Андрей Тихомиров
Erməni xalqının tarixindən

Erməni etnosunun formalaşması

Erməni xalqı Erməni dağlıqlarında məskunlaşmış ən qədim tayfaların hind-avropalıların – Cənubi Ural çöllərindən gələn mühacirlərin uzun sürən assimilyasiyası prosesi nəticəsində formalaşmışdır. Yeni yaranan erməni xalqının əsas komponentləri bunlar idi: hayaslar (ermənilərin öz adını “hay” qoyan), armanlar (arminlər), urartular, hetlər və başqaları. Qədim erməni əfsanələrinə görə, ermənilərin iki əcdadı – Hayk (Hayk) və Aram olub, onlar erməni xalqının iki əsas elementin – hayasların və armenlərin (arminlərin) birləşməsi nəticəsində formalaşmasına mifik sübut kimi xidmət edirdilər. ). Bu əfsanələr eramızdan əvvəl IX-VIII əsrlərdə Aşşur istilasına qarşı hayas və erməni tayfalarının həyat və azadlıq mübarizəsinin epizodlarını əks etdirir. Bunlar "Qadcet və Bela", "Gözəl Ara və Şamiram" haqqında əfsanələrdir. Hayaslar qədim hind-avropalılar, ermənilər (arminlər) isə qədim aramey-semit tayfalarının nümayəndələridir. Qafqaz, Kiçik Asiya, Suriya əhalisi arasında geniş yayılmış, yəhudilər arasında da rast gəlinən erməni antropoloji tipi formalaşmışdır.

Paleolit dövrünün Shell və Acheulian eralarına aid olan dünyada ibtidai insanın ən qədim yeri müasir Ermənistan ərazisində yerləşir, bu, Satani-Dar təpəsidir ("Şeytan hədiyyəsi, İbranidən Şeytan"). qarşı, düşmən”) Araqatsın cənub-qərb yamacında, ibtidai obsidian və bazalt alətləri. Onların arasında: ziqzaq iş kənarı olan kütləvi baltalar, daş lopaları, alətlər.

Dünyanın ən qədim dövlətlərindən biri Qərbi Asiyanın digər xalqları ilə iqtisadiyyatı və mədəniyyəti ilə sıx bağlı olan Erməni dağlarının sakinləri arasında yaranıb, burada yer üzündə hamıdan əvvəl barbar xalqların əhatəsində olan ən qədim dövlətlər yaranıb. Bu ilk dövlət Urartu idi. Bir qədər sonra Şimali Qara dəniz bölgəsində qədim yunanların məskənləri yarandı. Eramızdan əvvəl 1-ci minilliyin əvvəllərində. e. minillik boyu Qərbi Asiyanın digər dövlətləri arasında dominant mövqe tutan Urartu dövləti yarandı. Onun siyasi və mədəni təsiri altında Qafqazın və Kiçik Asiyanın bir çox xalqları var idi.

VI əsrdə erməni tayfalarının birliyi. e.ə. parçalanmış Urartu dövlətinin ərazisini və Hayas ölkəsini işğal etmiş, Midiya və Farslarla müttəfiqlik münasibətlərində olmuşdur. Lakin işğalçı siyasət yoluna qədəm qoyan fars çarı I Dari Histaspe ermənilərin müqavimətini qıraraq Ermənistanı iki qubernatorluq (satraplıq) kimi – on üçüncü və on səkkizinci (521-518-ci illərdə) fars monarxiyasına birləşdirə bildi. BC).

5-4-cü əsrlərin sonlarında. e.ə e. Yunan tarixçisi Ksenofont erməniləri əsas təşkilat forması kənd icması olan oturaq kənd təsərrüfatı əhalisi kimi təsvir edir. Fars Əhəmənilər sülaləsinin dövlət aparatında erməni tayfa zadəganları iştirak edirdi.

