Filibeli Ahmet Hilmi
İslam Tarihi

ÖN SÖZ

Bizim toplum yapımızın, insan topluluklarını düzenleyen ve yöneten kanunların etkilerinin dışında kalamayacağını yeri geldikçe söylüyoruz. Düşünceler ve davranışlar gibi gelişme ve değişme kanununun hükmü ve tesiri altındadır. Hiçbir hâl ve fikir bu kanunun kudretine karşı direnecek güce sahip değildir. Medeni toplumlar ile henüz çocukluk çağını yaşayan; yani geri kalmış toplumlar arasında, yaşayış, giyiniş, sanat, ustalık vesaire gibi konularda ne kadar fark varsa kâinat ve onun kapsadığı şeyleri, akılla kavranan şeyleri ve beş duyu ile hissedilen şeyleri anlayış şekilleri arasında da o kadar fark vardır.

Bununla beraber bu farklar hep şekillere ve görünüşlere bağlı olup bu kadar değişken ve dirençsiz hâller içinde değişmeyen, aynı kalan esaslar da vardır. Mesela giyinme tarzı sayısız şekillere girdiği ve şimdi de sayısız şekillerde yapıldığı hâlde “giyim fikri” aynı kalmıştır.

Demek ki mesele, sabit kalan esas ile gelişmeye tabi olan görünüşleri birbirinden ayırmaktır. Yazık ki pek basit sanılan bu durum, aksine pek zordur.

Tarihî gerçeklerdendir ki insan türü, göreneğinin esiri, yeniliğin düşmanı ve esasen muhafazakârdır. Tekâmül [gelişme] kanununa tabi olacak, hatta zekâ ve vicdanı ile bu kanunun tesirini kolaylaştıracak yerde, aksine bütün idrak gücüyle direnir ve karşı çıkar bir hâl sergilemiştir. Öyle bir hâlde ki insan topluluklarının şekillerinde gelişme, ya hissedilemeyecek kadar yavaş ve ağır gerçekleşmiş yahut da ihtilal ve inkılap şekilleriyle ortaya çıkmıştır. Yavaş gelişmeler bazen gelişmenin yokluğuna, yani hiç gelişme olmaması derecesine yaklaşır ve çok kere de büsbütün ortadan kaybolarak yerine yine bir çeşit gelişme¹ demek olan “gelişmenin aksi” yani gerileme kaim olur.

Gelişme kanununa karşı koymanın öyle bir derecesi vardır ki karşı koyanların korunmasını arzu ettikleri esasların bile kaybedilmesine, yani o esasların bulundukları hâlden başka bir hâle değişip dönüşmesine sebep olur.

Bütün bu söylenenlerden amacımız, uzun ve yerel bir gelişmeye ulaşmış olan Avrupalılarla ilgi kurup ve yakınlık hâlinde bulunmaya, onlarla birbirimize karışıp görüşmeye mecbur olduğumuz günden beri, bizim de gelişmeye devam ederek onların seviyesine yetişmek mecburiyetinde kaldığımızı, eğer bu zorunluluğu kabul etmezsek hayatta ve ayakta kalamayacağımızı belirtmektir. Fakat biz Doğulular için sadece bu kadarını kabul etmek yeterli değildir. Gelişmeyi sonuçlandıran sebeplerin tesirleri her yerde aynı olamaz. Avrupalıların “gelişme fikri”ni tamamen kabul etmeliyiz fakat gelişme şekillerini aynen kabul etmek, bizim için faydalı olmaktan çok zararlıdır. Çünkü onların gelişme şekilleri, ırkları, irsî yetenekleri, çevreleri, maneviyatları ile uyumludur. Onlarla bizim toplumsal yapılarımız arasında önemli farklar olduğundan Avrupa medeniyetini körü körüne taklit etmek bizim için bir ilerleme sayılamayacağı gibi; çığırından çıkmış bir millet şeklinde, insanlık meydanına taklit mal değeriyle, çıkmamıza sebep olur. Bu şekilde de hayatta ve ayakta kalamayız.

Şimdi işi, genel bilgilerden asıl konumuza getirelim. Hakikati itiraf edersek kabul ederiz ki; bizde en geri kalan ilim dalları, ilahiyat ve dinî felsefedir.² Şimdi bile âlimler sınıfının ilim öğrenme şekli, öğrendikleri ilimlerin toplanma ve düzenlenme şekli, hele asıl ilim köklerinin dallanıp budaklanmasından meydana gelen ayrıntılı ilimler, Orta Çağ’daki şekillerinden farklı değildir. Eğer milletin bütün fertleri, Orta Çağ halkı seviyesinde kalmaya mahkûm yahut hâlâ hepsi bu seviyede olsaydı, hiçbir kötülük hatıra gelemezdi.

Fakat milletin düşünen, gelişmiş ve olgunlaşmış fertleri günden güne çoğalıyor. Ve zorunlu olarak çoğalacaktır. Bilgi ışığı ile aydınlanmış bu kişilerin, milletin üzerinde bir etki yaptığı ve yapacağı da kesindir. Bu sebeplerle dinî ilimlerle uğraşan kişiler ile bu aydınlanmış kişilerin milletle arasında her geçen gün biraz daha yabancılaşma yaşanıyor. Eğer bu âlimler, bu davranışlarında ısrarcı olursa iki ihtimal var:

1) Ya millet Orta Çağ seviyesinde cahil bir avam tabakası ile aşırı ve dinsiz olan fenciler gibi eğitim görmüş bir üst tabakası olarak iki gruba ayrılır ve âlimler yalnızca birinci grubun kabul ettiği ve yolundan gittiği insanlar olarak kalır;

2) Ya da milletin bütün fertleri birleşerek bu zamana uyum sağlamayan günümüz din âlimlerini ortadan kaldırarak kendi vicdani duygularına ve toplumun görüşlerine rehber olacak yeni bir sınıf meydana getirir.

Her iki ihtimalin de tehlikeleri vardır. Tarihin ve olayların gidişinin bize verdiği tecrübe, durumu bu gibi anlaşmazlıklardan ve ayrılıklardan sakınıp korunmayı gerektiriyor. Ne çare ki içinde bulunduğumuz zamanın gereklerini anlamayan muhafazakâr zümreye bir hakikati ya bir felaket veya zorlama anlatır. Bunun gibi ifrat sahiplerine de hakikatin anlatılması, aynı derecede müşküldür. Demek ki biz her ne yapsak, vicdani duygular ve sosyal görüşler konusunda Avrupalıların geçirdiği devirleri zorunlu olarak geçireceğiz. Şu kadar ki onlarla bizim gelişme şartlarımız ve her iki din eşit olmadığından bu devreler, çevrelerinin gerektirdiği şeylerle orantılı yani uyumlu olabilir. İşte dinini ve milletini seven düşünürlerin bütün gayretleri bu konuya çevrilmiş olmalıdır. Avrupalıların bağlı olduğu din, pek çok sırları ve hurafeleri toplayıcı ve daha doğrusu isimden ibaret bir bağlılıktan başka tarihî bir esasa dayanmamış olduğundan:

Dinsizlik namına ortaya atılan hakikatler ile din namına ileri sürülen yalanlar arasında şaşkın kalan halk, bir müddet tereddütten sonra yalanları kabulden ve hakikatleri redden acz göstererek küfrü yalana tercih etmiş ve çoğunluk dinsiz yahut Hristiyanlık dinine nispet edilemeyecek şekilde dindar olmuştur.

Fakat en fazla övülmeye layık olan Ahmed’in dini [İslam], hurafe ve efsanelerden, aklın reddedeceği ve tiksineceği gerçek dışı hikâyelerle asılsız durumlardan uzak ve insan vicdanını doyurmaya gücü yeten tabii bir dindir. Bunun içindir ki bizdeki gelişme:

Dinde olmadığı hâlde din namına ileri sürülen çürük fikirler ile dinde olduğu hâlde terk edilmiş ve gizli kalmış hakikatler arasında şaşakalmak suretinde ortaya çıkacak ve çıkmalıdır.

Bu makbul ve gerekli olan gelişmede başarılı olamazsak, Hristiyanlığın olduğu gibi, İslam’ın da – hem de haksız ve sebepsiz yere-yalnız cahillerin ve acizlerin vicdanını aydınlatmaya özgü bir meşale olarak kalacağı, aydınlanmış kişilerin ve zenginlerin çoğunun dinsiz bulunacağı muhakkaktır. Esasen Avrupa için bir felaket olan dinsizlik, Doğu için en korkunç bir afet olur.

Bunun için vatanın ve milletin selametini düşünenlerin, gecikmeksizin çalışmaları lazım gelen işlerin en önemlisi budur. Bizden daha güçlülerin henüz bu zeminde rehberlik adımını atıcı olmamaları üzerine işte biz, aczimizi millet sevgisine ve hakikat aşkına mağlup ederek ilk adımı atıyoruz.

Açıklamaya gerek yoktur ki Doğu’da en fazla ihmal edilmiş olan ilimlerden biri tarihtir, denilemez. Aksine bizde tarih, her milletten fazla yazılmıştır. Fakat bunların çoğunda tahlil ve eleştiriden eser olmayıp dinlenip işitilen şeyler üzerine olayların kaydedilmesinden, bu kitaplara birbirinin aynı dedirtecek kadar benzer manada tekrarlardan ve hatta kısmen İsrailiyyat [İsrailoğulları’nın kitaplarından alınıp aktarılan hurafemsi hikâyeler ve menkıbeler] ve hurafelerden ibarettir. Şahsi görüşler üzerine dayanarak yazılan şeylere bile hayaller ve yalanlar karıştırılmıştır. Gerçi “Siyer-i Nebi ve Menakıb-ı Ashab” gibi korunmuş eserler; Biruni, İbni Haldun ve benzeri araştırmacı bilim adamları yok değil. Ne yazık ki bunlar ufak müstesnalar olup ufak oldukları için tesirleri de sınırlı kalmıştır.

Fakat bizde iyi tarih yazılmamış olması tabii bir hâldir. Tarih felsefesi, eleştirisi ve analizi tarih yazma yöntemi henüz pek yenidir. İbni Batuta niçin Nachtigall (Nahtegal) gibi bir seyahatname yazmadı demek, Harun er-Reşid devrinde niçin tren yapılmadı demek kadar abes ve manasızdır. İslamın ilk tarihçilerini benzerleriyle karşılaştırırsak görürüz ki; onlar, zamanlarının ilim seviyesi derecesinde yazmak mecburiyetinde kalmakla beraber her olayı kaydetmek suretiyle kıymetli bir araştırma ve inceleme hazinesi meydana getirmişlerdir. Biz, şimdiye kadar millî hazinelerimizin varlığından bile habersiz kalacak derecede cehalet ve gaflet içinde vakit geçirdiğimizden Avrupa âlimleri, bizim inceleme ve araştırmasında acizlik gösterdiğimiz İslam’ı dahi, kendi vasıtaları dairesinde ve Musevilikle Hristiyanlığa tatbik ettikleri yönteme uygun olarak incelemeye başlamışlar ve bu yolda külliyetli eserler meydana getirmişlerdir. Hollandalı Oryantalist Dozy’nin yazdığı ve Doktor Abdullah Cevdet Bey’in Türkçeye tercüme ettiği “Tarih-i İslam” bunlardan biridir.

Bu eserin Müslümanlar arasında yayılması, hayretle karışık bir hiddete, nefretle karışık bir hayrete sebep oldu. Hatta bu esere birçok da reddiyeler yazıldı. Fakat itiraf etmeliyiz ki iman mahsulü olan bu reddiyelerin hiçbir fennî yani bilimsel bir kıymeti yoktu. Yalnız bir tanesinin bir dereceye kadar tarihî kıymeti vardıysa da yazılış tarzı yine bilimsel olmadığından, Dozy, bilimsel açıdan reddedilmiş ve çürütülmüş olmadı. Zaten oryantalistler arasında ileri gelenlerden biri olmayan Dozy’nin tarihi artık kocamış bir eser sayılarak ondan sonra İslam hakkında daha birçok eser yazılmıştır.

Gerçi bunlar Türkçeye tercüme edilmemişlerse de ülkemizi idare eden gençlerimizin çoğunluğu yabancı dillere vakıf olduğundan onları okuyabilirler ve okurlar. Bundan dolayı bunların, ümmetin geneli için belirsiz kalması, etkili olmalarına engel olamaz.

Bu kadar çok sayıda ve değişik olan eserlere birer reddiye yazmak, hiçbir şekilde uygun değildir. Bununla beraber bu eserlere esas olan felsefe yöntemi reddedildiği ve bu yönteme uygun olarak çarpıtma veya değiştirilen olaylar, hakiki hâllerine döndürüldüğü takdirde, Dozy’nin tarihi de dâhil olmak üzere İslam hakkında yazılan bütün yanlış eserler reddedilmiş olur.

Millî Eğitim Bakanlığında Dozy’nin tarihini ret için bir komisyon kurulması ve muhterem arkadaşlarım tarafından bu komisyona başkan seçilmem üzerine bu fikrimi kendilerine ve Bakan Bey’e açmıştım. İsteğim kabul edildi ve komisyonun ismi “Tarih-i İslam Encümeni” şekline çevrildi.

Çok yazık ki bu encümen kalıcı olmadı. Muhterem arkadaşlarımın yardım ve birikimlerinden mahrum kalmak sebebiyle bir müddet tereddüt ettikten sonra vicdanımın zorlamasına daha fazla dayanamayarak şu eseri yazmaya başladım.

Sıradan bir görenekte bile yenilik ve değişiklik itirazı gerektirici olagelmişken en samimi ve en ciddi konuları ihtiva eden bu eser konusundaki usul ve düşüncelerimizin, eleştiri ve tahlillerimizin bir itiraz selini çekeceğini biliyoruz.

Barika-i hakikat müsademe-i efkârdan çıkar [Hakikat şimşeği, fikirlerin çarpışmasından doğar.] sözünün manası gereğince, biz buna memnun oluruz. Elverir ki itirazlar, millet ve özellikle büyük dinimiz için bir faydayı gerekli kılacak şekilde olsun. Ne çare ki itirazların çoğu bu şekilde olmayacaktır. Tefekkürden ayrılarak elini çekip uzaklaşmış, gelişmeye sırt çevirmiş, hakikate küsmüş bir cemaat vardır ki söyledikleri sözlerde bir mana bile olmadığını fark edemeyerek velvele edip dururlar.

İnsan bunları işittikçe, piramitlerde mumyalar nutuk söylüyor veya tarih öncesi çağların fosilleri feryat ediyor sanıyor!

Bu güruh, körün değneğini bellediği gibi, her konu hakkında sınırlı ve âdeta vezin türünden maddeler ezberlemiş olup bu vezinler dışında söz söylenebileceğini akıllarına sığdıramazlar.

Bu güruh, gelişme ihtiyacı olmayan, değişme ve bozulma kabul etmeyen dinin ana prensipleri ile gelişime tabi olmak zorunda kalan kısımları bir türlü birbirinden ayıramıyorlar.

Kendileri gibi düşünmeyen, kendileri gibi söylemeyen olursa hemen onu hatalı buluyorlar. Hatanın kendilerinde bulunduğu ispat edilince de “Vay, sen müçtehit misin?” ayıplamasını reva görüyorlar!

“Siz içtihat buyurunuz.” denilse “İktidarımız yok.” demek gibi umulmadık bir büyüklük gösteriyorlar.

O hâlde nasıl edelim? Yahudilerin Uzeyr’i, bizim Mehdi’yi beklediğimiz gibi kıyamet, dağınıklık ve perişanlık gününe kadar müçtehit mi bekleyelim? Din ile tekniği, imanı korumak ile ilerlemeyi birlikte yürütmek isteğinde olan İslam milleti ne yapsın? Aç bir adama ne vakte kadar: “Hele bekle, ekmek yapmasını bilen yok. Öyle bir usta ele geçerse sen de açlıktan ölmezsin!” diyeceğiz? Yahut “Asırlarca evvel yapılmış ve artık taşlaşmış olan şu peksimetleri yemeye bak!” diye mi söyleyeceğiz?

Geçmiş büyüklerin gayretlerini ve kıymetini inkâr etmek haksızlıktır. Onların büyük eserlerinden istifade etmemek nankörlüğün ta kendisidir. Fakat insaf edelim. Bir zat, iyi huylu ve güçlü bir Amr bin As, farz ediniz ki zamanındaki ilim feyizlerine sahip olduğu ve ümmeti de bu ilim ve feyzlere sahip kılmak yoluna girmiş bulunduğu için bir şeyden, mesela ulaşım vasıtalarından bahsetmiş ve şu iki maddeyi meydana koymuş olsun:

1 . Nakil vasıtalarını temin lazımdır.

2. Zamanımızda öküz arabası en mükemmel nakil vasıtası olduğu için mal taşıyacak ve seyahat edecek kimselerin bu vasıtadan istifade etmesi lazımdır.

Sonra aradan asırlar geçmiş, insanlar ilerlemeler göstermiş, yollar ve nakil vasıtaları değişmiş, öküz arabalarıyla mallarını nakledenler, tren vesaire gibi mükemmel vasıtalardan istifade edenlerle artık rekabet edemeyerek ticaret eyleyemez olmuş. Nihayet bunlar gözlerini açmışlar, zamanlarının kendilerine uyulacak kişileri ve en akıllıları olmak iddiasında bulunanlara başvurarak ne yapacaklarını sormuşlar:

“Mallarımızı ne ile taşıyalım?” demişler.

El-cevap:

“Öküz arabasıyla!”

“Zira?..”

“Zira vaktiyle Amr bin As öyle demiş.”

Deseniz ki:

“A efendim, Amr bin As kendi vaktinde keramet buyurmuş. Fakat bugün şartlar değişmiş. Amr’ın iki hükmünden birincisini, kıyamete kadar doğru olanını, yani ‘Nakil vasıtalarını temin lazımdır.’ maddesini niçin atıyorsunuz da zaman ve ihtiyaç şartına bağlı kılınmış ve bundan dolayı geçici olan ‘öküz arabası meselesi’ni elde tutuyorsunuz?”

El-cevap:

“Zira içimizde Amr’dan daha akıllı kimse yok. Bundan dolayı bir yetkili gelinceye kadar öküz arabasını seçmeye mecbursun!”

Şimdi bu zavallı soru soranlar ne yapsın; iki şekilden birini kabul etmek zorunda kalıyor: Ya bunları dinlememek yahut da hâlâ öküz arabasıyla mal nakline kalkışmak, yani iflas!

Bu sunduğumuz şeylerden amacımız, müçtehitlik davası yahut şu eseri yazmak için içtihat mecburiyetinde kaldığımız değildir. Fakat artık kulaklarımız içtihat kelimesinden ürkmemelidir. Hiç olmazsa içtimai görüş ve meselelerimize ait konularda, millî yükselişimize, saadet ve hayatımıza ilişkin konularda yavaş yavaş bizden öncekilerin sözlerinden başka sözler de dinlemeye ve bunları hazmetmeye alışmalıyız.

Bu eseri yazarken bütün insanlığa hitap ettiğimizi ve hele üç yüz elli milyonluk³ kutlu bir insan topluluğunun özellikle muhatabımız olduğunu asla unutmadık. Hakka uygunluk hiç şüphesiz Allah’tandır.

Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi

BİRİNCİ KİTAP

1. BÖLÜM
TARİH

Tarih – Tarih ile Hurafelerin ve Esatirin [Mitolojinin] Farkı – Tarih ve Kavimlerin Rivayetleri – Tarih ve Tarih Öncesi – Tarih öncesinin Kısımları – Tarihin Kısımları – Tarihin Kaynakları

1. Tarih

Tarih, beşeriyetin hayat hikâyesi demektir. İnsanların varoluşundan itibaren nasıl yaşadıklarını, ne yaptıklarını, ne düşündüklerini bildiren malumatların tamamına tarih adı verilir. Önceleri tarih, bir fenn-i mahsus [başlı başına bir ilim] teşkil etmiyordu. Tarih, ilmin tarifine giremiyordu. Fakat sonraları tarih felsefesi meydana gelmiş, ahlaki, siyasi ve sosyal ilimler ile tarihin konuları âdeta birleşmiş olduğundan bugün tarih büyük bir ilmin önemli bir dalı sayılmaktadır.

2. Tarih ile Hurafe ve Esatirin [Mitolojinin] Farkı

İnsanlık henüz ilimler ve bilimler ile evrenin olaylarını anlamaya ve yorumlamaya gücünün yetmediği zamanlarda, bu olayları anlamak ve sebeplerine vakıf olmak arzusuyla sırf hayallerden ve kuruntulardan ibaret birtakım masallar icat etmiştir.

Bunlara “esatir – mythe” adı verilir. Bu masalların, tarih bakımından hiçbir kıymeti yoktur fakat insanlığa ait en önemli ruhi tecellileri bildirici olmaları itibarıyla büyük ehemmiyetleri vardır. Gerçekte mitoloji, insanların hayal güçlerindeki icat yeteneklerinin sonu gelmeyen örnekleridir. Bu itibarla mitolojinin tarih ve felsefede yeri vardır. Mitolojiden çıkan hisselerin en önemlisi, insanın bir bilinmeyen önünde kalmaya razı olmadığı ve yaratılışından kaynaklı her şeyi bilmek arzusuna sahip bulunduğudur. İnsan, bir şey için “Bilemiyorum.” demesini sevmiyor. O şeyi bilmeye çalışıyor. Bu isteğine kavuşmasına imkân verecek tecrübelerden, yani ilimlerden, mahrum bulunduğu zamanlar da uçsuz bucaksız bir umman olan hayal ve icat kuvvetine başvurmuş ve mitolojiyi meydana getirmiştir.

Hurafeler

Mitoloji ile hurafelerin farkı şudur ki: Mitolojinin dış dünyaya ait hiçbir hakikati yoktur. Sırf hayal gücüne dayalı şeylerdir. Hurafeler ise hayal ile karıştırılmış ve değişim geçirmiş gerçek olaylardır. “Hurafeler – légende”den hayal ve aslı bozulmuş kısımlar çıkarılabilirse alelade bir tarihî vaka karşımıza çıkar.

Hurafelerin, tarih bakımından önemi, mitolojiden daha büyüktür. Bir de hurafeler, mitolojiden sonradır. Mitoloji, tarih öncesi çağlarının bilinmeyen derinliklerinde başlamıştır, Yunan medeniyetiyle yok olmaya yüz tutmuştur. Hurafeler ise nispeten yakın zamanlara kadar hükmünü sürdürmüştür.

Tarihle uğraşacak kimseler için tarihî gerçek olaylar ile efsane ve hurafeleri birbirinden ayırmak son derece gereklidir. Her ne kadar bunlardan mitoloji, tarihî hakikatler ile hiçbir ilgisi olmadığı kolay anlaşılabilirse de hurafeler ile tarihî gerçekleri ve hele hurafelerin tarihî kısımları ile hayalî kısımlarını birbirinden ayırmak kolay değildir, özellikle hayalî kısımlar vicdani hususlara ait olursa zorluklar bir kat daha artar.

3. Tarih ve Kavimlerin Rivayetleri

“Kavimlerin rivayetleri – Tradition”a anane, menkulat [ağızdan ağza yayılarak duyulan şeyler], nakliyat [anlatılanlardan öğrenilen şeyler] adları da verilir. Bunlar kavimlerin nesilden nesile rivayet ettikleri gerçeklerden ve olaylardan ibarettir. Tarih bakımından rivayetlerin önemi büyüktür. Bununla beraber rivayetlerin hurafelerden ayrılması da gereklidir. Anane, genel manasıyla alınırsa tabii olarak efsane ve hurafeleri içerir. Fakat biz burada rivayetleri, “ilmî olmayan, doğru bir şekilde toplanmış ve yazılmış olmayan, bir şekilde dedelerden çocuklarına aktarılan tarihî gerçekler” manasına alıyoruz. Bu sebeple rivayetler ile hurafeler arasındaki farkın meçhul kalmamasını tavsiye ederiz.

Tarih, araştırma konusu olan birçok meselelerinde ve kısımlarında, ananelere büyük önem vermeye mecburdur ve onlara muhtaçtır. Ananeler, hurafelerden ayrılıp ayıklanmak şartıyla, en meşru tarih kaynaklarından biridir. Fakat ananelerin kötüye kullanılması tarihi kıymetten düşürür.

4. Tarih ve Tarih Öncesi

Yakın zamanlara kadar tarih, birkaç bin senelik olaylardan ibaretti. Fakat Avrupa araştırmacıları eski Mısır eserlerini, Ninova, Babil ve daha nice eski şehirlerin harabelerini, Çin, Mısır, İran vesaire eski medeniyet ülkelerinin terk edilmiş yazılı eserlerini okuyup incelemeye muvaffak oldukları zamandan beri tarih, yetmiş asırlık bir zamanı içine almaktadır.⁴

Bundan ilerisi için yukarıda saydığımız eserlerden bilgi almak mümkün değildir. Kaldı ki; insanoğlunun ömrüne nispetle bu yedi bin senenin pek kısa bir zaman olduğunu düşünürler öteden beri tahmin edegelmişlerse de önceleri bununla ilgili yeterli delil ortada yoktu ve olanların da kıymeti şüpheliydi. Sonraları Boucher de Perthes adında bir zatın Tufan’ın artakalan izlerini keşfetmek maksadıyla başlayan araştırmaları, tarihin kapsadığı zamanlardan daha pek çok evvel yaşamış olan insanların terk edilmiş eserlerini keşf ile neticelendi. Bu büyük ve açık yolda gösterilen gayret, az zamanda, tarihin yanı başında ve asıl tarihe başlangıç olmak üzere bir de “tarih öncesi” ilmini ortaya çıkardı.

Tarihin kapsadığı zaman, yedi bin senelik bir müddetten ibaret iken tarih öncesi, araştırmacıların bazısına göre 350,000 ve bir kısmına göre ihtimal ki 800,000 senelik bir zamanı içine almaktadır. Bizim naçizane araştırmalarımıza göre, bu senelerin sayısı hakkında kesin bir söz söylenememekle beraber, ikinci tahmin daha ziyade ilmîdir. Bu sebeple insanlığın tarihi, birisi asıl tarih ve diğeri tarih öncesi adı ile iki büyük kısma ayrılıyor.

