*****

STEFAN ZWEIG

ÉMILE VERHAEREN

MODERN BİR ŞAİRİN PORTRESİ

*****

Can Modern

Émile Verhaeren: Modern Bir Şairin Portresi, Stefan Zewig

Almanca aslından çeviren: İclal Cankorel

Émile Verhaeren

Bu kitap ilk olarak 1910 yılında Insel-Verlag tarafından yayımlanmıştır.

Bu çeviride kaynak alınan basım: S. Fischer, 2009

© 2019, Can Sanat Yayınları A.Ş.

Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının

yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Kasım 2019, İstanbul

Dizi editörü: Emrah Serdan

Editör: Şebnem Sunar

Düzelti: Melis Oflas, Aylin Samancı Elmasdağ

Mizanpaj: Emin Petek

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Creative (www.lom.com.tr)

E-kitap: ISBN 978-975-07-4247-7

CAN SANAT YAYINLARI

YAPIM VE DAĞITIM TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul

Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33

canyayinlari.com

yayinevi@canyayinlari.com

Sertifika No: 43514

*****

STEFAN ZWEIG

ÉMILE VERHAEREN

MODERN BİR ŞAİRİN PORTRESİ

BİYOGRAFİ

Almanca aslından çeviren

İclal Cankorel

*****

Stefan Zweig’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Dünün Dünyası, 1985

Amok Koşucusu, 1990

Yarının Tarihi, 1991

Lyon’da Düğün, 1992

İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar, 1995

Günlükler, 1997

Satranç, 1997

Değişim Rüzgârı, 1998

Marie Antoinette, 2006

Sabırsız Yürek, 2006

Joseph Fouché, 2007

Rotterdamlı Erasmus, 2008

Balzac, 2009

Macellan, 2010

Hayatın Mucizeleri, 2011

Montaigne, 2012

Vicdan Zorbalığa Karşı ya da Castellio Calvin’e, 2014

Üç Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski, 2015

Mary Stuart, 2016

Şeytanla Savaş: Hölderlin, Kleist, Nietzsche, 2017

Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu - Bir Kadının Hayatından 24 Saat, 2017

Kendi Hayatını Yazan Üç Yazar:

Casanova, Stendhal, Tolstoy, 2017

O muydu?, 2018

Bir Kalbin Çöküşü, 2018

Olağanüstü Bir Gece, 2019

*****

STEFAN ZWEIG, 1881’de Viyana’da doğdu. Avusturya, Fransa ve Almanya’da öğrenim gördü. Savaş karşıtı kişiliğiyle dikkat çekti. 1919-1934 yılları arasında Salzburg’da yaşadı, Nazilerin baskısı yüzünden Salzburg’u terk etmek zorunda kaldı. 1938’de İngiltere’ye, 1939’da New York’a gitti, birkaç ay sonra da Brezilya’ya yerleşti. Önceleri Verlaine, Baudelaire ve Verhaeren çevirileriyle tanındı, ilk şiirlerini ise 1901’de yayımladı. Çok sayıda deneme, öykü, uzun öykünün yanı sıra büyük bir ustalıkla kaleme aldığı yaşamöyküleriyle de ünlüdür. Psikolojiye ve Freud’un öğretisine duyduğu yoğun ilgi, Zweig’ın derin karakter incelemelerinde ifade bulur. Özellikle tarihsel karakterler üzerine yazdığı yorumlar ve yaşamöyküleri, psikolojik çözümlemeler bakımından son derece zengindir. Zweig, Avrupa’nın içine düştüğü siyasi duruma dayanamayarak 1942’de Brezilya’da karısıyla birlikte intihar etti.

İCLAL CANKOREL, 1950’de İstanbul’da doğdu. İstanbul Alman Lisesi’ni bitirdi ve İstanbul Üniversitesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü’ nden mezun oldu. Carleton Üniversitesi’nde yüksek lisans yaptı ve 1996’da Ankara Üniversitesi’nde Alman Dili ve Edebiyatı üzerine doktorasını tamamladı. Marmara Üniversitesi, Bilkent Üniversitesi, Kiev Ulusal Dilbilim Üniversitesi ve Bakü Slavyan Üniversitesi’nde dersler verdi. 2013 yılından beri Marmara Üniversitesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde yardımcı doçentlik yapmaktadır. Çevirdiği yazarlar arasında Kafka, Goethe, E.T.A. Hoffmann, Viktor Pelevin, Joseph Roth ve Tolstoy bulunmaktadır.

*****

İçindekiler

Émile Verhaeren (1904)

Émile Verhaeren (1910-1913)

BİRİNCİ BÖLÜM: Kararlar

Yeni Dönem

Yeni Belçika

Flandre’da Gençlik

Les Flamandes

Keşişler

Çöküş

Dünyaya Kaçış

İKİNCİ BÖLÜM: Şekillendirmeler

Çağdaş Duygu

Şehirler (Les Villes tentaculaires)

Kalabalık

Yaşamın Ritmi

Yeni Tutku

Verhaeren Şiirinin Mimarisi

Verhaeren’in Dramları

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: Tamamlananlar

Dünya Şiiri Özlemi

Evrensel Lirizm

Sentezler

Heyecan Etiği

Aşk

Verhaeren’in Yaşam Sanatı

Eserinin Avrupa İçin Anlamı

Émile Verhaeren’le İlgili Anılar (1917)

*****

1904
Émile Verhaeren

“Ne ağlarsın, ey fırtına? – İnin aşağıya anılar!

Titreyerek çarpar kalp şehrin buğusunda!

Binlerce ağızdan bir çığlık yükselir

Mutluluğa ve barışa doğru: Nedir ki senin acın, solucan?”

Richard Dehmel

*****

“Nehrin kıyısında eğilerek sudaki yansımasını seyreden günümüzün Fransızca yazan yazarları, bu narsisistler arasında en az hayranlık bekleyen Émile Verhaeren’dir.” Remy de Gourmont Livre des Masques [Maskeler Kitabı] adlı kitabında büyük Flaman şair için böyle der. Onun hakkında yazan tüm Fransızlar da söze aynı şekilde başlarlar. Önseziyle Verhaeren’in kendilerinden biri olmadığını hisseden bu yazarlar onunla aynı safta anılmak isterler. Ama yine de Verhaeren onlara fazla büyük gelir. Onun güçlü ve müthiş canlılığında, özellikle Germen ruhunu yansıtan ve monistik-panteistik tanrı kavramını içsel gelişme fikriyle birleştiren yoğun ve ıstıraplı dünya görüşü arayışında ve nihayet edebî eserlerinin senfonik biçimlendirilmesinde hâlâ barbarlığın acı tadını görürler ve bu sebeple onun entelektüel üstünlüğünü kabul etmezler ve bir Sully Prudhomme’un ılımlı bilgeliği, François Coppée’ nin donuk zarafeti ve Victor Hugo’nun büyük cevherinin gölgesiyle karşılaştırmak istemezler. Yıllar sonra mütevazı bir saygı görmeye başlar. Kendinden hiçbir şey beklenmeyen bir sınıfa yerleştirilince eserlerine yoğun bir biçimde eğilme gereği de ortadan kalkar: Resmen le poète de demain –yarının şairi– diye anılır.

Günün birinde “sembolistler”in ve “dekadanlar”ın hikâyesini ve onların şaşırtıcı bir hızla başarıya ulaşmalarını tarafsızca anlatacak kişi, bu akımların Fransa’da üstü örtülen gerçek sebebini ortaya çıkaracaktır. Fakat vers libre’in, serbest ölçünün önemsizliğini, onun “keşfi”yle ilgili şimdi artık çok şiddetlenen çekişmenin bir oyun olduğunu peşinen kabullenmelidir. Asıl gerçek, Fransız edebiyatına düpedüz yabancı-milli unsurların sızmış olmasıdır. Alsas’lı Paul Verlaine, Alman Lied’lerinin müzikal unsurlarını getirmiştir. Maurice Maeterlinck, Émile Verhaeren, Max Elscamp, Albert Mockel Flaman’dır. Francis Vielé-Griffin Amerikalı, Stuart Merrill İngiliz, Jean Moréas Yunan ve bu akıma resmen yol açan Gustave Kahn –şimdi artık Fransa’da da bu ayırıma bir eğilim gözlenmektedir– Yahudidir. Veya kısacası: Wagner ve Nietzsche’yi de fazlasıyla kabullenen modern Fransız sanatı öz Fransız karakterinden sıyrılmakla eşsiz bir canlılık ve renk kazanmıştır. Ve bu sebepten de, Fransızlar arasında sanki bir Alman yazarmış gibi eserler vermesinin, aslında yabancı olan düşünce tarzının gücüne boyun eğdirtene kadar yabancı dili bilinçsizce yoğurmasının farkına varılmamıştır. Milli düşünce tarzının en üst noktasına yabancı bir unsur yoluyla erişen lirik şair Émile Verhaeren’in bir istisna olan bu muhteşem yükselişini, şiddetli milliyetçi sonuçlar doğuran bir dil yasasına bağlamak mümkündür.

Émile Verhaeren –Verhaaren diye telaffuz edilir, aynen Maaterlinck gibi– 1855 yılında Anvers yakınlarındaki St. Amand’da dünyaya gelir. Gent’te Georges Rodenbach’la aynı okula gider. Liseyi bitirir bitirmez ünlü Wagner opera sanatçısı Van Dyk’le beraber La semaine adlı bir dergi çıkarır. 1883 yılında ilk şiir kitabı Les Flamandes [Flaman Kadınlar] yayımlanır. Verhaeren bu dönemde kesin bir natüralist, Émile Zola’nın ve kendisine daha yakın olan Camille Lemonnier’nin öğrencisidir. Sağlıklı, sağlam bir yaşamı yansıtan bu kitap, toprağın güçlü kokusu ve çarpıcı renkleriyle dikkat çeker. Motiflerin çoğu milli karakterli tablolardır. Değişken renk oyunlarıyla vadiler, boş silolar, ekmek pişirme, ineklerin sağılması, geviş getirerek çayırlarda yatan ineğin kendisi, hasat zamanı, pazar buluşmaları, panayırlar ve aşk geceleri... Tüm Flaman ülkesi eski Hollandalıların özeniyle tasvir edilir, hatta duygularda belki onların sakin katılığı da hissedilir: Kitapta hiçbir soluk duyulmaz, her şey soğuk ve sakindir. Eserin formu da bu atmosferi tamamlamaya yardımcıdır: Verhaeren henüz tam bir parnasyen şairdir. Ve bir sonraki kitabı Les moines [Keşişler] de Belçika’nın o eski, harika manastırlarında yaşayan keşişlerin hayatını programlı ve düzgün bir tarzda aktarır. Bu sakin, mistik ruhların gizemli kokularla mısralara yaydığı ruh tatlı titreşimlerle hissedilir.

Birdenbire ani ve vahim bir değişiklik olur. Sağlam gözlemlere dayanan ve yaşam duygusuyla taşan bu iki kitaptan sonra, ruhsal taşkınlığın ve kendini paralamanın çılgın, nörotik örneği sayılan üçleme yayımlanır... Les soirs [Akşamlar], Les Débâcles [Yıkımlar], Les flambeaux noirs [Kara Şamdanlar]. Vielé-Griffin’in söylemine göre bu, Verhaeren’in yaşamında bir sinir krizi anlamına gelmektedir. Yaşadığı sıkıntılardan ve yorgunluğundan kaynaklanır. Asıl leitmotif Maeterlinck’in hüzünlü mısralarında yatar: “Ve tüm bunların hüznü, ey ruhum, ve tüm bunların hüznü.” Puslu, Tanrı’dan yoksun bir gök ıssız alanlarda nöbet tutar. Ve korku şimşek gibi çakar bu göklerde: Sonsuz bir kıştan, buz gibi, soğuk bir tanrıdan, bıçak gibi yüreğe saplanan sessizlikten duyulan bir korku. Ve çılgınlık ve ümitsizlik daha da yaklaşır. “Kötü bir çiçek gibi büyüyor anlamsızlık.” Şiddetli sancılar uyanır. Fakat onlarla birlikte, kendi kendine işkence eden, bu ağrıları artıran sapkın bir şehvet duygusu da doğar.

Kendin ol celladın! Bırakma kimseye

Sana işkence etmek zevkini,

Hiç kimseye. Asla ve asla!

Boğulan sessizlikten ani çığlıklar yükselir. Tüm arzular ölmüştür. Ancak anlamsız hayallerin alevleri oynaşır: Benares mabedindeki tunçtan put olmak ve kendi aczi karşısında inananlarla alay etmek. Veya mezarda yorgun bedenini kemiren solucanlara kulak kabartmak. Veya kötü düşüncelerin kemirdiği, ucu sinirlere batan dikenli bir taç takmak. Acı, inanılmaz bir acı sarar bu ruhu ve umutsuzca çarpan yüreğin darboğazlarına dolar. Ateşli duygular kamçı gibi kaynama noktasına ulaşır ve ince damarları çatlatmakla tehdit eder.

Tekbencilik yönündeki her türlü yükseliş bir çılgınlık olacaktır. Fakat şiddetli nöbetler ruh çırpıntılarını dindirir. Sanki bir kapakçık açılmıştır ve bu heyecan dolu ve öznel yaşama yığılan duyguların hepsi tüm kuvvetiyle bu kapakçıktan dış dünyaya akmaktadır. Öyle yoğundur ki bu duygular, içerdiği tüm nesneler hayallerdeki güçlü hayata dönüşür ve şair, bütün dünyanın bu ıstıraplı heyecanlar ve coşkulu ürpertilerle taştığını zanneder. Verhaeren’in çabası şimdi yaşamı coşturmaktır, Exalter la vie!1 tüm yaşamı duygularla beslemek ve kendini de onun girdaplı sularına salıvermek. Tehlikeli kor ateş, canlandırıcı sağlıklı bir aleve dönüşünce çok katmanlı bir yaşam alevlere yansır. Verhaeren, kendi duygularını seçkin sembolik figürlerde gösterir. Önceleri henüz teker teker... Les villages illusoires [Hayalî Köyler] ve Les vignes de ma muraille [Şehrimin Surlarındaki Asma Yaprakları] adlı kitaplarında ıstırap içindeki, korku dolu duygularını yabancı ruhlara yerleştirir. Yönünü bilmeden korkunç karanlıklara doğru yol alan yalnız gemici figüründe Verhaeren’in ateşli korkusu titreşir; alevler içindeki kuleden memleketin içlerine kadar çan seslerini yayan zangoç onun coşkulu heyecanıdır. Siyah ağlarında sürekli sadece dertlerini sürükleyen balıkçıların muhteşem hayalini yaratan onun ateşli ruhudur. Aynı ruh, tüm öfkesini çalışmaya yönelten mahkûmu, değirmeninde tek başına yaşayan yaşlı değirmenciyi, ölü gömücüsünü, aniden tutuşan samanlıkta korkuyla kaçışan insanları, kısacası duygularıyla hareket eden figürlerle dolu bu karanlık yağmurlu memleketin tablosunu çizer. Fakat içindeki hummalı güç, daha fazla canlılığa, daha vahşi, daha büyük kudrete özlem duyar. Taşkın duyguların şiddetiyle ufuklar genişler. Bu vahşi ruhun rahatlaması için tek bir kişi yeterli değildir artık, sanrıları ancak çoğunluk tatmin edecektir.

(Nehirde kaybolan bir dalga,

Sonsuzluğa uçup giden bir kanat gibi,)

Kaybet sen de kendini

Ey yüreğim, şehirleri dolduran

Çığlık ve sevinç sesleri arasında

Seyret yükselişini

Korku, zafer ve çılgınlığın

Titreyen alevlerde.

Tek bir demet oluştur binlerce liften,

Gergin adalelerden ve titreyen sinirlerden.

