gözümüze, sonuçta o yağmalanan emanetler bizimle aynı şehirde bulunuyordu. Kutsal masaya ekmek koyamıyorduk ama ne zaman bir ekmeği bölsek aklımızda o masa oluyordu. Kutsal şamdana bir mum bile dikemiyorduk ama ne zaman bir mum yaksak yabancı evlerde ışıktan mahrum kalan Menora’yı düşünüyorduk. Kutsal emanetler bize ait değildi artık ama güvende olduklarını, korunduklarını biliyorduk. Şimdi bir kez daha başladı, şamdanın göçü, üstelik inandığımız gibi yurduna değil uzaklara götürülüyor, kim bilir nereye. Ama şikâyet etmeyelim. Sadece şikâyet ederek bir çözüme varamayız. İyice bir düşünüp taşınalım.”

Erkekler alınları öne eğik sessizce kulak verdiler. Yaşlı haham eliyle sakalını sıvazlamaya devam ediyordu. Hâlâ tek başınaymış gibi akıl yürütüyordu:

“Şamdan saf altından, sık sık düşünmüşümdür, Tanrı neden armağanımızın bu kadar pahalı olmasını istemişti? Neden Musa’dan ağır, yedi kollu, abartılı işlemeli, çelenkli, çiçekli bir şamdan talep etmişti? Sık sık, böyle olması şamdanı tehlikeye sokar mı, diye düşünmüşümdür, çünkü her zaman zenginlikten kötülük doğar, pahalı her şey soyguncuları kendine çeker. Ama bizim düşüncemizin ne kadar kibirli olduğunu, Tanrı’nın emrettiğinin bizim bilgimizin ve algımızın ötesinde bir anlamı olduğunu bir kez daha anlıyorum. Şimdi anlıyorum ki kutsal emanetlerimiz bunca zamandır pahalı oldukları için korundu. Şayet değersiz metalden yapılsalar, süslü eserler olmasalar haydutlar onları dikkatsizce kırar dökerdi, eritip kılıç ya da kolye yapardı. Ama değerli olanı, kutsallığını bilmeden değerli olana yakışır şekilde korudular. Böylece bir hayduttan başka bir hayduda geçiyorlar, hiçbiri de onlara zarar vermeye cüret edemiyor ve yaptıkları her göç onları Tanrı’ya geri getiriyor.

Şimdi etraflıca düşünelim. Barbarlar; onlar kutsal emanetlerden ne anlar? Onlara göre şamdanımız yalnızca altındandır. Açgözlülüklerini cezbedecek olsa onlara altın ağırlığının iki katını, üç katını verirdik, belki o zaman satın almayı başarırdık. Biz savaşamayız, biz Yahudilerin gücü yalnızca fedakârlıktadır. Bütün o ülkelere dağılmış Yahudilere ulak göndermeli, kutsal şamdanı kurtarmak için onlardan yardım istemeliyiz. Bu yıl tapınak bağışına iki katını, üç katını vermeliyiz, sırtımızdaki giysiyi, parmağımızdaki yüzüğü bile. Kutsal emaneti onlardan geri almalıyız, isterse altın ağırlığının yedi katına mal olsun.”

Birinin iç geçirişiyle sözü kesildi. Hyrkanos ben Hillel mahzun bakışlarını yerden kaldırdı.

“Boşuna. Ben çoktan denedim,” dedi sakince. “Benim de aklıma ilk bu geldi. Eksperlerine ve yazmanlarına gittim ama hepsi kaba ve anlayışsızdı. Genserik’in karşısına çıkıp yüksek meblağlar önerdim. Somurtarak dinledi beni, ayağıyla yeri eşeledi. O zaman aklımı kaybettim, Genserik’i sıkboğaz edip ona şamdanın Süleyman Mabedi’nde bulunduğunu, Titus’un zaferinin en önemli ganimeti diye gizlice Kudüs’ten getirdiğini söyleyerek şamdanı övdüm. Barbar ne kazandığını ancak o zaman anladı, küstahça güldü: ‘Sizin altınınıza ihtiyacım yok. O kadar ganimet topladım ki atlarımın ahırlarına taş döşetebilir, onlara kıymetli taşlardan nallar çaktırabilirim. Ama madem bu şamdan gerçekten Süleyman’ın şamdanı, öyleyse satılık değildir. Titus zafer kazanıp Roma’ya dönerken onu önünde taşımışsa o zaman benim de Roma’ya karşı zaferimde onu taşımam gerekir. Madem sizin Tanrınıza hizmet etti, şimdi de gerçek Tanrı’ya hizmet etsin. Yürü!’ – böyle diyerek kovdu beni!”