5. Tarih Öncesinin Kısımları

Henüz tarih öncesi çağlar detaylı kısımlara ayrılamamışsa da belli başlı üç devreye bölünmüştür. Bunların birincisi “Taş Devri”dir. Bu devirde insanlar, alet ve edevatını ancak taştan, ağaçtan ve kemiklerden yapmış ve madenlerden hiçbirini keşfedememiştir.

İkinci devre “Tunç Devri”dir. İnsanların, ilk önceleri bakır ve kalay madenlerini keşfettikleri anlaşılıyor. Üçüncü devre “Demir Devri”dir.

Bununla beraber şurasını dikkate almak lazım gelir ki tarih ile tarih öncesi arasındaki ayırıcı hat, kesin olmadığı gibi yukarıda zikrettiğimiz üç devreden ikinci ve üçüncüyü ayırt ettiren tunç ve demir, hâlâ zamanımızda en çok kullanılan madenlerdendir. Yine bunun gibi zamanımızda birçok vahşi kabileler vardır ki taştan başka bir şeyden alet ve edevat yapmasını bilmiyor ve demek ki Taş Devri bugün de küremizde hâlen devam ediyor.

6. Tarihin Kısımları

Tarih, üç büyük devreye bölünmüştür: İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ. Tarihin bu kısımlara ayrılması umumiyetine ait olup hepsine birden “genel tarih” adı verilir. Bir memleketin, bir kavmin, bir fikir ve mesleğin tarihine “özel tarih” ismi verilebilir. Peygamberlerin tarihi, İslam tarihi, felsefe tarihi gibi kişilerin hayatını içine alan tarihe hâl tercümesi adı verilir.

7. Tarihin Kaynakları

Tarihin kaynakları çoktur. Eski kavimlerin terk ettikleri eserler, mabetler, alet ve edevat, fosiller, dikili taşlar, sütunlar, yazılı eserler, kavimlerin rivayetleri vesaire tarihin belli başlı kaynaklarıdır.

2. BÖLÜM
DİN, FELSEFE VE FEN

Akliyyun – Zihniyyun – Hissiyyun – Tenkit Felsefesi ve Şüpheciler – İspat Felsefesi ve Tekâmül – Ferdiyetçiler ve Maddiyatçılar – Vücutçular ve Ruhaniler – İlahçılar – Bilimin Yetkisi – Felsefenin Konusu.

Dinler hakkındaki düşünceler, felsefe akımlarına göre birbirinden değişik oluyor. Bunun içindir ki dinler hakkında yazılan eserleri incelemeden önce yazarlarının mensup olduğu felsefe akımlarını bilmek gereklidir. Böyle olmazsa insanın elinde hakikatin ölçütü ve incelemenin terazisi bulunamayacağından birbirine zıt fikirlerin oyuncağı olur ve yazılan şeyi ya sebepsiz reddetmek yahut düşünmeden kabul etmek zorunda kalır. Özellikle Avrupa’nın son eserleri hep bilimsel bir kılıfa bürünmüş olarak yayımlandığından “bilim” kelimesinin ifade ettiği mananın hayranı olanların ilmî olmayan fikirlere bile kapılması çok mümkündür. Bizim eleştirilerimizin dahi anlaşılması için bu akımların bilinmesi gerekir. Fakat kitabımızın bu giriş kısmı, ciltlerle kitapla ancak hakkıyla anlaşılması mümkün olan felsefe akımları hakkında detaylı bilgiler veremez. Bu nedenle bu akımların genel ve önemli hatları hakkında pek kısa bilgiler vermekle yetinmek zaruretindeyiz.

1. Akliyyun [Akılcılar/Rasyonalistler]

Akıl ile incelenmesi mümkün olmayan yahut akla ve âdetlere aykırı olan, kabulü imana dayanan şeyleri reddeder. Olağanüstü şeyler ve mucizeleri yorumlayarak akli ve “tabii” bir şekilde kabul eyler. Bunlara “rasyonalistler” adı verilir.

Son asırda akılcıların [rasyonalistlerin] kaidelerini Protestanların birçok ünlü büyüğü, Tevrat’a, İncil’e, Zend-Avesta’ya; Hint mukaddes kitaplarına, hatta Kur’an-ı Kerim’e ve başta Hristiyanlık olmak üzere bütün dinlere ve İslam dinine tatbik etmişlerdir. Gerçeklerin bozulması ve hakikatlerin yorumlanması üzerine bir “İslam Tarihi” yazmış olan Dozy, rasyonalist bir oryantalisttir.

2. Zihniyyun [Zihinciler/Romantikler]

“İdealistler” adını da alan bu akıma inananlar, maneviyatın dış hakikatlerini, maddiyatın hakiki varlığını ret ile her şeyi “fikir – idée”ye indirgerler.

3. Hissiyyun [Hisçiler/Duyumcular]

İdrak edilen şeyleri tabii hadiselerin akılda iz bırakan etkilerinden ibaret sayarak zaruri hükümleri de tecrübeye döndürmek, insan aklında maneviyatı idrake mahsus ve Allah vergisi bir “ayrıştırma özelliği – raison” bulunduğunu inkâr ederek; bu özelliğin de tecrübe sonucu ortaya çıktığını iddia ederler. Hissiciler ekolü, zaruri olarak inkâr ve materyalizmi doğurur.

4. Tenkit Felsefesi ve Kuşkucular [Septikler]

Bu akım, Almanyalı Kant’ın felsefi ekolü olup sonraları pozitivizm felsefesinden ve idealizmden bazı şeyler almıştır. Bu akımı savunanlar hemen bütün yerleşmiş fikirleri yıkıp harap ettikleri hâlde bunların yerine bir şey koymazlar. Şurası da dikkate değer ki tenkitçiler, tahrip ettikleri fikirleri o derece nezaket ve zarafetle yıkarlar ki bu yöntemle yaptığı tahribat, diğerlerinden daha tesirlidir.

Bu akımın esas ilkesi şu şekilde özetlenebilir: İnsan idrakinde de birtakım fikirler ve zorunlu önermeler var. Bu zaruret işin aslında var mıdır? Yoksa insan aklında mevcut ve dış gerçekliği olmayan şeyler midir? Eleştiri felsefesi, bunlarda hiçbir dış gerçeklik olmadığını iddia ediyor. Şu hâlde insanlık için hakikatleri bilmek imkânsız olduğu gibi maneviyatın da varlığı, insan algısının hükmünden ibaret kalıyor.

İşte görülüyor ki tenkit ekolü zaruri olarak şek ve şüpheyle sonuçlanmaktadır.

5. İspat [Pozitivizm] Felsefesi ve Tekâmül [Evrimcilik]

İspat felsefesi, olaylardan ve görünüşlerden dışarı çıkmamak ve tecrübeyle sabit olamayacak şeyleri hikmetten [ilim ve felsefenin sahasından] dışarı çıkarmak emelindedir. Fakat ilkelerinin çoğunluğu, bu iddianın aksine olup birbirine zıt birçok fikri kendinde toplamıştır.

Tekâmül felsefesi ile ispat felsefesi arasında fark pek azdır. Her ikisi de maneviyatı, tecrübe alanı dışında kabul etmekte ve uğraşmaya değmez görmektedir.

6. Ferdiyetçiler [Tekçiler] ve Maddiyatçılar

Maddeciler, varlığı kuvvet ve madde adı ile iki asla indirgeyerek bütün maneviyatı bir kalemde ret ve inkâr eder. Tekçiler ise kudret ve maddeyi bir “öz”e indirgemek gibi artı bir düşünceye sahip ise de aralarındaki fark önemsizdir. Ferdiyetçilik, maddiyatçılık ekolü ile panteizm ekolünün karışımıdır, denilebilir.

7. Vücutçular ve Ruhaniler

Vücutçular [panteistler/tümtanrıcılar], vahdet-i vücut taraftarları ise de bunlarla İslam tevhitçileri arasında fark vardır. Ruhaniler, Cenabıhakk’ın bu âlemden öz itibarıyla ayrı ve ruhani bir şahıs olduğuna inanırlar.

8. İlahçılar [Teistler]

İlahçılar yani yaradancılar, bir dine mensup olmadığı, peygamberleri tasdik etmediği hâlde Allah’ın varlığına inananlardır.

9. Bilimin Yetkisi

İlim ve fen,⁵ bir şeyin “nasıl” olduğunu inceler. Bu durumda bilimin meşgul olacağı çalışma zemini, yalnız olaylar ve görünüşler sahasıdır. Bundan dolayı bilim, hiçbir vakit tecrübe ve inceleme vadisinden çıkamaz. Çıkarsa artık ona bilim⁶ adı verilemez.

Demek ki bilimin kendine has bir alanı vardır ki bu da hadiseler alanıdır. Bilim bu alanda kaldıkça hâkimdir, kendisine itaat edilendir, gerçektir. Zira insanlık tarafından icrası mümkün olan tecrübe ve inceleme üzerine kurulmuştur. Gerçi ilimde özellikleri itibarıyla tecrübe ve incelemesi mümkün olmayan teoriler ve hipotezler de vardır. Şu kadar ki bunlar hiç olmazsa eserlerinde ve neticelerinde tecrübesi mümkün olan konuları ihtiva edebilir. Mesela: Atom, kuvvetin ve maddenin korunması kuramları gibi. Hiçbir suretle tecrübe edilmeyen ve incelemesi mümkün olmayan konular, bilimin sahası dışında kalır. Eğer bilim, bu gibi hususlar hakkında hüküm vermeye kalkışırsa sınırının dışına, alanının üstüne çıkmış olur ve önemi kalmaz.

Mesela bir kimse, “Bilimsel olarak melekler yoktur.” dese; eğer bu sözüyle, “Bilim ve tecrübe açısından meleklerin varlığının incelenmesi mümkün değildir.” demek istiyorsa sözü doğrudur. Fakat tecrübe ile ispatı mümkün olmadığı için meleklerin varlığını inkârı kastediyorsa yalan söylemiş olur; çünkü ilk önce kendisi bilimin dışına çıkar.

Tecrübe ve inceleme ile ispatı mümkün olmayan bir şeyi inkâr etmek, ikrar kadar bilime aykırıdır.

Avrupa eserlerinde, en ziyade tenkide değer ve sakınılması gerekli olanları, bilim ile felsefeyi ve dini birbirlerine karıştıranlarıdır. Bilimi kendi sınırları dışına çıkarmak, onu mahvetmek demektir. Hâlbuki Avrupa’da birçok araştırmacı, bu hatayı bilerek işliyorlar.

Şu hâlde bilim, yetkisini aşıyor. Bu usul, bu yetkisini aşma, Avrupa’nın sosyal görüşlerine pek fena etki ettiği gibi bilimin de ilerlemesine engel olmaktadır. Çünkü ilmi, yetki ve kapsam dairesinin dışına çıkarıyor ve lüzumsuz bir sürü varsayım ile ilimi ilim olmaktan uzaklaştırıyor.

10. Felsefenin Yetkisi

İlim bir şeyin nasıl olduğunu araştırır, demiştik. Niçin öyle olduğunu inceleme vazifesi de felsefeye aittir.

Mesela dikkat nazarımıza bir hadiseyi, bir koyunu alalım. İlim, bir damlanın ana rahmine düştüğü dakikadan itibaren incelemeye başlar. “Bir koyun nasıl meydana gelir?” denilirse size bütün tafsilatıyla bilgi verir. Fakat verdiği tüm bu bilgilere karşı: “Niçin böyle oluyor?” derseniz ilim size cevap veremez. İlim hadiseyi bilir, ikinci derecedeki sebepleri de görebilir fakat en yüce sebebi, gayeyi, hikmeti göremez ve niçin sorusuna cevap veremez.

İnsanlık, bir hadisenin nasıl meydana geldiğini bilmekle yetinmez. Her bilinmeyene karşı, insanlık vicdanı, derhâl “Niçin?” sorusunu sorar. Bu soruların vardığı en son noktalar, insanlığı özellikle meşgul eder. Akıllı ve bilinçli her insan, dünyaya niye geldiğini, nereye gideceğini, etrafındaki bütün bu olayların ve görünüşlerin niçin var olduğunu sorar, sormaya fıtraten ve vicdanen kendini zorunlu hisseder.

Bilim soru soran kimseye, dünyaya nasıl geldiğini bildirir fakat niçin geldiğini bilmez ve bildiremez. Bu âleme her gelenin öleceğini söyler fakat nereye gideceğini ve ölümden sonra bir ikinci hayat olup olmadığını kestiremez. Yaratılanlar hakkında güzel fikirler verir fakat varlığının asli sebebini keşfedemez.

İnsanlık, bilimin bu acizliği önünde baş eğip kalmaz, sualine bir cevap almadıkça gönül endişesi rahatlığa kavuşmaz. İşte bu suale cevap bulmak zorunluluğudur ki insanlığı, bilim⁷ yanında, bilimin verdiği hükümlerin özü ve hükümlerinin mantıklı neticeleri olarak bir de felsefe meydana getirmeye zorlamıştır. Yaratılışından insana böyle bir endişe yerleştirildiği içindir ki Cenabıhak, insanlara peygamberler göndermiş ve dini ihsan etmiştir.

Demek ki bilim, bir olayın şekillerinde ve görünüşlerinde kalır. Felsefe ise içyüzlerine ve sebeplerine iner. Birinci nasıl olduğunu, ikinci niçin öyle olduğunu anlamaya uğraşır. Şu hâlde din lüzumsuz kalmaz mı? Dinin vazifesi nedir? Felsefe, dinden daha lüzumlu olur mu? Bu sualin cevabını Dördüncü Bölüm’de vereceğiz. Şimdilik şu kadar söyleyelim ki felsefe, dinin yardımcısı ve tamamlayıcısıdır. Fakat hiçbir vakit felsefe, “din hissi”ni doyuramaz. Hiçbir vakit felsefe, insanı dinden uzaklaştıramaz.

3. BÖLÜM
DİN

Dinin Tarifi – Din Hissi – Dinin Lüzumu ve Faydaları

1. Dinin Tarifi

Dinin tarifi yalın bir bakışla pek kolay sanılır. Din ile o derece kaynaşmışız ki âdeta din ve insan, eş anlamlı kelimeler hâline gelmiştir. Bundan dolayı dini, tarife muhtaç olmayacak derecede samimi bir anlayışla bilen insan, öncelikle “Din nedir?” sorusunu gereksiz bulursa da dini, efradını cami ve ağyarını mâni bir suretle [kendi unsurlarını içinde toplayacak ve kendinden olmayanları dışarıda bırakacak bir şekilde] tarif etmeye hâlâ araştırmacılar ve felsefeciler muvaffak olamamışlardır.

Din kelimesinden “hak veya batıl”, “falan veya filan din” anlaşılmamalıdır. Herhangi bir dini tarif etmek nispeten kolaydır. Zor olan, dini yani “din fikri”ni tarif etmektir.

Bu itibarla “Din nedir?” sorusunun cevabını verenler, esastan ziyade kendi görüşlerini dikkat nazarına almışlardır. Biz, teferruata ait olan cevapları bir tarafa bırakacağız. Fakat bütün cevaplarda, bütün tariflerde bazen açıkça, bazen üstü kapalı mevcut olan fikirlerden anlaşıldığına göre:

Din, iki ucun birleştirilip toplanmasından meydana gelen bir fikirdir. Bu iki ucun biri sosyal topluluk veya birey, diğeri insanlıktan ayrılmaz bir şekilde ve âdeta zorunlu olarak kalbe doğan tabiatüstü bir hakikattir.

Bu kapalı tarifi sade bir dille ifade edersek şu sonuca varılır ki: Din, bir insanın kendinden üstün ve muhtaç olduğu bir kudreti anlaması ve itiraf etmesidir.

Bu çok yüce bir hakikattir ki insan, hangi seviyede olursa olsun onu samimi bir şekilde içten bir ilhamla hisseder. Hissetme derecesi birbirinden farklı ve değişik olabilir; fakat bu hisse sahip olma hususunda insanlar ortaktır.

Bazı araştırmacılar dini şu suretle de tarif etmişlerdir:

“Din, öyle bir algılama özelliğidir ki çeşitli isimler ve şekiller altında insan onunla ‘mutlak sonsuz’u hisseder ve anlar. Bu özellik olmasaydı, yani insanların fıtratında böyle bir yetenek bulunmasaydı, din meçhul ve imkânsız kalırdı.”

İşte bir tarif daha:

“İnsanın bilinmesi imkânsız olan ‘Mutlak Zat’ı bilmek arzusu ve aşkı, dindir.”

Bu hakikat, yüce peygamberin yüce zatı tarafından: “Sübhaneke ma arafnake hakka ma’rifetike ya maruf.” (Seni noksan sıfatlardan tenzih ederim. Ey çok tanınmış olan Allah’ım, biz seni hakkıyla tanıyamadık, bilemedik.) diye yüce bir şekilde ifade buyrulmuştur. Bu tariflerin her üçü de aynı manayı ifade eder. Tahlil edilecek olursa görülür ki din fikrinde üç esas bulunmaktadır:

1. Bizim üstümüzde ve bize uyması beklenmeyen bir kudretin varlığını itiraf.

2. Bu kudretin kontrolü altında ve ona bağımlı olduğuna dair his.

3. Bu kudretle insan arasında ilişki [kulluk, mabutluk veya vahdet].

Dinin bu şekilde tarifine itiraz edenler ve bu tarifleri eksik bulanlar var. Fakat mesele insaflı bir şekilde değerlendirilirse itirazların, ciddi olmaktan ziyade bazı detaylara ait noktaları anlayış tarzıyla alakalı olduğu görülür.

Bu cümleden olarak “Buda” dininde ilah ve ilahelere verilen konumun ikinci derecede kaldığı ve hele tariflerin birçok dindeki tarifleri içermediği, belli başlı itirazları meydana getiriyorsa da bu gibi itirazlar anlaşılmaz ve delillendirilmemiş fikirlere dayandırıldığı için geçerli değildir.

Evvela Buda dini hakkında Avrupalıların henüz düzgün ve kesin fikirleri yoktur. Ve özellikle Buda dininin, Allahsız bir din olduğu, bir tür inkâr ve maddecilik ekolünden ibaret bulunduğu hakkında Avrupalılarda şu son zamanlarda ortaya çıkan fikirler, pek çok araştırma ve eleştiriye muhtaçtır.

Bize kalırsa bu fikirler, yanlış bir akımın ürünüdür. Avrupalıları bu yanlışlığa sevk eden, Budistlerin “nirvana” dedikleri “mutlak fena” [tam yokluk] hâlidir. Onlar kelimelerin tarifinden bunu yokluk manasına alıyorlar. Hâlbuki bir mutasavvıf, bunu pek kolaylıkla ıtlak [zayıf varlıktan ve benlikten soyunmak] fikri ile birleştirebilir. Şimdi de şu fikirleri özetleyelim: “Hikmet” gazetesinde yazdığımız “İslam Tasavvufu Felsefe ve Yeni Fenler” makalelerinde söylediğimiz gibi din, mabudu hissetmek, anlamak ve bilmekten ibarettir.

2. Din Hissi

Bu terkip ile ifade etmek istediğimiz amacı, “dinin samimi ve vicdani zevki” cümleleriyle açıklayabiliriz. Din, zamanımızda genel bir keyfiyettir. Fakat o büyük din hissi, hiçbir zaman genelleşmemiştir.

Güzel sanatlar zevki ve yeteneği, estetik duygu nasıl herkese verilen lütuflardan değilse, hepsinden daha hassas olan din hissi de öylece herkesin sahip olduğu özelliklerden değildir. Dinlerden herhangi birine mensup olan iki adamı inceleyelim. Bunlardan birisi, mensup olduğu dinin şeklî ibadetlerini harfiyen yerine getiriyor. Vicdanına ait duygulanmalarda hiçbir değişme ve heyecan, hiçbir cezbeye tutulma oluşmadığı hâlde ibadet ediyor.

Böyle bir adama dinsiz diyemeyiz. Fakat kendisinde dinî his olmadığı ve daha doğrusu bu hissin, kendisinde ya başlangıçtaki hâlinde gelişmemiş olarak kaldığı yahut da başka bir eğilime ve sevgiye dönüştüğü muhakkaktır. Böyle bir makinede dinî his olamaz. Böyle adamlarda ibadet eden, ruh ve vicdan değil, alışkanlık ve eğitim sonucunda bir makine düzen ve donukluğu ile hareket eden cesettir.

Örnek aldığımız diğer adama bakarsak görürüz ki birçok vesile ile Cenabıhakk’ı hatırlar, her güzel manzara ona güzelliklerin çıkış yeri olan şanı yüce var ediciyi, yani yaratıcıyı hatırlatır. Bu vesilelerin görünmesiyle beraber vicdanında tatlı bir heyecan, sevgi; ruhunun derinliklerinde benzetilmesi ve tarif edilmesi zor bir zevk hisseder. Yaratıcısı ve sahibine karşı kalbi, kulluğa yaraşır şekilde sevgiyle dolar. İşte bu adam dinî his sahibidir. Mesela İslam dinine inanmayan birçok Avrupalı büyük düşünür, bir cami ve cemaatle namaz kılındığını görerek İslam dininin ibadetlerinde kalp ve vicdana tesir eden bir büyüklük olduğunu beyan etmişlerdir. Bu gibi itirafların sahiplerindeki dinî hissi, bazen dine düşmanlık gösterenlerde bile görürüz. Mesela ispat ekolünün [pozitivist felsefenin] piri olan Auguste Comte, ömrünü maneviyatı yok etmeye adamışken en sonunda esrarengiz bir din çeşidi, garip bir tarikat meydana getirmiştir. Bu aşırılıktan da anlaşılıyor ki adı geçen dâhide, kuvvetli bir dinî his vardı ve sönmemiş idi.

Bunun aksine pek dindar bazı adamlar vardır ki bir mabede girerken, ibadetleri icra ederken hiçbir şey hissetmezler. Bir Avrupalıyı bile duygulandıran ve zevklere gark eden camilerimize kırk sene devam edip de hiçbir heyecan hissetmeyen adamlar da vardır.

Din aşkı, din uğrunda fedakârlık ve hizmet gibi güzel huy ve özellikler ancak dinî his sahiplerinde bulunur. Bu histen mahrum olanların dindarlığı ise ancak kendini beğenmişlik hislerini tatmin etmekten ibaret kalır ve böyleleri din aşkından, fedakârlıktan nasip almış değildirler.

3. Dinin Lüzumu ve Faydaları

Milyarlarca insanın, binlerce seneden beri bir dine bağlı olarak dinine sarılma lüzumunu hissetmiş olması, bugün bile yeryüzünün sakinleri milyarlarca insanın farklı dinlerden birine bağlanması, dinin gerekliliği hakkındaki kanıt ve delillerin anlamsız bir külfet olduğu düşüncesini uyandırıyor. Aslında bu fikir doğru ise de bu konuda ileri sürülecek deliller zihinleri aydınlatmaya yardım edeceğinden lüzumsuz değildir. Şurası da unutulmamalıdır ki dinin gerekliliğini inkâr eden adamlar her asırda görülmüştür. Zamanımızda da dinin vicdani, siyasi ve sosyal hiçbir lüzumu olmadığı fikrinde olan adamlar pek çoktur.

Din fikri, denilebilir ki insan algısının zaruri olarak doğurduğu şeylerdendir. İnsanlık tarihinin yedi bin senelik kısmında isimleri görülen kavimlerin hep birer dine bağlı oldukları anlaşılmıştır. Fakat zannedilmemelidir ki din fikri yedi bin seneliktir. Din, insan ile beraber ortaya çıkmıştır. Bu itibarla din ve insan kelimeleri âdeta eş anlamlı kelimelerden sayılmıştır. Çünkü bunların birbirlerinden ayrılması mümkün değildir. Tarih öncesi çağlarda yaşamış insanlarda da din fikrinin varlığı, inkârı mümkün olamayacak bir surette anlaşılmıştır.

Zamanımızdan üç yüz elli bin sene evvel tahmin edilen “Dördüncü Devir” başlarında yaşadıkları, bıraktıkları eserlerin ve fosillerin artıkları ile sabit olan ve taşlaşmış iskeletlerinin bulunduğu topraklara nispetle “Neandertal”, “Lojri”, “Kromanyon” gibi isimlerle anılan insanlığın en eski kavimlerinde din fikrinin varlığı buna delalet eden eserler ve elde edilen sonuçlar ile ortaya çıkmaktadır. Bu eski kavimlerden bir kısmının, ölülerini özel bir itina ile hep aynı şekilde gömmüş olması, kabirlere dikilen pek büyük taş parçaları, kabir yeri olarak seçilen mağaraların düzeni ve daha birçok alamet, din fikrinin varlığını açıkça ifade etmektedir.

Gerçekten de suni olan şeylerin karışıklığına uğramamış bir dimağın, bir idrakin, bazı hususları zaruri olarak tefekkür ve değerlendirmeye tabii bir meyli ve samimi bir ihtiyacı vardır. Her insan⁸ şu sorulara bir cevap bulmaya mecburiyet hisseder:

“Ben kimim?”

“Nereden geldim?”

“Nereye gidiyorum?”

“Beni çevreleyen bu eşya nedir? Nereden peyda olmuştur?”

Her insanın bu sorulara bulabileceği cevap, tarif ve içerik bakımından farklı olsa bile esas ve öz bakımından aynı şeylerdir. Bu sorular neticesinde soru sahibi, kendi şahsı ve çevresi üstünde bir varlık bulunduğunu keşfeder ve bu şekilde şanı çok yüce yaratıcıyı bulur ve bilir.

Bu derece uzun zamanlardan beri milyarlarca insanın âdeta zaruri ve tabii olarak hissettiği bir fikrin lüzumu, kendiliğinden ortaya çıkar. Bu hususta bir itiraz gelecek olsa bile bu, fikre ve dinin ruhuna ait olmayıp dinî anlayış biçimlerine ve şekillere yönelmiş olarak kalır.