Birleştir, kucakla

Paramparça kütleyi sevgiyle

Ve katıl her zaman

Değişimine insanların ve olayların,

Herkesin bilinçsizce uyduğu

O en derin yasa

Şimşek gibi çakarak aniden aydınlatana kadar seni!

Büyükşehirlerin uğuldayan karmaşasında, kendinden geçmiş kitlenin karanlık dürtülerinde gerçeği kendi dürtülerine göre şekillendirir, ona vahşi ve çekici bir güzellik katar ve harikulade manevi bir gücün varlığına inandırmaya çalışır. Toplumsal bir görüşün sesi de duyulur: Modern sanayileşme fikri, fakirleşmekte olan ülkeye karşılık dev şehirlerin üstünlüğü.

Bu birleşmeden iki anıtsal eser doğar: Les campagnes hallucinées [Sanrılı Seferler] ve Les Villes tentaculaires [Dört Bir Yana Yayılan Kentler]. Bence bu iki eser dünya edebiyatının önemli yapıtları arasında anılmalıdır. Verhaeren burada Dionysos tarzında bir büyükşehir şiiri yazmıştır; aşırı çarpıcı fakat muhteşem renklerden oluşan bir tablo. Yaşam coşkusu en mükemmel şekliyle izlenir burada. Bir yandan, ancak serserilerin avare dolandığı boş memleketin fakirliği ve sonsuz sefaleti akıl almaz boyutlara ulaşır. Diğer taraftan şehir, kaynayan tutkuların ve gürleyen güçlerin görkemli bir cadı kazanına dönüşür. Limanlar ve pazaryerleri, genelevler ve tiyatrolar, sıcacık odalar ve sokaklar, borsalar ve katedraller, ayaklanmalar ve kutlamalar, simsarların toplandığı alanlar ve kilise avluları... Hepsi dağdağalı bir karmaşada alevlenir. Memleketin tüm gücünü ve tutkusunu içine çektikten sonra onun kaynayan kanında köpüren ahtapot gibi bir şehir. Bu eserde sonsuz bir karamsarlık izlenir. Aynı zamanda, üçlemeyi tamamlayan ütopik dram Les Aubes [Tan Vakitleri] karşıtlıkları uyum içinde birleşmeyi amaç edinmiştir. Bu üçleme, Fransız edebiyatının yarattığı en büyük eserdir: Kor demir gibi kızgın, bükülmez ve sonsuzdur.

Sonraki eserlerinde Verhaeren’in iyileşme süreci daha da ilerlemiştir. Sanrılı, hummalı hayaller ve bilinçli gerçeklik arasındaki uzun süren bocalamasından nihayet kurtulmuş ve özlemini çektiği sağlamlığa kavuşmuştur. Kaos senfoniye, Dionysos Apollon’a dönüşmüştür. Artık maddesellik yerine etkili sonsuz yasalar bilinçlenmiştir. Yaşam güçleri berraklaşır, sarhoş kaostan net, temiz çizgiler çıkar, sarsıntılı bolluktan “sonsuz duygular” doğar. Bilimselliğinin bilincinde panteistik bir felsefe, karanlık gücünü bulandırmadan sonsuzluk duygusuyla birleşir. Belçika hükümetinin büyük devlet ödülünü verdiği Les Visages de la vie [Yaşamın Görünümleri] adlı eserinde bu değişim fikri netleşmeye başlar. Bu eserinde Verhaeren sürükleyen güçlerin etkilerini azaltarak etik-sanatsal bir değerlendirmeye gitmiştir. Karamsarlık henüz aşılmamıştır: “Ah, yaşamak eşittir ıstırap çekmek.” Fakat güçlerin sonsuz oyununa katılarak sonsuzluğun heyecanını yaratıcılığında tatmak için köprü vazifesi gören şair açısından dünyanın acısı sonsuz sayılamaz artık. Les forces tumultueuses’e [Fırtınalı Kuvvetler], Beaunier’nin net ve usta araştırmasında belirttiği gibi, “modernizm” unsuru karışır: Modern ilmin ilerleme fikri, keşif ve araştırmanın kor ateşi. Bu, aynı tarihlerde Johannes Schlaf’ın bizde2 Das dritte Reich [Üçüncü Reich] adıyla yazdığı romanında yücelttiği ulu düşünceyle aynıdır: Her şey bitmiş ve tamamlanmıştı. Verhaeren de benzer sözlerle tüm kabullenmenin yakında gerçekleşeceğini önceden söylemişti. Yeni fikirlerin dünyayı ele geçireceğini hissediyordu –“Ah, tüm dünyada şu düşünce fırtınaları”– ve her şeyi kavrayamamanın korkusunu hissediyordu. Şiirlerinin nihai fikri, kendi hayatını sonsuzluğa yükseltmektir, bireysel tutkuları tümün dürtülerinde çözümlemektir: varlığını evrenselleştirmek.

Bu çarpıcı ve muhteşem kişilik gelişiminin sütunları arasında tek başına duran bazı şiirler de vardır. Tatlı bir sevecenlik ve güçlü tablolar içeren mısralarla dolu Les heures claires [Aydınlık Saatler] ve serbest tarzda yazılmasına rağmen bizim muntazam ölçülü Alman baladımıza çok yakın olan sağlam, güçlü epik şiirler Petites Légendes [Küçük Masallar]. Ayrıca Brüksel ve Paris’te büyük bir başarıyla sahneye konulan önemli bir dram olan Le Cloître [Manastır] ve güçlü coşturucu mısralarıyla bir Don Carlos dramı olan II. Felipe. Le Cloître, eski bir Alman gravürü gibi sağlam ve güçlüdür. Aşkın sözü geçmez burada, sadece günahın, cezanın ve hırsın sesleri birbirleriyle çatışma içindedir. Karanlık manastır koridorlarının ağır havasını aydınlatan kadın figürleri yoktur. Bu katı, haris insanların arasında sade, saf ve iyi kalpli bir rahip olağanüstü görüntüsüyle gücü ve dramatizmiyle eşsiz son sahnelere ışık tutar. Émile Verhaeren’in eserleri sanat eleştirisi iki küçük inceleme ve eskiden yazdığı fakat sonradan geri çektiği Contes de minuit [Gece Yarısı Hikâyeleri] ile tamamlanır.

Verhaeren’in yaratıcılığının etnik ve teknik bağlamda dünya edebiyatına sağladığı katkıları burada etraflıca anlatmam mümkün değil, sadece onun eserlerinin verimli bir raporunu sunmakla yetineceğim. Onun bizim için Almanya’da ne anlama gelebileceğini “Seçme Şiirleri”ne yazdığım bir nazireyle göstermeye çalıştım. Ve onunla ilgilenen ilk ben de değildim. Agathe Doerck şiirlerinin üçüncü cildini tercüme etmiştir. Otto Hauser, Rudolf Komadina ve başkaları çevirilerini ayrıntılı incelemelerle zenginleştirmiştir. Böylece, milli aidiyetiyle neredeyse Alman sayılan büyük bir şair bize de yakınlaşmıştır; çünkü belki duyguların benzer bir yükselişini ancak Richard Dehmel yakalamış, o da Verhaeren gibi böylesine acılı ve ıstıraplı bir gelişimden geçmiştir. Üstelik, uzun yıllar boyu Dehmel’in dünya görüşünü saran asabi cinselliğin hafif kederine Verhaeren’de rastlanmaz.

Verhaeren, bugünün Fransızca yazan yazarları arasında devasa bir abide gibi yükselir; rüzgârların güçlü efendisi Aeolus’a benzer. Ilık Zephyros’ları3, durgun otlaklarda kabaran sakin havayı korur, ama aynı zamanda sonsuzluğun nefesini, ıstırabı ve bütün şeylerin sesini beraberinde sürükleyerek yerkürenin etrafında dolanan büyük fırtınaları da kollarında taşır.

1. (Fr.) Yaşamı ateşlemek. (Y.N.)

2. Almanya’da. (Ç.N.)

3. Yunan mitolojisinde Şafak Tanrıçası Eos’la Astraios’un oğlu, batı rüzgârı. (Y.N.)

*****

1910-1913
Émile Verhaeren

“Huyu, karakteri ve yaşamı, üçü birleşerek

onun sanatını tanımlamak istediğimiz

şekilde canlandırır. Derin bir birlik içinde

birleşmiştir onlar. Ve, nihayet onca

yanılgıdan kurtulan modern eleştirinin

görevi yeryüzündeki bir dâhinin tüm

düşüncelerini, davranışlarını ve eserlerini

tek bir demet halinde sunan bu birliğin

ardından gitmek değil midir?”

Verhaeren, Rembrandt

*****

BİRİNCİ BÖLÜM

Kararlar

Les Flamandes / Les Moines / Les Soirs / Les Débâcles / Les Flambeaux noirs / Les Bords de la Route /
Les Apparus dans mes Chemins

1883-1893

*****

Yeni Dönem

“Her şey hareket halinde –

ufuklar coşmuş sanki.”

É.V.

Bizim çağımız, sonsuzlukta ânımızı duyumsamamız tüm atalarımızın yaşam algısından farklıdır. Değişmeyen ve dinginliğini kaybetmeyen tek şey, sadece sonsuz yeryüzü, karanlık tarlalardaki çiçeklerin mevsimlerin tekdüze ışığında sürekli yeşerip solması, tabiat olayları ve günden geceye sürekli geçiştir. Fakat insan eli değmesiyle yeryüzünün manevi yönü değişmiştir. Yeniden değişebilmek üzere değişmiştir. Kültürel fenomenlerdeki bu değişim giderek hızlanmaktadır; yüzyıllar arasındaki farklılık hiç böylesine yoğun, bu kadar kapsamlı hissedilmemiştir. Aniden ortaya çıkan büyük ve tuhaf şehirler, kaybolmaya yüz tutan, işlenmiş toprağa dönüşen balta girmemiş ormanlar kadar aşılmaz ve sonsuzdur. İnsan eseri, bir zamanlar sadece doğanın gizeminde görülen ihtişama ve öze yakınlaşmaktadır. Şimşeği o yönetmektedir artık, beklenmedik hava şartlarından korunmak da onun elindedir; bir zamanlar birbirinden ayrı duran kara parçaları, boğazlar üstüne dikilen demir çemberlerle birleşiyor; asırlardır birbirini boşuna arayan denizler yeniden buluşuyor; bir memleketten diğerine havalarda yeni bir yol var artık. Her şey değişti.

Her şey değişti: karanlıklar ve meşaleler,

Haklar ve görevler yeni aydınlıklarda birleşiyor,

Topraktan güneşe kadar, yeni bir enerji

Coşkun kanını akıtıyor engin yaşama. –

Erimiş kütleler mavi gökler altında

Alev kraterleri ve ateş nehirleri yaratıyor;

Hızlı gemiler, sürücüsüz ve dümensiz,

Kuşatıyor yıldızları geceleri mavi dalgalarda;

Yeni yasalar koyuyor tüm bilinçli uluslar,

Suç, hırs, kahramanlık farklıdır artık.

Bireyler arası ilişkiler ve birey-toplum ilişkisi değişmiştir. Sosyal kuralların kurduğu ağlar bir yandan zorlaşırken diğer taraftan kolaylaşmıştır. Tüm hayatımız da aynı şekilde.

Fakat daha önemli bir şey olmuştur. Değişen yalnız yaşamın gerçek şekilleri, geçici gerçeklikleri değildir: Sadece değişik şehirlerde, değişik evlerde oturmakla, değişik kıyafetler giymekle kalmıyoruz, bizi saran sonsuzluk, görünüşte sarsılmaz olan da ebeveynlerimizin ve atalarımızın zamanına göre farklıdır. Gerçeğin değiştiği yerde, görecelik de değişir. Algımızın en önemli biçimleri, mekân ve zaman kavramları kaymıştır. Yeni hız ölçüleriyle ölçtüğümüz mekân aynı mekân değildir. Atalarımızın günlerce kat ettikleri yolları biz bir saatte çabucak alıyoruz. Uzun, zahmetli yolculuklardan sonra ulaşabildiğimiz ılık, yemyeşil ülkelere göz açıp kapayana kadar tek bir gecede varıyoruz. Görmek için eskilerin hayatlarının bir yılını verdikleri, tropikal iklimlerin yabancı yıldızlar altındaki macera dolu ormanları, birdenbire yakınlaşmıştır bize. Bu yeni hızlarla hayatı da farklı değerlendiriyoruz. Zaman, mekâna üstün gelmektedir. Buz gibi takımyıldızların arasından kadim toprakların aniden taşlaşmış şekillerini seçebilen gözlerimiz de farklı uzaklıklara bakmaya alışmıştır. Binlerce kilometre uzaklıktan dostça konuşmalar sürdürmeye başladığından beri insan sesi de bin kere güçlenmiştir. Güçlerin bu yeni ilişkisi içinde dünyanın çevresini de değişik algılıyoruz. Ve hayatın saydamlaşması, hızlanmasıyla birlikte bizim ritim anlayışımız da değişmiştir. İlkbaharlar arasında geçen süre, tek bir saat, bütün hayatımız uzamış ama aynı zamanda kısalmış gibi gelir bize. Bundan dolayı bu yeni çağı da yeni duygularla kavramalıyız. Çünkü yeni olanı atalarımızın eski ölçüleriyle ölçemeyeceğimizi hepimiz hissederiz. “Yeni”yi tükenmiş duygularla yaşayamayacağımızı, kendimize farklı bir uzaklık duygusu, farklı bir zaman duygusu, farklı bir mekân duygusu bulmamız ve bizi çevreleyen bu asabi ve ateşli ölçüye uygun bir müzik yazmamız gerektiğini hepimiz duyumsarız. İnsanlığın bu yeni doğan şartları farklı bir maneviyat, yeni birliktelik, yeni bir güzellik, yeni iç içelik yeni bir ahlaki felsefe gerektirir. Ve yenilenen bu farklı dünyayla, farklı bir bilinmezle karşı karşıya kalmak yeni bir din, yeni bir tanrı ister. Hepimizin içinde hafiften yeni bir dünya görüşü kıpırdanır.

Ama yenilik, yeni kelimelerle ifade edilmeyi bekler. Yeni bir dönem, yeni şairler ister; görüşleri, mekân anlayışından doğan, bu yeni anlayışı ifade edebilmek için yaşamın ateşli dönümüne katılan şairler... Fakat şairlerimizin çoğu çekimserdir. Seslerinin gerçeklerle uyuşmadığını bilirler; yeni oluşuma henüz uyum sağlayamadıklarını hissederler. Bir yabancı gibi savrulmuşlardır büyükşehirlere. Yeni duyguların çağlayan sellerini ürkütücü ve yabancı bulurlar. Modern yaşamın tüm lüksünü ve konforunu seve seve kabul eder, tekniğin imkânlarından faydalanırken, cesaret eksikliğinden şiirlerinde tüm bu olguları reddederler. Şiire yeni bir anlam yüklemek istemezler, yeni konuların şiirselliğini görmezlikten gelirler. Ve kendilerini çekerler. Gerçekten, çağdaşlıktan kaçarak sonsuzluğa, sürekli değişimin erişemediği yerlere sığınırlar. Yıldızlara, ilkbahara, pınarların tekdüze şırıldayışına, aşk efsanelerine şiirler yazarlar, eski tanrılara, eski sembollere sığınırlar. Sonsuzluğun sembollerini, yaşanan anda, heyecanlı kütlenin ateşinde aramazlar, aksine eski Yunan heykelleri gibi geçmişin soğuk topraklarından deşip çıkarırlar. Bu semboller, geçmişten alındığı için daha az değerli değildir, etkilidir ama gerekli değildir.