“Gitmemeliydin!”

“Gittim mi sanki? Kendimi önüne attım, dizine kapandım. Ama kalbi ayakkabısındaki demirlerden daha sertti. Taşa vurur gibi tekmeledi beni. Sonra hizmetkârları beni döverek dışarı attılar, canımı zor kurtardım.”

Hyrkanos ben Hillel’in kıyafetlerinin neden yırtık pırtık olduğunu şimdi anlıyorlardı. Şakaklarından akan kanı da ancak o zaman fark ettiler. Sessizce oturdular orada, öyle sessizdi ki uzaklardan gece vakti hâlâ çekilen yük arabalarının gıcırtıları duyuluyordu, şimdi bir de Vandalların şehrin bir ucundan diğerine kadar yayılan boğuk borazan sesleri geliyordu. Sonra bütün sesler kesildi. Herkes aynı şeyi düşünüyordu: Büyük soygun bitti, şamdanı kaybettiler!

Haham Eliezer bakışlarını güçbela yerden kaldırdı. “Bu gece dedin değil mi, şamdanı bu gece götürecekler?”

“Bu gece. Bir arabayla liman caddesinden geçip gemilere götürecekler, belki bizim konuştuğumuz sırada taşımışlardır bile. Bu borazanlar artçı birliklerin geri gelmesi için çalınıyor. Sabah erkenden gemiye yükleyecekler.”

Haham Eliezer’in başı masanın üzerine giderek daha çok eğiliyordu. Dinlerken uyuyakalmıştı sanki. Aklı başka yerdeymiş gibiydi, diğerlerinin huzursuzlanarak ona baktıklarını hissetmiyordu. Sonra aniden kaldırdı alnını, sakince şöyle dedi:

“Bu gece diyorsun. Güzel. Öyleyse biz de gitmeliyiz.”

Herkes hayret içinde kaldı. Ama yaşlı adam sakince ve kararlılıkla tekrar etti.

“Biz de gitmeliyiz. Bu bizim görevimiz. Kitap’ı, Kitap’taki emirleri düşünün. Sandık ne zaman göç etse biz de yola koyuluyorduk; ancak o dinlendiğinde dinlenebiliyorduk. Tanrı’nın işaretleri göç ediyorsa bizim de onlarla bir göç etmemiz gerekir.”

“Ama denizi nasıl aşacağız? Bizim gemimiz yok ki.”

“O zaman denize kadar gideceğiz. Bu gece.”

O zaman Hykanos ayağa kalktı. “Haham Eliezer her zamanki gibi doğrusunu öğütlüyor. Biz de gitmeliyiz. Sonsuz yolumuzun bir kısmı bu. Sandık ve şamdan göç ediyorsa halk da onlarla bir göç etmelidir, bütün cemaat.”

O sırada köşeden cılız, ürkek bir ses duyuldu. Ağır sakat bir adam olan marangoz Simhe’ydi bu, korku içinde sızlandı:

“Ama ya bizi yakalarlarsa? Yüzlercesini köle diye götürdüler. Döverler bizi, öldürürler! Çocuklarımızı satarlar, hiçbir şey geçmez elimize, hiçbir şey yapamayız.”

“Sus!” diye çıkıştı biri. “Korkunu yen. İçimizden birini alacaklarsa alsınlar. Birimiz ölecekse kutsal olan uğruna ölecek. Herkes gelmeli, hepimiz gitmeliyiz.”

“Evet herkes, hepimiz.” Hepsi birden bağırıyordu.