Ceset için hava, su ve yenip içilecek şeylerin gerekliliğinin açıklığını kimse inkâr edemez. Ruh için birtakım manevi gıdalar vardır ki bunların da gerekliliği aynı derecede açıktır. Ceset için hava ne ise ruh için din odur. İhtimal ki bu benzetmemize karşı bahane göstermek için havasız ceset yaşayamadığı hâlde dinsiz bir ruhun yaşayabildiği söylenir. Böyle bir bahane ileri sürmek meseleyi güzelce tahlil etmemekten ileri gelir. Her şeyden önce zamanımızda dinsiz adam yoktur ve olamaz. Yalnız “din fikri” ile olumsuz bir tarzda meşgul olan adamlar vardır. Allah’ın varlığını ve dini inkâr edenler vardır; fakat dikkat edilsin ki bu inkâr, dinî fikrin yokluğu, dini tanımazlık demek değildir. Bu adamların din fikri ile meşguliyetleri, en az bir dine itikadı olan kimse derecesindedir.

Din fikrini, inkâr ve nefy suretiyle de olsa kabul etmek bile dinin lüzumu için bir delildir. Bundan dolayı bu konu ile ilgili gerçek soru şu şekilde olmalıdır:

“İnsan idrakinden din fikri çıkarılabilir mi?”

Bu soruya tereddütsüz “hayır” cevabını veririz. İnsan idraki hangi seviyede olursa olsun, din fikrinden uzaklaşabilecek bir kuvvete sahip değildir. Ne tarihte ne de zamanımızda din fikrinden esasen mahrum bir fert göremiyoruz. Din biçimlerinin ve din fikrini kabul biçimlerinin ise işin özüne hiçbir etkisi yoktur. Bu sebeple dini inkâr, dinin gerekliliğini inkâr demek olmadığından başka inkârla meşgul olmak bile o gerekliliği tasdik demektir. Şimdi yeni doğmuş bir çocuğu alarak kendisine hiçbir din fikri telkin etmesek acaba tabii bir gelişme sonucunda ilk arayacağı hususlar arasında din bulunmayacak mıdır?

İnsan idrakini, âlime yakışacak ve inceliklerini anlayacak şekilde tahlil edenler, din fikrinin zaruri fikirler sırasında olduğunu açık seçik bir şekilde ve hatta riyazî [matematiksel olarak, hesap ederek] bir kesinlikle ispat etmişlerdir.

Şimdi de dine daha insani ve daha samimi bir açıdan bakalım. Önce hiç kimsenin inkârına cesaret etmediği şu meseleyi zikredelim: Ahlak, yani ahlaki faziletler insanlık için elzemdir.

Gerçekten insanlık, ahlak ile diğer varlıklardan seçkin ve üstün bir mevki kazanmıştır. Genel ismiyle insanlık diye tarif ettiğimiz topluluk düzeni, ancak ahlak ile ayakta durabilir. Eğer ahlak olmasa vazifeler de olmaz. Vazifeler olmasa insanların hayvandan farkı kalmaz. İnsan cemiyetinin her şekli ahlak ile mümkündür. İçtimai topluluklar ve hükûmetler hep hukuka, hukuk ise ahlaka dayanır. Bu âlemde insanlara nasip olan, göreceli saadetin yegâne teminatı ve kefili ahlaktır. Ahlakın yüceltilmiş esaslı kaidelerini tahrif suretiyle onu yok edenler bile esasen prensipte (en principe) ahlakın lüzumunu kabul etmişlerdir.

“Acaba din ve ahlak ayrı ayrı şeyler midir? Din olmadan ahlak mümkün müdür?”

Sokrat ve onun talebeleri Eflatun ile Aristo’dan itibaren birtakım hakimler [felsefeciler], din ve ahlakın yücelikte bir ve eşit olmakla beraber ayrı ayrı şeyler olduğunu zan ve iddia etmişlerdir. Onların bu iddiaları bugün Batı’nın âlimlerinin çoğunluğu tarafından kabul edilmiş bulunuyor. Fakat mesele genişliğince ve derinliğince incelenecek olursa Sokrat’ı ve onun izinden gidenleri bu fikre sevk eden sebepler meydana çıkar. Önce şurasını söyleyelim ki Sokrat’ı bu fikre sevk eden belli başlı iki sebep vardır: Birisi bulunduğu çevre ve zaman, diğeri fazilet sevgisi…

Bilindiği gibi Sokrat’ın yaşadığı zamanda Eski Yunanlıların dini, bir hurafeler silsilesinden zarif putperestliğe dönüşmüş bir “insan şekline ibadet – anthropomorphisme”den ibaret idi.

Bu kadar bayağı bir şekle düşmüş olan bir dinin (dikkat edilsin ki din fikrinin değil, sözü edilen din biçiminin) dayanabileceği ahlak ile Sokrat’ın vahdet izleri taşıyan vicdanında görünen ahlak pek farklı idi. Eğer Sokrat ahlakı o zamanki dinî şekille ifade etmiş, ahlakı o şekilde mümkün görmüş olsaydı bizzat ahlakı mahvetmiş olacaktı.

Sokrat bir din yenileyicisi değildi, zamanındaki dini ıslah etmeye gücü yetecek biri de değildi. Bu kadar karmakarışık bir din biçimi üzerine bina edilecek ahlakın, ahlaksızlık olacağını çok iyi biliyordu. Bundan dolayıdır ki hiç olmazsa çevresindeki batıl dinin zorlayıcı ve bozucu şeyleri kapsayan çerçevesi dışında bir ahlak düşüncesi ortaya koymak istedi. Bu muhterem âlim, böylece din ve ahlakı ayrı ayrı şeyler olarak kabul etti. Fakat her ikisinin yücelik konusunda birliğini ve eşitliğini itiraf etmesi bile gösteriyor ki Sokrat, ahlak ilminin din fikrinden ayrılamayacağını esasen kabul etmiştir. Ayrılıkları din fikriyle değil, o zamanın din biçimiyle, yani bu biçimin batıl olduğuyla alakalıdır ki bu da çok doğrudur.

Bu söylediklerimizin bir hakikat olduğunu ispat etmek için bu önemli bahsi bütün açıklığıyla tenkit terazisine koymak gereklidir.

Ahlakın esas konusu “vazife”den ibarettir. Vazife, yapılması muhakkak gerekli ve mukaddestir. Yani vazife kutsaldır. Böyle olmazsa, ismen vazife kalsa bile hakikatte vazife sayılamaz. O hâlde vazifenin yapılması muhakkak gerekli ve mukaddes olabilmesi için mukaddes bir esasa dayanması gerekir. Bu mukaddes esas ise kısaca uluhiyet fikrinden ibaret olup bu da “ölümden sonra dirilmek”, “mükâfat ve ceza” fikriyle anlatılmış olur. Bu fikirler sisteminin toplamı ise bir dini oluşturur. Bu esaslar aradan çıkarılırsa ahlakın bir manası kalmaz. Vazife denilen ağır borcu ödemek için bir sebep de kalmaz. Dinsizlik ile ortaya çıkabilecek “fazilet”, kanun korkusu, hükûmetlerin korkutması ve cezalandırması ile “görünüşte kötülük yapmamak”tan ibaret kalır ki böyle bir hâle fazilet adı verilemeyeceği meydandadır.

Bir adam farz edelim ki Allah’ın varlığına, ölümden sonra dirilmeye, ahiretteki mükâfat ve cezaya inanmıyor, bu âlemin ne hikmet sebebiyle var edildiği kendisince meçhul, hatta kendisinin yaratılışının manevi sebebinin farkında değil. Bu varlık ona göre ya mihaniki [mekanik] kanunların faaliyetinin zarureti sonucu yahut da tesadüf eseri. Bu adam için yegâne saadet bu dünyada mümkün olan şeylerin zevkleri ile yaşamaktan ibaret. Fakat sosyal hayatta işgal ettiği vaziyet veyahut talihi gereği olarak bu adam mahrumiyete mahkûm. Kendi cinsinden olan birçok kimsenin eriştiği refah ve saadet ona nasip olmuyor ve kolayca bulunmuyor. Hâlbuki bu adamın yaşamasındaki yegâne sebep bu saadetten ibarettir.

Şimdi insaf ve mantık gereğince sorarız:

“Bu adamın fazilet sahibi olmasında, ahlakın emrettiği vazifeleri icra etmesinde, hatta yaşamasında bir mana var mıdır? Vazife, fedakârlığı, gerektiği zaman kendini feda etmeyi ve her vakit ihtirasları sınırlandırmayı emreder. Bu adam fedakârlığı niçin yapsın? Kendini niye feda etsin? İhtiraslarını, imkân buldukça niye sınırlandırsın? Sebep, hikmet?

Hiç! Hiçbir sebebi yoktur. Bu adama göre vazifenin yerine getirilmesi, bir delinin alışkanlık şevkiyle bir şey yapması kadar mantıksız ve manasızdır.

Denilebilir ki; insanlık hürmet ve muhabbetinden dolayı vazifesini yerine getirir. Fakat bu adamın farkına varıp da anlayabildiği şeylere göre insanlık nedir? Tesadüfün insafsız elinin, icat sebebi meçhul olan bir var etmesi!.. Hissiz ve vicdansız mekanik kanunların uydurduğu acayip şeylerden meydana gelmiş bir yığın… Öyle bir yığın ki üç beş günlük hayat için sayısız elemlere ve kederlere göğüs germeye mahkûm. Böyle bir adamdan beklenecek hareketler, vazife ve fazilet olamaz. İnsanlara karışmaktan hoşlanmamak, yeis ve nefret olabilir. Eğer bu fikirler sistemine bağlanmış bir adam, tesadüfen mutlular arasında bulunursa hemcinsine fenalık etmeyebilir. Fakat bu, fenalık etmeye lüzum ve ihtiyaç görmemek şartıyladır. Eğer bu şart aradan çıkarsa fenalık etmesi pek tabiidir. Çünkü fenalık etmemesi için olaylar silsilesi dışında sabit ve kesin bir sebebe inanmıyor, hiçbir zaruri fikir kendisinin hareketlerinin düzenleyicisi olamıyor! Olabilir ki böyle bir adam hemcinsine iyilik de edebilsin. Fakat bu da sosyal hayattaki vaziyeti itibarıyla veyahut sırf keyfî olarak bir hesap veya bir menfaat sebebiyledir. Bu takdirde o adama fazilet sahibi olduğunu göstermiş, vazifesini yapmış denilemez. Menfaatini gözetmiş, keyfini yapmış denilir.

Bu adamı aç kalmış farz ediniz. Niçin aç kalsın? Sebep?.. Acaba aç kaldığı hâlde başkalarının haklarına hürmet eder de bir şey çalmazsa diğer bir hayatta vazifesini bilir bir kimseye yaraşır şekilde olan bu hareketinin, bu faziletinin mükâfatını görecek mi? Hayır. Çünkü bu adama göre ukba [ahiret] yoktur. Halik [yaratıcı] yoktur, din yoktur ki böyle bir fikre sapsın. Şu hâlde aç kalmış iken çalmaması için üç sebep düşünülebilir:

1. Kanunen cezalandırılıp tepelenmekten korktuğu için.

2. Din yolunda bulunan bir çevrenin etkilerine kapıldığından görüş olarak dinsiz iken amelî olarak, fiiliyatta yani göstermelik niyetle dindar bulunduğu için.

3. Ahmaklığı ve aptallığı en üstün derecede olduğu için.

Gerçekten vazifesini yapan dinsizlerde bu üç sebepten bazen birisi, bazen ikisi ve bazen de üçü bulunur. Bazı dinsiz bilginler görülüyor ki âleme ahlaksızlık fikirlerini yaymak gibi pek uğursuz ve çirkin bir vazife ifa etmelerine rağmen kendileri faziletli ve ahlaklı adamlardır. Bu manasız fazilet, yukarıda zikrettiğimiz sebeplerden ilk ikisine dayandığı gibi ayrıca davasını ispat etmek, üzerinde yürüdüğü fikrî yolu korumak ve temize çıkarmak gibi hususi sebepleri de kapsayıcıdır. Velhasıl dinsizlikle fazilet aslında bir arada bulunmaz, bulunduğu nadir misallerde ise istisnadan ibaret kalıyor ve bu istisna da bir fayda sağlamak niteliğinden mahrum bulunuyor. İşte hangi noktadan düşünülüp incelense görülüyor ki; din, insanlar için tabii bir gerekliliktir, doğal bir ihtiyaçtır. Kalben ve vicdanen, felsefi olarak ve tefekküren (düşünce açısından), siyaseten ve toplumsal görüşler açısından insanlar dine muhtaçtır. Bu hakikat, tarihle ve her türlü insani varoluşla sabittir. Dinsizliğin tabii çocuğu, insanlara karışmaktan hoşlanmamak, ümitsizlik, hayatı hor görme ve anarşidir! Yani dinden uzak olanlar aynı zamanda insanlardan da uzaktır, ümitsizlik içindedirler, hayatı hor görürler ve bu bir anarşidir.

Dinin lüzumunu inkâr edenler, bütün bu hakikatlerin kuvvet ve tesirini değiştirmek ve ortadan kaldırmak için birçok vesikalara başvururlar. Buna dayanarak din namına işlenen faciaları ve rezaletleri sayarlar. Despotizmin en kötü şekli olan dinî despotizmi bütün uğursuz safhalarıyla incelerler, dinin vesile ve vasıta olduğu suistimalleri detaylarıyla sayıp dökerler. İnsanlık tarihinde bir an eksik olmadığı görülen sefaletleri, cefaları, insanların acıma duygularına karşı teşhir ederek tahlil sonunda en önemli etkenlerden ve sebeplerden birinin de din olduğunu ortaya sererler.

Bunların hepsi doğru ise de dinin inkârcılarının bu doğrulardan çıkardığı sonuç yanlıştır. Bunların hepsi insan ihtiraslarının alçaklık kudretini, nefsin kötülük anlayışını ispat edebilir. Fakat ne dinin lüzumunu ve ne de yüceliğini inkâr için delil olamaz. Bir şey, bozulmuş hâliyle ve suistimaller ile ortaya çıkan etkisi ile değil, bizzat kendisinin gerçekliğiyle muhakeme edilmelidir. Dinin suistimale uğradığı pek doğrudur. Fakat bundan dinin lüzumunu inkâr etmek gibi bir sonuç çıkarmak hiç de doğru değildir. En faydalı bir şey bile suistimal neticesinde faydasız, hatta zarar verici olabilir. Fakat bu, suistimale ait kalıp o şeyin kendisine ait olamaz. İnsanlar, en yüce fikirleri bile ihtiraslarına alet etmek yolunu bulurlar. Bu şekilde suistimaller insanlığın fıtrat ve cibilliyetine veyahut da anlayış ve terbiye tarzına ait bir durumdur.

Dinin suistimalinden ortaya çıkan sonuçlar ile dinin gerekli olmadığını yahut zarar verici olduğunu iddia etmek en parlak safsatalardan sayılır. Başka bir ifadeyle dinin yanlış şekilde yorumlanışından, istismarından ortaya çıkan sonuçlara dayanarak dinin gerekli olmadığını iddia etmek, görünüşte doğru gibi değerlendirilmesine rağmen yanlış bir kıyaslama olur.

Tarihte din namına işlenmiş cinayetler çoktur. Fakat din namına icra edilen güzel işler ve faziletler de sayısızdır. Birinciler din namına yapıldığı hâlde dinin suistimali ile meydana gelmiş; çünkü dinin menettiği şeylerdir. İkinciler ise dinin emirlerine uygun hareket etme sonucu meydana gelmişlerdir. Dinin lüzumu için bundan büyük tarihî delil olamaz fikrindeyiz.

4. BÖLÜM
DİNSİZLİK VE SONUÇLARI

Ahlak Fikrinin Kaybedilmesi – Toplum ve Hürriyet Fikrinin Kaybedilmesi – Saadetin Kaybedilmesi.

Dinsizliğin belli başlı üç sonucu vardır ki her üçü de gerek tarih sayfalarında ve gerekse bugünkü Avrupa’daki düşünürlerin dehşetli nazarlarına hedef olmaktadır. Bu üç hâlin:

Birincisi: Ahlak fikrinin kaybedilmesi,

İkincisi: Toplum ve hürriyet fikrinin kaybedilmesi,

Üçüncüsü: Saadetin kaybedilmesidir.

Bu söylediklerimizi ispat etmeye mecburuz. Her ne kadar gerek tarih ve gerek medeni toplumların durumu derin bir bakışla incelense, söylediklerimizdeki hakikatler garip bir tazelik ve parlaklıkla göze çarparsa da – derin bakış, genel bir karakter olmadığından – bu meselede yeteri kadar açıklama yapmak elzemdir.

1. Ahlak Fikrinin Kaybedilmesi

Bir toplum düzeni, birtakım kanunlar ile kurulmuş bir makineye benzer. Bu kanunların sonuçlarının özü “hukuk” fikri olup bu fikrin de kaynağı “ahlak bilgisi”dir. Gerçekten aradan bu kaynak çıkarılırsa ne hukukun ve ne de kanunların manası kalır.

Her ilmin bir konusu olup ahlak ilminin konusu ise “iyi fazilet”tir. Üç dört bin senedir edinilen tecrübelere göre kutsiyet fikri esas olarak alınmadıkça bir ahlak sistemi kurulması mümkün değildir. Kutsiyet ise ancak Allah’a inanç ve muhabbetle, yani dine bağlanmakla mümkün olabilir. Bundan dolayı Cenabıhakk’ı inkâr eden bir adamın ahlaksız olması tabii ve mantıklı, olmaması ise gayritabii ve görünüşte müstesna bir hâldir. Görünüşte, dedik. Zira bugün gördüğümüz ahlaklı dinsizlerin hayat hikâyelerini tetkik etsek çocukluklarında ya dindar akraba ve eğitmenlerin veyahut dindar bir çevrenin etkileriyle ahlaktan nasiplendiklerini görürüz.

Hâlbuki dinden ve dinin mukaddes fikirlerinden tamamen mahrum olarak terbiye edilecek bir nesilde, asırlar geçmesinden sonra ne gibi hâllerin görüleceğini kesinlikle kestiremezsek de insan ruhunun hâllerinin incelenmesinden ve daha şimdiden görülen alametlerden bizim ahlak dediğimiz manevi sistemden eser kalmayacağına, her türlü yüce duygulardan mahrum ve sırf hayvani hesaplarla yiyip içerek geçinen bir toplum biçimi meydana geleceğine hükmedebiliriz.

“İyilik” fikrine olan eğilim, fazileti menfaate tercih, mutlaka Allah’a inanıp sevmeye muhtaçtır. Hatıra gelebilir ki “iyilik ve fazilet, menfaatin takdiri suretiyle” de yapılabilir. Gerçekten birçok mütefekkir, menfaat ve bencillik fikirleri üzerine birer “ahlak ilmi” kurmaya çalışmıştır. Fakat bunların ulaştığı sonucun en çirkin bir “ahlaksızlık” olduğunu söylersek, ahlakın iyilik fikri, vazife ve fazilet esaslarından başka bir esas üzerine bina edilemeyeceğini söylemiş oluruz.

Menfaat ve bencillik fikirleri üzerine kurulan ve isimlerine pek haksız olarak “ahlak” adı verilen kurallar sistemi göz önüne alınırsa hiçbir vicdan sahibi insan tasavvur edilmez ki gönlünün içinde bu çirkin kurallara karşı bir tiksinme hissetmesin. Biraz daha izah edelim:

“Bir anne, yavrusunu niçin sever? Bir baba, oğlunun saadeti için niye çabalar durur?”

Dinlerdeki mukaddes fikirler üzerine kurulmuş ahlaki görüşler, bu sorulara pek güzel cevaplar verir. Fakat bir kere de bakınız diğer ahlaki görüşlerle ne cevap veriliyor:

“Bir anne yavrusunu, bencilliğinden, malı olduğu için, ondan bir fayda umduğu için sever. Sevdiği yavrusu değil yine kendi menfaati, kendi nefsidir.”

“Bir baba oğlunu, oğlu büyüsün de kendisine baksın diye sever.”

Geri kalanı da bunlara kıyas edin!..

Şimdi bu iğrenç kurallarda insani yüce duygulardan bir zerre var mıdır? Bir anne tasavvur ediniz ki denize düşen ciğerparesini kurtarmak için yüzme bilmezken kalkıp kendini denize atıyor ve öleceğini bilirken yavrusu uğrunda nefsini feda ediyor. Bu onurlu davranış acaba “menfaat ve bencillik” gibi ölüm kadar soğuk kelimelerle izah edilebilir mi?

Bir fakir tasavvur ediniz ki iki gün aç durmuş, ölmesine ramak kalmışken eline bir dilim ekmek geçmiş. Bir gün sonra tekrar bir dilim ekmek bulması asla kesin değil. Öyle iken kendi gibi bir aç görüyor; ondan hiçbir menfaat beklemezken ve ertesi günü ekmek bulamayıp açlıktan ölmesi muhtemel iken ekmeğinin yarısını o fakire veriyor!

Bir misal⁹ daha: Çölde susuz kalmış iki kimse hayal ediniz ki birisi o sahranın garibi, diğeri yerlisi. Güneşin harareti 75 derecede. Yerlinin elinde ancak kendisini üç beş saat susuzluktan ölmesine engel olacak su var. Yolcular kuyunun yerini kaybetmiş ve demek ki su bulmaları sırf tesadüfe kalmış. Böyle iken yerli, ölümlerin en dehşetlisi olan susuzluktan ölmeyi göze alıyor da garibe elindeki suyu veriyor! Acaba şu onurlu hareketin “menfaat ve bencillik” gibi saçmalıklarla açıklanması mümkün müdür?

Hayır!

Bu hakikat o kadar açıktır ki birtakım mütefekkirler ahlak ilmini menfaat ve bencillik fikirleri üzerine kurma imkânı olmadığını görerek ortaya “cezp edilme” nazariyesini koymuşlardır. Mesela bir insanın iyilik etmesi, iyilik hissine kapılmasından ve toplumda iyiliklerin, güzelliklerin varlığı, fertlerin çoğunluğunun birbirine karşı sevgi ve dostluk hissiyle bağlı bulunmasından ileri geldiğini öne sürmüşlerse de “vazife” gibi zor ve mukaddes bir şeyin bu “incizap” [ruhi heyecan] nazariyesi gibi bir tereddüt ve zan üzerine kurulamayacağını anlamak için çok düşünmek gerekmez.

Demek ki ahlak, ancak “vazife” fikri üzerine bina edilebilir. Vazife fikri ile “Cenab-ı Allah’a inanma ve onu sevme”den başka bir esasa dayandırılamaz. Şu hâlde yine tekrar ederiz ki bir dinsizin ahlak sahibi olması şaşılacak bir şey, olmaması ise tabii bir neticedir.

2. Toplum ve Hürriyet Fikrinin Kaybedilmesi

Beşerî toplum düzeni, tek tip bir düzen değildir ve olamaz. Kâinatta “tam manasıyla eşit” bir varlık şekli olmadığı için insanlar da hiçbir hususta “tam manasıyla eşit” olamazlar. İnsanlığın icat ettiği bir sürü esrarengiz kelimeler vardır ki bunlar hep bu hakikati remz ve işaret ederler. Talih, kader, tesadüf vesaire… Gerçekten insan fertleri cismen ve manen birbirinden farklı derecede yaratılırlar. Biri bülbül gibi söyler, diğeri kekeler; biri tabii güzellikleri tasvire muktedirdir, diğeri ancak çirkin yaratıklar resmedebilir; biri sanki güzellik sırlarının aynası imiş gibi güzel olur, diğeri bir ifrit kadar çirkin gözükür.

Fakat her ne hâlde ve görünüşte olursa olsun bütün insan fertlerinin hakkı olan şey, hukuken eşitliktir ki bunun en doğru adı “hayat hakkı”dır. Hakları korunmuş olmayan fertler, muntazam bir sosyal düzen meydana getiremezler.

Hâlbuki bir sosyal düzen, fertlerin hâllerinin birbirine denk ve dengede bulunmasına özen göstermedikçe hiçbir vakit sağlam ve devamlı olamaz. Eğer insan fertlerinin yönlendiricisi ve yöneticisi yalnız iyi niyet olursa bu denkliğin ve dengenin uzun süre devam ettirilmesi mümkün değildir. Şu hâlde sosyal düzendeki dengeyi devam ettirecek maddi ve manevi bir kuvvet bulunmadığı dakikada anarşi, yani hükûmetsizlik ortaya çıkar. Eğer din ve ahlak manasız sözlerse insan cemiyetinin anarşist olması hem pek tabii ve hem de pek meşrudur. Biraz daha açıklayalım:

Ahmet Efendi’ye babasından yüz bin lira miras kalmış. Bu sermaye ile günde beş altın kazanıyor, hem de yorulmadan. Mehmet Efendi ise bir ay çalışarak ancak bu parayı kazanıyor. Aradan din ve ahlak kayıtları çıkarsa Mehmet Efendi’ye düşen ilk vazife, Ahmet Efendi’nin yarı parasını, yarı kazancını almaktır. Gerçi şimdiki hâlde din ve ahlak kayıtları üzerine kurulmuş bir hükûmet, yani engel olan ezici bir kuvvet var, Mehmet Efendi’nin Ahmet Efendi’nin hakkını almasına engel olur. Fakat böyle bir hükûmetin varlığı, din ve ahlak çoğunluk tarafından beğenilip kabul edilmiş olduğu içindir. Ya çoğunluk anarşistlere geçerse? İlk yapacakları iş, sosyal düzeni teşkil eden bazı insanları, eşitlik aşkına haklarından mahrum etmek olur. Bari ondan sonra düzgün ve yeni bir düzen kurulması mümkün olur mu? Hayır! Mademki insanlığın mahiyeti, daha doğrusu tabiatı ve kanunları, değişme kabul etmez şekildedir, bu yeni düzende de zaruri olarak değişik sınıflar ortaya çıkacak ve yine insanlar, akıllılar, budalalar; talihliler, talihsizler; çalışkanlar, tembeller; güzeller, çirkinler gibi kısımlara ayrılacaktır.