Çünkü çağımızda gerekli olmak isteyen bir şair, ancak çağın tüm olaylarını gerekli bulan ve onların güzelliğini hissedebilendir. Tüm şiirsel ve insani çabasıyla kendi duygularını çağdaş duygular yüzeyine getirebilmelidir. Şiirinin ritmi, varlıkların ritminin yankısıyla örtüşmeli, ölçüsü günümüzün temposundan ders almalı ve kıvranan damarlarında çağımızın kanı akmalıdır. Yeni idealler yaratırken eskilerine yabancılaşmamalıdır çünkü her gerçek ilerleme geçmişin derinden kavranmasına bağlıdır. İlerleme, Guyau’nun4 söylediği gibi, “yeni duyguları ve heyecanları yaşayabilecek daha üst bir seviyeye ulaşıldığı zaman, önceki heyecanların içerdiği büyüklük ve güzelliklerden uzaklaşmama” yeteneği olmalıdır. Ancak çağın önemini hissedebilen şair büyük şairdir. Çağını ilgilendiren şeyler şairi de ilgilendirmelidir. Çağın sosyal sorunu onun şahsi konusu olmalıdır. Böyle bir şair gelecek nesillere, geçmişten günümüze geçmek için insanın nasıl bir mücadele verdiğini, çoktan yitip gitmiş bir âna dair duygularının ruhani kimliği uğruna dünyevi duygularıyla nasıl boğuştuğunu gösterecektir. Ve böyle bir şairin büyük eserleri parçalanmış, şiirlerinin modası geçmiş, tabloları solmuş bile olsa, gayesinin görünmeyen asıl değerli yanı, melodisi, nefesi, çağın ritmi yazılarda kalacaktır. Gelecek nesillere kılavuzluk eden böyle şairler, derin anlamda kendi dönemlerinin de en önemli şairleridir. Ve onun için şimdi, çağdaşlığı şiirlerinde bilinçli hisseden, çağını şiirleriyle biçimlendiren modern dönemin en büyük ve belki de yegâne şairi, eşsiz bir coşkuyla ve eşsiz bir sanat anlayışıyla çağımızı şiire dönüştüren ilk şair Émile Verhaeren’ den bahsetmenin zamanı gelmiştir.

Verhaeren’in şiirlerinde çağımız yankılanır. Yeni manzaralar, büyükşehirlerin karanlık siluetleri, demokratik kütlenin dehşetli çalkantısı, yeraltındaki maden kuyuları, son bulmaya yüz tutmuş suskun manastırların son ağır gölgeleri... çağımızın tüm ruhsal güçleri, ideolojisi şiirleşmiştir: yeni sosyal fikirler, endüstri-tarım mücadelesi, köylüleri sağlıklı tarlalardan büyükşehrin tutuşan taşocaklarına çeken vampir benzeri güç, göçmenlerin trajedisi, mali krizler, bilimin göz kamaştırıcı sonuçları, felsefenin sentezleri, teknik kazanımlar, empresiyonistlerin yeni renkleri. Yeni Avrupalının önceleri şaşkın, sonra anlayışlı ve sonra da hayranlık dolu duygularına yeni çağın tüm bu göstergeleri şiirsellik ve ruhsallıkla işlenir. Bu eserin nasıl doğduğu, şairin dünyanın yeni şeklinin gerekliliğini ve güzelliğini anlatırken karşılaştığı direnmeler, geçirdiği krizler anlatılacaktır burada. Bugün, Verhaeren’in konumunu belirleyecek olursak onun aslında şairler arasında yer almadığını söyleyebiliriz. O, demirci ustalarının, esnafın, müzisyenlerin, ressamların arasında veya onların üstünde değil, yeni sosyal akımlara set çeken, alevlenen enerjiyi düzenlemeye ve engellemeye çalışan yasa koyucularla birlikte, kördüğüm olmuş bu dürtüleri düzenlemek ve birleştirmek isteyen filozoflar arasında anılmalıdır. Verhaeren’in eserleri şiirsel bir yaratılış denemesidir, yeni biçimlere, yeni bir estetik anlayışına, yeni heyecanlara duyulan bir arzudur. O, çağımızın sadece şairi değil aynı zamanda öğüt vericisidir de. Çağımızın güzel olduğunu söyleyen, ilk odur. Karanlığı kasten silerek aydınlığı çoğaltan göz boyamacılar gibi de değildir, aksine –ki bunu ne üzüntüler içinde ve nasıl yoğun bir çaba harcayarak yaptığı gösterilecektir– önceleri ısrarla reddettikleri şeylerin gerekli olduğunu sonunda kavrayınca gereklilik kavramı yerine güzellik anlayışını yerleştirmiştir. Hep ileriye yönelmiş, asla dönüp geriye bakmamamıştır. Geçmişin doruğu ve geleceğe yöneliş şeklinde algıladığı çağımızı Nietzsche’nin anlayışıyla gelişme olarak kabullenmiş ve geçmiş çağların çok üstünde bir yere yerleştirmiştir. Geçmiş çağların büyüklüğünü veya küçüklüğünü sanki bilirlermiş gibi çağımızı zavallı, değersiz bir çağ diye nitelendirmekten hoşlananlar, Verhaeren’in bu görüşünü belki aşırı bulacaklardır. Çünkü her çağ ancak ona inananlarla yükselir, ancak onu önemli bulan şairleriyle, onun gücüne güvenen devlet yöneticileriyle büyür. Verhaeren, Shakespeare ve Hugo için şöyle der: “Onlar çağlarını yüceltmişlerdir.” Shakespeare ve Hugo çağlarını başkalarının bakış açısından değil, kendi ağırlıklarına göre anlatmışlardır. “Eğer asırlar sonra, bu ikisinin çağlarını herkesten daha iyi tanıttıkları söyleniyorsa, bunun sebebi, onların çağları olduğu şekliyle değil, kendi kafalarında biçimlendirdikleri şekilde anlatmış olmalarından kaynaklanır.” Fakat çağını yüceltirken dönemin önemsiz olaylarına bile önemle eğilmeleri kendilerini de yüceltmiştir. Çağını hor görenler ve umursamayanlar asırlar ardından gittikçe küçülerek, kendi kendilerini eritirken bu tür yazarlar çok uzaklardan bile ışıklarını saçmaya devam ederler. Birincilerden geriye ancak birkaç şiir, söz ve belki bir kitap kaldıysa, Shakespeare ve Hugo tarzı yazarlar çok daha önemli bir miras bırakmışlardır: Büyük bir dünya görüşü, bir dönemin büyük düşüncesi ve kendi çağlarının müziğine asla erişemeyecek korkakların yeniden özlemle dinleyecekleri o yaşam müziği. Verhaeren, bu coşkulu vizyonu sayesinde, çağını sadece tanıtmakla kalmayıp onu onaylayarak, yeni konuların gerçekliğini incelemektense onları yeni bir güzellik olarak kutlamasıyla çağımızın büyük şairi olmuştur. Dönemimizin tüm varlığını onaylıyordu, hatta çarpışan duyguların istenen bir yoğunlaşması olarak kabul ettiği direnmeyi bile. Dönemimizin tüm havası sanki Verhaeren eserlerinin şairane orguna dolmuş ve o ince veya kalın tuşlara dokunduğunda, bir duyguyu uyandırdığında, orgun baş döndürücü gücü hissedilir. Diğer şairler gittikçe sönüp sessizleşirken, gittikçe uzaklaşıp cesaretini yitirirken, Verhaeren’in sesi gitgide güçlenerek canlanıyor, gerçek bir org gibi törensel tınılarla büyük duaların mistik gücüne ulaşıyordu. Neredeyse dinî bir güç, bocalamanın değil güvenin ve sevincin sesi duyulur bu orgdan. Damarlarındaki kanın daha hızlı, daha aydınlık, daha taze aktığı hissedilir, şiirleri okunur, dünyamız gözümüze daha renkli, daha canlı, daha verici ve güzel görünür; mısralarının ateşiyle tutuşan yaşam duygumuz daha zengin, daha güçlü ve daha dinç alevlenir.

Fakat günümüzde en fazla yaşam duygumuzun tazelenmesine ve gençleşmesine ihtiyaç duyduğumuz için onun kitaplarını –tüm edebî hayranlığın ötesinde– sevmeliyiz ve ondan, ancak kendi eserlerinden öğrendiğimiz sevinçli coşku içinde bahsetmeliyiz.

4. Jean-Marie Guyau: 1854-1888 yılları arasında yaşamış Fransız filozof ve şair. (Ç.N.)

*****

Yeni Belçika

“Tutkulu Fransa ile

ağırbaşlı Almanya arasında.”

É.V.

Belçika, Avrupa’nın dört yol ağzındadır. Demiryollarının merkezi Brüksel’den Almanya’ya, Fransa’ya, Hollanda’ya ve İngiltere’ye ve sahilden denize açılınca bütün memleketlere ve ırklara birkaç saat içinde ulaşılır. Memleketin yüzölçümü küçüktür ve bu küçüklüğe sonsuz farklılıklar yansır. Tüm çelişkiler iç içedir. Tren hızla geçer ülkenin içinden: Kömür madenlerinden, kül rengi göklere çalışmanın ateşli sözlerini yazan yüksek ocaklardan, sarı tarlalardan veya ineklerin otladığı yeşil çayırlardan, sonra bacaları göklere yükselen büyükşehirlerden geçerek sonunda dağ gibi yüklerin geldiği ve ticaret yapılan denizlere ulaşır. Belçika, bir tarım ve sanayi ülkesidir. Hem tutucu Katolik hem de sosyalisttir. Fakir ve aynı zamanda zengindir. Dev şehirlerde büyük servetler yığılıdır ve ondan iki saatlik bir mesafede madenlerde ve ambarlarda en acı fakirlik görülür. Ve yine şehirlerde daha büyük güçler mücadele halindedirler: ölüm ve yaşam, geçmiş ve gelecek. Ortaçağ’dan kalma kalın surların çevrelediği münzevi şehirlerin bataklık halini almış kapkara kanallarında yalnız kuğular gondol gibi gezinirler, rüya gibi şehirler hafif, sonsuz uykunun kollarına sarınır. Bunların yanında modern yerleşim merkezleri parıldar. Yanıp sönen elektrikli yazıların binaların cephesinde dolaştığı, vızır vızır otomobillerin işlediği, uğuldayan caddeleri ile modern yaşamın nabzının heyecanla attığı parlak bulvarlarıyla Brüksel. Çelişki çelişki içindedir. Sağ taraftan Germen ruhu, Protestanlık, sol taraftan Latin, koyu dindar, şatafatlı Katoliklik akar. Ülkenin soyu ise iki ırkın, Flamanların ve Valonların sürekli çatışmalarının ürünüdür. Çelişkiler çıplak, net, doğrudan doğruya ve açıkça yaşanır.

Fakat komşu ırkların her iki taraftan da gelen baskısı o kadar güçlü, o kadar süreklidir ki bu karışım artık yeni bir maya, yeni bir ırk oluşturmuştur. Oluşmakta olanda, yeninin içindeki eski karşıtlıklar anlaşılmayacak şekilde birbirine karışmıştır. Germenler Fransızca konuşur, Latinler Flaman gibi hisseder. Galli ismine rağmen Pol de Mont Flaman bir yazardır; hiçbir Fransız onların adlarını düzgün telaffuz edemese de Verhaeren, Maeterlinck5 ve van Lerberghe6 Fransız’dır. Ve bu yeni Belçikalı ırkı güçlü bir ırktır, Avrupa’nın en beceriklilerinden biridir. Bu kadar çok yabancı kültürle temas, birbirine bu kadar zıt milletlerin yakınlığı onlara esin vermiş, doğa hayatı bedenlerini çelikleştirmiş, denizin yakınlığı gözlerini uzaklara bakmaya alıştırmıştır. Bu ırkın kendi bilincine kavuşması henüz yenidir, belki yüz yıldır, memleketin bağımsızlığına kavuşmasından beri. Yüz yıllık bir millet, Amerika kadar genç, şimdi gençlik yıllarını yaşıyor ve yeni, denenmemiş gücüne seviniyor. Ve Amerika’da olduğu gibi burada da ırkların karışımı, verimli, sağlam topraklar, güçlü insanlar yaratmıştır. Çünkü Belçikalı ırkı canlı bir ırktır. Belki de Avrupa’nın başka hiçbir yerinde hayat Flaman bölgesinde olduğu kadar yoğun, neşe içinde yaşanmaz, erotizm ve ölçüsüzlükten duyulan zevk başka hiçbir yerde bu denli güç ölçüsü sayılmaz. Bu ırka bedensel zevkler açısından bakmak, Flamanların nasıl bir doymazlıkla, sürekli bilinçli bir neşe içinde yaşadıklarını görmek lazım. Tıka basa yemek yenen âlemler Jordaens’in7 modellerine örnek teşkil etmiştir. Günümüzde de her kermeste ve her cenaze yemeğinde benzerlerine rastlanır. Alkol tüketiminde Belçika’nın ilk sırada yer aldığı istatistiklerle saptanmıştır. Her iki evden biri kabare veya içkili lokantadır; her köyde bira fabrikası bulunur ve bira imalatçıları memleketin en zenginleridir. Başka hiçbir yerde kutlamalar bu kadar gürültülü, dizginsiz olmaz; hiçbir yerde hayat böylesine taşkın, ateşli bir şekilde sevilmez ve yaşanmaz. Belçika çok canlı bir ülkedir, her zaman da öyleydi. Bu duyguyu koruyabilmek, yaşamdan sonsuz zevk alabilmek için mücadele vermişlerdir Belçikalılar. İspanyollarla destansı savaşları sadece din uğruna verilen bir savaştan öte duyularının özgürlüğünü elde etmek için girdikleri bir mücadeleydi. Bu ümitsiz ayaklanmalar, bu müthiş çabalar aslında doğrudan Katolikliğe değil, Katolikliğin ahlak anlayışındaki çilekârlığa, İspanyollardan çok onların zevkleri kısıtlamak isteyen içedönük, buruk, sinsi anlayışlarına ve engizisyonun karanlık güçlerine, suskun, soğuk, sürekli homurdanan II. Felipe’ye karşıydı. O dönemlerde tek istedikleri, aydınlık neşeli yaşamlarını sürdürebilmek, arzularını Dionysos doğrultusunda gerçekleştirmek ve ölçüsüzlüğü geçerli ölçü olarak kabul ettirmekti. Ve sonunda bunlardan yana çıkarak zaferi kazanan yaşam oldu. Sağlık, güç ve “doğurganlık” köyde ve kentte her an hissedilmektedir şu an. Yoksulluk bile acınası değildir burada. Tombul, kırmızı yanaklı çocuklar sokaklarda oynuyor, köylüler işlerinin başında, işçilerin bile Constantin Meunier’nin8 bronz heykelleri gibi güçlü adeleleri var, Verhaeren ve Lemonnier gibi sanatçılar ancak altmışlı yaşlarında yaratıcılıklarının doruklarına ulaşmışlar. Bu ırkın gücünü Verhaeren şu mısralarıyla sonsuzluğa kaydeder:

Bu ırkın çocuğuyum ben,

Beyni dişlerinden güçlü,

Ve keskin.

Bu güçlü ırkın,

Çocuğuyum ben,

Bitmez isteklerim

Daha, daha da çok isterim.

Bu müthiş çaba boşuna değildir. Bugün Belçika, Avrupa’nın en zengin ülkesidir. Kongo’daki sömürgesi anavatanın on katıdır. Sermayeleriyle ne yapacaklarını bilmiyorlar: Rusya’da, Çin’de, Japonya’da Belçika parasına yatırım yapıyorlar. Bütün teşebbüslere ortaklar, bankacıları büyük memleketlerdeki konsorsiyuma hâkim. Orta sınıf da sağlıklı, güçlü ve halinden memnundur.