Fakat Haham Eliezer susmaları için işaret verdi. Bir kez daha yumdu gözlerini, düşünmek istediğinde hep böyle yapardı. Sonra kararını verdi:

“Simhe haklı. Onu korkak, güçsüz diye aşağılamayın. Haklı, herkes hayatını tehlikeye atıp gece gece yok yere haydutlara gidemez. Çünkü yaşamdan daha kutsal hiçbir şey yoktur: Tanrı birimizin bile boş yere zayi olmasını istemez. Simhe haklı, oğullarımızı götürüp şehirlerinde köle yaparlar. Bu yüzden gücü kuvveti yerinde erkeklerle oğlanlar bu gece dışarı çıkmayacak. Ama bizim durumumuz farklı. Biz yaşlıyız ve bir ihtiyarın kimseye faydası olmaz, hele kendisine hiç olmaz. Kendi mezarımızı kazacak gücümüz bile yokken kadırgalarda kürek çekemeyiz, ölüm bile bizi aldığında pek kazançlı çıkmaz. Bize düşen emanetimize eşlik etmektir. O yüzden yalnızca yetmişin üstünde olanlar toplansın ve yola çıkmaya hazırlansınlar.”

Kalabalığın içinden gümüş sakallı ihtiyarlar çıktı. On kişiydiler, Haham Eliezer, Saf ve Temiz de aralarına katılınca on bir oldular: Onlar, geçen zamanın son şahitleri, orada ciddiyetle ve törensel bir havayla dikilirken daha genç olanların aklına halkın ataları geldi. Haham ihtiyarların arasından sıyrılıp diğerlerine döndü:

“Biz yaşlılar, ihtiyarlar gidiyoruz: Siz diğerleri, endişelenmeyin, bu bizim kaderimiz! Ama bir çocuk da bizimle gelmeli, bir oğlan, gelmeli ki sonraki ve ondan sonraki neslin şahidi olsun. Biz yakında göçeceğiz, ışığımızın yarısı söndü bile, yakında ağzımız da susacak. Ama biri yıllarca kalmalı, efendinin masasındaki şamdanı gören canlı bir göz olmalı ki en kutsalımızın sonsuza dek kaybolmadığı, sadece bitmez yolunda göçe devam ettiği kanaati soydan soya, neslinden nesile aktarılsın. Ergin olmayan bir çocuk anlamını kavrayamasa da şahit olmak için bizimle gelmeli.”

Herkes sustu. Herkes korkuyla, gecenin ve tehlikenin içine gönderilecek kendi çocuğunu düşünüyordu. Ama Avtalyon, boyacı, ayağa kalktı bile.

“Ben gidiyorum, torunum Benyamin’i getireceğim. Daha yedi yaşında, yaşı şamdanın kolları kadar, bu da bana iyi bir işaret gibi görünüyor. Siz bu sırada yola hazırlanın, evimde ne bulursanız yolluk diye yanınıza alın; ben çocuğu getireceğim.”

İhtiyarlar masanın çevresine oturdu, daha genç olanlar onlara şarap ve yemek getirdiler. Ama ekmeği bölmeden önce haham, atalarının her zaman günde üç kez okudukları duaya başladı. İhtiyarlar ince, çatlak sesleriyle hasret dolu sözleri üç kez tekrarladılar: “Merhametli Tanrım, merhametinle görkemini Siyon’a, kurban ibadetini Kudüs’e geri gönder.”

İhtiyarlar bu duayı üç kez okuduktan sonra yolculuğa hazırlandılar. Kutsal bir eylemi yerine getiriyorlarmış gibi sakince ve özenle kefenlerini çıkarıp bir bohçanın içine koydular, yanına da dua cüppeleriyle tefilinlerini. Daha genç olanlar o sırada yol için ekmek ve meyveyle destek olsun diye sağlam değnekler getirdiler. Sonra ihtiyarların her biri olur da dönmezse diye mallarına ne olacağını parşömenlerin üzerine yazdı, diğerleri de tanıklık etti.