Bu hakikat güzelce düşünülürse kabul edilir ki: Sosyal düzene az çok bir meşruiyet rengi veren ancak din ve ahlaka bağlanmaktır.

3. Saadetin Kaybedilmesi

İnsanın ağır hayat yükünü sürükleyip durması, hep saadete ulaşma ümidiyledir. İnsan fertlerinden pek azı, nispi yani herkese göre değişebilen bir saadet anlayışına sahiptir. Fakat bu nispi saadeti meydana getiren şeyi maddiyat zannedersek fazlasıyla aldanmış oluruz. Nispi saadeti kazandıran şey, vicdani kanaat ve maneviyattır. Başka bir deyişle nispi saadet, din ve ahlakın mahsulüdür. Dinsizlikte saadet imkânı yoktur. Dinsizler için iki nevi büyük azap vade-dilmiştir ve var olmuştur. Zenginler için: İnce ve yüce duygulardan ve hayatın hakiki zevkinden mahrumiyet, o kadar bol nimetlere rağmen hayatı devamlı bir tatsızlıkla geçirme… Fakirler içinse: Teselli ve ümitten, adalet ve sevgi görmeden mahrumiyettir. Öyle bir hâlde ki birincilere intihar, ikincilere anarşi, hayatın tabii bir neticesi olur.

Dinsizliğin sosyal neticeleri cidden korkunçtur. Bir dinsizin, din fikri ile esasları kurulmuş ve ancak din fikri ile bir mana ve sebebi olan ahlaki kaidelerden yardım istemeye hiçbir salahiyeti yoktur. Bir dinsizin, din ve imandan doğmuş olan beşerî faziletlerden hiçbir pay beklemeye hakkı yoktur.

Bir dinsiz nazarında insanlık, fazilet, mürüvvet [cömertlik, iyilikseverlik], şefkat, insaf gibi yüce kelimelerin hiçbir manası yoktur. Eğer hem bu kelimelerde bir mana görüyor ve hem de dinsizlik davasında bulunuyorsa kendi vicdanını tahliyeden aciz kalmış, özellikle yüce duygularının arttığını, çocukluğunda dindar bir şekilde terbiyesine ve hâlâ vicdanının kilit noktasına hâkim olan din fikrine borçlu olduğunu fark edememiş demektir.

Bir dinsizin nazarında, “hissiz, vicdansız, lakayt ve insafsız bir kudret”ten, vücutları soyutlamaktan ibaret “kâinatın kanunları”ndan başka bir şey olamaz.

Allah fikri ve neticeleri aradan çıkarılırsa tabiat sahasında atomlar yığınından, mekanik faaliyetlerden başka bir şey görülemez. Bütün görünüş ve varlık sistemi, rekabet ve mücadele, mukatele ve muhasede [birbiriyle çarpışma ve birbirini çekememe] kanunları üzerine tesis edilmiştir.

Yalnız insan, vahşet gösteren bu kanunlara akıl ve vicdanla karşı çıkarak tesirlerini hafifletmeye ve dengelemeye, hatta etki alanını değiştirmeyi başarmıştır. İnsan bu kudreti, Allah fikrinden almıştır.

Bu fikir aradan çıkarsa insan, alelade hayvan türlerinden birine mensup bir hayvan kalır ve “tabiatın körlüğünün ve kahrının tesiri altına” düşmesi lazım gelir. Dinsiz bir anarşistin vicdanını tahlil edersek, haklı olduğunu tamamen görürüz. Böyle bir dinsizin kanaatine göre bütün yüce duygularla düşünceler gerçekten mahrum ve hayalin doğurduğu şeylerdir; hakiki olan şey, tabiattan ibarettir. Ahiret, fazilet, uhrevi mükâfat, ahlak, bütün bu kelimeler hilekâr bir güruhun, insanlığın çoğunluğunu esir gibi çalıştırmak için icat ettikleri şeylerdir. Şu hâlde insanlığın hayalinin gayesi yerine her ferdin hayalinin gayesi kaim olur. Her insan, dünyada hiçbir şarta bağlı olmaksızın mesut olmak ister; bundan başka saadet suretleri yoktur. Fakat insan topluluklarının bugün mevcut olan şekilleri, dini, kanunları, inanışları ve gelenekleri bu emele mânidir… Bundan dolayı…

Demek ki bir anarşistin, bir bomba ile binlerce adamı mahvetmesiyle bir zelzele, bir yanardağ patlaması arasında hiçbir fark yoktur!

Bir anarşiste:

“Binlerce adamı, acımadan nasıl mahvettin?” demek kadar manasız söz yoktur.

Çünkü dinsiz için merhamet, sinirlerin kuvvetinin zayıflığı meselesi olup ayrıca bir manası yoktur.

Dinsiz anarşist, kendi mahrumiyet ve sefaletiyle başkalarının zevk ve saadeti arasında muhayyer kalıyor. Acaba kendi mahrumiyetine katlanmak, başkalarının saadetine razı olmak için manevi bir sebep var mıdır?

Hayır. Yalnız maddi bir sebep var: Korkutulma, cezalandırılma ve ölüm korkusu. Dinsiz anarşist, bu bağı kopardığı gün, kendi zararına mesut olanları idam etmek için hiçbir engel görmez!

Bir dinsizin, karısından sadakat, sevgilisinden vefa, evladından saygı, hemcinsinden iltifat beklemeye salahiyeti ve hakkı yoktur. Mademki insanı yalnız “gelişmiş bir hayvan” olarak görüyor, bu hâlin gerektirdiğinden fazla bir şey beklemek hakkından kendini vazgeçirmiş oluyor demektir.

Bir kedi, dişisinden ne kadar vefa beklerse bir dinsizle karısının münasebeti de ona uygun bir gidişatta olması gerekir. Birisinin içgüdü hürriyeti ile diğerinin kayıtsızca hürriyeti arasında ne meydana geliş ne de netice bakımından bir fark vardır.

Şu satırlarda “dinsiz” sözü ile ifade ettiğimiz kişiler, din hissinden soyunmuş ve Allah fikrini inkâr etmiş olanlar demek olup din şekilleri itina nazarına alınmamıştır. Zira bir din ne derece batıl olursa olsun yine insanın hayvanlaşmasına mâni olacak düsturları kapsar.

Bundan dolayı dinsizin, inkârcının hakiki saadetten, yüce zevklerden nasibi yoktur ve her kâfir hayat devresinde bir kere, ebediyen, hatırlamaya mahkûm olduğu pişmanlık ve ızdırapla yanıp yakılma ifadesini keder karışmış ağzından zehirler gibi çıkarır. Evet, ebedî bir hakikattir ki:

“Ve kâfir der ki: Keşke toprak olsaydım!”¹⁰

5. BÖLÜM
DİNLERİN TASNİFİ

Hegel – Hartman – Tiyel – Siyebek

Dinlerin kapsadığı şeylerin analizine bilimsel yöntem ile başlanıp dinler tarihi konusu ilimlerin çok geniş bir şubesi şekline girdiği günden beri insanlık tarihinde görülen dinler ile şimdiki zamanda insan türünün vicdaniyatının rehberi olan mevcut dinlerin tasnifine çok çaba sarf edilmiştir.

Dinlerin sınıflandırılması için ilk usulleri koyan ünlü filozof Almanyalı Hegel’dir. Bununla beraber bu zatın tasnifleri, maksadı tamamıyla temin etmediğinden yarım asırdan beri pek çok tasnifler yazılmış ve fakat hiçbirisi genel kabule mazhar olmamıştır.

Zaten sözün doğrusu söylenmek lazım gelirse itiraf edilir ki sayısı yüzlere ulaşan tasniflerin çoğu, Hegel’in tasnifini ufak tefek değişikliklerle tekrardan ibarettir. Tecrübe edilen tasniflerin toplamı iki dala ayrılabilir. Ensabi [neseplere, soylara ait] tasnif, şeklî tasnif.

Ensabi tasnifte aynı aileye mensup olan kavimlerin dinleri sıralanmaktadır. Şeklî tasnifte ise dinler, şekilleri ve kendilerine mahsus tezahürleri itibarıyla birbirinden ayrılır. Birinci tasnif usulü akla ve tarihe uygun bulunmakla beraber efradını cami ve ağyarını mâni değildir. Zira bazen nesep bakımından birbirleriyle münasebeti olmayan kavimlerin aralarında yayılmış aynı dine malik oldukları tarihte çok görülen hâllerdendir.

Şeklî tasnifte ise hiçbir zati hakikat bulunamayıp yalnız tasnif edicinin şahsi takdirlerinden anlaşılmış ve alınmış olan fikirlere dayanılır.

Maks Müller gibi ünlü âlimler, dinlerin “hak” ve “batıl” dinler gibi iki şubeye ayrılması suretiyle sınıflandırılmasına şiddetle karşı bulunuyor.

Ernest Renan gibi ünlü eleştirmenler de aslında bu fikre eğilimlidirler. Bunun sebebi ise meydandadır. Dinlerin bu son suretle tasnifi âdeta tabii bir keyfiyet iken daha sonra gelen Avrupalı hâkimlerin bu sureti şiddetle reddetmelerinin sebeplerini tenkit felsefesinin esaslarında aramalıdır.

Tenkit felsefesi bir hadisenin meydana geliş sebeplerini, hadisenin amillerini, hadisenin sebep ve amili olduğu diğer hadiseleri tahlil ediyor, arıyor, buluyor. Fakat bir hadisenin sebeplerinin ve oluşunun tahlilinde eşsiz bir nezaket ve maharet gösteren “tenkit felsefesi” sebep ve amillere olsun, bizzat hadiselere olsun, ahlaki bir hüküm, kesin bir hüküm vermekten kaçınıyor. Bu sebepten dolayı tenkit felsefesine göre bir din, manevi, içtimai ve siyasi bir hadiseden ibaret olup ait oldukları zaman ve kişilerin aynasıdırlar. Dinlerde incelenmeye değer olan yön, beşer fikirlerinin tezahür ve tekâmülleri olup onlar yalnız bu yönü tahlil ve tetkik ederek başka bir hüküm vermeye lüzum görmezler. Bunun içindir ki dinlere de hak ve batıl gibi ayırıcı vasıfların atfını uygun bulmazlar.

Hâlbuki dinlerin insan topluluğu üzerindeki tarihî ve şimdiki zamandaki tesirleri dikkate alınırsa tenkit felsefesinin bakış noktasının ne kadar eksik olduğu görülür. Her okuyucu, bir dinin ortaya çıkışını, değişmelerini, geçirdiği hâlleri ve tekâmüllerini uzun uzadıya mütalaa ettikten sonra o din hakkında bir hüküm vermek ihtiyacını hisseder. Bu hüküm ise “hak” ve “batıl” sözleri ile hulasa edilebilir. Böyle bir ihtiyacı hisseden âlimler ile her hâlde tasnife lüzum gören âlimler, bakıldığı zaman esasta yine birleşmiş oluyorlar. Zira yaptıkları tasnifler bile dinlerin aslını göstermeye yöneliktir ki bu da hak ve batıl hükümlerini doğru koymaya dayanır.

Dinlerin tasnifi için kabul edilen yöntemler hakkında bir fikir verebilmek üzere birkaçını yazmaya lüzum görüyoruz:

1. Hegel’in Tasnifi:

I Tabii Din:

1. Haricî sebebi olmayan dinler (Yani insanlarda kendi kendine zuhur eden fikirler üzerine kurulmuş dinler)

2. Vicdani tevhit üzerine kurulmuş dinler (Yani asli unsur ve cevher fikrinden meydana gelmiş dinler)

a) Hesap ve ölçü üzerine kurulmuş dinler (Çin’de)

b) Vehim ve hayal üzerine kurulmuş din (Brahman dini)

c) Murakabe ve istiğrak üzerine kurulmuş din (Buda dini)

3. Tabii dinden serbest dine geçit hükmünde olan dinler

a) Nuraniyet dini (Zerdüşt dini)

b) Izdırap dini (Eski Süryaniler)

c) Esrar dini (Eski Mısırlılar)

II Ruhani şahsiyet üzerine kurulmuş dinler:

1. Ulviyet dini (Musa dini)

2. Bedii din (Eski Yunanlılar)

3. Temyiz dini (Romalılar)

III Mutlak Din:

1. Hristiyanlık dini. Hegel’in bu tasnifinde bilimsel bir usul görülmüyor. Dinlerde olan seviyeye riayet dahi edilmiyor. Mesela Allah’ın birliği üzerine kurulmuş olan Musevilik ile Yunan ve Roma mitolojisini aynı mertebede tasnif etmek pek garip bir şeydir.

Bu tasniflerde, dünyanın üç büyük dininden biri olan İslam’a bir yer bulunamayışı dahi gariplerin garibi bir şeydir. Fakat Hegel’in bu gibi garabetleri çoktur… Hristiyanlık kadar mukayyet [kayıtlı, maddi bağlar ve şartlarla sınırlı] bir din için mutlak din tabirini kullanışı da keyfî bir şeydir.

2. Hartman’ın Tasnifi:

I Tabii Dinler:

1. Yalancı tevhit üzerine kurulmuş tabii din

2. Yalancı tevhidin (insan ölçü olmak üzere) ruhanileştirilmesinden hasıl olan din

a) Bu din biçiminin bedii nezaket şekli (Yunanlılar)

b) Dünyevi fayda şekli (Romalılar)

c) Ahlaki şekli (Cermen kavimleri)

3. Yalancı tevhidin akide akımı şekline sokulmasından hasıl olan dinler:

a) Dehrî (matérialiste) tevhid¹¹ (Mısırlılar)

b) Dehrî şeyh (İranlılar)

II Tabiatüstü Dinler:

1. Mücerret tevhit (monisme) [Kurtarılma fikri üzerine kurulmuş hayalî din]

a) Dünyanın inkârına dayanan din (Brahman dini)

b) Mutlak vehim üzerine kurulmuş din (Buda dini)

2. Allah’a ibadet üzerine kurulmuş dinler

a) Allah’ın birliği üzerine kurulmuş iptidai din (daha önce geçen nebilerin dini)

b) Vahiy ve şeriat üzerine kurulmuş dinler (Musa dini, İslam)

c) Kurtarılma fikri üzerine kurulmuş hakiki din (İsa dini)

3. Tiyel’in Tasnifi:

I Tabii Dinler – Şirk:

1. Birçok hayvana ibadetten ibaret din.

2. Cinlere, şeytanlara ibadetten ve büyücülükten ibaret din (Vahşi kavimlerin dini)

3. Düzeltilmiş ve düzene sokulmuş sihirbazlık dini

a) Düzenlenmediği hâlde düzeltilmiş sihirbazlık (magie) dinleri (Japonlar, Hint’teki Dravidiler, Finliler, Estonlar, İslam’dan önce Araplar, eski Arnavutlar, eski İtalyanlar yani Etrüskler, eski Slavlar)

b) Düzenlenmiş sihirbazlık dinleri (eski Amerikalılar, Çin’in Kuyug dini, eski Mısırlılar)

4. İnsan şeklinde ve fakat insanüstü kudretlere malik olan ilahlara ibadetten ibaret olup yarı ahlaki olan dinler, başka bir tabirle insana tapma şirki (Veda kitaplarına bağlı Hintliler, İranlılar, Babilliler, Asurlular, Keltler, Cermenler, Yunanlılar ve Romalılar)

II Ahlaki Dinler (İlhami ve Ahlaki):

1. Millî dinler (Tao mezhebi, Konfüçyüs mezhebi, Brahman mezhebi, Musa dini ve Yahudi mezhebi)

(İstitrat: Musa dini, birinci sınıf dinler ile gelecek üçüncü sınıf dinler arasında geçittir.)

2. Umumi dinler (Buda dini, Hristiyanlık, İslam)

4. Siyebek’in Tasnifi:

1. Ahlaki bir gaye olmadığı hâlde kâinatı tasdikten ibaret olan dinler (Vahdaniyetten daha önce zuhur eden dinler)

2. Ahlaki (çeşitli ve birbirinden farklı derecelerde) dinler (Meksika, eski Peru halkı, Çinliler, eski Mısırlılar, Hindular, Farslar, Cermenler, Romalılar, Eski Yunanlılar),

3. Mutavassıt din, yani yukarıdaki dinlerle aşağıda gelecek iki din arasında geçit olan Musa dini

4. Mutlak kurtarılma dini – Kâinatın inkârı üzerine kurulmuş Buda dini

5. Müspet kurtarılma dini – İsa dini.

6. Ahlaki dinlere dönüş – Muhammed’in dini.

İşte görülüyor ki bu tasniflerde pek az hakikat, cüzi derecede ilim, çok idare-i maslahat, biraz taassup ve biraz da şahsi temayüller bulunuyor. Bir hadiseyi, fikrî bir olayı açıklamak ve aydınlatmak için ona birçok vasıf ve alışılmamış tabirler ilave etmek hiçbir maksadı sağlamaya yetmez. Bununla beraber sınıfları sınırlandırmak emeliyle birbirinden farklı dinleri aralarında biraz benzerlik bulunması sebebiyle aynı sınıfa sokmak da doğru değildir. Örnek olarak sunduğumuz şu dört tasnifin hiçbiri maksadı sağlamıyor. Zaten bu tasnif biçimi dış görünüşün tahlili üzerine dayanmış olup dinler hakkında pek de manevi, vicdani ve ahlaki bir hükmü kapsayıcı değildir. Başka bir deyişle tahlilî tenkit, ahlaki ve ruhi tenkide galebe çalıyor. Dinleri insan aklının türlü türlü ihtirasları diye kabul edip ahlaki ve vicdani yönlerinin kapsadıklarını önemsememeksizin ele almak “tenkit felsefesine” mahsus bir tarzdır. Birçok dinî şekil hakkında geniş bilgi sahibi olmak, tetkik fikrine kapılmış veyahut da şüphe ve tereddüde düşmüş bir insana hiçbir fayda vermez. Sonuç olarak zihinde “Acaba hangi din haktır?” suali böyle yüz bin tasnif okunsa yine baki kalır.

O hâlde dinlerin tasnifinde, meşhur Maks Müller’in fikrine aykırı olarak önce “hak din-batıl din” gibi dinlerin önemli iki kısma ayrılması gerektiği açıktır. Gerçi böyle bir tasnif, belki de tarih bakımından bir derece mahzurludur. Fakat fikirlerin aydınlatılması için bu mahzura katlanmak gerekir.

Hegel’in din felsefesine ait eserlerinde dinlere tatbik edilen başka bir tasnif daha göze çarpmaktadır. Pek fazla tetkik ve tenkide muhtaç olan bu tasnifin, esaslara temas etmesi bakımından büyük önem taşıdığı inkâr edilemez. “Dinlerin Mertebeleri” yahut “Kulun Rabbine Bağlantı Şekilleri” adı verilmesi gereken bu tasnife göre dinler aşağıdaki şekildedir:

1. İki sınırın (kulla Allah arasındaki ayırıcı vasfın) belirsiz olmasından ötürü kul ile Rab arasında belirli bir nisbet bulunamayan dinler (İlkel dinler, yani cahil ve vahşi kavimlerin inanışları bu zümreye dâhildir.)

2. Kul ile Rab arasında yalnız hâlık-mahluk (var edici-var edilen) nisbeti bulunup kulun kendini Rabb’inden ayrı ve gayri gördüğü dinler (Musa dini, İslam dini)

3. Kul ile Rab arasında eksik olmakla beraber bir vücut (varlık) nisbeti bulunan din (Hristiyanlık)

4. Kul ile Rab arasında en üstün manada vücut nisbeti, yani tam birlik (vahdet) bulunan mutlak din (Seçkin filozoflar ve beşerin en üstünü olan kimseler zümresinin erişebileceği dini mertebe)

Hegel’in bu tasnif biçimindeki eksiklikle beraber fikrinin derinliği çok açıktır. Eksiklikler şunlardır:

Birincisi: Buda dininin dâhil edilebileceği bir sınıf yok. Buda dini, “mutlak fena” [tam yokluk] fikri üzerine kurulmuştur ve mutlak tevhidi bildiricidir. Hâlbuki dördüncü mertebedeki varlığın tevhidinde fena yerine yalnız ebedîlik esasları müşahede edilmiş oluyor. Zaten Hegel’in yaptığı izahlardan bu söylediklerimizin doğruluğu meydandadır.

İkincisi: İslam dininin hayret verici kapsamına Hegel’in bilgisinin ulaşamadığı, İslam dinini ikinci mertebede görmesiyle sabittir. Her ne kadar İslam’ın toplayıcı akidesinin şeri ve umumi şekli gereğince bu tasnif doğru ise de felsefi ve tasavvufi şekli bakımından İslam dini için ayrıca bir mertebe kabul edilmesi lazım gelir. Zira felsefi ve tasavvufi mertebesi bakımından İslam dininin, ne Hristiyanlığa tahsis edilen mertebeye ve ne de Buda dini için bizim açtığımız sınıfa dâhil edilmesi mümkün olmayıp onu fena ile bekanın itidal haddinden ibaret ve kâmil manada tevhidi bildiren bir mertebeye iade etmek gerekir.

Söylemeye gerek yoktur ki İslam akidesinde insan ile hak din ikizdir. Fakat bu son derece ince meselede âlimler topluluğu ile mutasavvıflar arasında bir anlayış farkı vardır. Âlimler topluluğuna göre nebilerin getirdiği dinlerin hepsi hak olup akidenin esasında birbirinden hiç farkları yoktur. Neshedilen, değişiklik gören nokta, şeriatlar olup akide değildir. Başka bir deyişe göre din fikrinde, marifetullahta [Allah’ı tanımada] tekâmül yoktur. Hz. Nuh’un marifet ve inancıyla, Hz. İsa’nın veyahut Peygamber (s.a.v.) Efendimiz Hazretleri’nin marifet ve inancı arasında bir fark olmadığı gibi ümmetlerinin akide ve marifeti arasında da fark yoktur. Mutasavvıflar bu hususu kayıtsız şartsız kabul etmiyorlar. Başka bir deyişle esasta değilse bile kapsamında ve şekillerinde fark ve tekâmülü kabul ediyorlar. Mesela Hz. Nuh, vahiy ve ilhamla yüceltilmiş ilahi bir memur olmak bakımından Peygamber (s.a.v.) Efendimiz Hazretleri’nden farklı değildir. Bu esasa göre nübüvvette tekâmül yoktur. Yine bunun gibi Hazreti Nuh’un dini hak ve dinî akidesi Allah’ın tevhidinden ibaret olup yine bu itibarla diğer indirilmiş dinlerden farklı değildir.

Fakat Nuh’un ümmetinin gerçek olan akideyi kavrayışı, anlayışı ve Allah’ın zatını tanıyışı ile Hazreti Muhammed’in (s.a.v.) ümmetinin kavrayışı ve tanıyışı arasında kat kat fazlalık ve tekâmül görüyorlar. Yine bunun gibi Ahmedî marifetin [Peygamber Efendimiz’in Allah’ı tanıyışının] diğer peygamberlerin tanıyışına üstün olduğunu, çünkü kendisi nebilerin sonuncusu ve tanıyışı tanımaların en mükemmeli, akidesi akidelerin en açık seçiği ve en genişi, dini dinlerin en mükemmeli ve en güzeli olduğunu ileri sürüyorlar. Bu iki fikirde esas bakımından bir çelişki olmayıp aynı hakikatin iki suretle anlaşılması ve kabul edilmesi demek ise de nübüvveti ve ilhamı inkâr eden ilim adamlarına göre dinî tekâmülün başka bir manası vardır.

Rasyonalist, kartezyen, pozitivist düşünce sistemlerine bağlı yeni filozoflara göre din fikri de diğer fikirlerin geçirdiği devreleri takip etmiş, aynı kanunların hükmü altında tekâmül eylemiştir. İlkel insanların bütün fikrî gelişimlerinin taştan bazı aletler yapabilmeye, biraz sonra derilerle örtünmeye varabildiğini ortaya koyan münekkitler, bu fikir seviyesinde olan bir adamla Hz. Musa, Hz. İsa veya Hz. Muhammed (s.a.v.) ümmetinin marifetullahı ve inançları kabul edişte denk ve eşit olamayacaklarını, bunun aksine bir iddianın tarihe, tabiata, bilimlere ve doğru düşünmeye aykırı bulunduğunu ileri sürmektedirler. Bu düşünce, insanlık ve peygamberlik sırları aradan çıkarsa bir derece doğru olabilir. Fakat peygamberlik kaydıyla yarı kuvvetini kaybeder. Yukarıda sözünü ettiğimiz mutasavvıfların içtihadına göre ise hiçe iner.

Maddiyatla maneviyatın tekâmülde birbirine bağlı olarak beraberce yürüdükleri iddiası, tarihin daima yalanladığı şeylerdendir. Bu kadar yalanlamalara rağmen zamanımızın filozoflarından birçoğu hâlâ iddialarından vazgeçemiyorlar. Bunun için birkaç misalle durumu açıklayalım.

Birkaç bin sene evvelki hayat tarzı ile yaşayan, hâlâ binlerce sene evvelki tarzda yiyen ve giyinen bedeviler görüyoruz ki muhitlerinin gereği olarak bunların medeniyet âlemiyle önemli ve ciddi hiçbir münasebeti görülmüyor. Böyle bir bedevinin gelişmişlik seviyesi son derece geridir. Altı yedi bin senelik ilerleme ve gelişmeden öyle bir bedevi tamamen habersiz ve nasipsizdir. Bununla beraber yurdu, en gelişmiş ve ilerlemiş adamlar derecesinde ince duygular sahibi bir şair, derin bir dil bilgini yetiştirebiliyor. Eğer bedevinin ilerlemesini ve manevi durumunu sanatından, geçim ve yaşayışından bir sonuç çıkararak anlamak doğru olsaydı, onu şiirden, güzel ve düzgün söz söyleme sanatından ve manevi tekâmülden mahrum bulmamız lazım gelirdi. Hâlbuki gerçek böyle olmayıp bunun aksinedir.