Hətta 19-cu əsrin ortalarında. Sevan gölünün sahilindəki qayada 8-ci əsrdə yaşamış kral I Rusanın əmri ilə yazılmış ilk Urartu yazısı aşkar edilmişdir. e.ə e. Daha sonra İrəvan yaxınlığında üzərində yazısı olan boşqab parçası tapılmışdır ki, orada sonuncu Urartu padşahlarından birinin adı yazılmışdır. Sonrakı axtarışlar bu yerdə şəhərin tapılmasına səbəb oldu. Təxminən 7-ci əsrin ortalarında çar II Rusa tərəfindən tikilmiş Urartu şəhəri Teyşebaininin möhkəmləndirilmiş şəhəri aşkar edilmişdir. e.ə e. Arxeoloji qazıntılar bu şəhərin iqtisadi və siyasi həyatının mənzərəsini üzə çıxarmışdır. Onun mərkəzində nəhəng, kobud işlənmiş daşlardan və gil bloklardan tikilmiş qala var idi. Onun ətrafında eyni daş evlərlə tikilmiş şəhər blokları var idi. Qalada Urartu valisinin sarayının xarabalıqları tapılıb. Saray xam (bişməmiş) kərpicdən tikilmiş nəhəng binalar kompleksi idi; dağın yamacında çıxıntılarda yerləşir və yüzdən çox otaqdan ibarət idi. Təbii ki, binanın aşağı hissəsi, saray anbarları ən yaxşı şəkildə qorunub saxlanılmışdır. Onlarda Urartu sənətinin görkəmli əsərləri tapılmışdır. Bunlar Argişti və Sarduri padşahlarının şir və öküz təsvirləri ilə bəzədilmiş tunc qalxanları, metal dəbilqələr, atlıların barelyefləri olan saqqallar və döyüş arabalarına qoşmuş atlardır (ilk araba Cənubdakı qədim Var şəhərlərində yaradılmışdır). Urals). Dəbilqələrdən birinin üzərində yazılıb: “Argişti oğlu Sərdur onun xatirinə allah Xald ağasına can verdi”. Dəbilqə əzəmətli və gözəldir. Yanlarında buynuzlu dəbilqələrdə tanrılar dayanan bir sıra müqəddəs ağaclar, onların arxasında isə ordu – atlılar və döyüş arabaları təsvir edilmişdir. Qalanın anbarlarından birində üzərində yazıları olan çoxlu tunc qablar aşkar edilmişdir. Saraydan tapılan əşyalar arasında Assuriya və Misirdən gətirilən çoxlu bəzək əşyaları da var idi. Digər əşyalar arasında mixi yazıları olan xeyli sayda gil lövhələr tapıldı. Bu, qalada mixi yazı arxivinin saxlandığını deməyə əsas verir. Ehtimal ki, ölkənin şimal hissəsinin inzibati mərkəzi qubernatorun yaşadığı və hərbi qarnizonun yerləşdiyi Karmir Blur təpəsində yerləşirdi.

Çoxlu sayda arxeoloji materiallar bu mərkəzin başqa bir məqsədini ortaya qoydu – şəhər təkcə inzibati və hərbi deyil, həm də iqtisadi mərkəz idi. Buğda, arpa, darı və meyvələrin böyük ehtiyatları nəhəng anbarlarda, xüsusi olaraq döşəməyə tikilmiş nəhəng qablarda saxlanılırdı. Zirzəmilərdən birində içərisində xüsusi saman süzgəcləri olan qablar tapıldı, görünür, pivə dəmləmək üçün xidmət edirdi. Şərab ayrı bir anbarda saxlanılırdı. Şərab üçün gil qablar nəhəng ölçüləri ilə diqqəti çəkir, bəzilərinin tutumu 1500 litrə qədər idi. Qazıntılar zamanı kənd təsərrüfatı alətləri də tapılmışdır ki, onların köməyi ilə bütün bu məhsullar istehsal edilmişdir. Zirzəmilərdə dəmir oraqlar və çapanlar, dəyirman daşlarını əvəz edən iki daşdan ibarət qaba taxıl dəyirmanları, kütləvi çınqıl məhlullar və digər kənd təsərrüfatı alətləri aşkar edilmişdir. Göründüyü kimi, qalanın zirzəmilərinə böyük bir tabelik ərazisindən böyük ərzaq ehtiyatları axırdı.

Qalanın ətrafında adi icma üzvlərinin məskənləri qazılmışdır ki, bu da onların gündəlik həyatı haqqında təsəvvür yaradır. Evlər blok şəklində tikilib. Ayrı bir yaşayış evi iki və ya üç otaqdan ibarət idi. Onlardan biri dirəklərlə dəstəklənən dam ilə yarı örtülü idi. Qalan yarısı isə ocaq yeri qazılmış kar həyətə bənzəyirdi. Müəyyən etmək mümkün olmuşdur ki, bu evlərin sakinlərinin daimi ərzaq anbarları yoxdur, evlərin yaxınlığında mal-qara saxlamırlar. Urartu evlərində demək olar ki, mebel yox idi, bu təkcə Urartu üçün deyil, Qədim Şərqin bütün ölkələri üçün xarakterikdir. Məişət ləvazimatları, əsasən, yemək və xırda əşyaların saxlandığı gil qablar idi. Hər evdə sümükdən və ağacdan hazırlanmış sənətkarlıq var idi: qaşıqlar, çömçələr, qutular. Yemək arpa, darı, paxlalılar və bitki yağından hazırlanırdı. Öz təsərrüfatlarını idarə etməyən sənətkarların, döyüşçülərin və qulların qaladan kənarda yerləşən yaşayış evlərində yaşadığı güman edilir.