Bu sırada boyacı Avtalyon tahta merdivenleri çıkıyordu. Ayakkabılarını önceden çıkarmıştı ama ağır ve şişman bir adam olduğundan çürümüş ahşap adımlarının altında inliyordu. Oturma odasının kapısını dikkatle açtı, herkes alt alta, üst üste orada uyuyordu (çünkü yoksuldular), karısı, gelini, kızları ve torunları. Kapalı pencerelerin arasından sızan zayıf ay ışığı sis gibi nemli ve mavi mavi parıldıyordu. Avtalyon parmak uçlarında ne kadar dikkatli yürüse de yataklarında açılmış gözlerin korkuyla ona dikildiğini, karısının ve gelininin ona baktığını fark etti.

“Ne oluyor?” diye korkuyla mırıldandı bir ses.

Avtalyon cevap vermedi, onun yerine torunu Benyamin’in yattığını bildiği sol köşeyi yoklamaya devam etti. Alçak saman yatağın üzerine şefkatle eğildi. Çocuk derin, deliksiz bir uykudaydı, yumruklarını öfkeliymiş gibi göğsüne çekmişti: Vahşi ve coşkulu bir rüya görüyor olmalıydı. Avtalyon onu uyandırmak için dağınık saçlarını hafifçe okşadı. Çocuk hemen uyanmadı fakat duyuları uykunun siyah kabuğunun ardından bu okşamayı hissetmiş olmalıydı. Çünkü yumrukları gevşedi, gergin dudakları aralandı, bilinçsizce gülümsedi çocuk, keyifle ve usulca kollarını gerdi. Avtalyon bu tertemiz çocuğu yumuşak rüyalarından sıyıracağı için acı verici bir sızı hissetti. Yine de uykusundaki çocuğu tutup sertçe salladı. Çocuk hemen sıçradı yerinden, telaşlı gözlerle etrafına bakındı, çocuk daha yedi yaşındaydı ama yaban ellerde bir Yahudi çocuğuydu, bu yüzden de beklenmedik bir şey olduğunda korkuyla yerinden fırlamaya alışkındı. Kapı çalındığında babası da böyle korkuyordu, sokakta yeni bir ferman okunduğunda yaşlılar, bilgeler bile, hepsi korkuyor, bir imparator ölüp yerine yenisi geçtiğinde herkes ürperiyordu, çünkü onun küçük hayatını sürdürdüğü Trastevere’nin Yahudi sokağındakiler için yeni olan her şey tehlikeli ve kötüydü. Henüz okuma yazma öğrenmemişti fakat bir şeyi çok iyi biliyordu: Her şeyden, yeryüzündeki herkesten korkmayı.

Çocuk şaşkın gözlerini Avtalyon’a dikti, o da korkudan bağırmasın diye hemen ağzını kapattı. Ama çocuk dedesini tanır tanımaz sakinleşti. Avtalyon ona doğru eğilip dudaklarını iyice yaklaştırarak fısıldadı: “Kıyafetini ve ayakkabılarını al gel! Ama sessiz ol, kimse duymasın.” Çocuk hemen ayağa kalktı. Ortada gizemli bir iş olduğunu sezmiş, dedesi bu gizeme onu da dahil ettiği için gurur duymuştu. Bir söz ya da bir bakışla soru sormadan kıyafetlerini ve ayakkabılarını aradı.

Usulca kapıya kadar gelmişlerdi ki annesi başını yastığından kaldırıp korkuyla hıçkırarak sordu: “Çocuğu nereye götürüyorsun?”

“Sus,” diye sertçe karşılık verdi Avtalyon, “siz kadınların soru sormaya hakkı yok.”

Kapıyı kapattı. Odadaki kadınların hepsi uyanmış olmalıydı. İnce ahşabın ardından karmakarışık konuşmalar, hıçkırıklar duyuluyordu. On bir ihtiyar aralarında bir çocukla yolculuklarına başlamak üzere kapıdan çıktıklarında bu tuhaf haber duvarlardan sızmış gibi bütün sokak onların tehlikeli yolculuğunu biliyordu: Bütün evlerden korkan, sızlanan insanların inlemeleri geliyordu. Ama yaşlı adamlar başlarını kaldırıp bakmadılar, etraflarına da bakmadılar. Sessiz, ciddi ve kararlı yola koyuldular. Gece yarısına az kalmıştı.