Böylesine iyi ve sağlam bir kanın, iyi ve en önemlisi yaşam zevkiyle dolu sanat eserleri yaratması doğaldır. Çünkü sanatsal faaliyetlere duyulan arzu, genişleme imkânı olmayan memleketlerde daha da büyüktür. Büyük milletler, esas olarak fanteziden pratik fayda beklerler. Burada elit güçler politikaya, yönetime, askerliğe yönelir, oysa politikanın dar kafalı, yönetim sorunlarının sınırlı olması gereken memleketlerde dâhiyane kafalar ancak sanat konularıyla ilgilenebilir. Bunun bir örneği İskandinav ülkeleri, diğeri Belçika’dır. Kültürel elitin sanat ve bilime itilmesi harika neticeler doğurmuştur. Ve böyle genç ırklarda yaşam dürtüsü her türlü sanatsal aktiviteyi daha en başından güçlü ve sağlam kılar. Yarattıkları sanat dekadan bile olsa bu vazgeçiş, bu ret öylesine kesin, öyle tutarlıdır ki çöküşü bile güçlüdür. Ancak güçlü bir ışık güçlü bir gölge, ancak güçlü duyumsal bir ırk gerçekten büyük ve ciddi mistikleri yaratır çünkü kararlı ve azimli bir vazgeçiş aynen bir faaliyet kadar enerji gerektirir.

Belçika sanatının yüksek kuleleri geniş bir temelde inşa edilmiştir. Elli yıl hazırlıkla, toprağın altında büyümekle geçmiştir ve ancak ondan sonraki elli yıl boyunca gençlik tarafından, tek bir nesilde yaratılmıştır. Çünkü bütün sağlıklı gelişimler yavaş yavaş olur, özellikle de Germen ırklarında. Germen ırkları, bilginin öğrenmekle değil yaşamakla kazanılacağını düşünen Latinler gibi becerikli, uysal ve kurnaz değildir. Ağacın kademe kademe büyümesi gibi edebiyat da aynı şekilde ilerlemiştir. Asırlar boyu sürekli beslenen sağlam toprağa köklerini derinden salarak... Her inanç gibi bu edebiyatın da azizleri, şehitleri, ustaları ve öğrencileri vardır. İlk yaratıcı, müjdeci Charles de Coster’dir. Büyük destanı La légende et les aventures héroïques, joyeuses et glorieuses d’Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs [Ulenspiegel veLamme Goedzak’ın Flaman Ülkesinde ve Başka Yerlerdeki Destansı, Neşeli, Görkemli Maceraları ve Efsaneleri] (Ulenspiegel, Coster’in çıkardığı bir dergidir) bu yeni edebiyatın İncil’idir. Her öncü gibi onun da acıklı bir kaderi vardır. Onun eserlerinde ülkenin karışımı sonraki yazarlardan daha belirgindir. Germen kökenli, Münih doğumlu, Fransızca yazan ve kendini Belçikalı olarak ilk hisseden odur. Askerî okulda okutmanlıkla hayatını zor kazanmıştır. Ve büyük romanını bitirdiğinde, onu yayımlayacak bir yayınevi bulmak zor, takdir ve hatta sadece ilgi bile görmesi daha da zordu. Buna rağmen bu eser, Flamanların kurtarıcısı olarak gördüğü Ulenspiegel ile deccal yerine koyduğu II. Felipe’nin harika karşılaştırılması ile ışık ve karanlık, zevk ve feragat mücadelesinin en güzel sembolüdür, dünya edebiyatının ölümsüz bir eseri, tüm milleti kapsayan bir destandır. Belçika edebiyatı, böylesine ileriyi görebilen bir eserle başlamıştır. İlyada gibi destansı savaşlarıyla daha incelikli, daha sofistike ama daha dağınık bir edebiyatın başlangıcında gururla ve kadim dikilmektedir. Hayata erken veda eden yazarın yerini Camille Lemonnier alır. Lemonnier, büyük sorumluluğuyla birlikte, kendinden önce mücadele edenlerin mirasını, nankörlük ve hayal kırıklığını da üstlenir. Bu gururlu ve güzel karakter de bir kahraman olarak anılmalıdır. En baştan beri bir savaşçı ve bir asker gibi kırk yıl boyunca yorulmaksızın Belçika için didinmiş, kitap üstüne kitap yığmış, yaratmış, yazmış, toparlamış, ta ki önceleri Paris’te ve Avrupa’da taşralı diye küçümsenen Belçikalı sonunda bir zamanlar Geuzen’lerin9 sahip olduğu asalet unvanına kavuşana kadar. Bu muhteşem insan, korkusuzca, başarısızlıklarından yılmadan memleketini övmüş, tarlaları, madenleri, şehirleri, insanları, delikanlıların ve genç kızların öfkeli ve ateşli kanlarını ve bundan da öteye daha aydınlık, daha özgür, daha büyük bir dine ve ulu doğayla huzurlu birleşmeye duyulan yakıcı özlemi dile getirmiştir. Neşeli bir duyumsallıkla hayatı bayrama dönüştüren yüce atası Rubens’in coşkulu renkleri gibi o da hayatın tadını çıkartarak renkleri kullanmış; parlak, kızgın ve canlı her şeyden hoşlanmış ve sanatı hayatın yüceltilmesi, heyecanı olarak kabullenmiştir. Kırk yıl boyunca bu şekilde yaratmıştır ve aynen bu ülkenin insanları, tasvir ettiği köylüler gibi yıldan yıla, hasattan hasada güçlenmiştir. Kitapları giderek daha heyecanlı, yaşam sarhoşu ve ateşli, yaşam inancı gittikçe daha aydınlık ve daha güvenli olmuştur. Bilinçli bir gururla genç ülkenin gücünü ilk hisseden o olmuştur. Ve etrafına başka sanatçıları toplayana kadar bağırmış ve sesini çıkartmıştır. Bu sanatçıların her birini desteklemiş ve güçlendirmiş, onları savunarak mücadeleye katmış ve kendi eserlerinin gençler tarafından gölgelenmesini kıskanmadan, onların zaferlerini sevinçle yaşamıştır. Kendi romanı olmasa bile, bir edebiyatın yaratılması onun en büyük ve sürekli eseri olduğu için sevinç doluydu. Çünkü bu yıllarda sanki tüm ülke canlanmıştı; sanki her şehir, her meslek erbabı, her sosyal sınıf kendisini sonsuzlaştıracak bir yazar veya bir ressam yaratmıştı, sanki tüm bu Belçika kendini sanat eserlerinde sembolleştirmek istiyordu, ta ki bütün şehirleri ve sınıfları, ülkenin birleşmiş ruhunu şiire dönüştüren kişi ortaya çıkıncaya kadar. Eski Germen şehirleri Bruges, Kortrijk ve Ypres... Bunların hepsi Rodenbach’ın mısralarında, Fernand Khnopff’un pastellerinde, Georges Minne’in mistik heykellerinde hayatiyet bulmamış mıdır? Oduncular ve madenciler Constantin Meunier’nin büstlerinde taşa dönüşmemişler midir; Georges Eeekhoud’un tasvirlerinde büyük sarhoşluk hissedilmez mi? Maeterlinck’in ve Huysmans’ın mistik sanatı en derin gücü eski manastırlarda ve tarikatlarda bulur. Flaman tarlalarının güneşi Théo van Rysselberghe’nin ve Claus’un tablolarında parlar. Genç kızların zarif yürüşleri ve çan sesleri sessiz Charles van Lerberghe’nin mısralarında müziğe dönüşmüştür. Vahşi bir ırkın şiddetli şehveti Félicien Rops’un kibar erotizminde ruh kazanmıştır. Valonların temsilcisi Albert Mockel’dir. Büyük yaratıcıların arasında anılması gereken heykeltıraş van der Stappen, Hymans, Stevens, des Ombiaux, Demolder, Glesener, Crommelynck; hepsi de emin ve azimli adımlarla ilerleyerek Fransa’nın saygısını ve Avrupa’nın hayranlığını kazanmıştır. Karmaşık ve henüz oluşmakta olan büyük Avrupa duygusunun özünü ancak onlar kavramıştır; çünkü vatan kavramı onlar için sadece Belçika hudutlarıyla sınırlı değildir, tüm komşu memleketleri de kapsar, çünkü onlar hem memleketlerine düşkün hem de dünyaya açık kişiliklerdi. Tüm eski yolların birleştiği ve yeni yollara açılan bir dört yol ağzındaydı onlar.

Bunlardan her biri memleketini kendi bakış açısından şekillendirmiş, sanatçılar safını zenginleştirmiştir. Ta ki en büyükleri, Flaman ülkesinin her yönünü gören, Toute la Flandre’ı [Baştan Başa Flandre] hisseden ve seven Verhaeren gelene kadar. Ve Flaman ülkesi ancak onun eserlerinde birlik halinde ortaya çıkmıştır, çünkü Verhaeren’in şiiri her şeyi kapsar: karaları ve denizleri, şehirleri ve fabrikaları, geçmişteki ve yeni oluşan kentleri. Verhaeren bu Flaman bölgesini ayrı bir eyalet değil, Avrupa’nın kalbi olarak hissetmiştir, kanının tüm gücünü dışarıdan içeriye ve içeriden dışarıya akıtmıştır, sınırların ötesindeki ufukları açmış ve genişletmiş, tek başına ayrı duran bölgeyi tümüyle birleştirerek Flaman dünyasının lirik destanını oluşturmuştur. De Coster’in yarım asır önce gerçekleştiremediği, yaşamı gururla, güçle ve kahramanca karşılamakta yetersiz kaldığı yerde Verhaeren devreye girmiş ve carilloneur de la Flandre olmuştur: Bir zamanlar nöbetçi kulesinden tüm memleketin yaşama arzusunu savunan ve halkı gurura ve gücünün bilincine davet eden zangoç.

Bunu ancak Verhaeren gerçekleştirebilirdi, çünkü Belçika ırkının tüm çelişkileri, tüm üstünlükleri onda toplanmıştır. Onun mayası da karşıtlıklardan oluşmuştur, zıt güçleri birleştirerek yeniyi o getirmiştir ülkeye. Dili ve biçimi Fransızlardan; Tanrı arayışını, ciddiyeti, gücü, metafiziğe duyulan ihtiyacı ve panteistik dürtüyü Almanlardan almıştır. Politik ve dinî dürtüler, Katoliklik ve sosyalizm Verhaeren’in içinde mücadele halindedir. O hem büyükşehir hem de vatan toprağının çocuğudur. Halkının en büyük içgüdüsü olan ölçüsüzlük ve yaşama hırsı, tutkulu arzu onun sanatının birinci ilkesidir. Ancak Verhaeren’de heyecan, asil bir kendinden geçişe dönüşmüştür. Diri, tensel zevklerin yerini renkler, bağırıp çağırmanın yerini gürleyen, köpüren bir ritim almıştır. Irkının en esaslı özelliği sayılan, hiçbir kriz veya felaket karşısında sarsılmayan hayatiyet onun eserlerinde yasalaşmış, bilinçli, yücelmiş bir yaşam zevkine dönüşmüştür. Çünkü bir ülke güçlendiyse ve bu gücünden memnunsa, her aşırı duygu gibi bir sese, bir sevinç çığlığına ihtiyacı vardır. Walt Whitman güçlenen Amerika’nın sevinç çığlığıydı; Verhaeren hem Belçika’nın hem de Avrupalının zaferidir. Çünkü yaşamı bu şekilde sevinçle kabullenmesi öylesine güçlü ve kor gibi, öylesine erkekçedir ki, bu inancın tek bir yürekten çıkmış olması mümkün değildir. Burada yeni, genç bir halk, henüz tanınmayan güzel gücüne sevinmektedir.

5. Maurice Maeterlinck (1862-1949): Belçikalı şair, oyun yazarı ve denemeci. (Y.N.)

6. Charles van Lerberghe (1861-1907): Belçikalı şair, öykü ve oyun yazarı. (Y.N.)

7. Jacob Jordaens (1593-1678): Barok dönemde yaşamış bir Flaman ressam. (Ç.N.)

8. Constantin Meunier (1831-1935): Belçikalı bir ressam ve heykeltıraş. (Ç.N.)

9. 80 Yıl Savaşları’nda (1568-1648) Hollandalı ayaklanmacılara verilen ad. (Y.N.)

*****

Flandre’da Gençlik

“On altı, on yedi ve on sekiz yaşları!

Ah, yaşının ve çağının önüne geçmek isteği,

Herkesin,

Kadehleri boşaltır, kızları baştan çıkartır

Dediği yıllar.”

É.V.

Modern Belçika edebiyatının tarihi tesadüfen aynı yerde başlar. Eski, surlarla çevrili, İmparator Karl’ın en sevdiği Flaman şehri Gent’te, St. Barbe’ın gürültülü sokaklarından uzakta Cizvitlerin gri manastırı bulunur. Bu kalın, serin, itici duvarları, sessiz koridorları, sakin yemekhaneleriyle biraz Oxford’daki güzel üniversiteleri anımsatan manastırın tek farkı, buraya sarmaşıkların tırmanmaması ve yeşil avlularda rengârenk çiçeklerden oluşan halının eksikliğidir. Yetmişli yıllarda burada, sonraları ülkenin gurur duyacağı iki çift garip delikanlı okul sıralarında buluşur. Önce Georges Rodenbach ve Émile Verhaeren, sonra Maeterlinck ve Charles van Lerberghe. Bugün ölümün ayırdığı iki çift arkadaş grubu... Daha zayıf, daha hassas olan Georges Rodenbach ve Charles van Lerberghe ölmüştür. Flandre’ın iki kahramanı Émile Verhaeren ve Maeterlinck, ünleri ve sanatlarıyla hâlâ belirsiz bir gelişim içindedirler. Ama dördünün de başlangıç noktası bu manastırdır. Hümanist eğitimlerini Cizvit papazlarından almışlar, tabii ilk önce Latince olmak üzere şiir yazmayı da öğrenmişlerdir. Çok garip ama Maeterlinck, biçimi daha çok benimseyen van Lerberghe ve Verhaeren, daha esnek Georges Rodenbach yanında ikinci planda kalmıştır. Papazların ciddi ve ısrarlı eğitimleri onları geçmişi korumaya, alışılmışa inanmaya, eski kurallara göre düşünmeye ve yeniliklerden nefret etmeye sevk etmiştir. Katolikliğin yanında rahipliği de kabullenmeliydiler. Bu manastır duvarları onları, Flandre’da ve tüm dünyada gittikçe daha çok gençliği hedef alan yeni dünyanın düşman esintisinden korumalıydı.