İşte bir misal daha: Aristo, şimdi dünyada bulunsa da bir iş arasa, mesela bir demir yolu şirketine müracaat etse, basit bir makinistliği bile kendisine vermeyecekleri meydanda… Hele giydiği elbise sebebiyle medeni çocukların onun arkasından koşacağı da muhakkak… Hâlbuki Aristo’nun zamanımıza göre inkâr edilemeyen bu eksiklikleri, onun bazı bilim dallarında hâlâ eşsiz bir üstat olmasına mâni olabilir mi? Birkaç bin sene daha önce mantığı ve önermeler bahsini artık bir zerre ilave edilemeyecek derecelerde geliştiren Aristo ortada dururken günümüz demir yollarıyla kıyasla Aristo’nun bugünkü mantıkçıların topuğuna yetişemediği iddiasında bulunmak doğru mudur? Elbette değil.

İşte diyanet ve nübüvvet de böyledir. Hayvan postu giyinen bir şanlı nebinin şimendiferi bilmeyişi ilahi bilgilerle bezenmiş, hele vahiy ve ilham ile yüceltilmiş olmasına engel görülemez.

Bu hususta son ve kesin bir delil daha ileri sürmek isteriz: Bugün kimsenin inkâr etmediği tarihî hakikatlerdendir ki ilimlerin ve fenlerin tekâmülünden sonra elde edilen bir netice olmak üzere peyda olması lazım gelen felsefe, bunun aksine ilimlerden ve fenlerden önce hasıl olmuş, ilimleri ve fenleri kendisi doğurmuştur. Beşerî maneviyatı geçim şekillerinden ve sanayileşme mertebelerinden sonuç çıkararak anlamaya kalkışanları ve özellikle nübüvveti inkâr edenleri yalanlamak için bundan büyük tarihî şahadet ve vesika olamaz.

Hak ve batıl, gelişmiş ve eksik kalmış muhtelif dinleri tarih devirlerinde birlikte görmekteyiz. Bundan dolayı iptidai dini mutlaka (animizm – ruhiyyun) yahut (fetişizm – putperestlik) gibi öğretilerden ibaret zannetmek davasına da çürütülmüş bir dava gözüyle bakarak dinleri, insanlık için önemi çok açık olan ahlaki şekilde tasnife başlıyoruz.

6. BÖLÜM
MANEVİ KIYMETLER BAKIMINDAN DİNLERİN TASNİFİ

Batıl Din – Makul Din ve Tabii Din – Hak Din ve Semavi Din – Karışık Din

1. Batıl Din

Medeniyetin şereflerinden biri de “asli fikir”den başka, din kelimesinin kapsamış olduğu fikirler topluluğundan mahrum, akıl ve hikmete aykırı ve apaçık hezeyanlarla dolu olan dinlere çoktan beri değer vermiyor olmasıdır. Puta tapmak, hayır ve şer ilahı olarak iki ilaha tapmak (Mecusilik), insana tapmak, zamanımızda ancak ilkel hâlde bulunan cahil, bedevi veya vahşi kavimlerde görülebilir. Bundan dolayı batıl dinler hakkında uzun uzadıya söz söylemeye lüzum yoktur. Ancak batıl dinler unvanını verdiğimiz dinler ile doğru ve batıl fikirlerden mürekkep olan karma dinleri birbirine karıştırmamak lazımdır.

2. Makul Din ve Tabii Din

Bu iki tabir, aynı manayı ifade ederler. Her ikisi de yeni icat edilmiş şeyler değilse de gelişmesi ve yayılması son medeniyetin mahsulüdür. Avrupalı akıllı kimseleri böyle bir din edinmeye sevk eden cihet şunlardır:

Birincisi: İnsanların din hissinden, din ihtiyacından soyutlanamayışı.

İkincisi: Onlarda yaygın olan dinlerde akıl ve tabiata aykırı inanç ve meselelerin bulunması sebebiyle bu dinlerin, tenkit ve inceleme kudretine erişmiş adamların vicdanına rehber olamayışı.

Medenileşme tarihini güzelce tetkik edersek görürüz ki Avrupa vicdaniyat [psikoloji] ve içtimaiyatının [sosyoloji] faaliyete geçerek gelişme devresine girmesi, “Lüter ve Kalven”in “Islahat – Reforme”u ile başlar. Bunların teşebbüsü, makul ve tabii [doğal] dine doğru birer dev adımı idi.

Hristiyanlığın Katoliklik şeklindeki “akıl ve tabiata aykırı” inanç ve merasimlerin çoğu, Protestanlık tarafından çıkarıldı ve ortadan kaldırıldı.¹² Fakat birçok kola ayrılan Protestanlık, kesin ve artık ıslahata muhtaç olmayan bir şekil alamadı. Hatta birçok münekkidin görüşüne göre ıslahatı aşırı derecede yapan kolların Hristiyanlıkla hemen hiçbir münasebeti kalmadı. Bununla beraber Hristiyanlığa mahsus olan akidelerin hiçbirisi akıl ve bilim ile uzlaşma kabul etmediğinden nihayet “Hristiyanlığın kendine mahsus çizgileri ve şekilleri” ile hiçbir münasebeti olmayan şekillerde ve sırf “akli ve felsefi” dinler tasavvur edilmeye başlandı.

Bununla beraber “tabii din” genel başlığı altında görülen din şekillerinde birbirine tam uygunluk ve kesinlik bulunduğu sanılmamalıdır. Bu yeni mezhepler, bazı müşterek hususlara malik iseler de başka birtakım hususlarda birbirine hiç de benzemezler. Bundan dolayı tabii din hakkında bir fikir sahibi olmak üzere “müşterek çizgiler ile maksat”ı göz önünde bulundurmak lazımdır. Tabii dinin planı şöyledir:

1. Uluhiyetin tasdiki

2. Ahlak

3. Külfetten arınmış ve kalbî ibadet

4. Akıl ve bilime aykırı fikirlerden uzak durma.

Bu dört dinî şartın tatbik ve tefsirine gelince: İş, herkesin mensup olduğu felsefi ekole göre değişiyor. Ruhçuların mezhebinden olanlara göre asli şartlar, semavi dinlere son derece yaklaşıyor. Jul Simon ve benzeri ruhaniyyunun [ruhçuların/spiritüalistlerin] fikirlerinden anlaşıldığına göre yukarıda zikredilen dört şart, şu şekilleri ihtiva ediyor:

1. Ruhani şahsiyet sahibi, kâinattan zatı bakımından ve mantıkça ayrı bir var edici

2. Cesetten özü itibarıyla ayrı, yok olması mümkün olmayan ve şahsi bir ruh

3. Vazife ve cezalandırma esası üzerine kurulmuş ahlak

4. Külfetten arınmış ve batıni ibadetler

İşte görülüyor ki tabii dinin bu şekliyle semavi dinler, yani bir nebiye mensup dinler arasındaki fark, birincilerde mucize ve esrar gibi harikaların, nebilik vahyinin, dinî ayin ve dinî şartların çıkarılmış ve ikincilerde kabul edilmiş bulunmasından ibaret kalıyor. Böyle olmakla beraber bu şekilde bir tabii dini kabul edip bu yola girenlerin bir kısmı, harikaları ve bir dereceye kadar vahyi akla ve bilime aykırı bulmaz, bu şekilde semavi dinlerle aralarındaki fark bir kat daha azalır.

Pantesitlere göre dinin şartları şöyledir:

1. Şahsi olmayan, mahz-ı vücut [sırf varlığın kendisinden ibaret] ve kâinattan ayrı olmayan bir Allah

2. Cesetle esasen aynı asıldan olan ve şahsi olmayan, yani bir aslın tecellilerinden ibaret bir ruh

3. Aşk ve fedakârlık üzerine kurulmuş ahlak

4. Tevhit hissinden ve kavuşma zevkinden ibaret ibadetler

Zihincilere [idealistlere] göre de dinî fikirler manzumesi buna pek yakındır:

1. Şahsi olmayan ve fakat kişinin vicdanında şahsiyet sahibi gibi tecelli eden, kâinattan zatı bakımından değil mantıken ayrı, mantıken başlangıçta soyut fikir, sonra vücut sahibi fikir ve nihayet kişide vicdanlı fikir olan bir Allah

2. Soyut fikrin kişi vicdanında kendi kendini bilmesinden ibaret ruh

3. Ayrılıktan uzak, aşk ve fedakârlık esasları üzerine kurulmuş ahlak

4. İlim ve fazilet, sevgi zevkinden ibaret ibadetler

Bu son iki fikre göre itibar bakımından nübüvvet inkâr edilmiş değilse de âdeta insanlığın umumi bir hususiyeti olarak ifade edilmiştir.

Akliyyunun (rasyonalistlerin) bir kısmına ve tekâmül felsefesi sahiplerine göre ise din hayret edilecek bir basitliğe iner:

“Mahiyeti tamamen meçhul kalacak ve her şeyin mercii bir gizli kudret, geri kalanı insanlığın ortaya çıkacak ihtiyaçlarına ve bilimsel ilerlemelere göre belirlenecek şeyler.”

Hep tabii din olmak iddiasında bulunan bu dinî şekiller yalnız bir noktada tamamen birleşmiş bulunuyor. O da harikaları, mucizeleri ve sırları kabul etmemek. Tahlil edildiği zaman görülür ki tabii din adı verilen dinî şekiller ile felsefe arasında hiçbir fark yoktur. Bu mezheplere göre herkesin dini, kendindeki din hissinin derecesi, ilim ve irfanının mertebesi ile orantılıdır. Allah’ın kitabı vicdan ve tabiattır.

Bütün bu söylediklerimizden çıkan netice şudur ki: Tabii din adı altında bulunan din şekillerinde semavi dinlerde dahi mevcut birçok hakikat yok değil, var. Fakat kutsi bir esasa malik olmadıklarından, kapsadıkları şeyler her ferdin zevk ve iktidarına göre değiştiğinden, kendisine uyulacak değerde olan bütün tarihî şartlardan mahrum bulunduklarından “tabii din” adı müstear bir isimden ibaret kalıyor ve bu takma ismin altında “ya semavi dinlerden birinin varlık safhalarından bir safha” veyahut da felsefe ekollerinden birini dolaylı olarak kapsayan yeni bir ekol bulunuyor.

3. Hak Din ve Semavi Din

Yukarıdan beri yürüttüğümüz düşünceler silsilesi ile ortaya çıkacak tahlil sonucunda din, gayet tabii surette iki esas şekle ayrılır: Hak din, batıl din. Bu ayrımın geçmiş uzak devirler için ilmî tatbiki eksiktir, burasını itiraf ederiz. Fakat şurası da vardır ki bugün insanlık için “ahlak ve hikmet” bakımından en faydalı olan ayırım budur; çünkü insanların genelinin ilgili olduğu taraftır bu. Yoksa eski devirlerde dinlerin şekilleri ve hâlleri, yalnız ihtisas sahiplerine zevk verebilecek şeylerdir.

Dinlerin hak ve batıl gibi birbirine zıt olan iki şekle ayrılması basit akıl sahiplerine göre son derece kolaydır. Her insan, kendi dinini doğru ve diğerlerini az çok doğruluktan uzaklaşmış yahut tamamen batıl görür. Fakat delillerden mahrum olduğu takdirde böyle bir görüşte kendinden başkası için ne bilimsel ne de felsefi bir kıymet vardır.

“Biz babalarımızı böyle bulduk ve onlara uyduk!”¹³ demek, haklı olmak için kâfi gelemez. Bundan dolayı hak dinin ne gibi şartları taşıması gerektiğini “felsefi ve bilimsel hakikatler” ölçü kabul edilerek tayin etmek lazımdır.

Yine tekrar ederiz ki insanlık medeniyetinin şereflerinden biri de batıllığı apaçık olan dinleri çoktan terk etmiş olmasıdır. Bugün medenileşmiş kavimler, her birinin esası birer mukaddes kitaba ait olan üç büyük dinin yolunda bulunuyor. Bu hususun büyük bir tarihî kıymeti vardır. Bir dinin milyonlarca insan tarafından kabul edilmiş olması, binlerce sene sağlam ve sürekli kalması, hiçbir mütefekkirin küçümseyemeyeceği şeylerdendir. Gerçi yüzlerce milyon halkın, binlerce seneden beri bu üç din dışında kalan Brahma, Buda, Konfüçyüs dinine bağlı olması, fikrimize karşı bir bahane göstermek için ileri sürülebilir. Şu kadar ki biz, bu dinlerin de “esas noktalar”da medeniyetin üç dini ile birleşeceğini iddia ve ispat edebiliriz.

Bir dinin tarihî hayatı, o dinin esasının sağlamlığı hakkında en büyük belgedir. İnsanın müşterek hissi, düşünürlerin daima ehemmiyetle kabul ettiği bir ölçüdür.

Kutsiyet ve nübüvvet [peygamberlik], vahiy ve ilham fikirlerinden soyutlanmış olan fikirler, ne kadar yüce olursa olsun insanların vicdanının rehberi ve işlerinin düzenleyicisi olamamıştır. Felsefe, hiçbir vakit dinin yerini tutmamıştır. Tarihî kanunlara, ruhi hâllere ve beşerî ihtiyaçlara dayanarak hükmederiz ki hiçbir vakit de tutmayacaktır.

Felsefede, başta dindar filozof Sokrat olmak üzere üç beş hak şehidi gösterebilir, dinin fedakârları ve şehitleri ise sayısızdır. Bunun içindir ki biz hak dini yine dinlerde ve bu dinlerin medenileşmiş kavimlerin vicdanının meşalesi olanlarında arayacağız. Maksada ulaşmak için eleştiri, analiz ve sentez usullerine daima müracaat edeceğiz. Bu üç dinde müşterek ve bundan dolayı her üçüne de esas olan asli fikirleri bir araya toplar da bunları bir kere de bilim ve felsefe terazisiyle tartar, işin sonunda kabul etmek zaruretinde kalırsak, bir dine “hak” sıfatını verebilecek şartları elde etmiş oluruz. Bu şartlar, esas noktalar demektir. Bunlara zamanla özü değiştirilmiş ve bozulmuş fikirler, mensupları tarafından ilave edilmiş görüşler dâhil değildir. Bu yöntem ile medenileşmiş insanlığın dini olan üç büyük dindeki asli noktaları ele alırsak ilk önce şu neticeye ulaşmış oluruz:

“Cemal ve kemal vasıfları ile vasıflanmış Biricik Allah.”

Her üç dinde bu esaslı nokta vardır. Gerçi şimdiki şekillerine göre bunların dereceleri birbirinden farklıdır, fakat bu farklılıklarının altında bulunan fikir, yine şu bir noktadan ibaret kalır.

Museviler, ilahi vahdaniyeti [Allah’ın birliğini] kayıtsız ve şartsız kabul ediyor. İslam da böyle. Yalnız Hristiyanlık, vahdaniyeti esasen itirafla beraber bir de teslis ilave ediyor. Biz burada Hristiyanlığın tenkidini yapmak fikrinde olmadığımızdan uzun uzadıya düşüncelerimizi ifade etmeye lüzum görmeyiz. Mademki Hristiyanlık da vahdaniyeti zaruri olarak itiraf ediyor, biz de esasa ait bu noktayı alarak, vahdaniyeti bozucu bir ilave olan teslis fikrini bir tarafa bırakırız.

Demek ki; her üç dinde esas noktalardan birisi “vahdaniyet” fikri oluyor. İslam bu noktada diğer iki semavi dinle müttefiktir. Yalnız vahdaniyeti bozucu gördüğü (Üzeyir ve Mesih hakkındaki fikirler gibi) fikirler ile ilahi vasıflara ve fiillere ait birçok hususta onlardan ayrılır. Ve diyebiliriz ki İslam’ın kabul edemediği hususlar, bilim ve felsefenin kabul etmediği hususların aynısıdır!

Şüphe ve inkârdan başka felsefe ekollerini, yani insanlığın çok büyük ekseriyetinin geçmiş zamanda ve şimdiki hâlde makbulü olan fikirleri incelersek iki aslın, iki mercinin, iki mabudun mümkün olmasının tasavvur bile edilemeyeceğini ve Cenabıhakk’ı inkârın iki mabut tasavvurundan daha kolay ve mantıki olduğunu görürüz.

Eflatun ve Aristo gibi dâhilerin fikirlerinden açıkça anlaşılan ve “felsefi ikicilik” denilen şirk şekli, eserlerinin toplamında görülen gönül aldatıcı yücelikle bile felsefe önünde payidar olamamış ve tam oy birliği ile ilim sahasından atılmıştır. Öyle bir hâlde ki Yaradan hakkında cereyan edegelen münakaşalar “vahdaniyetle varlığını ikrar” ve “inkâr” gibi iki noktaya münhasır olmuştur.

Bundan dolayı akli, nakli ve tecrübi bilgilerin toplamından çıkan son netice “her şeyin aslı, umut yeri, dönüş yeri, rabbi olan şanı pek yüce zatın zaruri olarak vahit (bir) olmasından” ibarettir. Bu sebeple bir dine hak din dedirtecek asli şartlardan en önemlisi ve birincisi: “Allah’ın zatını tevhit, yani vahit ve kayyum bir mabut olarak tanımak”tır.

Tetkik neticesinde ikinci bir şart daha görüyorum. Bu defaki şart, itikat değil, sırf akıl ve bilim bakımından birinci şart derecesinde kuvvetli ve esaslı zannedilmez. Fakat bir olan Rab itiraf ve tasdik edildikten sonra, bu tanıma tarzını insanlığa ulaştırmış olan zatın, bu hizmetini inkâr etmek akıl ve mantığa aykırı bir durumdur. Eğer Allah’ın varlığı inkâr edilirse bu varlığı hakikat-i gerçeği ile insanlığa ilan eden zatın vazifesini hiçe saymak, onun hizmet sıfatını inkâr etmek hem kolay ve hem mantıki olur. Fakat Hakk’ın varlığı ve birliği tasdik edildikten sonra bu birliği insanlığa bildiren ve müjdeleyen zatın nesi inkâr edilecek? Fikrimizi misallerle izaha çalışalım:

Ben kimyaya vakıfım ve böyle bir ilmin varlığını itiraf ediyorum. Ve biliyorum ki “Lavvaziye”, madde ve kuvvetin muhafazası kanununu keşfetti ve bilime hediye etti. Şimdi: “Ben kimyayı itiraf ediciyim, maddenin ve kuvvetin muhafazası kanununu da doğru bilirim ve tarihte görüyorum ki bu kanunu Kimyager Lavvaziye keşfetmiş. Bununla beraber Lavvaziye’nin kimyagerliğini ve adı geçen kanunu keşfettiğini kabul etmem!” desem, anlamlı bir iddiada bulunmuş, bir hakikat söylemiş sayılır mıyım?

Asla!.. Eğer kimyayı, muhafaza kanununu inkâr edersem, yine bir hakikat aleyhinde bulunmuş olmakla beraber Lavvaziye’yi inkârım mantıklı olur. Bundan dolayıdır ki dinleri tebliğe memur olan zatları “esasen” inkâr etmek mümkün değildir. “Esasen” diyoruz çünkü nebilerin gördüğü vazifenin şu tarihî şeklinde onların hepsi aynı seviyede değildir. Mesela Peygamber Efendimiz’in “tarihî şahsiyet”ini inkâr imkânı kesin olarak yoktur. Fakat daha önce gelmiş nebilerden bazılarının tarihî şahsiyetleri, aynı açık seçiklikle bilimsel olarak sabit değildir. Bununla beraber sabit olanlar maksadın ispatına kâfidir.

Bütün bilim ve fikir âlemi aynı düşüncede birleşmişlerdir ki: Musevilik ve Hristiyanlık esasen” Hz. Musa ve Mesih’e, İslam ise “tamamen” Peygamber Efendimiz’e bağlıdır.

Tarih bize ispat ediyor ki “dinler” içinde ilahi vahdaniyeti teslim edenler, ancak “nebilik” sıfatını taşıyan zatlara bağlı dinlerdir. Bundan dolayı bir dinin “hak” sıfatını kazanması için tarihî bir şart demek olan “nebilik”i de şartlardan biri görürüm. “Renan” gibi tenkitçi filozoflar, “Pavlos”, “Straos” gibi akılcılar, “Santpi De La Susey” gibi üstat oryantalist ve tarihçiler, dinlerin ibadet şekillerini tenkit etmekle beraber “nebilik”in bu esasi ve tarihî şeklini kabul etmek zorunda kalmışlardır. O hâlde bir dine hak din dedirtecek şartlardan birisi de:

“Nebilerden birisine bağlı bulunması”dır.

Dinler ve ahlak, insanlığa pek çok sınır koyuyor, birçok emir veriyor. İhtiraslarımıza ve temayüllerimize set çekmemizi emrediyor. Biricik Yaratıcı, adil ve rahim gibi yüce vasıflarla vasıflanmıştır deniliyor. Fakat dünyanın hâline, tarihe baktıkça az refah, çok sefalet, çok mihnet, az saadet, çok zulüm, az adalet görüyorum.

Eğer her ferdin hayatı, yalnız bu âlemde geçirdiği ömürden ibaret kalacaksa onun bir dine bağlanmasının ne anlamı var? Bu âlemde zulmün ve sefaletin pençesine düşmüş olan bir adam, başka bir âlemde herhangi bir şekilde adalet ve saadete kavuşamayacaksa Cenabıhakk’a adil ve rahim denilmesi nasıl caiz olur? Eğer Cenabıhak, adaletli ve esirgeyen değilse onu sevmeye, onun emrine boyun eğmeye bir sebep bulunur mu? O hâlde bu hayatın manası ne? Bu kadar eşi ve benzeri olmayan güzel şeyler ne için?

“Vazife”, “ahlak” ve “ukba” (ahiret) fikirleri birbirinin tamamlayıcısıdır. Eğer iyilik bir mükâfat, kötülük bir ceza görmeyecekse ne Allah’a muhabbet ve itaat ne bir dine sarılmak ve hatta belki ne de Allah’ı inkâr etmek mümkün olur.

Demek ki bir dine “hak din” diyebilmek için o dinin herhangi bir şekilde “adalet ve saadeti sağlaması, ahlaki faziletin kefili ve teminatı” olması zorunludur. Bu şekillerin bir dinde mümkün olması ise ancak ba’su ba’de’l-mevt [ölümden sonra dirilme] fikrinin kabulüne bağlıdır. Şu hâlde bir dine hak din dedirtecek esas şartlardan birisi de:

“Ölümden sonra dirilme” fikrini içine almış olmasıdır.

Bu üç şart, bir dine “hak din” demek için kâfi midir? Esasen, evet. Fakat tamamen hak sıfatını kazanmış olması için o dinin bütün teferruat ve tatbikatında¹⁴ değilse bile akaidinde [inanç esaslarında] bu üç temele aykırı ve bu üç esası tekzip eden şeylerin bulunmaması gereklidir.

Aksi takdirde öyle bir dine “hak ile batıl”ın karışmasından veya kaynaşmasından hasıl olmuş bir “karışık din” nazarıyla bakmaya mecburuz.

Demek ki bir dinin “hak” sıfatını tamamen taşıması için yukarıda yazılı olan bütün şartları esasında ve akaidinde taşıması ve hiçbir noktasında bu fikirleri bozucu veyahut akıl ve felsefenin açıkça reddedeceği fikirlere sahip olmaması şarttır. Yukarıda söylediğimiz gibi, hak din için gerekli görülen şartları ancak nebilere bağlı olan dinlerde buluyoruz. Bunun içindir ki hak din ve semavi din şekilleri aynı manadadır.

Üç asli şarttan birincinin ortadan kaldırılması, dini tamamen yok etmek demektir. Allahsız din olamaz. Üçüncü şartın çıkarılması, dini yok etmek demek değilse de bu şartı taşımayan bir din, ahlak için başka bir esas aramaya, Yaratıcı’nın adalet ve rahmetini başka bir şekilde ispat etmeye mecburiyet hisseder.

Bu mecburiyet, ölümden sonra dirilmede vadedilmiş olan hâlleri başka hâllerle telafi zaruretini ortaya çıkarır. Demek ki ölümden sonra dirilme fikri, başka bir şekle çevrilmek suretiyle yine bir din biçimi mevcut olabilir. Kesin olarak çıkarılmasıyla ise makul bir din tasavvuru mümkün değildir.

İkinci şartın çıkarılması ve birinci ile ikincinin bırakılması hâlinde bir “tabii din” meydana gelir. Fakat bu çıkarılma, tarihî olamaz. Şu hâlde nebilerin, tarihî vazifesi tasdik edilmekle beraber “nübüvvet” ismini alan kendine mahsus sıfatı ve bu sıfat dolayısıyla dine katılmış olan “kendine mahsus kutsilik ve kesinlik şekli” yok edilmiş ve din, insani aklın kazançlarından birisi hâline girmiş olur.

Bizim fikrimize göre bu şekilde bir dinin hakiki ismi din değil, bir “felsefe ekolü”dür. Zira dinin kendisine nisbet edildiği şey, kutsiyetini kaybettiğinden onun ortaya koyduğu fikirler sistemi, her noktasında değişime uğrar ve başka hâllere dönüşür. Bu kendisine nisbet edilen şey, muta [itaat olunan, boyun eğilen] olamaz. Çünkü fikirleri, zaruri olarak boyun eğilen Hak adına değil, kendi düşünceleri adına ortaya konmuştur.

Bu şekilde bir tabii dine “ilahiyyun” ekolü [deizm akımı] adı verilmesi doğrudur.

4. Karışık Din

Şimdi de dinin bazı tali [ikinci derecede] şekillerinden bahsedeceğiz. Öteden beri tarihte görüldüğü gibi şimdi de Avrupa’da birtakım mütefekkirler görülüyor ki onlar, çok büyük ve verimli bir duygu olan din hissini ruhi ihtiyaçları arasından çıkaramıyorlar; fakat dinlerden birini, mesela Hristiyanlığı rumuz [manası gizli olan söz ve işaretler] ve fazlalıklarından, şeklî ibadetlerinden soyutladıktan sonra geriye kalan fikir sistemini kabul ediyorlar. Ve böylece bir tabii din ortaya çıkıyor.