Onları şaşırtsa da şehir kapısında nöbetçi yoktu ve kapı açıktı; kimse bir şey sormadı ya da geceleyin şehirden çıkmalarına engel olmadı. Duydukları o borazan sesi Vandalların son nöbetçilerini de toplamıştı, yine de korkudan evlerine kapanmış Romalılar sınavın bittiğine inanmaya cesaret edemiyorlardı. Bu yüzden limana çıkan cadde tamamen boştu, ne bir araba, ne bir vasıta ne bir insan ne de bir gölge vardı; sadece puslu ayın ışığında beyaz mesafe levhaları. Gececi hacılar hiçbir engele takılmadan açık kapıdan geçtiler.

“Çok geç kaldık,” diye hükmetti Hyrkanos ben Hillel. “Ganimet arabası bizden çok önce gitmiş olmalı, belki borazanlar çalınmadan evvel yola çıkmışlardır. Acele etmemiz gerek.”

Herkes adımlarını hızlandırdı. En önde elinde sert bir değnekle Avtalyon, sağında Haham Eliezer vardı, ürkek ve hâlâ biraz uyku mahmuru olan yedi yaşındaki çocuk yetmişlikle seksenliğin arasında küçük adımlarıyla tıpış tıpış yürüyordu. Arkalarından üçerli gruplar halinde diğer ihtiyarlar geliyordu, sol ellerinde bohçalarını, sağ ellerinde değneklerini tutuyorlardı; başları önde, sanki görünmez bir tabutun peşinden gidiyorlardı. Etrafları Campania7 gecesinin boğucu sisiyle çevrelenmişti, kalın ve yapışkan bir tabaka halinde tarlaların üzerinde süzülen, çürük toprak tadındaki bataklık sisini dağıtacak temiz bir hava yoktu ve bunaltıcı derecede yakın olan gökyüzünde hastalıklı, yeşilimsi bir ay parıldıyordu. Böylesi boğucu bir gecede belirsizliğe doğru gitmek, yol kenarlarında ölüler gibi hareketsiz yatan yuvarlak höyüklerin ve kırık pencereleriyle yürüyen ihtiyarlara mucize görmüş körler gibi bakan soyulmuş evlerin önünden geçmek nahoş ve ürkütücüydü. Ama şu âna kadar herhangi bir tehlike baş göstermemişti, boş cadde uyukluyor, sisin içinde donmuş bir nehir gibi beyaz görünüyordu. Haydutlardan hiçbir iz kalmamıştı artık, yalnızca sol taraftaki yanmış bir Roma yazlığı, yağmalayarak geçip gittiklerini hatırlatıyordu. Evin çatısı çoktan çökmüştü fakat içeriden döne döne yükselen duman, korun etkisiyle kırmızıya boyanmıştı, on bir ihtiyar da o yana bakıp aynı şeyi düşündü: Sanki babaları ve ataları sandığın arkasından, şimdi onların sevgili kutsal emanetlerinin ardından gittiği gibi giderken Mişkan’dan8 yükselen duman ve alevleri görmüşlerdi.