Fakat dördünün durumu da beklentilerin aksine gelişti. Özellikle de Verhaeren’de. Belki, koyu dindar bir aileden gelmekle papazlığa en yatkın olanı, her inancı sadece aklıyla değil yaşayarak kabullendiği, karakteri büyük fikirlere kapılmayı ve onları hararetle savunmayı mümkün kıldığı için. Fakat yetiştiği özgür ülkenin sesini, kanındaki yaşam çağrısını öyle güçlü hissediyordu ki içinde, henüz bu genç yaşta her şeyden vazgeçmesi düşünülemezdi. Özgürlük anlayışı geçmişle, geleneklerle yetinmesine izin vermezdi. Çocukluğunun izleri skolastiklerin öğretilerinden daha canlıydı. Verhaeren 21 Mayıs 1855’te fundalıkların ve denizin sonsuz ufkuna bakan Schelde Irmağı kıyısındaki St. Amand’da dünyaya gelmiştir. Gençlik yıllarını en güzel şartlar altında çok mutlu yaşamıştır. Annesi ve babası varlıklı kimselerdi, fakat şehrin gürültüsünden kaçarak Flandre’daki bu küçük yere yerleşmişlerdi. Bahçesinde rengârenk çiçeklerin ışık saçtığı küçük bir evleri vardı. Ve evin tam arkasında büyük sarı tarlalar, çiçeklerle sarılı çitler başlardı. Ağır ağır dalgalanan nehrin acelesi yoktu, çünkü hedefinin, denizin çok yakında olduğunu hissederdi. Yaşlanmaya başlayan yazar Tendresses premières [İlk Sevgiler] adlı kitabında çocukluğunun özgür günlerini anlatır. Nasıl bir çocuk olduğunu, tarlalarda koşmasını, toprakla oynamasını, kulelere tırmanmasını, toprağı ekip biçen çiftçileri seyretmesini, leğende çamaşır yıkayan kızların söylediği eski Flaman şarkılarını dinlemesini anlatır. Her meslek grubuyla ilgilenmiş, her yere burnunu sokmuştur. Saatçinin yanında oturmuş, vızıldayan minik çarkların saate dönüşmesine hayret etmiştir. Henüz dün fırıncının elinden hışırdayarak kayan başağın bugün fırında altın renginde, sıcacık, mis kokulu ekmeğe dönüşmesine de. Köy oyunlarında sallanan topuzlara, topu hızla fırlatan delikanlıların sevincine hayran kalmış, köyden köye, panayırdan panayıra dolaşan müzisyenlere katılmıştır. Ve Schelde Irmağı’nın kıyısından, şimdiye kadar ancak gemicilerin anlattıklarından ve eski kitapların resimlerinden öğrendiği rengârenk flamalı gemilerin geliş gidişlerini seyretmiş ve onlarla birlikte uzakların hayalini kurmuştur. Tüm bunlar, doğayla her gün iç içe yaşamak, gündelik hayatın bin bir türlü yüzünü görmek onda silinmez izler bırakmıştır. Ve vatandaşlarıyla kurduğu yakın insanlık ilişkileri de unutulmaz. Bu binlerce şeyi adlandırmayı, bütün etkinliklerin ve becerilerin gizemli mekanizmasını kavramayı onlardan öğrenmiştir ve böylece bütün memleketin ruhunu oluşturan ayrı ayrı her bir ferdin küçük dertlerini ve sıkıntılarını da anlamıştır. Ve bundan dolayı Verhaeren, Fransızca yazan modern yazarlar arasında her sınıftan vatandaş tarafından gerçekten sevilen tek yazardır. Bugün, ünü onu çoktan en yükseklere taşıdıktan sonra bile, onlardan birisiymiş gibi aralarına karışır, onların çevrelerine katılır, köy lokantalarında çiftçilerle sohbet eder ve onların havadan, hasattan ve dar dünyalarının bin bir önemsiz işinden bahsetmelerini sever. Verhaeren onların dünyasına aittir, onlar da Verhaeren’inkine. Onların hayatını, sorunlarını, işlerini sever; kuzey rüzgârları, dolusu ve karı, denizinin öfkesi ve bulutlarının tehdidiyle tüm memleketi sever. Gururla vurgular aidiyetini ve gerçekten de yürüyüşü ve hareketleriyle toprağa bata çıka sabanın arkasından yürüyen bir çiftçiyi andırır. Gözleri “memleketinin denizi gibi gri, saçları tarlalardaki buğday gibi sarıdır.” Doğanın rahatlığı tüm varlığına ve eserlerine yansır. Doğayla ilişkisini asla kaybetmediği, tarlalarla, denizle, açık havayla hâlâ organik bir bağı olduğu hissedilir. İlkbaharı acı ile ılıman havayı ise baskı gibi algılayan Verhaeren, sadece memleketinin havasını sever, şiddeti ve vahşi, zapt edilmeyen gücü.

Onun için de sonraları diğer kutbu, büyük şehirleri, bu şehirlerde doğup büyümüş yazarlardan daha farklı ve daha yoğun hissetmiştir. Onların doğal kabul ettikleri Verhaeren’de hayret, nefret, korku, hayranlık ve sevgi uyandırmıştır. Bizim yaşadığımız atmosfer, soluduğumuz hava ona göre ağır, boğucu ve zehirlidir. Sıra sıra kale gibi evlerin arasındaki sokaklar çok dardır. Bu muhteşem boyutların güzel dehşetini, yeni yaşam biçimlerinin yabancılığını her saniye, önceleri acıyla sonra hayranlıkla hissetmiştir. Dağlar arasındaki uçurumlar bizde nasıl korku ve yücelik karışımı bir hayret uyandırırsa o da şehirlerde aynı şekilde gezinmiştir, buralara alışması zaman alsa da şehirleri araştırmış, tasvir etmiş, övmüş ve en derin anlamıyla yaşamıştır. Şehirlerin ateşi onun kanına akmış, ayaklanmalar onda şahlanmış, telaş ve huzursuzluk sinirlerini kamçılamıştır ömrünün yarısında. Ama sonra yine yuvaya dönmüştür. Elli yaşındaki yazar yine yuvasına, tarlalarına, memleketinin ıssız göğüne sığınmıştır. Belçika’da, trenlerin uğramadığı bir yerde küçük bir evde oturur. Çocukluğuna eşlik eden arkadaşları gibi, basit günlük işlerle uğraşan neşeli ve gamsız insanları görmek onu mutlu eder. Derin nefes alabilmesi, hayatı daha sevinçle ve daha coşkulu duyumsaması için sanki ciğerlerinin ve kalbinin ihtiyacı varmış gibi gittikçe artan bir neşe içinde her sene biraz daha denize yaklaşır. Ellilik adam, mucizevi bir şekilde çocukluğunun sağlıklı, mutlu yıllarına döner ve ilk mısraları gibi son mısralarını da yine Flandre için yazar.

Ata mirası bu anlayış, yitirilemeyen parlak yaşam sevinci karşısında St. Barbe rahipleri fazla bir şey yapamadılar. Ancak Verhaeren’in yaşam açlığını maddiyattan uzaklaştırarak bilime, sanata yönelttiler. Gerçekten de tam onların istedikleri gibi bir rahip olmuştu, ancak onların dediklerinin tam tersini öğütlüyor, övdüklerine saldırıyordu. Verhaeren okuldan ayrıldığında o asil ama tutkulu yaşam hırsıyla, kendine özgü, yoğun ve acı derecesine erişen o zapt edilemeyen özlemle dolmuştu çoktan. Dindar sınıfın karşıtıydı. Ama idaresini devralacağı, amcasının fabrikası da çekmiyordu onu. Yazarlık henüz tam telaffuz edilmese bile her halükârda çeşitli imkânları içeren özgür, canlı bir mesleğin özlemindeydi. Son kararını verene kadar vakit kazanmak için hukuk okur ve avukat olur. Leuven’deki öğrencilik yıllarında sonuna kadar hayatının tadını çıkartmıştır, gerçek bir Flaman gibi ölçüsüzlüğü ölçünün önüne geçirmiştir. Bugün hâlâ Belçika birasına duyduğu tehlikeli eğilimden bahseder, nasıl sarhoş olduklarını, bütün panayırlarda nasıl dans ettiklerini, öfkelendiklerinde nasıl içtiklerini ve tıkındıklarını ve bazen şehrin emniyet güçleriyle çatışana kadar uygunsuz davrandıklarını anlatır. Kararlılık onun bir karakter özelliğiydi ve o yıllardaki Katolikliği de suskun ve soğuk bir Katoliklik değildi. Dindarlığı tartışılabilirdi. Bir avuç heyecanlı kafa –yayıncı Deman ve tenor van Dyk de bunların arasındaydı– o tarihlerde bir gazete çıkartarak modern, ahlaksız dünyaya cephe alırken bu arada kendilerini de övmeyi ihmal etmemişlerdi. Bu erken bildirileri üniversite derhal yasakladı; fakat hemen sonra, çağın önemli devinimlerini yansıtan ikinci bir gazete çıkardılar. Ve bunların arasında mısralar oluştu. Ve genç şairin 1881 yılında Brüksel Barosu’na girdiği yıllar daha da coşkuludur. Orada güçlü bir hayatiyetle karşılaşır, ressamlar ve sanatçılar onu aralarına alır. Brüksel’in tutucu burjuvazisine karşı gelen, genç, sanat meraklısı yeteneklerden oluşan bir çevre oluşur. O dönemlerde, tüm züppelikleri yenilik diye sahiplenen, şahane giysilerle etrafta gezinen Verhaeren, coşkulu heyecanı ve ilk edebî denemeleriyle kendini tanıtır. Henüz okul yıllarında şiir yazmaya başlamıştır. Lamartine’i örnek almıştı kendine, sonra da Victor Hugo’yu, gençliği çelen, büyük olayların efendisini, sözün tartışmasız ustasını... Genç Verhaeren’in bu mısraları hiç basılmamıştır. Çok ilginç de olmamalılar çünkü burada henüz dizginsiz bir yaşam duygusu kusursuz aleksandren ölçüsüyle ifade edilmeye çalışılmıştır. İçindeki sanat aşkı arttıkça şairliğin çağrısını gittikçe daha fazla hissediyordu. Avukatlıkta pek başarılı olamamasının da etkisiyle sonunda Edmond Picard’ın önerisine uyarak bir zamanlar rahip cüppesini fırlatıp attığı gibi artık kendisine çok dar gelen ve sıkmaya başlayan avukatlık cüppesini de çıkartıp attı.

Ve sonra o an geldi çattı, o kaderini belirleyen an. Hem Verhaeren hem Lemonnier, otuz yıllık sarsılmaz bir arkadaşlığın verdiği o içten, gurur dolu sevinçle, ikisi de birbirlerine duydukları hayranlığı en samimi bir şekilde dile getirirler. Yağmurlu bir günde Verhaeren birdenbire henüz tanışmadığı Lemonnier’nin evine gider; hantal köylü adımlarıyla içeriye girer, lafı dolandırmadan samimi bir şekilde söze başlar: “Mısralarımı okumak istiyorum size!” Bu, ilk kitabı Les Flamandes’ın elyazmasıydı ve dışarıda yağmur yağmaya devam ederken Verhaeren sert, keskin vurgulayan sesiyle, Flandre’ın bu hayat taşan tablolarını, coşkun vatan sevgisinin ilk özgür itiraflarını büyük bir heyecanla okumaya başladı. Lemonnier onu yüreklendirdi, kutladı, bazı değişiklikler yaparak yardım etti ve Verhaeren’in koyu dindar ailesinin dehşete kapılmasına ve eleştirmenlerin bu güçlü ifadeler karşısında çaresiz kalmasına rağmen sonunda kitap yayımlandı. Kitap hem beğenildi hem yerildi; derhal ilgi çekmesine rağmen Belçika’da olumsuz tepki aldı ama yine de her yerde fırtınalar yarattı ve her yeniliğin ön habercisi öfkeli bir huzursuzluk doğurdu.

*****

Les Flamandes

“Bu güçlü ırkın

Çocuğuyum ben,

Bitmez isteklerim

Daha, daha da çok isterim.”

É.V.

Büyük sanatçıların yaşamı bir değil, üç çeşit sanat eserini kapsar. İlki, yaradılış gerçeğidir ve her zaman en önemlisi sayılmayabilir; sanatçıların hayatı ikinci sanat eseri olmalıdır ve üçüncüsü yaratıcılık ve yaradılıştır ki bu edebiyat ve yaşam arasında uyumlu, organik bağları bulunan bir ilişkidir. İçsel gelişme ile dış biçimin, gerçeklik krizi ile sanatsal çöküşün birbirine nasıl bağlı olduğunu anlamak, gelişme ile tamamlanmanın hem yaşanılanda hem yaratılanda iç içe geçtiklerini görmek, eserin kendi kadar sanatsal bir zevk, onun kadar saf bir güzellik uyandırmalıdır. Verhaeren, bu üç katmanlı sanat eserinin tüm şartlarını eksiksiz yerine getirir. Kitaplarındaki karşıtlıklar ne kadar katı, ne kadar ani gibi görünse de, yine de tüm gelişmesi net bir çizgiye, bir daireye dönüşür. Zaten başlangıç sonu, son da başlangıcı içeriyordu, cesur yay süregeliyor ve daire tamamlanıyordu. Yeryüzünün o müthiş çevresinde gezinen bir seyyah gibi sonunda çıkış noktasına dönüyordu. Başlangıç ve son motiflerde birleşiyordu. Gençliğini geçirdiği ülkeye yaşlılığında geri dönüyordu. İlk kitabını Flandre hakkında yazmıştı ve son kitabında da Flandre’ı anlatıyordu.

Tabii bu iki kitap, Les Flamandes ve Toute la Flandre arasında, yirmi beş yaşındaki bir delikanlı ile elli yaşındaki adamın yazdığı kitaplar arasında geçen zamanda bütün görüş ve kazanımlarıyla bir dünya yatmaktadır. Şimdi artık, başlangıçtaki huzursuzluk dindiğinde her şey açıkça gözükmektedir. Sadece dışarıdan izleme artık bir anlayışa dönüşmüştür. Görüntüler artık sadece gözbebeğinin seyrine bırakılmıyor, her şey en derinden, ruhundan kavranarak ve tüm gerçekliğiyle yazılıyordu. Artık hiçbir şey münferiden, meraktan veya geçici ilgiden değil, her şey oluşmakta olan, oluşmuş ve oluşmaya devam eden bir şey olarak algılanıyordu. İlk ve sonraki kitaplardaki motifler aynıdır; ne var ki ilk kitaptakiler yalıtılmış gözlemlerdir, oysa son dönemin biçimlendirmelerinde modern dünyanın dehşetli ufukları perde arkasından kendisini gösterir, bir taraftan geçmişin gölgeleri ve aynı zamanda geleceğin ateşli önsezileri yeni ışıklarını saçarlar tüm memlekete. Sadece dış mekânı, paslanmış alanları betimleyen ressam, ruhsalı ve kavranmayanı müzikal titreşimlerle canlandıran şaire dönüşmüştür. Bu iki eser, Wagner’in ilk eserleri Rienzi ve Tannhäuser ile sonraları yarattığı Ring ve Parsifal gibi ilişkilidir birbiriyle: Önceleri ancak sezgi olan sonra yaratıcılıkta bilinçlenmiştir. Wagner gibi Verhaeren de bugün, gelenekselliğin tutsağı eserleri geleceğe üstün görüyor ve ilke olarak yazarın yaratıcılığına karşı çıkıyor.