Zaqafqaziyada digər Urartu qalaları da məlumdur. Gölün sahilində iki Urartu qalasının qalıqları qorunub saxlanılmışdır. Sevan. Onlardan biri Nor Bayazər şəhəri yaxınlığında, hündür qayanın üstündə, digəri gölün cənub sahilində yerləşir. Araksın sağ sahilində, Armavir təpəsində ən qədim paytaxtlardan biri – Argiştixinili şəhəri var idi. Bu şəhərin xarabalıqlarında qalaların, məbədlərin tikilməsindən, suvarma kanallarının çəkilməsindən bəhs edən çoxlu mixi yazılar tapılmışdır. Quraq Ermənistan yaylasında kənd təsərrüfatının süni suvarma əsasında qurulmasını nəzərə alsaq, kanalların tikintisi böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Lakin bu xüsusiyyət ümumiyyətlə Qədim Şərqin bütün ölkələrində ya su basmış sahilyanı torpaqlarda, ya da süni şəkildə suvarılan torpaqlarda inkişaf etmiş qədim Şərq əkinçiliyi üçün xarakterikdir.

Eramızdan əvvəl 783-cü ildə kral Argişti dövründə. e. Dünyanın ən qədim şəhəri olan Erebuni (İrəvan) salınıb. İrəvanın ən qədim tikililərinin qalıqları müasir şəhərin kənarında tapılıb. Üzərində mixi yazı tapıldı: “Allah Xald böyüklüklə, Menua oğlu Argişti Biayna (Urartu) ölkəsinin qüdrəti və düşmən ölkələrini qorxutmaq üçün bu qüdrətli qalanı tikdi, bitirdi, Erebuni şəhəri adlandırdı”.

Əhəməni İranı süqut etdikdən sonra erməni torpaqları qismən Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən fəth edildi. Lakin onun ölümündən az sonra eramızdan əvvəl 321-ci ildə erməni çarlıqları yarandı. Kiçik Ermənistanda və Ayraratda (Ararat vadisi) (e.ə. 316) müstəqilliklərini elan etdilər. Ermənistanın cənub-qərbi (Sofena) və cənub hissələri vassal bölgələr kimi Selevkilər dövlətinin tərkibinə daxil oldu. Təxminən eramızdan əvvəl 220-ci il e. Cənubi Ermənistan torpaqları Ayrarat ilə birləşdi və Argiştixinili şəhəri yaranan Böyük Ermənistanın mərkəzi oldu, onun çiçəklənməsi Aorses və Siraki vasitəsilə Bospor krallığı və Dəniz dənizi ilə aparılan ticarət hesabına idi. Azov.

Selevkilərin Maqnesiyada romalılarla döyüşdə məğlub olmasından sonra (e.ə. 190) Böyük Ermənistan və Sofenin hökmdarları – Artaşes və Zareh (Artaksiya və Zariad) üsyan edərək Böyük Ermənistan və Sofenanın müstəqilliyini elan etdilər (e.ə. 189). e. .). Onlar Artaşesilər və Şahuni sülalələrinin baniləri oldular. I əsrdə formalaşan xarici siyasət vəziyyəti. e.ə e. Yaxın Şərqdə və ən əsası, ölkənin iqtisadi inkişafı Böyük Ermənistanın Ellinist dünyanın ən güclü dövlətləri sırasına yüksəlməsinə kömək etdi. I Artaşesin (e.ə. 189-161) nəvəsi II Tiqran (e.ə. 95-56) hakimiyyətinin birinci dövründə erməni dövlətinin ərazisini çaydan genişləndirmişdir. Kür və Xəzər dənizi çayına. İordaniya və Aralıq dənizi m. və Kilikiya Buğasından Hindistan dağlarına qədər. II Tiqranın hakimiyyətinin ikinci dövrü (e.ə. 70-56-cı illər) Şərqə öz ekspansiyasını yayan və Ermənistanı və bütün Zaqafqaziyanı onun hakimiyyətinə tabe etmək istəyən Roma ilə müdafiə müharibəsi ilə əlamətdar oldu. “Erməni Karfageninin” – Artaşatın paytaxtının dağıdılması arzusunda olan Lukullusun başçılıq etdiyi Roma legionları Ararata cənub yaxınlaşmalarında II Tiqranın ordusu və xalq milisləri tərəfindən tamamilə məğlubiyyətə uğradılar. Lakin Pompeyin II Tiqranın müttəfiqi VI Mitridat Evpatora verdiyi məğlubiyyətdən sonra erməni kralı bundan sonra da mübarizəni davam etdirmək imkanı olmadığına görə Roma ilə sülh müqaviləsi bağlamağı (e.ə. 65) daha ehtiyatlı hesab etdi. Suriya və Kiçik Asiya torpaqlarını tərk etmək; bu addımı ilə dövlətin əsas ərazisini müdafiə etməyi bacardı. Artaşesilər dövrünün Ermənistanı (e.ə. 189-1) sözdə güclü dövlət idi. Helenistik tip. Əsas istehsalçılar bunlar idi: "kral torpağında" kommunal kəndlilər – şinakanlar, xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqlarda – qullar – mşaklar. Padşahın, zadəganların və kahinlərin öz geniş mülkləri – dastakertlər və ağaraklar var idi, burada kənd icmasından qaçan qul-mşakların və əkinçilərin əməyi istismar olunurdu. Şərqdə geniş torpaq sahələri və çoxsaylı qullar olan ən zəngin məbədlər var idi.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.