Dedesi Avtalyon’la Haham Eliezer arasındaki çocuk soluk soluğa kalmış, geride kalmamak için büyük adımlar atmaya uğraşıyordu. Diğer herkes sustuğu için o da susuyordu ama ölçülemez bir korku dolmuştu göğsüne, küçük kalbi attığı her adımda acı verici bir şiddette kaburgalarına çarpıyordu. Korkuyordu, muğlak, sessiz bir korkuydu bu, çünkü bu yaşlı adamların onu gecenin bir vakti neden yatağından kaldırdığını bilmiyordu; korkuyordu çünkü onu nereye götürdüklerini bilmiyordu ve her şeyden çok, daha önce hiç dışarı çıkıp da geceyi ve üstündeki kocaman gökyüzünü görmediği için korkuyordu. Yalnızca o Yahudi sokağından tanıyordu geceyi; orada gece küçük ve dardı, bir avuç siyahlıktı sadece, çatıların arasındaki daracık boşluğa üç ya da dört yıldız ancak sığıyordu. Geceden korkmak gerekirdi, çünkü bir sürü tanıdık sesle doluydu. Uyuyana kadar erkeklerin dualarını, hastaların öksürüklerini, ayakların tıpırtısını, kedilerin bağırışlarını, ocağın uğultusunu duyardı, sağında annesi, solunda kız kardeşi yatardı, korunurdu orada, sıcaklığın ve solukların himayesinde olur, yalnız kalmazdı. Ama burada gece, hudutsuz boşluğuyla tehditkârdı; çocuk bu peçeli kubbenin altında kendisini hiç olmadığı kadar küçük hissetti. Yanında onu koruyan adamlar olmasa ağlar ya da ağır sessizliğiyle onu her yandan sıkıştıran bu devden saklanmaya çalışırdı. Ama neyse ki küçücük yüreğinde korkunun yanında içini ısıtan, onu heyecanlandıran bir gurura da yer vardı, çünkü çocuk aynı zamandan yaşlıların –onların huzurunda annesi bile konuşmaya cüret edemez, daha genç olanlar önlerinde titrerdi– bu büyük ve bilge adamların, diğer herkesin arasından tam da onu, en küçük olanı seçmiş olmalarından gurur duyuyordu. Çocuk, yaşlıların onu ne diye yanlarına aldıklarını bilmiyordu ama aklı ne kadar çocuksu olsa da bir sezgi yayılmıştı içine, gece vakti yapılan bu yürüyüşün çok büyük bir önemi olmalıydı. Bu yüzden var gücüyle seçilmeye layık olduğunu göstermeye çalışıyor, ince, kısa bacaklarını büyük adımlar atmak için her seferinde kocaman açıyor, kalbi gümbür gümbür boğazında attığında ona cesurca meydan okuyordu. Fakat yol çok uzun sürmüştü. Çocuk şimdiden yorulmuştu, puslu ay ışığında yola vuran gölgeleri ne zaman aniden uzayıp sonra yeniden kısalsa korkuya kapılıyordu, çekiçle düzleştirilmiş, yankı yapan taşların üzerindeki kendi adımlarından başka hiçbir ses duyulmuyordu. Sonra bir şey umulmadık bir anda hafif bir ıslık sesiyle başının etrafından geçti, bir yarasaydı bu, siyah şey zikzaklar çizerek yeniden gecenin içine karıştı, işte o zaman çığlık attı çocuk, dedesinin elini sıkıca kavradı: “Dede, dede! Nereye gidiyoruz?”

Yaşlı adam başını çevirmedi. Yalnızca sert, kızgın bir sesle homurdandı: “Sus ve yürü! Soru soramazsın.” Çocuk bir tokat yemiş gibi büküldü. Korkusunu gizleyemediği için utandı. Soru sormamalıydım, diye azarladı kendini.

Haham Eliezer, Saf ve Temiz, başını kaldırıp ağlayan çocuğun üzerinden sertçe Avtalyon’a baktı:

“Seni sersem, çocuk bize nasıl soru sormasın? Yatağından kaldırılıp yabancı bir geceye sürüklendiğine nasıl şaşırmasın? Hem çocuk bizim yolculuğumuzun, göçümüzün sebebini neden bilmesin? Kanının mirasıyla bizim kaderimizi paylaşmıyor mu? Bizim bitmez çilemizi bizden daha uzun süre çekmeyecek mi? Bizim gözümüzün feri çoktan sönmüş olacak ama o hâlâ yaşayacak, efendimizin masasındaki şamdanı Roma’da gören son kişi olarak sonraki nesillere şahitlik edecek. Biz çocuğun işin aslını bilen biri, bu gecenin elçisi olmasını isterken sen onu niye bihaber bırakmak istiyorsun?”

Avtalyon utanıp sustu. Haham Eliezer ise şefkatle çocuğa doğru eğilip cesaretlendirircesine saçlarını okşadı.