Mesela bir mütefekkir, Hristiyanlıktan teslis fikrini bırakıyor, vahdet fikrini alıyor. Cenabıhakk’ı sevmek, onun büyüklüğünü düşünmek, onun rahmet ve keremlerinin uygun göreceği güzel hâlleri hareket hattı edinmek vesaire gibi bütün yücelikleri kabul ediyor. Fakat bu hâller hakkında kilisenin ortaya koyduğu şartları kabul etmiyor. Mesih’i, teslisin bir şahsı şeklinde değilse de yüce bir kişi veya bir nebi şeklinde, ibadetleri de “Hakk’ı sevmek, Allah’ın kullarına karşı hakka aykırı değil, uygun olarak şefkat ve adaletle muamele etmek” şeklinde özleştirip kabul ediyor.

Bu adama Hristiyan diyemeyiz. Çünkü Hristiyanlık için mevcut olan bazı zaruri inançları ve pek çok şekli reddediyor. Bu adama dinsiz de diyemeyiz. Zira yüce bir duygu olan diyanet hissinin onda en seçkin belirtileriyle tecelli etmiş olduğunu görüyoruz. Bu adamın kendine din olarak kabul ettiği, akıl ve vicdana tamamen uygun düşen dinine “tabii din” adını verebiliriz. Fakat tabii din hakkında yukarıda geçen tariflerimize noktası noktasına uymayan bu din şeklini, güzelce tetkik edersek semavi dinlerde mevcut olan fikirlerden seçilmiş olduklarını görürüz ve ona “karışık din” adını da verebiliriz.

Esasen hak sıfatına sahip bir din olduğu hâlde devam ve tekâmül devirlerinde birtakım makul ve tabii olmayan fikirleri de içine alan dinlere, hak ile batıldan mürekkep [oluşmuş] bir “karışık din” nazarıyla bakmaya mecburuz. İslami hakikat bakımından teslis ve esrar [sırlar] inanışları ile aslındaki saflığını kaybetmiş olan Hristiyanlık, Yahudi dini şeklini alan Musevilik, Hint, İran, Mısır hurafeleri ve İsrailiyat ile esastan ayrılmış sapık ve bozuk İslam fırkaları, hep birer karışık din hükmündedir. Esasları haktır, semavidir; fakat hak olmayan esaslardan da bazı şeyler alarak hak ve batılı karıştırmak suretiyle yeni bir inanç meydana getirdikleri, bununla beraber hak olan esasla hâlâ münasebetleri olduğu için onlara ne hak ve ne de batıl demek doğru olamayıp “karışık” kelimesi ile vasıflandırılmaları zorunludur.

7. BÖLÜM
HRİSTİYANLIĞIN VE DİNLERİN ELEŞTİRMENLERİ

Kant – Spinoza – Straus – Baur – Renan

1. Kant

Alman filozoflarının en ünlüsü ve son asırların en büyük mütefekkirlerinden biridir. Kant, doğrudan doğruya Hristiyanlık ve dinler ile ilgilenmemiştir. Fakat araştırdığı “tenkit ekolü”, tabiatüstü ilme ve zaruri fikirlere çok büyük darbeler vurduğundan Kant, maneviyata ve dinlere en fazla düşmanlık gösterenlerden daha çok zararlar vermiştir.

Kant, insanlık medeniyeti ile başlayan felsefenin binlerce senelik gelişiminden sonra hâlâ sabit esaslar üzerine neden oturtulamadığının sebeplerini araştırmaya koyulmuş ve bu sebepleri insan aklının güzelce tahlil edilmemesinde bulmuştur. Kant, “Saf Aklın Tenkidi” adlı eseriyle şu soruyu soruyor:

İnsan zihninde birtakım zaruri [vücubî] fikirler ve hükümler var.

Acaba bu fikir ve hükümlerdeki zaruret, onları meydana getiren sebeplerde midir? Yoksa kendilerinde, yani insan zihninde midir? Başka bir söyleyişle insan aklındaki zaruri fikirlerin bir “dış hakikat”i var mıdır? Yoksa bunlardaki hakikat sırf bir “batıni, zihnî, hayalî hakikat” midir?

Kant’ın bu soruya bulduğu cevap, menfi bir cevaptır. Yani insan aklındaki fikirlerin ve hükümlerin hiçbir dış hakikati yoktur. Demek ki insan aklının zaruri ve gerekli gördüğü şeylerdeki gereklilik ve zaruret onlara değil, insan aklına aittir. Bu durumda nihai şeylere ait bütün hususların ve bu meyanda Yaratıcı’nın, ilk hakikatlerin ve sebeplerin içyüzünün insanlara meçhul kalması icap eder. Mesela, “Her şeyin bir sebebi vardır.” diyoruz. Bu hüküm, akli kaidelerimize göre zaruridir. Biz, hiçbir vakit bunun aksini düşünemeyiz. Fakat Kant’a göre bu zaruret, yalnız insan aklında mevcut olduğundan nihai şeyleri ve gaibe ait hakikatleri gerçekte olduğu gibi anlamak ve tasavvur etmek için insan elinde hiçbir vasıta yoktur.

Kant, “Saf Aklın Tenkidi” adlı eseriyle yıktığı manevi ve zaruri esasları “Amelî (Pratik) Aklın Tenkidi” adlı eseriyle tamire çalışmışsa da tamamen muvaffak olamamıştır. Kant’ın izleyicileri, tenkit usullerini insani bilgilerin her dalına tatbik etmişler ve her tarafta maneviyatı tahribe çalışmışlardır. Bugün de bir dereceye kadar ruhaniyyun akımından ayrı olarak Kant’ın eleştiri yönteminin etkisinden kurtulabilmiş bir düşünce yoktur.

Bizim düşüncemize göre, Kant’ın fikirleri, her felsefe ekolüne karşı, aynı etkide bulunmaz. Aslında kâinatı ve bu anlamda insanı “Hak’la her türlü münasebetten uzak” gören düşünceye göre insanın ruhu ve akılının da “esasların esası” ile bir varlık bağlantısı olamayacağından Kant’ın insan aklındaki asli fikirlere bir dış hakikat olarak düşünmemesi tabii, makul ve mantıklı olur. Bu münasebeti kurmak için bilim haricinde ve tabiat kanunlarına aykırı olarak “anlaşılması mümkün olmayan harikalar” olarak düşünülmesi icap eder. Hâlbuki İslami hakikatlerde mevcut olduğu üzere insan ruhunun hakikati ile “gaye ile ilgili hakikat” arasında manevi bir birlik mevcut farz edildiği takdirde Kant’ın tenkitleri hiçe¹⁵ iner. O hâlde saf akılda mevcut olan zaruri hükümler ve fikirler, insan ruhu ile gayeye ait hakikat arasındaki irtibatın eseri ve delilidir. Fakat Hristiyanlıktaki “kesin fark” ve “ilahi şahsiyet” akideleri ile Kant’ın tenkitlerini hükümsüz bırakmak çok zordur.

2. Spinoza

Aslen Portekizli bir Musevi ailesine mensup olan, Felemenk’te doğan bu ünlü felsefeci, vahdet-i vücut [varlığın birliği] taraftarıdır.

Yani bütün varlık şekilleri “aynı varlığın” kendisinin vasıflarından ve özelliklerinden ibarettir.

Spinoza’nın ruhaniyyuna ve Hristiyanlığa ettiği en büyük hücumlar, irade, ruh ve şahsiyet meseleleridir. Bu filozofun düşünce yapısı şu dört asli noktadan ibarettir:

1. Bizatihi sebep, yani sebeplerin sebebi, hakiki ve nihai sebep (tabiatı mevcut olmaktan, yani varlığı zaruri bulunmaktan ibaret şey, başka bir deyişle mevcut olmaması gayri mümkün olan şey)

2. Zat, yani asılların aslı (Mevcut olmak için başka bir mevcuda muhtaç olmayan kayyum [kendi kendini ayakta tutan] zat)

3. Naat, yani sıfat (Zatın cevherini, yani şekle bürünmüş mâyesini [özünü] meydana getiren şey olmak üzere anlaşılan şey)

4. Hadiseler, yani uygulamalar ve değişiklikler (Zat’ın görünümleri, yani diğer bir şeyin kapsamına dâhil olan şey)

Spinoza, Cenabıhakk’ı şöyle tarif ediyor: Mutlak surette sonsuz bir varlık (Yani sonsuz, sınırsız ve her birisi ölümsüz bir cevheri bildiren vasıflara sahip bir zat)

Spinoza’ya göre insan, ilahi vasıflardan yalnız ikisini idrake muktedirdir: Fikir ve imtidâd [uzay].

Bütün ruhlar fikir sıfatının, cisimler de uzay sıfatının şuunudur [görünüşleridir]. Cenabıhakk’ın sınırsız ve sonsuz olan şuunundan bu ikisinden başkasını bilmek insanın muktedir bulunduğu bir şey olmamıştır. Kâinat, bu iki sıfatın şuununun toplamından ibarettir. İşleyici tabiat, ilahi isimlerden biridir. Kabul edici tabiat ise mahlukat ve mükevvenattır [yaratılanların bütünü]. Yaratıcı ile yaratık arasındaki fark, bir bakış açısı farkıdır (Sonraları bu fikri geliştiren idealistler, mesela Vacherot, bu farkı, mantıki bir fark şekline sokmuşlardır.).

Adı geçen ünlü filozofun “Cenabıhakk’ın görünür hâle gelmiş olan hakikat-i âlem, âlemin fikri ve manası ise Cenabıhak’tır.” demesi yine bu fikrin daha nezih bir şekilde ifadesidir.

Spinoza’ya göre bir şey hem sonsuz ve mutlak hem de şahıs olamaz. Bir şahıs ne kadar büyük tasavvur edilebilirse edilsin yine bir son ile sınırlıdır. Şahsiyet fikri, örnekler ile anlaşılması mümkün olan bir şeydir, örneği ve benzeri olmayan sonsuz bir varlık, sonlu ve sınırlı manasını ifade eden şahıs şekliyle tasavvur edilemez. Şahsiyet cüzilere, insana mahsustur.

Bu sebeplerden dolayı Spinoza, ruhaniyyunu, Hristiyanları ve Musevileri “Cenabıhakk’ı insana kıyaslamakla ve benzetmekle ve bundan dolayı Cenabıhakk’a değil kendi vicdanlarının muhayyel [hayal edilmiş] şekline ibadet etmekle, gizli bir âdemperesti¹⁶ [insana tapıcılık] ile itham ediyor.

Spinoza’nın en fazla itiraz ettiği meselelerden biri de “irade” meselesidir.

Spinoza’ya göre irade-i bit-teemmül [düşünerek istemek] ve irade-i bil-ihtiyar [seçerek istemek] hayal olup insanlara mahsus bir güçsüzlüktür. Cenabıhakk’ın istemeleri, hep vücubî ve zaruri, yani zatının zarureti olup bu vücubî ve zaruri olan külli iradede düşünme ve seçme, terk ve tercih etme gibi beşeriyete mahsus şekiller yoktur.

Beşerdeki cüzi iradeye, irade [isteme] hürriyetine gelince: Bu, beşeriyetin cehaletinden ibarettir. Kendisini irade sahibi eden sebepleri [ilahi varlığın kendi kendisine yeterliliği ve devamlılığı] bilemediği için insan, kendinde düşünme ve seçme ile ortaya çıkan bir isteme hürriyeti, yani cüzi irade var zanneder. İnsan, eğer ihtiraslarının hâkimiyetinden kendisini kurtarır ve akli görüşü vasıtasıyla Allah’ın ayniyetinde [bizzat kendisinde] kendini yok etmiş olursa işte ancak o vakit “hür” sayılır. Ahlak ve maneviyat ilminin temeli “ilahi aşk”tır.

Spinoza’nın en çok itiraz ettiği meselelerden biri de Hristiyanların “kaza ve kader” meselesini anlayış şekilleridir.

İşte görülüyor ki Spinoza’nın fikirleri, İslam tasavvufuna çok noktada temas ediyor. Fakat İslam mutasavvıflarının tevhidi farklı bir içeriğe sahiptir ve farklı bir arılık ve hakikati kapsayıcıdır. Mutasavvıfların aşırı sofularına benzeyen Spinoza’nın fikirlerinde eksik ve tenkit edilmesi mümkün teferruatlar vardır.

Spinoza, asrımızın fikirleri üzerinde şimdi bile birçok noktada tesir etmektedir. Özellikle bu ekolden bazı şeyler alarak daha etraflı şekiller meydana getiren ekoller (zihniyyun/idealistler, tekamüliyyun/evrimciler, tenkidiyyun/tenkitçiler ve hatta bazı maddiyyun/materyalistler) bilim ve fikir âlemi üzerinde baskın bir etki icra etmektedir.

3. David Friedrich Straos

Protestan rahiplerinden, felsefede Hegel’in çıraklarından ve yöntemde akliyyundan [rasyonel akımdan] olan bir mütefekkirdir. Protestanlığı meydana getiren tasfiye fikrini mantıki bakımdan en son sınırına götürmüştür. Straos, Hristiyanlığın akli ve naklî hususlarını bilimsel olarak ve tarihle tenkit ederek Hristiyanlığın esatirden [efsanelerden, asılsız şeylerden, mitolojiden] ibaret olduğunu meydana koymuştur. İnciller pek çok şahsın ortak telifi olup tarihî meziyetleri yoktur. Bu filozofa göre “İncil’deki rivayet ve hikâyeler, öteden beri İsrailoğulları arasında dolaşan Mesih fikri üzerine uydurulmuş” esatir [efsane] ve hurafelerden ibarettir. Bu İncillerde söz konusu olan “İsa” tarihte yaşamış Celileli “Yeşova” değil, insan hayalinin meydana getirdiği hayalî bir varlık ve kuruntudan ibaret bir İsa’dır.

Straos’un bütün tenkitleri, bir taraftan İbrani dilinden ve çok eski dillerden çıkarılan sonuçlara ve diğer taraftan Kant, Spinoza ve Hegel’in ekollerindeki kaidelere dayanarak bina edilmiştir.

4. Bauer

Bu da Protestan rahiplerinden ve Hegel ile Şilimahr’ın talebelerindendir. Bu zata göre “vacip, ilahi, umumi” sıfatları aynı anlamda olan kelimeler hükmündedir. Halik [yaratıcı] ile mahluk [yaratılan] arasında tezat yoktur. Yani bu da cevherin birliğine inanır. Harikalar yoktur. Çünkü ilahi hadiselerden başka bir şey yoktur. Hristiyanlıktaki esrar [sırlar] ve harikaların aslı yoktur. Harika ve esrar zannedilen şeyler, insan aklının çıkarıp ortaya koyduğu şeylerdir.

5. Renan

Ernest Renan, son asrın en derin ve en zarif düşünürlerinden biridir. Straos ve Bauer’in sert ve çok defa kuru tarzı müstesna tutulmak üzere Renan’ın yazdığı eserler, hemen hemen ilk iki filozofun eserlerinin konularından ibarettir. Doğu dillerinde ve özellikle İbrani dilinde derin bilgi sahibi olan Renan’ın “İsa’nın Hayatı” adlı eseri, akliyyun [realist akım] ve zihniyyun [idealist akım] fikirlerinin tenkit yöntemine uygun olarak yazılmıştır. Renan, ilk önce Katolik papazı olmuştu. Sonra ruhbaniyeti terk etmiş ve yazdığı eserler Hristiyanlığa önemli darbeler vurmuştur.

Bu yazdığımız adamlar, dinleri ve uluhiyeti inkâr edenler olmayıp vücudiyyunun [panteist akımın] fikirleriyle, kurallarıyla din ve maneviyatı muhakeme edenler, kendine mahsus olan şeklinden dolayı Hristiyanlığa darbe vurucu olanlardır. Dini ve Yaratıcı’yı inkâr edenler, elbette bunlar arasına dâhil değildir.

8. BÖLÜM
MÜSLÜMAN OLMAYAN TENKİTÇİLER VE TARİHÇİLER

Volter, Henri De Burnier, Dozy, Ernest Renan, Kont Kara Dövu, Garsen De Tasi, Kosen de Persival, Veyil, Movyer, Şantpi De La Susey

1. Volter

Volter, ne bir âlimdir ne de bir bilgin. Zarif ve nükteli sözler söyleyen bir şair, ilahiyyundan (teist akımdan) bir filozoftur. Ömrünü Hristiyanlığın ayin ve âdetlerini, hatta inançlarını çürük ve değersiz olarak göstermekle geçirdiği hâlde bir aralık papaya yaranmak fikriyle olacak ki “Mahomet”¹⁷ veyahut “Taassup” adında bir trajedi yazmıştır. Bununla beraber bazı tarihçiler, Volter’in bu eserini taassuba karşı ve bilhassa Hristiyani taassubu başka bir din taassubu şeklinde tenkit için yazdığını iddia ediyorlar.

Volter, doğrudan doğruya İslam hakkında eser yazmamışsa da yazdığı trajedide tarihî hakikatleri çarpıtarak, gerçek şahıslara hayalî özellikler ve şekiller vererek o tarihlerde İslam dini ve onun peygamberi hakkında pek fazla bir şey bilmeyen Avrupa’ya Ahmedî din ve peygamberi hakkında pek yanlış bir imaj çizmiştir. Volter’in bu eserinin ilmî ve tarihî kıymetten tamamen uzak olduğunu asrımızın eleştirmenleri ve tarihçileri açıkça ortaya koymuşlardır.

2. Henri De Burnier

Fransa Edebiyat Akademisi üyelerinden olan bu zat, gayet koyu bir Katolik olduğundan Volter’in eserinin bir ikincisini yazmıştır. Bu eserdeki hayaller ve isnatlar birinciden daha fazla, daha bayağı ve her türlü ilmî ve bilimsel kıymetten mahrumdur.

3. Dozy

Arap dili uzmanlarından ve akliyyun [realizm akımı] fikirlerini benimsemiş bir oryantalisttir. Müslüman kavimler hakkında tarihî eserleri, Arabî lügate (Arapça sözlük) dair kitapları olup bir de İslam tarihi yazmıştır.

Dozy, bu eserinde, Straos, Bauer, Paulus vesaire gibi akliyyunun Hristiyanlık hakkında tatbik ettikleri tenkit usulünü İslam dini üzerinde de uygulamak istemiştir.

Hâlbuki tarihî bir gerçek ve hakikatten meydana gelmiş olan başka bir şeyi tahkik ve tenkit için efsane ve hurafeler hakkında kullanılan düsturun aynını aynı şekilde kullanmak doğru ve bilimsel değildir. Bir eleştirmen, hakikati meçhul ve hurafeler şekline girmiş bir fikir topluluğundan bir hakikat kokusu çıkarabilmek için o fikir topluluğundaki şekillere ehemmiyet vermeyebilir, şekilleri hakiki bir şekle sokmaya çalışır. Bu, tahrif demek değildir. Çünkü ortada tarihî ve hakiki olan bir şey yoktur. Fakat tarihî bir hakikate karşı aynı şekilde hareket etmek doğru ve haklı olamaz. İşte Dozy’nin İslam hakkındaki tenkitleri hep bu yoldadır. Dozy’nin aşırıya gitme yöntemi, bilim ve felsefe yöntemine o derece aykırıdır ki çoğu fikirlerini, yine İslam hakkında ve hem de tamamen tarafsızca eserler yazmış olan ünlü âlimler ve aynı zamanda Filozof Renan ve Şantpi De La Susey gibi bilim adamları, reddederek çürütüyorlar.

Dozy’nin muhakeme tarzında en çok göze çarpan taraf, birbirine zıt olan birçok fikrin bir araya toplanması, bilimsel hakikatleri yanlış bir şekilde uygulaması ve özellikle tarihî gerçekleri, kendi fikrini okşayacak şekle büründürerek değiştirmesidir. Bu değiştirmeler, eksik ve yanlış uygulamalar, eserin metninde değerlendirileceğinden fazla açıklamaya mahal görmeyiz. Dozy’nin çok defa fikirlerine müracaat ettiği Şiprniger’in eserlerinde dahi bugün bilimsel ve tarihî bir kıymet görülmemektedir.

4. Ernest Renan

“Din Tarihi Hakkında Düşünceler” ismi altında yazdığı meşhur bir eserinde Renan’ın “İslam’ın Menşeleri” başlıklı özel bir bölümü vardır. Renan, bu hususi bölümde İslam dinini ve onun peygamberini son derece tarafsız bir biçimde eleştirip inceliyor. Bundan Renan’ın bütün düşüncelerini haklı bulduğumuz anlaşılmamalıdır. Tam aksine biz Renan’ın düşüncelerinin sonuçlarından pek çoğunu, birçok sebepten dolayı kabul etmiyoruz. Bununla beraber adı geçen ünlü filozofun düşüncelerini taassup ve tarafgirlikten hemen hemen tamamen ayrı buluyoruz ki Avrupa eserlerinde bu şekilde hüküm verilebilecek yazılar pek azdır.

Renan, İslam’ın ana esası olan Kur’an’ın gerçekliğini ve tarihî kıymetini muhafaza hususunda inkâr ve itirazın mümkün olmadığını tasdik ve ispat ediyor. Hâlbuki Kur’an’dan başka diğer semavi kitaplarda bu iki kıymeti göremeyen araştırmacılardan birisi de Renan’dır. Sonra da Cenab-ı Nebi hakkındaki taassup ve hayal ürünü olan çirkin iftiraları reddedip çürütmekle beraber âdetlerin değişikliği, ırk ve kavimlerin yetenekleri sebebiyle ortaya atılan haksız ve manasız itirazlarla tenkitleri dahi gerçeğe aykırı görüyor.

Renan, tenkitçi ve akliyyunun [realist akımın] fikirlerine mensup bir filozof olduğu için iman erbabının Allah tarafından indirilen kitaplar, peygamberler ve diğer mukaddes şeyler hakkındaki fikirlerine, aynı şekilde, katılamaz. Kur’an’ın “ilham” mahsulü olduğunu ileri sürüyorsa da bu kelimeden İslam’ın henüz başlangıç seviyesinde kalan zahirilerin anladığı manayı kastetmiyor. Ona göre “ilham”, mutasavvıfların telakkisine daha yakındır.

“Vahiy” hususunda da aynı fikirler ortaya atılabilir. Zaten apaçık bilinen şeylerdendir ki dini fevkalade ve müstesna bir hâl gibi değil, insanlığın kendine has bir hâli şeklinde kabul eden ve hiçbir dine bağlılığı olmayan bir adamdan, herhangi bir dinin inanıcısı ve taraftarı gibi düşünceler beklenemez. Şu kadar ki tarihî olayları ve gerçekleri değiştirme, kanaate bağlı ve şahsi hükümler ve kıyaslar ile dinî hâlleri ve gerçekleri değiştirmek, ne bir dindarın ve ne de bir dinsizin hakkı olabilir. İşte Dozy, Veyil ve daha birtakım tarihçilerde bizim affetmediğimiz kabahatler bunlardır.

Bunu bir misal ile daha açık olarak ortaya koyalım. Tarihin en kuvvetli bir şekilde ispat ettiği hakikatlerden biri de Kur’an’ın, Hz. Muhammed’in çağdaşları tarafından kabul ve itiraf olunan eşsiz ve benzersiz belagat ve fesahatidir. Hz. Ömer gibi metin ve azimli bir adam, birkaç ayeti işitir işitmez, çok büyük ruhi değişikliklere ulaşmıştır. Zamanın en güzel konuşan şair ve edipleri, Kur’an’ın her fesahat [kurallı, etkileyici, heyecan verici, inandırıcı, sanatlı söz söyleme] üstünde bir fesahate sahip olduğunu itiraf etmişlerdi. Hatta Kur’an’ın kutsi kaynağını tasdik etmeyenler bile ona muciz [aşka insanları bir benzerini meydana getirmekten aciz bırakan şey] ve sihir nazarıyla bakarlar, bu şekilde Kur’an dilinin güzellik ve pürüzsüzlüğünü tasdik ederlerdi. Bugün bile iyi ve pürüzsüz konuşan bir Arap, Kur’an’ın muhteşemliği ve letafeti önünde hayran kalıp kendinden geçiyor.

Böyle iken Dozy ve onun benzeri olan diğer aşırıcılar, Kur’an’da her türlü yüce ve temiz fikirler, pürüzsüzlük ve güzellik bulunmadığını zan ve iddia ediyorlar. Kur’an’da gördükleri yegâne dikkate değer şey, onun kendine has üslubudur. “Kur’an, ne nazım ve ne de nesirdir. Bundan dolayı nazımdan nesire doğru bir geçit hükmündedir. Bu itibarla edebî yenilik gösteriyor. Tesiri de bu yenilikten ileri gelmiştir.” diyorlar. Özellikle kapsadığı hükümler bakımından, bu hüküm tamamen yanlıştır. Kur’an’ın ne nazım ve ne de nesir oluşu, Kur’an’ın edebî şeref ve meziyetine delalet eder, onun aleyhinde bir fikre vesile olamaz. Hollandalı bir beyin, ne kadar derin bilgi sahibi ve hassas olsa, yine bir Arab’ın kendi lisanından aldığı derin ve ince hazzı duyamaz. Bundan dolayı bir Felemenk çobanının şiirinde meziyet gören bir Hollandalının, Kur’an’ın zevkini almaya gücü yetmeyeceği tabii bir şey ise de bu noksanını itiraf edecek yerde noksanı Kur’an’da görüşü doğru bir düşünce ve bakış tarzı değildir.

İşte Dozy ile Renan, bu gibi noktalarda ayrılıyorlar. Renan, Kur’an’da pek temiz ve yüce parçalar bulunduğunu hararetli bir dille itiraf ediyor.

Renan, Volter’in Cenab-ı Risalet’e (Hz. Peygamber’e) atfettiği saltanat hırsı, hile ve gayz gibi şeylerin kesinlikle yalan olduğunu ve bunun tam aksine olarak Hazreti Nebi’nin her türlü hırs ve kibirden, hile ve riyadan, kin ve öfkeden münezzeh, şerefli işlerinin sade, tavır ve hareketlerinin samimi ve tatlı, kalbinin hassas ve zarif bulunduğunu tarihî şahadetlere ve düsturlara dayanarak tasdik ve ispat ediyor.