Verhaeren’in ilk eseri Les Flamandes edebiyatın yoğun olduğu bir dönemde yayımlanır. Zola’nın gerçekçi romanları tartışılmaya başlanmıştı; Fransa’yı ve komşu ülkeleri ayağa kaldırmıştı. Belçika’da, mutlak gerçeği güzelliğe üstün tutan, fotoğraf tarzını, gerçeğin eksiksiz, bilimsel bir titizlikle aktarılmasını edebiyatın tek gayesi olarak gören Camille Lemonnier bu yeni natüralist akıma aracılık ediyordu. Aşırı natüralizmin geride kaldığı günümüzde, bu teorinin yetersiz kaldığını, güzelliğin gerçeğin yanında yaşayamayacağını, diğer taraftan ise gerçeğin henüz sanatla örtüşmediğini, güzelin yeni bir tanımının yapılması ve güzelliğin gerçekte, realitelerde aranması gerektiğini biliyoruz. Kendini kabul ettirmesi için her yeni teorinin abartıya ihtiyacı vardır. Gerçeği, optik olarak da tasvir fikri genç Verhaeren’e çekici gelmiş, memleketini tanımlarken tüm duygusallıklardan ve romantiklikten kaçınmaya dikkat etmiş ve sadece bozulmamış vahşi doğanın mirasını şiirsel bir dille ifade etmiştir. Dış görünüş ve içsellik, doğa ve gayesi burada el ele vermiştir. Çünkü Verhaeren’in kanı yumuşaklığa, inceliğe, kusursuzluğa, sakinliğe karşı nefret doludur. Eskiden beri heyecanlı bir naturası vardı ve güçlü dürtüşlere şiddetle karşılık vermeyi severdi. Oldum olası vahşi, sert, kaba, köşeli olanı sevmiştir, aşırı parlaklığa ve yoğunluğa, sese ve gürültüye duyduğu eğilim, ancak heyecanı biraz yatıştıktan sonra en son kitaplarında klasik mükemmelliğe ve safiyete erişmiştir. Almanya’da Defregger’in salon köylülerine, Auerbach’ın parfümlü çiftçilerine, “şiirsel” tablolardaki iki dirhem bir çekirdek görüntülere duyulan nefret önceleri Verhaeren’i de yönetmiş ve onun bilinçli bir şekilde şiddeti, estetik ve o zamanki anlayışla şiirsel olmayanı vurgulamasına, adeta Fransız şairlerinin sıkıcı adımlarına gönülsüzce katılmasına sebep olmuştur. Barbar – o zamanlar Verhaeren’i bu kelimeyle yok etmeye çalışmışlardır. Sadece, bazen Germenlerin gırtlak seslerini anımsatan dilinin sertliği ve kabalığından dolayı değil, tanrıların içeceği nektar ve ambrosia’yla beslenmeyen, yaşamın bedeninden kızıl, isli et parçaları kopartan, gürültüyü ve yaşayanı yeğleyen vahşi içgüdüleri yüzünden. Ve her ne kadar sonraları mağluplardan yüksek kültürü ve yaşamın zarif içgüdülerini öğrenmiş olsa da, onun, Tötonların vahşi bir güç ve kaba çığlıklarla Latin ülkelerine saldırdıkları gibi Fransız edebiyatına girişi gerçekten barbarca, Germenler gibi vahşiydi. Verhaeren bu kitabında Flandre’nın güzelliklerini, rüyayı, idili andıran durumları değil, “midenin, belden aşağısının zevklerini ve sefahat düşkünlüğünü”, yaşam zevkinin tüm patlamalarını, köylülerin ve hatta hayvanlar dünyasının sefahat âlemlerini anlatır. Verhaeren’den önce sınıf arkadaşı Rodenbach Fransızlara, hafif hafif çınlayarak damlarda süzülen çan sesleri gibi parlak tınılı şiirlerle Flandre’ı anlatmıştır, onlara Bruges kanallarındaki akşamların unutulmaz melankolisini, tarlalardaki mehtaplı gecelerin büyüsünü hatırlatmıştır. Oysa Verhaeren, ölümün lafını bile ağzına almaz ve hayatın en çılgın tablolarını tasvir eder: “Kıpır kıpır halk eğlencelerinin aşırı süslü dekorasyonlarını”, heyecan ve şehvetin kalabalığın dizginsiz güçlerini gıdıkladığı, gücün ve doymazlığın birbiriyle çatıştığı, hayvansallığın kültüre ve ahlaka üstün geldiği halk kutlamalarını... Rabelais’nin coşkunluğuyla taşan bu tasvirlerde, Verhaeren’in bu aşırılığı bile yeterince çılgın bulmadığı hissedilir. Gerçek ötesi tırmanışları özler o, “eskiden oğlanların kalçaları daha güçlüydü, kızların göğüsleri daha güzeldi.” Şimdi, delikanlıları fazla çelimsiz, kızları fazla yumuşak bulur. Rubens’in, Jordaens’in, Brueghel’in ateşli tablolarındaki eski Flandre’ı arar. Kahkahaları ve sefaları motiflerine de yansıyan gerçek ustalar onlardır, hayatın tadını çıkarmayı bilenler, en büyük eserlerini iki âlem arasında yaratanlar. Belirli iç mekânları ve günlük hayatın duyumsal anlarını tasvir ederken adeta onları taklit etmiştir. Şehvetten tutuşan delikanlıların kızları çalılıklara atmaları ve sarhoş köylülerin bağırıp çağırarak masanın etrafında dans etmeleri gibi. Tüm duyumsallıkların aşırılığını, zevkini aktarmak, coşkuyu coşturmaktır özlemi. Abartıyla esirgemeden kullandığı renkleri ve kelimeleri kor gibi akar, ölçüsüz bir zevki, “azgınlığı” ifade eder. Sergilediği kızgın tablolarla böbürlenmesi ölçüsüzdür. Kudurmuş bir şehvet sadece motiflerde değil, biçimde de gösterir kendini. Azgın beygirler gibi azan insanlardan, onların ıtırlı yiyeceklerde ve körpe kadın teninde eşelenmelerinden, bira veya şarapla sarhoş olmak istemelerinden ve sonra içlerindeki bu ateşi danslara ve kucaklaşmalara boşaltmalarından zevk alır. Bazen sone formunun karanlık çerçevesine hapsolmuş sakin bir tablo yerleştirilmiştir araya. Fakat sıcak dalgalar, bu soluklanma anlarını yalar geçer. Bu kitapta hep o iki büyük savurgan, Rubens ve Jordaens gelir insanın aklına.

Ne var ki natüralist sanat edebiyattan çok resmi konu almıştır. Bu kitabın en büyük noksanı, henüz şair olamamış coşkulu bir ressam tarafından yazılmış olmasıdır. Kelimeler renkli, fakat henüz özgür değildir. Henüz fırtına gibi eserek şiiri şahlandırmazlar. Aleksandren hece vezniyle ancak düzenli ve hızlı ilerlerler. Bu şiirlerin içeriğinin azgınlığı ile biçiminin düzgünlüğü arasında bir uyumsuzluk vardır. Eskilerin mirası şekli kırmak için içerik henüz yeterince gün görmemiştir. Gerçek hırsın “mizaçla ilgili” olduğu, dikkatli ve ölçülülerin tüm mirasa karşı çıkan güce korkuyla yaklaştığı hissedilir. Fakat güç ve sanat henüz özgürlüğe kavuşmamıştır. Verhaeren artık heyecanlı bir izleyicidir, ama hâlâ her şeyi dışarıdan izleyen, bu girdaba dahil olmayan, her şeyi gerçek hayatın dışından sempati ve heyecanla seyreden birisidir. Flandre henüz şahsi duygularıyla örtüşmez; ileride, mutlu bir sarhoşlukla sadece kendi özgür duygularına dalacağı, tüm kapları ve bağlantıları çatlatacak sanatçı heyecanının son kaynama noktasına henüz varılmamıştır.

*****

Keşişler

“Ey keşişler, gotik çağlardan gelen dindarlar,

Yeni çağların geleceksizleri...

Size adıyorum mısralarımı...”

É.V.

Müsrif ve hayatın tadını çıkartmayı bilen Rubens, Flandre’ın yaşam zevkinin dehasıdır. Ama yaşam zevki ancak bir karakter özelliğidir ve Flandre’ın ruhu anlamına gelmez. Ondan önce manastırlardaki ağırbaşlı ustalar, primitifler vardı: van Eyck’ler, Memling, Gerard David, Rogier van der Weyden... Ve ondan sonra ciddi izleyici, yeni yolların huzursuz araştırıcısı Rembrandt gelir. Belçika, sadece panayırların neşeli ülkesi değildir, sağlıklı, duyarlı halk da Flaman ruhunun yegâne temsilcisi değildir. Parlak renklerin gölgeleri belirgindir. Her aşırı hayatiyet karşıtını yaratır, inzivayı ve çileciliği... En sağlıklı, en esas ırklarda –örneğin bugünkü Rusya’da– güçlüler arasında zayıfları, yaşam düşkünleri arasında yaşamı inkâr edenleri, onaylayanlarla inkâr edenleri barındırır. Yükselmeye çalışan, verimli Belçika’nın yanında ayrılıkçı, çöküş içindeki bir Belçika da vardır. Sadece Rubens anlamında bir sanat anlayışı, sakin sokaklarında karga sürüsü gibi keşişlerin koşuştukları, kanallarına rahibelerin beyaz sessiz gölgelerinin yansıdığı Bruges, Ypres, Diksmuide gibi tenha şehirleri yok sayacaktır. Buralarda, insanların gerçeklerden kaçarak sığındıkları geniş hayal adacıkları bulunur. Büyük Belçika şehirlerinde bile Beginaj10 denilen, ihtiyar kadınların ve erkeklerin manastır ortamında dünyevilikten uzak yaşadıkları şehir içinde şehircikler vardır. Belçika kadar yaşama sevinciyle birlikte Katolik inancını ve keşişliği ciddiye alan ve açıkça yaşayan başka bir ülke yoktur. O Belçika ki, bedensel zevkleri aşırı coşkuyla kabullenmiştir. Burada yine çelişkilerin karşıtlığı gözlemlenmektedir: Materyalist dünya görüşüne karşın manevi değerler dikkati çeker. Sağlıklı, güçlü, gelişen kitle yaşamı dağdağa ve sonsuz bir zevk içinde karşılarken yaşamı sadece ölümü beklemek şeklinde gören başka bir küçük grup sessizliğiyle ilk kitlenin sevinç seslerini bastırır. Kararlı bir inanç bereketli, güçlü toprağın her yerine kara köklerini salmıştır. Çünkü aradan asırlar da geçse bir kere inancı uğruna tüm gücüyle mücadele etmiş bir toplumda dindarlık hep canlı kalır. Etkinliğini gizlice, esrarengiz bir şekilde sürdüren Belçika’dır bu, dikkatsiz gözlerden kaçması çok kolaydır çünkü gölgelerde ve suskunlukta yaşar. Fakat bu suskunluktan, dünyaya yüz çeviren ciddi anlayıştan Belçika sanatı Maeterlinck’in eserlerine, Fernand Khnopff’un, Georges Minne’in tablolarına o esrarengiz gücü veren mistik gıdayı almıştır. Verhaeren de bu karanlık sulardan geçmiştir. Belçika hayatını tasvir ettiği eserlerinde yok olan geçmişin gölgelerini görmüş ve ilk kitabı Les Flamandes’a 1886 yılında ikinci bir kitap, Les Moines’ı eklemiştir. Kendine özgü ve modern bir üsluba erişmesi için sanki önce memleketinin iki tarihiyle hesaplaşması gerekiyordu. Çünkü bu kitap, onun gotik tarzına dönüşü, bu tarzı kabul etmesi anlamına gelir.

Verhaeren’e göre keşişler büyük geçmişin destansı kahramanlarıdır. Çocukluğundan beri onların ciddi yaşantılarına alışkındır. Bornheim’da gençliğini geçirdiği aydınlık evin yakınlarında bir Bernarden manastırı vardır. Delikanlı sık sık babasıyla beraber günah çıkartmaya gider, serin koridorlarda bekler ve orgun ağır notalarından dökülen dinî şarkıları çocuksu bir ürkeklikle dinlerdi. Ve manastırda kutsal bir günde büyük bir heyecanla komünyon ayinine katılır. O andan itibaren keşişler Verhaeren için tüm alışılmış gerçeklerin yanında yabancı, güzel ve duyularla kavrayamadığı bir dünyayı, onun çocuk dünyasının doğaüstü yanını temsil etmiştir. Yıllar sonra tüm parlak ve yakıcı renkleriyle Flandre’ı şiirlerinde anlatmak isterken bu gizemli clairobscure’den,11 bu ciddi sesten mahrum kalmak istemiyordu. Üç hafta boyunca Chimay yakınlarındaki misafirperver Forges manastırına çekildi ve yeni bir rahip kazanmak umuduyla tüm yaşantılarını sergileyen keşişlerin törenlerine ve ayinlerine katıldı. Fakat Verhaeren’in Katoliklikle ilişkisi daha o zamanlardan beri dinsellikten uzak, estetik, seremonilerin asil romantizmine beslediği şairane bir hayranlık, geçmişe duyduğu ahlaki bir bağlılıktı. Üç hafta kaldı orada. Üstüne üstüne gelen karanlık duvarların ağır baskısına dayanamayarak kaçtı ve manastır hayatı anılarını mısralarında canlandırdı.

Verhaeren’in gayesi muhtemelen yine pitoresk, betimsel bir kitap yazmaktı. Tatlı sonelerle, sanki Rembrandt’ın oyma kalemiyle çizilmiş gibi manastır koridorlarının yarı karanlık manzaralarını, dua saatlerini, rahiplerin ciddi toplantılarını, ilahiler arasındaki sessizliği nakleder. Memleketin akşamları tamamen inancı vurgulayarak anlatılır, akşam kızıllığında güneş kadehteki şaraba, kilise kuleleri suskun semada ışıldayan haça benzer, ikindiye çağıran çanlar hışırdayan başaklara diz çöktürtür. İbadetin ve sükûnetin şiirselliği canlanır burada, orgun uyumlu sesi, sarmaşıklar içindeki koridorların güzellikleri, ıssız mezarlığın etkileyici ferahlığı, başrahibin sessizce ölüşü, hastalarla ilgilenmenin yarattığı teselli. Parlak renklerle ve mekânın ciddi sükûneti içinde her şey katı bir kilise çerçevesine yerleştirilmiştir.

Fakat resimler şiirselliğe kâfi gelmiyordu. Dindarlık konusu fazlasıyla maneviyatla ilgilidir, en maddesel en görsel şekiller bile ruha seslenir. Şehvetten bu derece uzak, hatta tüm maneviyatın sembolü olan şey, betimsellikten öteye bir anlaşılmayı bekler, dolayısıyla tinsel bir sorunun tasviri ruhbiliminin alanına girer. Yani, Verhaeren henüz bu erken dönemde tasvirden uzaklaşır. Önceleri sadece plastik eserler yaratmaya çalışır, rahiplerin karanlık heykellerini... Fakat kısa zaman zarfında bunlar sadece maneviyatın tiplemelerine, Tanrı’ya giden yolun sembollerine dönüşür. Verhaeren, rahipleriyle, cüppenin altında bile etkisini sürdüren karakterlerin farklılığını işler ve böylelikle dindarlığın çeşitliliğini gösterir. Feodal rahip, asalet mensubu rahip, bir zamanlar atalarının mahmuzlarıyla ve kılıçlarıyla kaleyi ve ormanları kuşattıkları gibi Tanrı’yı fethetmek ister. Moine flambeau, ateşli ve heyecanlı rahip ise onu bir kadının hırsıyla yenmek ister. Ormanlardan çıkıp gelen vahşi rahip Tanrı’ya putperest anlayışıyla yaklaşır, onu yıldırımın ve şimşeğin üreticisi olarak görür, korkar. Bir tanesi onu kitaplardan ve kanıtlarla öğrenmek ister, ama diğeri onu anlamaz, kavrayamaz ve her zaman her yerde onu görür. Sadece manastırın kurallarıyla dizginlenen tüm karakterler, en keskin zıtlıklar sert bir şekilde bir araya gelir. Ama ressamın tüm renkleri ve cisimleri eşit sevmesi, değerine bakmadan her cismi yan yana koyması gibi yan yana dururlar sadece. Aralarında henüz içten bir bağ yoktur, güçler henüz mücadeleye girişmemiştir, büyük ilke de oluşmamıştır; mısralar da özgür değildir henüz, manastırdaki sıkı disiplin bağlar onları. “Birçok yerinde yazarın cilalı metale kazıdığı elyazısı bulunsa da, onu çevreleyen Parnas’ın soğuk ışığı altında ancak anonim bir eser çıkacaktır ortaya,” der en iyi estetik eleştirmen Albert Mockel bu kitap hakkında. Bu yetersizliği Verhaeren kendisi de hissetmiş olmalı ki, memleketinin bu iki farklı manzarasını yeniden çizer, yıllar sonra her iki kitabı değişik bir türde yeni baştan yazar. Les Moines, Le Cloître adlı bir trajediye, Les Flamandes, Toute la Flandre adlı beş dizeli bölümlerden oluşan büyük bir manzumeye dönüşür.