“Sor evladım! İstediğin gibi, korkmadan sor, seni cevaplayacağım. İnsanlar için bilmemek, sormaktan daha kötüdür. Kim çok soru sorarsa çok şey anlar. Kim daha çok şeyi anlarsa o kişi adil olur.”

Çocuğun gururdan yüreği titriyordu, diğer herkesin saygı duyup korktuğu bilge onunla ciddiyetle konuşmuştu. Hahamın minnetle ellerini öpmeyi çok isterdi fakat mahcubiyeti çok büyüktü, sıcak dudakları ses çıkaramadan seğirdi. Fakat hayatı boyunca bir sürü kitabı hatmetmiş Haham Eliezer kalbin yazısını suskunluğun karanlığında bile okumayı biliyordu. Çocuğun ona ne olacağını, nereye gittiklerini öğrenmenin sabırsızlığından titrediğini hissetti. Çocuğun elini yavaşça kendine çekti, yaşlı adamın soğuk ellerindeki eli bir kelebek kadar hafif ve titrekti.

“Sana nereye gittiğimizi söyleyeceğim, hiçbir şey saklamayacağım senden. Çünkü yanlış bir şey yapmıyoruz, bugün yürüdüğümüz yol diğerlerinden biraz daha gizli olsa da Tanrı yolumuzu görüyor, düşüncemizi biliyor. Neye kalkıştığımızı biliyor fakat nasıl sonlanacağını da yalnızca o biliyor.”

Haham Eliezer çocukla konuşurken yürümeyi bırakmadı, diğerleri de öyle. Sadece bilgenin cahil çocuğa anlattıklarına kulak vermek için ikisinin biraz daha yanlarına sokuldular.

“Bu yürüdüğümüz eski bir yoldur evladım, atalarımız ve onların ataları da yürümüştür bu yolu. Çünkü çok uzun yıllardır biz göçebe bir halktık, sonra yine öyle olduk, kim bilir, hatta belki kaderimizde sonsuza kadar böyle kalmak yazıyordur. Diğer halklar gibi üstünde uyuduğumuz toprağın sahibi değiliz biz, bizim kendi tarlamızda tohum ve meyve yetişmez. Yayan geçeriz ülkelerden, mezarlarımız yabancı topraklara kazılır. Ama ne kadar dağılmış, bu yeryüzünün sabahından gece yarısına kadar yabani ot gibi arıkların arasına atılmışsak da Tanrımız ve ona olan inancımız sayesinde bir halk olarak kaldık, diğer halklar arasında tek, yalnız bir halk. Görünmeyen bir şey bizi birbirimize bağlar, görünmeyen bir şey bizi bir arada tutar, o görünmeyen şey Tanrımızdır. Bunu anlamanın senin için zor olduğunu biliyorum evladım, çünkü duyularla yalnızca görünen şeyler kolayca algılanır, yalnızca maddi olan ele gelir, toprak, ahşap, taş ve tunç gibi elle tutulur. Bu yüzden diğer halklar kendilerine görünür şeylerden, ahşaptan, taştan ve işlenmiş tunçtan tanrılar yapmışlardır. Ama biz, sadece biz, görünmeyene bağlıyız, bilincimizin üstünde bir bilinç arıyoruz. Bütün çilemiz de, ele gelene tutunmayıp hep arayışta olma ve görünmeyene sonsuza dek bağlı kalma arzumuzdan doğuyor. Fakat görünmeyene bağlanan, elle tutulana bağlanandan daha güçlüdür, çünkü elle tutulan geçicidir, diğeriyse kalıcı. Ruh uzun vadede şiddetten daha güçlüdür. Bu yüzden evladım, sırf bu yüzden dayandık onca zaman, çünkü ebedî olana yemin ettik, sırf biz O’na, görünmeyene sadık kaldığımız için Tanrı da bizi sadık kaldı. – Bunu anlamanın senin için zor olduğunu biliyorum evladım, çoğu zaman biz bile sıkıntı çekerken inandığımız Tanrı’nın ve adaletin bizim dünyamızda görünür olmadığını kavrayamıyoruz. Ama söylediklerimi anlamadıysan hiç kafan karışmasın, dinlemeye devam et evladım.”