Yine tekrar ederiz ki Renan, İslam dininde “semavi din ve kutsiyet” şekli görmüyor. Peygamberliği, bazı zatlara Allah tarafından bağışlanmış olan bir şeref şeklinde saymıyor. Fakat Renan’ın bu görüş ve düşünüşü yalnız İslam dinine ve onun peygamberine mahsus olmayıp her din ve her peygamber için böyledir. Bu adı geçen filozof, tarihî bir gerçeği, tarihî şahısları inceliyor, neticede İslam peygamberini, İslam düşmanlarının asılsız isnat ve iftiralarından ileri gelen ithamlardan ayrı buluyor, İslam dinini “mukaddes ve meşru” görüyor.¹⁸

Renan, hiçbir din hakkında bu derece müspet düşüncelerde bulunmamıştır. Dinleri, beşeriyetteki fıtratın bir tekâmül şekli olarak gören Renan’dan daha fazlası zaten beklenemez.

Renan’ın şu sözleri de kayda değer bir nitelik taşımaktadır:

“Hristiyanlık, kadınlar tarafından tesis edilmiş bir dindir. İslam ki yalnız tamamen mukaddes değil, aynı zamanda tabii, ciddi, hürriyet fikrini besleyen ve geliştiren bir erkek dinidir.”¹⁹

Renan, Müslümanlıkta kadına verilen konum hakkında, Avrupa’da yayılan veyahut kayıtsız ve dikkatsiz tarihçiler tarafından hâlâ herkese duyurulan rivayetleri şiddetle reddedip inceleyerek bugün mesela Osmanlı kadınlarının çoğunluğunda görülen cahilane hâllerin İslam’a atfedilmesinin doğru olmadığını beyan ediyor ve şu sözleri yazıyor:

“İslam’ın ilk asrı, önemli vasıflar sahibi birçok kadını bize gösteriyor. Ömer ve Ali’den sonra en önem verilmeye değer simaları, Ayşe ve Fatıma’dır. Hatice’nin başı, kutsiyetin nurdan tacı ile ışıl ışıldır. Cenab-ı Muhammed (s.a.v.) için, tarihte misli olmayan bir şereftir ki Allah tarafından kendisine verilmiş olan peygamberlik vazifesi, kendisinin doğruluk derecesini (yani sadık olup olmadığını) herkesten iyi bilmesi lazım gelen Hatice tarafından herkesten evvel tasdik edildi.”²⁰

İşte görülüyor ki tabiatıyla “Müslüman ve Muhammedî” olmayan Renan, ne inkâr harareti ile ifrata varan akliyyun gibi ne de taassup tesiriyle ne dediğini bilmeyen rakip dinlerin mensupları gibi idare-i kelam ediyor. Ekolünün ve araştırmalarının kapsamı ve müsaadesi derecesinde hakikati ortaya koymaya çalışıyor. Fakat Renan’ın en önemli düşünce ve hükümleri, İslam dininin istikbaline aittir. Bu hususta diyor ki:

“İnsan cinslerinin çeşitliliği nispetinde genel olmaya çağrılmış ve esasen istilacı olan medeniyetin karşısında İslam’ın mukadderatının ne olabileceği hakkında henüz kesin bir fikir ortaya konulamamıştır.

Dinler mahvolmak yeteneğinin üstünde bulunduğu için diyemeyiz ki ‘İslam dini mahvolursa ve yalnız dünyanın mühim bir parçasında vicdanlara rehber olmaktan vazgeçerse bu, başka bir dinin galibiyeti yüzünden değil, kendisiyle rasyonalizmin ve eleştiri kurallarını yayan ‘zamanımızın bilimleri’ yüzünden olacaktır. Fakat şurasını da hatırdan çıkarmamak gerekir ki İslam, fırtınaya karşı zor kullanmaya kalkışan ve bütün görünüşüyle devrilip yıkılan burçlara benzemez, onun şekillenme kabiliyetinde gizli direniş kuvvetleri vardır.

Dinî ıslahatlarını ortaya koyabilmek için Hristiyan toplulukları, dinî birliği kırmaya ve dinî hâkimiyete karşı isyana mecbur oldular. Ne papaya ne ruhban meclislerine ne de rahiplere ve piskoposlara sahip olan İslam, lâyuhtilik [hata işlemezlik] denilen dipsiz çukuru sonda etmek zaruretini hissetmediğinden rasyonalist kaidelerinin ortaya koyduğu şeylerden o kadar korkmasına gerek yoktur.²¹ Gerçekten münekkit neye hücum edecek ve neyi tenkit edecek? İslam’ın esasında olmadığı hâlde İranlıların ilaveleriyle hasıl olan²² peygamber hakkındaki hurafelerle karışık rivayetlere mi? Fakat bir Müslüman, dinine hiçbir zarar gelmediği hâlde bu gibi hayalî şeyleri defedebilir. Böyle bir dinde Straos’un yapacağı iş yoktur.²³ Acaba münekkit, İslam itikadına hücum edebilir mi? Fakat İslam dininin esasında, en saf ve tabii bir dine yegâne ilave olarak yalnız “nübüvvet” ve “kader”²⁴ bahsi var.

Acaba münekkitler, İslam’daki ahlaki prensiplere mi hücum edecek!.. Fakat sünnet ehlinin dört mezhebinden herhangi birisine bakacak olsak görürüz ki onların “ahlak fikri ve hissi” namus dairesinde insana ait hürriyetin hakkını teslim ediyor.²⁵

Ayine gelince: Sonradan ilave edilen bazı fazlalıklardan vazgeçilirse İslam’ın sadeliği bilim ve felsefeyle arı hâle getirilmiş Protestan mezheplerindeki sadelikle mukayese edilebilir…”

Avrupa’nın son yetiştirdiği en büyük mütefekkirler arasında cidden müstesna bir mevkisi olan Renan’ın bundan sonra ileri sürdüğü doğru düşünceleri Müslüman adı taşıyan ve henüz vicdanı yüce duygulardan mahrum olmayıp vatan ve milletini seven, bilim ve hakikati üstün tutan her insaf sahibi insanın hususi bir dikkatle takip etmesi gerekmektedir. Renan diyor ki:

“Mısır ve Türkiye’de daha endişe verici bazı belirtiler bulunduğunu inkâr etmem. Oralarda, Avrupa bilimleri ve âdetleri ile meydana gelen ilişki, itikatlarda, çok defa gizlenemeyen bir “lâubalilik” (libertinage/çapkınlık) husule getirdi…

Mösyö Froster’in hilafet hakkındaki fikri doğru değildir, yani hilafet papalığa benzemez.”

Renan, Avrupa’da hâlâ taassubun hüküm sürmekte olduğunu hissetmiş olacak ki düşüncelerini şöyle insanlığa yaraşır surette bir tavsiye ile sona erdiriyor:

“İslam’da yenilik isteği ortaya çıktığı vakit, Avrupa bu isteklere yalnız en genel hatlarıyla müdahale etmelidir. Başkalarının inanç işlerini düzenlemeye kalkışması fena bir teşebbüstür. Avrupa, ‘medeniyet’ten ibaret olan inancını yaymaya çalışmakla beraber, ortaya çıkan yeni ihtiyaçlarla dinî rivayetlerinin bağdaştırılıp uygunlaştırılması işini, o toplulukların kendilerine terk etmelidir. Ve ‘kendi vicdani inkılaplarını, en geniş bir hürriyetle bizzat icra etmek gibi’ şahısların ve fertlerin en mukaddes olan haklarına riayet etmelidir.”

Renan’ın, Avrupa âdetleri ve bilimleri ile temastan husule gelen dinî laubalilik hakkındaki fikirleri, şu söyleyeceğimiz bazı sakıncalarla tamamen doğrudur. Dininin hakikatlerini, İslam’ın hikmetleriyle ilgili bilgi ve düşünceleri bilen bir Müslüman’ın “bilimsel hakikatler”den korkacak hiçbir ciheti yoktur. Yalnız Müslümanlık hakkında doğru ve esaslı fikri olmayan bir Müslüman, yarım yamalak bilimsel bilgiler, parlaklığı sadece yüzündeki ciladan ibaret sahte hikmetli sözler ile temas ederse zaten ismen Müslüman olan öyle bir kimse, kendisi gelince: Avrupalıların zevk ve sefahat kelimeleriyle içeriği özleştirilerek anlatılabilecek olan âdetleri, sağlam ve millî bir terbiye görmemiş Müslüman için öldürücü bir zehir olur. Hintliyi öldürebilen yerli bir yılan, bir yabancıyı daha süratle öldürür. Avrupalılar için manevi ve ahlaki felaketlerin sebebi olan temayüllerinin ve âdetlerinin çoğu, elbette bir yabancı için daha büyük bir felakettir.

5. Kara Dövu [Carre de Vaux]

İslam dini ve İslam dininin büyük mütefekkirleri hakkındaki tetkikleriyle ün kazanmış bir oryantalisttir. “İmam-ı Gazalî” hakkında yazdığı eseri Avrupa’da oldukça dikkat çekmiştir.

İslami ayin ve ibadetler hakkında yazdığı ünlü eseriyle “Kont Kara Dövu” metin ve samimi bir Katolik ve ruhani filozof olmasına rağmen, bir dereceye kadar hakikate hürmet ettiğini göstermiştir.

Kont, çoğu noktada uygun ve elverişli bulurcasına muhakeme ettiği İslam’ı yalnız iki noktada, “medeniyet fikri” ile uzlaşmasını mümkün bulmuyor: Cihat, kadınların örtünmesi ve hayat tarzı. Kont’un cihat hakkındaki fikirlerinin hepsine ve özellikle cihadın tarihî şekillerine önem verip teorik şekillerini anlatmasına hak veremeyiz. Müslümanlara farz olan cihadın da “iki esaslı noktası” vardır. Kont emin olsun ki bu iki noktada dahi İslam dini, insaniyetten, hakkaniyetten ve tabii din olmaktan vazgeçmiyor. Bu iki nokta; insanlığın felaketine sebep olan batıllığı ve zulmü ortadan kaldırarak yerine hakkı ve adaleti getirmek; bir de meşru müdafaadır.

Acaba bu iki esastan hangisini Kont Kara Dövu medeniyete ve insanlığa aykırı buluyor? Cihadın bu iki esasi şeklinden birincisi, çevrenin ve zamanın gerektirdiği şeylerden olarak, silahla ve ülkelerin istilası suretiyle ortaya çıktı. Fakat bu durumun ortaya çıkardığı faydanın; yararlı olmasından çok zararlı olduğu tarihçe sabittir.

İslam meydana çıkmasından sonra, etrafındaki ülkeleri silahla istilaya başladı. Fakat manevi istila, maddi istilayı takip ediyor; böylece şirk ve saçmalık yerine vahdet [birlik], baskı ve zulüm yerine adalet ve merhamet kaim oluyordu.

“Müslüman Ömer” ile “Hristiyan İrakliyus” veyahut Zerdüşt dinine mensup olan “Yezd-cürd”ü karşılaştırsa Kara Dövu hangisini adalete ve insanlığa daha yakın ve hâkimiyete daha layık görür? O vakit ki Doğu imparatorluğu İran devleti ile İslam hükûmetini karşılaştırsak hangisini “adalet ve hakkaniyet” esaslarına dayanmış olarak görürüz? Suriye Hristiyanları, imparatorun zalim valilerinin idaresinde mi yoksa bir Ebu Ubeyde’nin babacan idaresinde mi daha fazla refah ve adalete sahiptiler? Bu soruların cevaplarını, hep İslam’ın lehinde olarak tarih vermiştir.

İşte cihadın yayılmacı şeklinde bile böyle bir sonuç ve meyvesi gizlenmişti. Sonraları ise çok kere bu hükmi ve muhterem şeklini değiştirdi, çok kere birtakım zalim padişahların eğlencesi ve gelirleri hükmüne girdi. Fakat bu kabahat İslam’ın değil, her fazileti menfaat vasıtası etmeye çalışan insan ihtiraslarınındır.

Cihadın bu şekli zamanımızda bahse değer bir nokta olamaz. Bugün İslam doğrulanmış, kuvvetlenmiş, kendi esasları üzerine sağlamca yerleşmiştir; kendini müdafaaya, hakikatlerini sözle yaymaya ve manevi istilalara muktedirdir. Bundan dolayı Kont Kara Dövu’nun, cihadın bugün mevcut olmayan ve fakat mevcut olduğu vakitlerde de içinde gizlenen manası insaniyetten ibaret bulunan birinci şekline itiraz etmesi, vehimden ibaret olan bir şeye hücum etmek demek olur.

Cihadın ikinci şekline gelince: Varlığını korumak, değil insanlığın, en basit bir canlının bile meşru hakkıdır. Bu, hayat hakkıdır. Müslümanlar, memleketlerini, her kime olursa olsun çiğnetmek istemezler, vatanlarını müdafaaya dinlerinin emri gereği olarak mecburdurlar. Hâlbuki bu müdafaa kadar tabii bir hak olamaz. Acaba cihadın, tehlikeyi savuşturmaktan ve kendini korumaktan ibaret olan şu ikinci şekline ne diye itiraz olunuyor?

Gariptir ki İslam’ı cihadı ve kılıç kullanmakla, şiddet ve taassupla itham eden rakip dinlerin mensupları, mesela Hristiyanlık tarihindeki, tarihin hiçbir kısmında görülmeyen savaşları, katliamları, otodafe’leri,²⁶ engizisyonları unutuyorlar!

Şimdi de “kadınlar” meselesine gelelim: Bugün bir çöküntü hâlinde olan İslam âlemi, İslami hakikatlerden pek çoğunu yitirmiş olduğu için gerçekten kadınlarımız, teessüf edilecek bir seviye ve hâle düşmüşlerdir. Fakat işi insaf ile bilimsel hakikatler ve düsturlar ile muhakeme edelim. Acaba kadınlarımızın bu hâli, mesturiyetin [örtünmenin] verdiği bir netice midir? Bize öyle geliyor ki biz Müslümanların şu çöküntü devirlerinde düştüğümüz aşağı ahlak derecesi dikkat nazarına alınırsa kadınlarımızın mestur olmamalarından dolayı düşünülebilen netice, şimdiki seviyelerinden değişik olarak fazla ahlaksızlığa düşmelerinden başka bir şey olamazdı.

Binlerce içtimai sebebin bir araya gelmesiyle hasıl olan umumi çöküntüde Müslüman kadınlarına da mühim bir hisse düşmesi pek tabii idi. Fakat İslam’ın ilk asırlarındaki kadınlarımızı, Müslümanların şanlı devrelerindeki evlatları yetiştiren kapalı Müslüman kadınları düşünürsek İslam’ın kadın şerefini ve haklarını sağlayıp onların kefili olduğundan şüphe edemeyiz. Çünkü tarihî olayları ve gerçekleri inkâr edemeyiz.

Bugün itiraf ediyoruz ki erkeklerimizin olduğu gibi kadınlarımızın da hâlleri ıslah edilmeye muhtaçtır. Acaba İslam dairesi içinde bu ıslahata muvaffak olamaz mıyız?

Eğer ölçü olarak ele Avrupa veya Hristiyanlığı alırsak, hayır. Zira ele alacağımız bu ölçü, bize şu noktada İslam’ı terk etmeyi teklif ediyor. Bu meseledeki haricî şekil “mesturiyet”, batini ve hakiki şekil ise “müşareket” [bir kadın üzerinde ortaklaşma] bahisleridir. İslam’da mesturiyet esasen bir farzdır. Fakat cereyan tarzı bir “âdet” olan bu hâl, makul bir şekle konulabilir; örtünme, kadınlar için külfet sayılamayacak bir hadde sokulabilir. Hatta bir kadın hiç tesettüre riayet etmese yine Müslümanlıktan çıkmış olmaz. Farzları inkâr etmeksizin terk edenlerin Müslümanlıktan çıkmayacağı gibi.

Fakat Avrupalılarla İslam’ı her vakit ayrı bırakacak nokta, örtü meselesi değil, müşareket [bir kadın üzerinde ortaklaşma] meselesidir.

İslam’a göre bir kadın, bir erkeğin yâridir, bütün erkeklerin ortak yari ve malı değil. Hâlbuki Avrupa’da (tabii bazı hususlar müstesna olmak üzere) bir kadının, bütün bir cemiyetin ortak yâri ve sıkı fıkı, canciğer arkadaşı olduğu meydandadır.

İslam bir kadını öğrenmek ve öğretmekten, ticaretten, bir işte çalışmaktan, velhasıl “tabiatın” ve “hikmetin” müştereken bahşettiği haklardan mahrum etmez. Şu hâlde kadınlarımızın şimdiki ruhi ve içtimai sefaletleri, biz erkeklerin sefaleti neticesidir. Ve demek ki kadınlarımızın yükselmesi de zaman ve tekâmül meselesidir.

Bu düşüncelerimizden şu sonuç çıkar ki: İki tarafın vakar ve izzetine, tabiatın her iki cins için çizdiği zaruri sınırlara aykırı olmamak üzere örtülü İslam kadınları, Avrupa kadınlarının düştüğü aşağı dereceye düşmeyerek onlardan daha fazla ilerleme ve yükselmeye, ayrıca onlardan daha fazla refaha nail olabilirler.

Fakat Avrupa âdetlerinde bir Müslüman’ın kabul edemeyeceği hâller var. Mesela bir Müslüman, gözü gibi sevdiği hareminin, namus ve hayâ sahibi kızının, bir erkeğin şehvet ve heyecan şimşekleri saçan gözleri altında, ihtiras ve arzudan titreyen kolları arasında, bütün hayvani kudretinin alevlendiği bir ateş ocağı olan kucağında dans etmesine razı olamaz.

İşte bu gibi “esasen insana ait yücelik hissine” aykırı ve hakiki medeniyet ile hiçbir münasebeti olmayan hâller müstesna tutulursa İslam ile medeniyet arasında hiçbir türlü engel tasavvur edilemeyeceği ortaya çıkar.

Eğer “rağbet edilen medeniyet”, Avrupa’nın “fazilet ve kötülüklerinin karışımından meydana gelen şey” ise bizim için yalnız fazilet yönünü alıp yarım medeni kalmak daha hayırlıdır. Zira biz, o karışımın Avrupa’yı sonunda helak edeceğine, tarihî örneklerin delaletiyle inanıyoruz.

6. Garsen De Tasi, Kosen De Persival

Her ikisi de Fransız oryantalistlerinden olup birincisi Türkçe yazılmış İslami eserleri ve İkincisi “Maka mat-ı Hariri”yi ve “Muallakat-ı Seb’a”yı tercüme etmişlerdir. Her ikisinin de İslam’a ait düşünceleriyle hükümleri sehiv ve hatadan uzak kalmış değilse de çok mutaassıpça fikirler ve iftiralar da görülmez.

7. Veyil

Alman dil bilginlerinden olup İslam dini hakkında fikir beyan edenlerin en garazkâr ve vukufsuz münekkitlerinden sayılmıştır. Peygamberin hayatı, hulefa-ı raşidin, Abbasiler hakkında eserler yazmıştır.

8. Movyer

İngiltereli ve Hindistan’ın mahkeme azalığında bulunmuş olup Hint kavimleri hakkında bir eser yazmış, bu münasebetle İslam dini hakkında sofuca ve cahilce hükümler ve düşünceler yürütmüştür. Beyni hurafeler ve esatir ile dolu olan Movyer, Peygamber Efendimiz’de fevkalade bir hâl olduğunu inkâr etmemekle beraber “ifritin sihirli eline düştüğüne” itikat ediyor! Fen bakımından Movyer’e şu itikadından dolayı “cehil ve taassup cinneti”ne müptela bir adam nazarıyla bakmak icap eder.

9. Şantpi De La Susey

Dinler tarihinde İslam dini için yazdığı fikirler, şimdiye kadar gayrimüslim münekkitlerin göstermediği derecede tarafsızcadır.

Bu eser sırf “müspet ilim ve hakikatin tarafını tutma” usulüyle yazılmıştır. Adı geçen tarihçi ile bir İslam mütefekkirinin aynı şekilde düşünmediği noktalar varsa da bu husustaki ihtilaflar fen ve tetkik dışına çıkmaz. Zira tarihçi, hiçbir garaza, taassuba, gizli maksada mağlup değildir.

Şantpi De La Susey’in eseri, Avrupa’da yazılan eserlerin en mükemmeli ve en zirvesidir. Çok yerde bu zatın vakıfane incelemelerini İslam’a yabancı olanların garazkârca fikirlerine karşı şahit ve delil göstereceğimizden şimdilik fazla söze lüzum görmüyoruz.

İSLAM TARİHİ
MUKADDİME/GİRİŞ

İslamı İnkâr Eden İki Grup – Dozy ve Benzerlerinin Fikirlerinin Özeti – Tarihi İmkânsız ve Ruhsuz Bırakan Yarım Hükümlü Zanlar – Olayları Çarpıtarak Kendi Ekol ve Maksadına Yararlı Kılma İlleti – En Doğru Usul

1. İslamı İnkâr Eden İki Grup

İslam’ın inkârcıları iki sınıfa ayrılır. Birinciler, mevcut dinlerden birine mensup olanlardır. İkinciler ise insanın sosyal topluluğu için dinleri zararlı gören aşırı akılcı [rasyonalist] ve maddecilerden itibaren dinleri “alelade bir tekâmül meselesi” gören mutedil filozoflara kadar olan eleştiri ustalarından ibarettir. Birinciler, İslam’ı kabul etmemek zorundadırlar. Bundan dolayı böyleleri kendilerini dine itirazdan ve dini değiştirip çarpıtmaktan kurtulup yükselebilmiş eserler yazamazlar. Onlarca İslam’a dair eser yazmak; İslam’ı akıl ve bilim yoluyla düşünüp tartmak yani yorumlamak manasına gelemez. Tam aksine her ne yapıp yaparak İslam’ı çürütmek manasına gelir.

Bu zorunluluğu, onların bağlı oldukları dinin kural ve inanç sisteminde aramak lazım gelir. Mesela bir Hristiyan âlimi, İslam’a dair bir eser yazacağı vakit, inceleme ve araştırmadan sonra vermesi gereken hükmü, inceleme ve araştırmadan önce verir. O, kesin bir kural olarak “İslam’ın doğru olmadığını” daha başlangıçtan kabul etmiştir. Zorunlu olarak her yazdığını, bu kuralı ispat maksadıyla yazar, her şeyi bu maksada yararlı olacak şekle sokar.

Tecrübe ve incelemeden önce, apriori [peşin] verilen bir hüküm üzerine yazılan böyle bir eserde hiçbir ilmî kıymet bulunamaz. Bu, bir itikat yani inanç meselesidir. Fakat itikadın bu şekli makbul bir şey ise bütün inançların makbul olması gibi “makul olmayan” bir netice çıkar. Her kim: “Ben böyle inandım, bundan dolayı bu gerçektir.” derse hayvanlara ve cansız şeylere ibadet edenlerin de inancını makul ve meşru görmek icap eder.

Hristiyanlık, hak din olarak, kendinden evvel gelen ve kendisinin babası olan “Yahudi dini”ni tanır, fakat Hristiyanlıktan sonra o dini hükümden düşmüş görür. Hristiyanlık inançlarına göre İsa dini, mutlak, nihai ve umumi dindir. Hz. İsa, insanlığı kurtarmak için gelmiş ve insan şekline girmiş Allah’tır, Allah’ın oğludur. Ondan sonra başka bir hak dinin ortaya çıkması mümkün değildir.

Böyle bir inanca bağlı olan kimsenin, İslam’ı tarafsızca muhakeme edemeyeceği ve ister istemez uygun olmayan bir hüküm vereceği apaçık meydandadır.

İşte İslam dinini değerlendirenlerin hemen hepsi bu inanca bağlı ve hatta bir kısmı bu inancı inkâr etmesine rağmen yine onun tesirlerinden tamamen kurtulması imkânsız ve ancak pek azı tasdik ettikleri inanca ait tesirlerden serbest kalmış insanlardır.

Örnek olarak Movyer’i ele alalım. Bu adam, “sofu bir Hristiyandır”, cinlere ve şeytanlara inanır. İslam’ın peygamberini tenkit ederken onda birtakım harikalar, bir mükemmellik, bir eşsizlik görüyor, burasını inkâr edemiyor. Fakat Hazreti Peygamber’e “hak resulü” diyemez. Sebebi, akıl ve bilim yoluyla peygamberi kabul etmemesi değildir. Aksine Tevrat adı altında toplanan büyük tarih ve hurafeler mecmuasında isimleri yazılı peygamberlere²⁷ tamamıyla inanır. Hatta Tevrat’ın nakline göre bunlar içinde âsi ve mecnunlar bulunsa bile… Fakat İslam’ın peygamberine inanmaz, zira kendi inancı buna engeldir. Bundan dolayı Movyer, Cenab-ı Nebi’de [Hz. Peygamber’de] meydana gelen harikaları ve fevkaladeliği “ifritler”in sihir ve büyüsü altına düşmesine dayandırıyor.

Böyle bir zan ve iddia, bir fen ve ilim adamını tebessüme mecbur edecek kadar bayağı ve çocukçadır. Fakat basit akıl sahibi kimselerin ve aynı inanca bağlı olanların hoşuna gidiyor. Bu derece ilme ve fenne aykırı, akla uygun olmayan fikirler ileri süren bir adamın, bütün söz ve hükümlerinin bu türlü esaslardan oluşacağı ve bundan dolayı aynı kıymete sahip olacağı herkesin kabul edeceği şeylerden iken birçokları bu fikirlere ehemmiyet vermek tuhaflığını gösteriyor.

Yahudilere göre Hristiyanlık bir tür dinden ayrılmadır. En insaflı şüpheciler, Müslümanlığın ancak Araplara mahsus bir din olduğunu itiraf ederler. Şu hâlde inancı bakımından bir Yahudi dahi İslam’ı tarafsızca değerlendiremezse de Yahudilerden İslam aleyhinde kalem oynatanlar çok görülmez.