Les Moines, Verhaeren’in henüz dışarıdan heyecanlı bir gözlemci konumunda bulunduğu, betimsel kitaplarının sonuncusudur. Fakat burada bile cisimleri bağlantısız ve düzensiz inceleyemeyecek kadar canlı bir yaradılışa sahiptir, her şeyi duygularla büyütmenin ve yüceltmenin zevki ve sevinci kıpırdanmaya başlamıştır bile içinde. Keşişleri münferiden ve dağınık görmez artık ve son bölümde büyük bir sentezle onları birleştirir. Şair, onların arkasında bir düzen, gizemli bir yasa, hayatın büyük bir gücünü görür. Onlar, dünyanın binlerce manastırına dağılmış birbirinden habersiz yaşayan, yaşama sırt dönmüş bu münzeviler şaire göre, çağımızın anlamını kavrayamadığı için daha da muhteşem, geçmiş büyük bir güzelliğin son kalıntılarıdır. Yeni dünyada ölmek üzere olan Hıristiyanlığın son harabeleridirler, trajik bir yalnızlıkla günümüze kadar uzanırlar. “Hıristiyanlığın yok olmuş eski dünyasından sadece siz sağ kaldınız!” diye hayranlıkla seslenir onlara, iki bin yıldan beri kanlarını sonsuza dek saflığını koruyacak kutsal ekmek yolunda feda eden, büyük Tanrı’nın yaratıcılarına. Hayranlıkla seslenir onlara. İnançlı bir aşkla olmasa da, onların cesur enerjilerine ve en önemlisi, bitmiş ve yok olmuş bir şey için korkusuzca mücadelelerine, güzelliklerinin kendilerinden başka kimsenin işine yaramamasına, memleketin eski çan kuleleri gibi artık kimseye seslenmeseler de günümüze kadar süregelen ahşap kulelere duyduğu bir hayranlıkla. Her şeyin gayeye veya neşeye ve paraya hizmet ettiği bir yerde onlar tek başına dururlar, sızlanmadan ve yakınmadan ölürler, görülmez bir düşmanla savaşır güzelliğin bu en son savunucuları. Çünkü o zamanlar, o erken dönemlerde Verhaeren için güzellik geçmişle eşanlamlıydı, çünkü yeni şeylerin güzelliğini henüz keşfetmemişti; keşişleri son romantikler olarak görür çünkü gerçek olaylardaki şiirselliğe, yeni romantizme, gündelik hayatın kahramanlığına henüz erişememiştir. Büyük hayalperestler olarak sever onları, “yüce hayallerin peşinde koşanlar” olarak. Fakat onları güçlendiremez, varlıklarına sahip çıkamaz, çünkü onların da arkasında mirasçıları vardır. Şairler, geçmişin dindarları gibi olacaktır, güzelliği ebediyen koruyan ve destekleyen kişiler – burada David Strauss’un dinle ilgili düşünceleri hissedilir. Onlar, dünyada yeni inançlarını bayrak gibi dalgalandıracaklar, “rahip olmak için dünyaya fazla geç gelmiş olan şairler” yeni bir duygunun vaizi olacaklardır. Bütün dinler, bütün inançlar geçicidir ve paramparça olacaktır, İsa, Pan gibi ölecek ve ruhun bu en son ve en yüce kazanımı yok olacaktır.

Güçlü ve yalnız bir ruhu baştan çıkartacak

Sert, kırmızı şarapla sarhoş edecek

Sanattır ancak yeryüzünde.

Şiire yazılan bu büyük methiyeyle Verhaeren’in geçmişe ilk yüz çevirişini, geleceğe giden ilk yolunu görürüz. Çünkü şairane düşünce burada başlangıçtan farklı olarak, yeni ve daha muhteşem duyguları kapsar. Şiir Verhaeren için sadece Goethe’nin anladığı gibi bireysel değil, aynı zamanda dinî, en yüce ahlaki itiraftır.

Bu ilk iki kitap her ne kadar gerçek Flandre’ı betimlemeye çalışsa da, Verhaeren’in içinde şimdiki zamandan geçmişe dönmenin gittikçe artan özlemi kalmıştı. Her dinamizm gerçeği aşar. Flandre burada bir ideal bağlamında betimlenmişti, fakat her ikisinde de bu ideal henüz geriye dönük üretilmişti. Genç Verhaeren güzelliği rahiplerde, geçmişin sembollerinde, gücü, yaşam ateşini eski Flaman ustalarda aramıştı. Şimdiki zamanın destansılığını ve güzeli keşfedebilmek için henüz geçmişin kostümlerine ihtiyacı vardı. Aynen güçlü insanları anlatmak isteyen yazarlarımızın dramlarını Floransa’ya, Rönesans dönemine kaydırmaları, güzellik yaratmak istediklerinde karakterlerine Yunan kıyafetleri giydirmeleri gibi. Çevremizdeki gerçek şeylerde gücü ve güzelliği, tek kelimeyle şiirselliği yakalamaktan uzaktır henüz Verhaeren. Onun için de bu eseri tekrar reddetmiştir. Eski ve yeni eserleri arasındaki fark sayesinde, geleneksel şairin gerçek çağdaş şaire dönüştüğü muhteşem yolu gururla izleriz.

Henüz usta bir kalemden, onun gerçeğinin ışığından çıkmış olmasa bile, maddiyat ile maneviyat ve yaşam sevinci ve ölüm özlemi, zevk ve feragat, evet ve hayır arasında memleketin kararı bu iki kitabın, Les Flamandes ve Les Moines’ın arasındaki çelişkiden anlaşılmaktaydı. Ve gerçekten duygusal bir yazarda bu durum biçimle sınırlanamazdı, geçmiş ve gelecek arasında şahsi bir kararda yoğunlaşmalıydı. Ata mirası iki dünya görüşü tek bir yazarda bilinçlenmeli, geçmiş ve gelecek arasında şahsi çelişkiler münferiden güçle veya manevi bir uzlaşmayla çözülmeliydi. Yazarın hayatı kabullenmesi ve reddetmesi arasında süregelen eşsiz mücadele, on yıl boyunca onun sanatçı ve insan boyutunu kurcalamış ve onu felaketin sınırlarına sürüklemiştir. Sanki memleketin tüm düşmanlığı tek bir ölümcül mücadeleyle anlaşmaya varmıştır ve geçmiş ve gelecek yeni bir sentezde birleşmiştir. Fakat, büyük dünya görüşleri ve uzlaşmalar ancak böyle krizlerden, kendi güçleriyle böylesine acımasız mücadelelerden doğar.

10. 13 ve 14. yüzyıllarda Flaman ülkelerinde ortaya çıkan, Beguin diye anılan Katolik toplulukların yaşadığı binalar. (Ç.N.)

11. (Fr.) Gölge-ışık oyunu. (Y.N.)

*****

Çöküş

“Hepimiz, çarmıhını öpen

birer İsa’yız.”

É.V.

Her duygu her duyum sonuçta acının şekil değiştirmesidir. Titreşim veya temas şeklinde epitel dokuya dışarıdan değen her şey acımasızca can yakar. Bu acı sonradan sinirlerin gizemli kimyası ve merkezlerin yayını ile empresyonlara, renklere, seslere ve kavramlara dönüşür. En büyük sırrı, başkalarından daha duyarlı olmakta, temastan doğan bu acıları daha ince bir süzgeçten geçirerek duyguya çevirmekte yatan şairin sinirleri başkalarından daha hassas olmalıdır. Başkalarının hiçbir şey veya belirsiz bir şeyler hissettikleri yerlerde onun belirli bir etkiyi hissetmiş olması ve bu etkiye duyguyla katılması, değerlendirmesi ve karşılık vermesi beklenir. Verhaeren’in ilk kitaplarında bile her türlü çekiciliğe özel bir tepki gösterdiği izlenir. Duygusu ancak güçlü, yoğun ve şiddetli uyarmalara cevap verir, hassasiyeti sınırsız olmasa da enerjik reaksiyonları dikkate değer. İlk sanatsal uyarmalar olan Flandre peyzajları sadece gözün ağ tabakasının hissettikleriydi: parlak renkler, pitoresk uyarmalar... Daha ince ruhsal nüanslar ancak Les Moines’da billurlaşır. Bu arada Verhaeren’in dış dünyasında bir değişim gerçekleşir. Doğadan uzaklaşır, farklı heyecanlar getiren ve farklı cevaplar bekleyen kültür yaşamına girer. Verhaeren uzun seyahatlere çıkar, Paris’e ve Londra’ya gider, İspanya’ya ve Almanya’ya... Hırçın bir telaş içinde tüm yeni biçimleri, varlığın binlerce kavramını içine çeker. Durmadan, sürekli karşılaştığı yaşantılar onu yorar. Onu etkileyen binlerce şeyden her biri bir cevap bekler, büyük, karanlık şehirler elektrikli ateşini ona boşaltır, sinirlerini gerer. Tepesindeki sema şehirlerin bulutlarından kararmıştır; Londra’dayken bir ormanda kaybolmuş gibi hisseder kendini. Bu gri, sisli, sanki çelikten inşa edilmiş şehir tüm hüznünü, orada tek başına yaşayana, yabancı dili bilmeyene aktarır ve bu yeni büyükşehir hayatına henüz yabancı olanı daha da ıssızlaştırır. Henüz şiirlerinde dillendirmediği bu görüntüler acılı bir başlangıç olarak kalır, karışık, anlaşılmaz bir giriş. Ve bu yeni atmosferde sinirleri o kadar çabuk ve o kadar fazla yıpranır ki, dış dünyayla en ufak bir temastan irkilerek tepki gösterir. Her sesi, her rengi, her düşünceyi sanki sivri bir iğne batmış gibi algılar, sağlıklı duyarlılığı aşırı bir dereceye ulaşır. Örneğin deniz tutmasında olduğu gibi her tıkırtıyı, en ufak sesi bile çekiç darbesi gibi hisseden, her uçucu kokuyu keskin asit gibi duyan, her ışımadan sinirleri etkilenen o hassasiyeti tüm organizmasını tüketir. Buna bir de ruhsal hastalığıyla bağdaşan saf bedensel bir rahatsızlık eklenir. O dönemlerde Verhaeren’de fiziksel mi ruhsal mı olduğu anlaşılmayan bir mide sorunu başlamıştı. Nevrastenik durumlara sebep olan mide sorunu muydu yoksa sinir zafiyeti mi bağırsaklarının görevini yerine getirmesini engelliyordu? Bu iki hastalık birbirine bağlıdır, ikisi de dış etkeni protesto, kimyevi değişimi şiddetle reddetme anlamına gelir. Midenin her besiyi ağrıyla, yabancı cisim olarak hissettiği gibi, kulak da duyduğu her sesi rahatsızlık, göz baktığı her şeyi acı kaynağı olarak algılayacak ve onlardan uzaklaşacaktır. Dış dünyanın böylesine asabi bir şekilde reddi Verhaeren’de daha o zamanlarda patolojik boyutlara erişmişti. Asabi adamı korkuttuğu için kapının zilini çıkarttılar, ev sakinleri pabuç yerine keçe terlik giyiyorlardı artık, sokak gürültüsü duyulmasın diye pencereler kapalı duruyordu. Hayatının bu yılları Verhaeren’in dibe vurduğu, yaşam duygusunun krizli yıllarıdır. Böyle depresyon durumlarında hastalar dünyadan koparlar, insanlardan, ışıktan, gürültüden, kitaplardan, dış dünyayla her türlü temastan kaçınırlar çünkü dış dünyanın acılarını ancak artıracağını ve hiçbir şeyin yaşamlarını zenginleştiremeyeceğini içgüdüleriyle hissederler. Dünyayı sessizleştirmeye, renklerini soldurmaya çalışırlar, yalnızlığın monotonluğuna gömülürler. Bu “beklenmedik yorgunluk” morale de sıçrar, hayatın anlamını bulamadığı için arzular söner, tüm değerler yıkılır, idealler en korkunç bir nihilizme dönüşür. Yeryüzü bir kaostur artık, gökyüzü ise bomboş bir alan. Hiçlik, olumsuzluk her şeyi ele geçirmiştir. Şairlerin hayatlarında bu tür krizler yaratıcılık açısından çoğunlukla kısır dönemlerdir. Onun için, bir şairin bu durumda bile kendini incelemesi ve anlatması, çirkinlikten, içindeki karışıklıktan korkmadan bir ruhsal krizin hikâyesini sanatsal biçimde aktarması son derece değerlidir. Verhaeren’in üçlemesi Les Soirs, Les Débâcles, Les Flambeaux noirs hem patologlar hem de psikologlar açısından eşsiz değerde bir belge sayılmalıdır. Çünkü burada hayatın her halinden bir sonuç çıkarmaya çalışan, içten gelen derin bir arzu, deliliğin sınırındaki bir ruh hastalığının evrelerini anlatmış, bir şair, aynen acıyla kıvranan hastadaki belirtileri izleyen bir doktor gibi ısrarla şiirlerinde sinirlerinin iltihaplanma sürecini ebedileştirmiştir.

Bu kitaplardaki manzara artık memleket manzaralarından, dünyevilikten uzak manzaralardır. Muhteşem bir hayal dünyası, başka bir yıldıza aitmiş gibi ufuklar, yeryüzünün ay gibi soğuduğu, insanların terk ettikleri uzakları rüzgârın buz gibi sessizliği doldurur. Keşişler kitabında bile neşeli Rubens manzaraları kararmıştır ve sonraki Les Bords de la route’da [Yolun Kenarlarında] gri bulutlar güneşi kaplamıştır. Hayatın tüm renkleri solmuştur burada, metal grisi gökte ışıldayan tek bir yıldız yoktur, sadece acımasız, soğuk bir ay bazen alaycı bir gülümseme gibi kayar geçer semalardan. Bulutların korkunç kanatlarıyla gökleri kapladığı, dünyanın daraldığı, soğuk ve ağır zincirler gibi saatlerin cisimlere dolandığı solgun gecelerin kitaplarıdır bunlar. Buz gibi bir hava vardır bu eserlerde. “Buz tutmuş...” diye başlar bir şiir ve bu ürkütücü ton köpeklerin uluması gibi sürekli yayılır sonsuz alana. Güneş ölmüştür, çiçekler ve ağaçlar da, hatta bu uykusuz gece yarılarında bataklıklar bile kurumuştur:

Ve sonsuz bir kıştan,

Aniden beliren ulu, buz gibi ve harika bir tanrıdan duyulan korku.

Ateşler içinde yanan şair, bu soğuğun kendisini serinletmesini bekler gizli bir özlemle. Kimse konuşmaz onunla, sadece evin etrafında dolanan köpekler gibi rüzgârlar eser sokaklarda anlamsızca. Bazen rüya görür, fakat bunlar “kötülük çiçekleri”dir, zehirli ve sapsarı tutuşurlar buzda. Günler giderek monotonlaşır, korkunçlaşır, ağır ve kara damlalar gibi bir bir düşerler.

Günlerim turunu gittikçe ağırlaşarak tamamlar.

Bu mısralarda yalnızlığın tüm korkunçluğu düşünce boyutunda ve yansımayla ifade edilmiştir. Saatin tıkırtıları bu sonsuz boşlukta kendini kaybeder ve ölü bir zamanı ölçer. Giderek kararır dünya, ağırlaşır, yalnızlığın aynası rüyaları korkunç yüzlere dönüştürür ve kötü düşünceler ruh gibi konuşur birbirleriyle huzursuz yürekte.