“Dinliyorum,” dedi çocuk, ürkekçe ve hayranlıkla bakıyordu.

“Görünmeyene duydukları bu inançla atalarımız ve onların ataları dünyayı dolaşmışlar, sadece bu görünmez Tanrı’ya, kendini asla ifşa etmeyen, hiçbir tasviri olmayan Tanrı’ya inandıklarını kendilerine ispatlamak için atalarımız bir işaret yaratmışlar. Çünkü bizim aklımız sınırlıdır, sonsuz olanı kavrayamaz: Bazen hayatımıza ilahî olanın yalnızca bir gölgesi düşer ve ufacık bir ışık vurur dünyevi günümüze. Ama yüreğimiz görünmez, adil, daimi ve merhametli olana hizmet etme görevimize hiç yabancılaşmasın diye sürekli dikkat isteyen bu kutsal emanetleri yarattık, üzerinde sonsuza kadar mumların yandığı bir şamdan, adı Menora ve üzerinde sürekli ekmeklerin sunulduğu bir sunak. Kutsal saydığımız bu emanetler, kâfir diğer halklarınki gibi Tanrı’nın bir sureti değildi –bunu unutma– onlar sonsuz inancımızın tanıklarıydı yalnızca, biz dünyanın neresine gidersek onlar da bizimle gelirdi. Onları bir sandığın içine doldurup bir çadırda saklıyorduk, bizim gibi vatansız olan atalarımız bu çadırı omuzlarında taşıyordu. Çadır kutsal emanetlerle birlikte dinlendiğinde biz de dinleniyorduk, yola koyulduğunda biz de koyuluyorduk. Dururken ilerlerken, gece gündüz, binlerce ama binlerce yıl biz Yahudi halkı bu kutsal emanetlerin başında toplandık ve bunların kutsallığına dair bilincimizi koruduğumuz sürece bütün yabancı diyarlarda bir halk olarak kalacağız.

Ama şimdi dinle. Sandıktaki o kutsal emanetler, üzerine toprağın kucağından çıkmış besleyici meyveleri, ekmekleri koyduğumuz bir sunaktı, Tanrı’ya ulaşsın diye içinden buhur dumanının yayıldığı buhurdanlardı ve Tanrı’nın bizim için yasalarla, buyrukları yazdığı taş levhalardı. Fakat bütün bu emanetlerin en göze çarpanı en kutsal mekânda ışığıyla sonsuza kadar sunağı aydınlatan bir şamdandı. Çünkü Tanrı yaktığı bu ışığı sever, bizim de gözümüze, duyularımıza verilen bu ışık için duyduğumuz şükran bu şamdanın yaratılmasına vesile oldu. Şamdan saf altından ustalıkla yapılmıştı, geniş gövdesinden yedi kol yükseliyordu ve çiçekli çelenkleri özenle işlenmişti. Yedi topuzunda yedi mum yakıldığında yedi çiçek içinde ışığı yanar, onun karşısında yüreklerimiz kutsanırdı. Mumlarının yakıldığı her Şabat günü ruhumuz ibadet mabedine dönerdi. Bu yüzden dünyadaki hiçbir şey bizim için işaret olarak bu şamdandan daha değerli değildir, bir Yahudinin hâlâ kutsal olana inandığı her yerde, dünyanın dört bir köşesindeki her evde, hâlâ böyle bir Menora’nın sureti yedi koluyla duaya kalkar.”

“Neden yedi?” diye çekinerek sordu çocuk.

“Sor evladım, sor! Soru sormaktan bilgelik doğar. Yedi rakamı, rakamlar içinde özel ve önemli bir rakamdır, çünkü Tanrı dünyayı ve insanı yedi günde yaratmıştır ve bizim bu dünyada olmamızdan, onu hissedip sevmemizden ve yaratıcısını bilmemizden daha büyük bir mucize yoktur. Tanrı duyulara bakmayı, ruhu tanımayı bize ışık sayesinde öğretmiştir: Bu yüzden şamdan yedi koluyla içsel ve dışsal ışığa bir övgüdür.