Ve sis gibi ağır, boğucu bir bulut gibi çöker yorgunluk ruha. Önce şeylerden alınan zevk ölür, sonra da sevinme arzusu. Ruh hiçbir şey istemez artık. Sinirler dış dünyadan antenlerini çekmiştir, her etkiden korkarlar, mat olmuşlardır. Onlara tesadüfen yaklaşan şey artık bir renk, bir ses, bir etki değildir, duyular etkilerin kimyasını değiştiremeyecek kadar zayıftır: Geriye kalan sadece acıdır, sessiz, kemirici bir acı. Artık sinirlerin beslemediği duygu açlıktan ölür, hiçbir özlem uyanmaz. Sonbahar gelmiştir, bütün yapraklar dökülmüştür ve kış yaklaşmaktadır.

Kasım geldi ruhuma,

Ve vahşi bir hayvan gibi

Ulur rüzgâr ruhumda.

Ağır ağır, ama kabaran sular gibi durdurulamayan kötü bir düşünce yükselir içinde: Tüm yaşamın anlamsızlığı, ölüm fikri. En büyük özlemi, “Aşırı büyüyen çiçekler gibi ölmek, ölmek”tir, çünkü dış dünyayla temasından, bu küçük kemirici acılardan tüm bedeni zedelenmiştir. Artık hiçbir büyük duygusu tam değildir; bu küçük, kemirici, ürkütücü acılar hepsini tüketmiştir. Azap içindeki adam doğrulur, böceklerin işkence ettiği bir hayvan gibi zincirlerini kopartır ve çılgın gibi bilinmeze saldırır. Hasta dert yatağından kalkmak ister ama geri dönüş yoktur artık. Artık “bilinçli olarak kendini çocuk gibi hissetmek” mümkün değildir. Seyahatlar, rüyalar hepsi birer uyuşturucudur, kendine gelişin işkencesi iki kat büyük olacaktır. Tek bir yol vardır: İleriye giden yol, mahva götüren yol. Binlerce küçük acı yerine tek bir ölümcül acıyı özler gönlü, ağır ağır yanmak yerine yıldırımı. Ateşler içinde yananın yaralarını kazıması gibi hasta bu acıyı ister, öldürmeden işkence çektirten acıyı artırarak canileştirmek, sonuna kendisi sebep olarak gururunu kurtarmak ister. Acı bu ufak rahatsızlıklardan ötede olmalıdır, “sonsuz bir nefret içinde ölmek” istemez, büyük, kızgın, vahşi bir acı mahvetmelidir onu; güzel ve trajik bir yok oluştur isteği. Yaşam arzusu burada acı ve hatta ölüm arzusuna dönüşür. Tüm acılara katlanmaya razıdır, yeter ki bu alçakça, aşağılık his son bulsun, kendini bu kadar değersiz görmesin, hasta ve sürünen biri olmasın.

Susamamak artık abanozdan evinde

Ölülerin bile korktuğu demir gibi sessizlikle.

Ve kendine işkence etmekten duyduğu zevkle hasta bu coşkulu ateşi alev alev yangına döndürene kadar körükler. Verhaeren’in sanatının en derin sırrı öteden beri aşırılıktan aldığı zevkte, abartının gücünde saklıydı. Ve şimdi de bu acıyı, bu sinir zafiyetini harikulade, heyecanlı, muhteşem bir kendinden geçmeye dönüştürür. Bir haykırış bir zevk vardır bu kurtuluş fikrinde. “İsteyerek çektiğim acıdan dolayı sevinç duyuyorum nihayet,” diye haykırdığında sevinç kelimesi yeniden alevlenir ilk kez. Bu ancak sapık bir sevinçtir tabii, safsatadır, kaderi yendiğini zanneden, intihar düşünen kişinin yaşama karşı kazandığı yalancı zaferdir, oysa kaderdir zaferi kazanan. Ama bu yanılma bile yücedir.

İşin içine birdenbire istek karışınca sinirlerin bu fiziksel acısı ruhsal bir olaya dönüşür, bedenin hastalığı düşünceye sirayet eder, sinir zafiyeti bir “ahlaki deformasyon”a döner. Benliğindeki ıstıraplı dengesizlik bir anlamda, acıya neden olan ve acıyı hazırlayan olarak ikiye bölünür. Ruhsallık bedensellikten kurtulmak, işkence edilen vücuttan uzaklaşmak ister.

Uzaklara gitmek ve kurtarmak için kendinden

Kendini ve başkalarını bir gün,

Ateşli bir yolculukla, aşk gibi yumuşak

Ve masalımsı, bir kadırganın kalkışı gibi.

Fakat bu ikisi acımasızca birbirine bağlıdır. Nefret her ne kadar onun peşini bırakmasa da kaçmak, benliğinin hiç değilse bir bölümünü daha saf, daha sakin ve daha yüksek bir duruma getirerek kurtulmak mümkün değildir. Zannediyorum ki, bir hastanın kendinden iğrenmesi, yaşayan birinin sağlıklı olma arzusu hiçbir zaman, kendine karşı duyduğu şeytani hiddeti anlatan bu kitaptaki kadar zalim ve muhteşem olmamıştır. Istırap içindeki ruh ikiye bölünmüştür. Cellat ve mahkûm korkunç bir kişileştirmeyle birbirleriyle savaşırlar veya daha doğrusu birbirlerine karşı savaşırlar. “Kendi kendini kamçılamak” ve nihayet öfkeli çığlık: “Kendini tükürmek!” Bunlar, nefretin ve kendinden tiksinmenin kulakları tırmalayan korkunç feryatlarıdır. Kamçılanan ruh gücünün tüm gayretiyle çürüyen ve işkence çeken bedenden uzaklaşır ve tamamen ayrılamamak onun en büyük ıstırabıdır. Bu parçalanmışlıkta deliliğin ilk alevleri titreşir.

Dostoyevski’yi bir yana bırakacak olursak şimdiye kadar hiçbir şairin bisturisi benliğinin yarasını bu denli, sinirlerini böylesine tehlikeli deşmemiştir. Ve belki Nietzsche’nin Ecce Homo’su haricinde hiçbir şair, baş dönmesinden ve ölümcül tehlikeden zevk almak için varlığın uçurumuna bilinçli olarak bu kadar yaklaşmamıştır. Verhaeren’in sinirlerindeki yangın yavaş yavaş beynini tutuşturmuştur. Fakat öteki, içindeki şair uyanık kalmıştır, kaçış olmayan deliliğin yavaş yavaş, mıknatısla çekilmiş gibi kendine yaklaştığını fark etmiştir. “İçimdeki anlamsızlık felaket getiren bir çiçek gibi büyüyor.” Hafif bir ürpertiyle, fakat aynı zamanda esrarengiz bir zevkle dehşetin yakınlığını hissetmiştir. Bu kendi kendini paralaması yüzünden artık net düşünemediğini çoktan fark etmişti. Hasta, mantığının cesedinin gri Thames Nehri’nde yüzdüğünü gördüğü muhteşem bir şiirde o trajik çöküşü anlatır.

Öldü, öldü o, çok bildiği,

Sebebi fazla yontmak istediği için,

Korkunç bir şekilde öldü

Etkili bir zehirle,

Ve hayran olduğu için

Anlamsız, kızıl bir dünyaya.

Ama bu düşünce onu ürkütmez. Verhaeren abartıyı seven bir şairdir. Ve hasta bedenin en derin bir zevkle hastalığın uyuşturuculuğunu, aşırılığını, ölümü özlediği gibi şimdi de hasta beyin uyuşturulmayı, tüm düzenin bozulmasını, en parlak çöküşü, deliliği arzular. Hastalığı bekliyor olmanın zevki burada da abartıya, kendini mahvetmekten duyulacak zevke yükselir. Ve ıstıraplarının arasında hastanın aniden ölümü çağırması gibi burada da işkence çeken şiddetli bir özlemle deliliğe seslenir:

Yaşayacak mıyım sonunda o korkunç sevinci,

Deliliğin beynimi ele geçirdiğini,

Avladığını birer birer sinirlerimi?

Ruhun tüm derinliklerini tatmıştır, fakat dinin ve bilimin tüm sözcükleri, yaşamın tüm iksirleri onu bu işkenceden kurtaramamıştır. Yaşadığı tüm duygular önemsizdir, onu sadece dürtmüş, yükseltmemiş, yüceltmemiştir. Ve yüreği bu en son duyguyla yanar tutuşur. Artık bekleyemeyecektir, onu karşılamalıdır. “Deliliğe ve onun güneşlerine doğru yürümek istiyorum.” Bir aziz, bir kurtarıcı gibi sarılır deliliğe. “Deliliğe bir dinmiş gibi inanmaya” zorlar kendini. Harikulade bir tablodur bu. Giydiği zehirli elbisenin işkencelerine dayanamayarak kendini kütüklerin üstüne atan, binlerce acı çekerek perişan bir şekilde ölmektense büyük alevler arasında ölmeyi yeğleyen Herkül efsanesini anımsatır.

Umutsuzluğun son noktasına gelinmiştir burada, ölümün kara bayrağı ve deliliğin kırmızı bayrağı kucaklaşırlar. Hayatı yorumlamaktan ümidini kesen Verhaeren inanılmaz bir sebatla anlamsızlığı dünyanın anlamı haline getirir. Fakat bu tersine çevirme aslında Verhaeren’in hayatın üstesinden geldiğini gösterir. Johannes Schlaf o güzel incelemesinde, hastanın, Je suis l’immensement perdu,12 diye haykırdığı, sonsuzluğa teslim olduğunu hissettiği, değerlerin yer değiştirdiği anda aslında kurtulmuş ve rahatlamış olduğunu büyük bir canlılıkla dile getirir. İşte, ufak acıyı kamçılayarak deliliğe kadar götüren bu düşünce:

Esir almak hastalığını her an,

Sevmek onu, lanetlemek ve hissetmek

Verhaeren eserlerinin en derin Leitmotiv’idir, onu kurtaran anahtardır. Direneni sonsuz bir aşkla dize getirmek, “kaderi en çılgın derinliklerine kadar sevmek”, hiçbir şeyden kaçmamak, her şeyi kabullenmek ve yaratıcı coşkun bir zevke dönüşene kadar yüceltmek, her yeni acıyı uysallıkla karşılamak, Verhaeren’in yaşam ilkesidir. Umutsuzluğun en aşırı delili sayılabilecek deliliğe yapılan bu çağrı berraklığa duyulan muhteşem bir özlemin ifadesidir. Hastalığa karşı duyulan bu ıstıraplı tiksintiden günümüzde belki artık bilinmeyen bir yaşam sevinci yükselir. Ve hayattan kaçış gibi görünen tüm çelişki aslında adsız, muhteşem bir kahramanlıktır. Nietzsche’nin büyük sözü burada tamamen gerçekleşir. “Çekicin sertliği, yok etmenin kendisinden alınan tat; Dionysos’ça bir ödev için gerekli başlıca koşullardır.” Eserin yazıldığı dönemde henüz olumsuz bir yan anlam içeren bu söz daha yüce bir anlamda olumluya, önemli gelişmelere hazırlıktır.

Bu krizin çağdaş edebiyatımızın ölümsüz bir abidesidir çünkü aynı zamanda ıstırabın sanatın gücüyle yenilebileceğine işaret eder. Verhaeren’in krizi, ruhunda yaşamın değeriyle hesaplaşması çağımızın bütün şairlerinden daha derine iner. Bugün bile o günlerin ıstırabının izleri görülür geniş alnında. Hiçbir tedavi hiçbir güçlendirme bu asil yaraları silememiştir. Hiç görülmemiş bir yangın, tutkulu bir ateşti bu kriz. Eskiden kalma hiçbir kazanım bu yangından kurtulmamıştır. Verhaeren’in dünyayla eski ilişkisi, Katolik inancı, dini, memleket, dünya ve yaşam duyguları yok olmuştur. Ve şimdi yeniden eser vermeye başladığında, farklı bir sanatsal ifade, farklı duygular, farklı anlamlar ve farklı uyumlarla farklı bir eser olacaktır bu. Bu kasırga, bir zamanlar barış ve mütevazı bir yaşamın egemen olduğu ruhunun manzarasını yol geçmeyen bir ıssıza dönüştürmüştür. Fakat bu ıssızlıkta ve yalnızlıkta yeni, daha zengin ve bin kere daha değerli bir dünya kurmak için yer ve özgürlük vardır.

12. (Fr.) Sınırsızca kayboldum. (Y.N.)

*****

Dünyaya Kaçış

“Susuzluğunu içer, açlığını yer.”

É.V.

Son haddine varmıştır olumsuzluk bu krizde. Hasta sadece dış dünyayı reddetmekle kalmamış kendini de kabul etmemiştir. İsteksizlik, tiksinti ve ıstıraptan başka bir şey kalmamıştır geriye.

Yaşadığı, yaşamdan

Duyduğu korkudan anlaşılırdı ancak.

Son raddeye, adına yok olma veya değişme denilen son raddeye varmıştı. Aşırı hassas duyu organlarının başlangıçta sadece fiziksel olan acısı bir moral çöküntüsüne, hüznü bir ruh hastalığına ve bu hastalığı giderek artarak sadece tek bir şeyden değil, her şeyden acı çekmeye, pesimizme dönüşmüştü. Fakat tüm dünyanın derdini üstlenen, asırlar boyu bu derdi taşıyacak kadar güçlü olan için insanlık tanrı sembolünü bulmuştur. Dünyevi, ölümlü bu devasa yükün altında ezilecektir. Kinci dünya onu inkâr edeni, benliğinin en ücra köşesine, kendi yüreğinin uçurumuna, ölüm ve delilikle yüz yüze kaldığı yere kadar sürüklemiştir. Verhaeren’in şair insan organizması en tehlikeli şekilde tutuşmuştu. Kendine eziyetten zevk alan kor ateş kanını kaynatıyordu. Korkunç tablolarla taşan göğüs mahfazasını ancak vanayı gevşeterek patlamadan, kendini yok etmekten kurtarabilecekti.

Bu yok oluştan ancak iki türlü kaçış mümkündü: geçmişe kaçış – veya geleceğe kaçış. Bazıları, örneğin Verlaine, hayatının tüm yapısının çöktüğü böyle felaketlerde tehditkâr yeryüzünde tek başına kalmamak için Katolikliğe, katedrallere sığınmıştı. İnanç ve coşku, şiirsel gücünün en canlı kaynaklarından biri olmasına rağmen Verhaeren, bilinmezden çok geçmişten korkuyordu. Bu korkunç baskıdan dünyaya kaçmakla kurtulur. Eskiden kibirli bir şekilde dünya olaylarını şahsi meseleler olarak gören, ebedî çelişkiyi, yaşamın ölümsüz evet’ini veya hayır’ını tek başına çözmek isteyen o, şimdi kendini olayların içine atar, kendini gelişmelere dahil eder. Eskiden her şeyi sübjektif, tek başına algılayan o, şimdi objektifleşir; eskiden kapılarını gerçeğe kapatanın damarlarındaki kan şimdi yaşamın canlı organizmasında akar. Kibiri bir tarafa bırakmıştır artık, kendini bırakır, tüm keyfiyle kendini her şeye bağışlar, yalnızlığın gururu yerine her yerde olmanın ağır yükünü koyar. Her şeyi kendi içinde değil, kendini her şeyin içinde görür. Fakat içindeki şair, tamamen Goethe bağlamında sembollerle kurtarır kendini. Hikâyede İsa’nın kötü cinleri domuz sürüsünün içine salması gibi o da içindeki aşırılığı tüm dünyaya yayar. Daralan yüreğini parçalamak isteyen yoğun duygunun heyecanı ve ateşi, eskiden buz gibi, donmuş gördüğü çevresini tutuşturur. Eskiden, hastalıklı