İkinci sınıf aşırı inkârcılar, hangisi olursa olsun bütün dinlerin düşmanları olup onlara göre hangi din olursa olsun hepsi ilerlemeye engeldir, insana ait aptallığı devam ettirmeye yarar, hayalî ve kuruntu olan şeylere hakikat ve kutsiyet rengi verir. Velhasıl din, akla ve bilime aykırıdır, insanlığın çocukluk asırlarının bir hediyesidir.

Bu iddialarda hakikat var mıdır? Hakikaten bilim ile din, birbiriyle uzlaştırılması mümkün olmayan şeyler midir? Asla! Önce şurasını belirtelim ki bilim ile dinin konu ve zeminleri başka başka şeylerdir. Bilim, hadiselerin sebeplerinden ve kanunlarından bahseder. Bilim bu zeminde kaldıkça mutlak hâkimdir. Fakat bu zeminden çıktığı takdirde hiçbir önemi ve hâkimiyeti kalmaz. Hakiki ilim ve fen adamları burasını pek güzel bildikleri için hiçbir vakit bilimi, hikmet yani felsefe ve din alanlarına sokmazlar. Fakat çoğu yarım bilim adamı ve bir kısmı bilim adamı olmaktan ziyade varsayıma inanan filozof adamlar, bilimin yalnız hadiselere tatbikinde bir anlam ifade eden prensiplerin bütün meratib-i vücuda [varlık mertebelerine] ve nihayet vacibü’l-vücut’a [varlığı kendiliğinden gerekli olan Allah’a] tatbik etmek sevdasında bulunuyorlar.

2. Dozy ve Benzerlerinin Fikirlerinin Özeti

Bir İslam tarihi yazmış olan Dozy, bunlardan biridir. Onun ve benzerlerinin fikirleri şu şekilde kısaca anlatılabilir:

1. Bilimsel kanunlardan başka bir kanun, hadiseler zincirinin üstünde incelenmesi mümkün olan bir şey yoktur.

2. Aksi iddiada bulunanlar ya aldanıyorlar veya aldatıyorlar.

3. Harikalar ve tabiatüstü şeyler bir zan ve hayalden ibarettir.

4. Bundan dolayı dinler, insan yapısı olan alelade bir “bilgiler manzumesi”dir.

5. O hâlde bir din ile bir tarihî olay arasında sebep ve gaye bakımından bir fark yoktur.

6. Bundan dolayı dinde sembol, işaret, kutsiyet gibi özelliklerle anlamlandırılarak ifade edilen şeyler, bilim diline tercüme edilerek bilimin kanunları ve kuralları ile ifade edilmelidir.

7. Dinlerden biri olan “İslam dini” hakkında da aynı şekilde muamele olunması [davranılması] lazımdır.

Bu iddiaların hiçbirisi herkesçe kabul edilebilecek şeylerden değildir. Bununla beraber İslam dininde “akıl ve bilim” dışında hiçbir şey bulunmadığından onun bu kaidelerle incelenmesine de razı olabiliriz.

Fakat bir şartla: Tarihi imkânsız bırakacak yarım hükümlü zanlardan, olayları çarpıtmak ve değiştirmekten yahut da inanç durumuna göre ve belirli bir maksada yararlı kılmak sevdasından kaçınmak şartıyla.

3. Tarihi İmkânsız ve Ruhsuz Bırakan Yarım Hükümlü Zanlar

Bu şartlara riayet edilmezse değil İslam tarihi, hiçbir tarihi yazmak mümkün değildir. Bu şartları kendinde taşımayarak yazılan bir esere “bilim ve felsefe” bakımından hiçbir kıymet verilemez. Böyle bir eser baştan başa “bir şeyi yine kendi şehadetiyle ispat etmeye kalkışma işlerinden ibaret” olur. İşte Dozy’nin İslam’ın esasına ait olarak yazdıkları hep bu şekildedir. Gerçi eserin metnindeki değişiklikleri, iftira ve isnatları, yerleri geldikçe reddeceksek de iddiamızı ispat için burada şekil bakımından küçük ve netice bakımından büyük bir örnek verelim:

Dozy’nin tarihinin 32. sayfasında şu sözler yazılıdır:

“Muhammed (s.a.v.) altı yaşında olduğu hâlde pek asabi mizaçlı ve pek hararetli bir kadın olduğu anlaşılan annesi Amine’yi kaybetti.”

Bu satırların yarısı doğru, yarısı yalandır. Dozy, Peygamber Efendimiz’in annesinin “pek asabi mizaçlı ve pek hararetli bir kadın” olduğunu nereden biliyor? Bunu nerede görmüş? Bu hükümleri nereden çıkarıyor?

Hiç! Hatta bu hiçliği “olduğu anlaşılan” gibi kaçamaklı bir cümle ile itiraf ediyor.

Dozy, tarihinin tespit ettiği ve kaydettiği şeylerden herhangi birisi işine gelmezse ya çıkarıp attığı yahut da çarpıtarak ve değiştirdiği hâlde hiçbir tarihte olmayan bir şeyi “anlaşılan” izafetiyle hayalinden çıkarıp ilave ediyor. Sebep?

Okuyucularımızın bir kısmı, Dozy tarafından böyle bir yalanın niye uydurulduğuna akıl erdiremezler. Peygamber Efendimiz’in annesinin asabi veya lenfavi [lenfatik], hararetsiz veya hararetli oluşu ile koca İslam dini arasında bir yakınlık göremezler. Fakat aldanırlar. Dozy’nin bir tarihi hakikate, yani “Peygamberin kendisi altı yaşında iken annesinin vefatına”, bir de “bu annenin asabi ve hararetli oluşu” gibi keyfî ve şahsi kanaatinin öngördüğü bir cümle ilave etmesi, ileride öne süreceği başka bir yalana bilimsel bir şekil vermek, bilim ve hakikat namına okuyucularını kandırıp yanıltmak içindir. Gerçekten de Dozy, vahyin alelade bir “adalî histeriye” ve Cenab-ı Nebi’nin peygamberliğinin bir tür hastalıktan ibaret olduğunu iddia edecek. Bu iddiayı bir kat daha haklı gösterebilmek için “sinir hastalığına müptela olan Cenâb-ı Nebi’nin annesinin de asabi mizaçlı ve hararetli bir kadın olduğunu” ileri sürüyor. Ta ki bu hastalığın varlığı “irsiyet” denilen bilimsel kurallarla da sabit olsun!

Demek ki Dozy, bu meselede bilime ve namusa aykırı üç harekette bulunuyor:

Birincisi, hiçbir tarihî şehadete dayandırmış olmayarak alelade bir zan ve bir yalan.

İkincisi, bizzat tecrübe edip incelemediği, bu sebeple de şekillerinin ve arızalarının hakikatinden habersiz bulunduğu bir hadiseyi sanki kesin imiş gibi ortaya atmaktan ibaret diğer bir yalan. Fakat bu defa tarihî bir vaka ve bir şehadetin çarpıtılmasından ibaret olan yalan.

Üçüncüsü, bir zannı akla yatkın ve meşru göstermek, herkesi aldatmak için yalan uydurmaya tenezzül.

İşte Dozy’nin tarihi, genellikle böyle yalanlar ve çarpıtmalarla doludur. Yalan söylemek ve saçmalamak Dozy’nin hakkı olabilir. Fakat bu saçmalıklarda bilimsel bir kıymet ve bir hakikat görmeye kalkışmak, özür kabul etmez saçmalıklardandır.

4. Olayları Çarpıtarak Kendi Ekol ve Maksadına Yararlı Kılma İlleti

Birisi kalksa da “Ben dinlerdeki kutsiyete, dinlerde bulunan hususlara inanmam!” dese biz ona karşı hiçbir hiddet ve infial hissetmeyiz. Başka bir kimse “Ben maddecilik ekolüne mensubum, bu ekolün kaideleri ve sonuçları gereğince hiçbir dine inanmam!” dese ona da bir diyeceğimiz olmaz. Fakat bir taraftan bilim ve hakikate dayandırma iddiasında bulunmayı, diğer taraftan ise yalanlara, uydurmalara tenezzül etmeyi sırf “hak ve bilim” namına bir alçaklık görürüz.

Gerek Dozy’nin gerekse onun benzerlerinin usulü ve inandıkları yol hep “akla ve bilime aykırı” bu türden yalanlardan ibaret olduğundan iddiamızın ispatı için bir örnek daha zikredeceğiz.

Dozy, tarihinin 33. sayfasında:

“Hatice için bu evlilik, hürmet ve muhabbet üzerine kurulmuş bir evlilik idi.” diyor.

Burası tamamen doğrudur. O derece doğru ki Dozy, onu anlatmaya veya yalan yanlış değiştirerek ifade etmeye cesaret edememiştir. Gerçekten Hz. Hatice’nin Resulullah Efendimiz’e hürmetin en son derecesiyle beraber en şiddetli bir aşk ve sevgi ile bağlı bulunduğunu ve o hazretin uğrunda nefsini, ancak aşkın yapabileceği bir suretle, kul ettiğini ne Doğu’da yazılmış bir tarih ve ne de Batı’da yazılmış bir eser inkâr edebiliyor. Fakat Dozy, bu hakikati kendisinin de kabul ettiğini unutarak tarihinin 33. sayfasında:

“Evliliğinden sonra da Hz. Muhammed (s.a.v.), Hatice’ye tabi olmaktan vazgeçmedi. Hatice, servetinin idaresini korumak yeteneğine sahip oldu. Kocasına muhtaç olduğu şeyleri veyahut kocasına vermek istediği şeyleri verirdi.” diyor!

Şimdi şu ikinci cümlelerin akla, mantığa, tarihe, her şeye aykırı bir saçmalıklar zinciri olduğunu ispat etmek için uzun uzadıya zihni yormak lazım gelir mi?

Dozy ya Hatice’nin Resul Hazretleri’ni hürmetle sevdiğine dair olan satırlarında yalan söylüyor yahut da şu son cümlelerinde. Hatice’nin Resul Hazretleri’ne karşı aşk ve hürmeti tarihçe ve aklen sabittir. O hâlde bu ikinci cümleler baştan başa saçmalık olur.

Âşık, maşukuna mı tabi olur, yoksa maşuk, âşıkına mı? Kocasının dirayet, sadakat ve kutsiyetini takdir edip onu aşk ve hürmetle seven bir kadın mı böyle bir kocaya tabi olur? Yoksa o kadar yüce vasıfların sahibi olan bir erkek mi karısına itaat eder?

“Aşk” denilen harikayı az çok hissedenler ve tecrübe edenler bilir ki âşık, maşukundan değil malını, hatta canını, şerefini, namusunu bile esirgemez. Şu hâlde nasıl olur da Hz. Peygamber’in aşkı ile yanmış olan Hatice, kuru yürekli, katı hisli, faizci bir kadın gibi, kocasına: “muhtaç olduğu yahut vermek istediği” şeyleri verir?

Aklımızdan, bilimsel ve mantıklı düşünmekten vazgeçmedikçe hükmetmeye mecburuz ki Dozy’nin şu dayanak ve iftiraları, her türlü akli ve tarihî hakikatlerden soyunmuştur ve sadece uydurmadır. Şimdi de böyle bir saçmalığa neden lüzum gördüğünü ve gözettiği maksadın ne olduğunu inceleyelim.

Dozy, bu laflarıyla Hazreti Muhammed Efendimiz’in (s.a.v.) manevi kıymet ve meziyetlerini küçültmek istiyor. Onu, parası için aldığı bir kadının, para karşılığında satılmış ve kendisine verilen birkaç para cep harçlığına kanaat eder bir kocası gibi göstermek için bu alçakçasına yalanları söyleyerek kötülük ediyor.

Okuyucularımızı kesinlikle temin ederiz ki şu satırları yazarken hissettiğimiz teessür, dargınlık ve hiddet çok büyük olmakla beraber asla “İslami taassup” namına değildir, sırf “akli ve bilimsel taassup” namınadır.

Bir dinin tarafını tutmak dolayısıyla dinî taassubun şevkiyle söylenen yalan, caiz değil ise de belki mazurdur. Fakat hakikat namına hareket eden ve tamamen tarafsız olan “bilim” namına yalan söylemek cidden pek sevilmeyen ve herhâlde mazur görülemeyecek bir hâldir. Bir misal daha getirerek bu bahse son vereceğiz. Dozy, kitabının 35. sayfasında diyor ki:

“Bununla beraber keskin bir hayale sahipti. Ve genellikle tekrar olunduğu gibi ‘yüce olan şey’ ile değil – Çünkü onun hakikaten büyük ve yüce olan şey hakkında bir fikri yoktu – fakat güzel söz söylemenin ihtişamıyla cezbolunduğunu hissediyordu.”

Acaba Dozy’ye göre “yüce olan şey” nedir? Hollandalı bir kızın bacağı mı? Bir Hollanda ineğinin yirmi okka süt veren memeleri mi? Büyük ve yüksek binalar mı? Fizik ve kimya aletleri mi? Yoksa aciz bir kadının karnında kan içerek gelişip büyüyen bir insan ferdine ilahi bir yücelik yakıştırması mı? Eğer bunlar değil de “kâinatın ve vacibu’l vücud’un sırları” ise peygamberliğin barınağı olan Efendimiz Hazretleri’nin bunlarla meşgul olduğu bunlarla cezbedilmiş olduğu, en yüce ve en metin bir dinin peygamberi olmasıyla tarihen, aklen ve bugün mevcut olan eserleriyle sabittir.

Dozy, “Çünkü onun hakikaten büyük ve ‘yüce olan şey’ hakkında bir fikri yoktu.” iddiasını ne ile ispat edebilir? Bir insan, kırk sene arkadaşlık ettiği bir adamın bile vicdanının derinliklerinde neler olduğu konusunda tamamen bilgi sahibi olamıyor. Acaba Dozy, on üç asır evvel yaşamış bir nebinin endişe ve duygulanmalarını nereden biliyor ve nasıl biliyor ki onun vicdanı “hakikaten büyük ve yüce olan şeyi” hissetmiyor, diyebiliyor? Güzel söz söyleme [belagat], güzel söz söylemenin ihtişamı ne demektir? Güzel söz söylemenin konusunun gayesi “hakikaten büyük ve yüce olan şey” değil midir ki Dozy, iddiasının ispatı için güzel söz söylemeyi “yücelik dışında bir şey” olmak üzere gösteriyor ve “Bu karakterde olan adamlardır ki dinî fikirlere en ziyade kolaylıkla meyilli olurlar.” diyor.

Dozy, hiç de malum ve kabul edilmiş olmayan (ve dinî yüce duygulanmalar ile dinin şeklî taassubunu birbirine karıştırmaktan ibaret olan) şu satırlarıyla yalnız malum olmayan bir şeyi âleme bildirmiş oluyor ki o da kendisinin hasta ve sakat dimağında yücelik hakkında hiçbir doğru ve sağlam fikir bulunmayışıdır.

Bir taraftan insanlığın yetiştirdiği en büyük simaları, en muhterem dehaları ve onların eserlerini, diğer taraftan ise insan idrakine kolaylıkla sahip olduğu yüceliği dikkat nazarına alırsak, teslim etmek zaruretinde kalırız ki en yüce, en büyük fikirler başta vacibü’l-vücud olarak nihai şeyler hakkında olanlarıdır. Bir nebinin ise meşgul edebileceği şeyler ancak bunlardır. Bizim nebimizin bu husustaki fikirleri, kendisine Allah’ın hediyesi olan Kur’an ile hikmetli hadisleriyle, kesin ve müspet olan hâl tercümesi [hayat hikâyesi] ile malumdur. Ve sabittir ki “en büyük şey olan, en yüce şey olan” Allahu Teala’yı, onun ilahi birliğini, fiillerinin izzetini, sıfatlarının azametini, başka bir fert ile kıyas kabul etmeyecek bir temizlik ve üstünlük ile anlamıştır.

5. En Doğru Usul

Zannediyoruz ki bu kadar açıklama, Dozy ve benzerlerinin “bilim ve felsefe” nazarında ne gibi kıymeti olduğunu, yani hiçbir kıymetlerinin olmadığını ispata yeterlidir. Bundan sonra İslam tarihini, olduğu gibi, yani her türlü fazlalık ve süslemelerden arınmış olarak yazacağız. Bizim fikrimize göre İslam’ın yüceliği, tabii bir din ve hurafelerden, efsanelerden arınmış oluşundadır.

Güzel bir vücudun, pahalı ve çok süslü elbiselerle güzelliği artmaz. Tam aksine örtülmüş olur. İslam, inceleme nazarına ne derece yalın olarak konulursa güzelliği o derece artar. Şurasını muhterem okuyucularımıza hatırlatırız ki: Karşılık vermeyi ve düşünmeyi kolaylaştırmak için Dozy’nin bölümlerle ifade şekline mümkün olduğu kadar biz de riayet edeceğiz. Zaten Dozy’nin eserinde makul ve rağbete değer olan bir taraf varsa o da bölümlerle ifade şeklidir. Bununla beraber belki de bölümler sayı bakımından ona uymayacaktır. Şu kadar ki bölüm başlıklarından, Dozy’nin hangi kısmına karşılık olduğu kolayca anlaşılır.

1. BÖLÜM
ARAP YARIMADASI VE ARAP KAVMİ

Tabiat Şartları ²⁸ – Araplar – Arab-ı Aribe (Asıl Arap) – Arab-ı Müsta’ribe (Araplaşmış Arap) – Adnan ve Kureyş Soyu – Haşimîler ve Emeviler – Peygamberin Nesebi ve Araplarda Nesepler İlmi

1. Tabiat Şartları

a. Arap Yarımadası: “Asya Kıtası’nda yarımada şeklinde büyük bir yer olup soylu Arap kavminin asli vatanı ve büyük İslam dininin ortaya çıktığı yerdir.

b. Yeri, Sınırları ve Yüzölçümü: Arap Yarımadası, kuzeybatıdan güneydoğuya doğru uzanmış intizamsız bir dikdörtgen şeklinde olup güney kısmı doğuya doğru genişleyerek kaba bir çizme şeklini alır. Batısından Kızıldeniz’le, güney tarafından Aden Körfezi ve Hint Okyanusu ile, doğu ve güneydoğu yönünden Umman Denizi’yle, kuzeydoğu tarafından da Basra Körfezi’yle, yani İran Denizi’yle çevrilmiştir. Yalnız kuzey tarafından karaya bağlı olup her ne kadar bu yönden de Asya’nın diğer taraflarından denize benzer geniş çöllerle ayrılmış ise de kuzey sınırları tamamıyla belirli olmayıp bazı coğrafyacılar, bu sınırları Fırat Vadisi’ne kadar ulaştırmış, bazıları Şam topraklarını Arap Yarımadası’ndan hariç sayarak yalnız Ane’ye kadar Fırat Vadisi’ni hudut saymış ve oradan Lut Gölü’nün güney ucuna dek bir sınır hattı çekmişlerdir ki bu ikinci şekil daha doğrudur. Lut Gölü’nün güney ucundan Arap coğrafyacıları sınır hattını Akabe Körfezi’ne indirerek Tur-i Sina Yarımadası’nı ve Tih Sahrası’nı hariç bırakıyorlarsa da son zamanın coğrafyacıları Arap Yarımadası kuzey tarafından Irak-ı Arabi (Arap Irak’ı), Cezire, Şam ve Filistin topraklarıyla; kuzeybatı köşesinden de Mısır ülkesiyle sınırlanmıştır. Bu sınırlar içinde olarak 34°, 30’ ile 12°, 40’ kuzey enlem ve 30° ile 58° doğu boylamı aralarında yayılmış olup kuzeybatıdan güney-doğuya kadar olan en fazla uzunluğu 2500 kilometre, yani yetmiş beş merhale ve doğudan batıya olan ortalama genişliği 1000 kilometredir. Yüzölçümü yaklaşık olan 3.157.00 kilometrekare olup Fransa’nın hemen hemen altı misli büyüklüğündedir.

c. Tabii Şekli, Dağları ve Nehirleri: Arap Yarımadası, Asya Kıtası’na daha fazla bağlı ve Asya’dan sayılmış olduğu hâlde, arazinin tabiatınca, tabiat ve iklim durumunca Asya’dan fazla Afrika’ya benzemektedir. Bu geniş yarımada, sahiller boyunca uzanan alçak yerlerden, sahillere yakın yüksek dağlardan, iç kısmı yüksek ve geniş ovalardan ibarettir. Asıl dağlar batı kısmında olup Filistin sınırından Babu’l – Mendeb’e dek Kızıldeniz sahillerine paralel olarak bir dağ silsilesi uzanıyor ki; ‘Serat’ genel ismiyle tanınmış olup Yemen ile Hicaz arasında bulunan Asir ülkesinde olan en yüksek yerinin yüksekliği 2500 metreyi geçer. Kuzey kısmında, yani Hicaz ülkesinde yüksekliği az, taşlık ve kuru bir taş suretinde olduğu hâlde Asir’den aşağı yani güney yönünde bu zincir birçok kola ayrılarak Yemen dağlarını teşkil ediyor ve birçok nehir de akmakla, bu ülkeyi Arap Yarımadası’nın bahçesi şekline getiriyor. Güney sahilinde Hadramut ülkesinde bulunan Cevhere Dağı da Yemen’in ‘Serat’ silsilesine bağlıdır. Doğu sahili yakınında ve Umman ülkesinde olan Ahdar Dağı’nın yüksekliği de 2000 metreden aşağı değildir. Arap Yarımadası’nın ortalarında ve Hicaz ile Bahreyn arasında bulunan Necit ülkesinde de kendi başına birkaç dağ bulunmakla birlikte bunların bazıları hayli yüksek ise de yükseklikleri henüz tayin olunamamıştır.

Tihâme alçak ve kumluk olup Serat Dağı’ndan inen nehirler de hararetten kuruyarak birtakım kokmuş bataklıklar teşkil ettiklerinden Arap Yarımadası’nın Kızıldeniz sahillerinden ibaret olan bu kısmı pek sıcak ve havası ağır ise de ticaret yeri iskeleleri olmak hasebiyle, mamur ve meskûndur. Tihâme’nin doğu yönünde, kuzeyde Hicaz ve güneyinde Yemen ülkeleri bulunup yükseklikleri sebebiyle havaları ılıman olmakla, bu iki ülke ve bilhassa Yemen imarı düzgün ve yerleşmeye elverişlidir. Hicaz’ın doğu yönünde Necit ülkesi bulunup yüksek yaylalarla bazı dağları içine almış bulunmakla her ne kadar akarsuları az ve bazı tarafları çöl ise de ikamet edilen, oturulan yerleri de çoktur. Şam toprağına kadar uzanan Yemame’de dahi arazinin tabiatı bu şekildedir. Necit’in güney tarafında yani Yemen ile Umman arasında, Dehna denilen geniş bir çöl vardır ki Afrika’nın Büyük Sahra’sına benzer ve belki ondan beter olup oturulması mümkün hiçbir yeri yok gibidir. Dehna’nın güneyinde güney sahilleri boyunca Hadramut ve Şahr/Şihr ülkeleri, doğu tarafında da Umman ülkesi bulunuyor. Umman, İran Denizi [Basra Körfezi] ile Umman Denizi arasında geniş bir yarımada şeklinde olup yüksek yerleriyle sahilleri hayli güzeldir. Necit’in doğu tarafında Nüfud ismiyle bir çöl vardır ki bunun da ortasında, yani İran Denizi’nin batı sahillerinde El-Hasa ve Bahreyn ülkeleri bulunur.

Bu şekilde Arap Yarımadası’nın üçte ikisi düzgün veya imar edilmesi mümkün oturulmaya elverişli olup yalnız üçte biri oturmaya elverişli olmayan çöl hâlindedir. Filistin ile Babülmendep (Kızıldeniz’le Aden Körfezini birleştiren boğaz) arasında 20 kadar yerde yanardağ eserleri görülüp bunlardan yalnız Hayber yakınında olanı peygamberin hicretinden 600 sene evvel alev püskürtmüş ve rivayete göre Hazreti Faruk’un hilafeti zamanında da bir aralık alevler çıkarmıştır.

Arap Yarımadası’nın kendine has özelliklerinden biri, nehirlerin azlığı olup bu geniş ülkede ırmak denilebilecek hiçbir nehir yoktur. Serat dağlarından Hicaz ülkesinde akan sular pek az olup, Asir ve Yemen’de daha fazla ise de mesafenin azlığı sebebiyle, bunlar çaylar hâlinde kaldıktan başka, genelde Tihâme kumlarında kuruyup yalnız yağmur mevsimlerinde Kızıldeniz’e ulaşabilirler. Bunların başlıcaları Mekke ve Taif yakınlarında akan ‘Vadi-yi Behre’, ‘Vadiyü’ş-Şece’ ile Kunfüze yakınındaki ‘Vadi-yü Kenune’, Asir’deki ‘Vadiyü’l-Aşr’ ve Yemen’deki ‘Vadiyü’s-Sehm’dir. Serat dağlarının ve hususiyle Asir ve Yemen ülkelerindeki güney kısmının doğu eteklerinden de birtakım nehirler akar. Bunlar, dağların arasında akdıkça büyüdüklerinden mesafeleri daha uzun ise de iç taraftaki çöllere ulaşınca yalnız yağmur mevsimlerinde sel hâlinde bir dereceye kadar uzanıp başka mevsimlerde kururlar. Yalnız Taizz taraflarından doğan ‘Vadi-yü Kebir’ Aden Koyu’na, San’a civarlarından doğan ‘Vadi-yü Şârid’ ile ‘Vadi-yü Zemmar’ Hadramut’a inip çoğunlukla Aden Körfezi’ne ulaşırlar. Dehna ve Necid çöllerinde kuruyan nehirlerin en büyüğü Asir’den doğup kuzeydoğuya doğru akan ‘Vadi-yü Bişe’dir. Arap Yarımadası’nın diğer taraflarında anılmaya değer hiçbir nehir olmayıp ancak bu geniş ülke ‘vadi’ denilen ve bazıları pek uzun olan birtakım kuru derelerle yarılmıştır. Bunlar âdeta nehir yatağı şeklinde olup yağmur mevsimlerinde bazen içlerinden hayli büyük ve hızlı seller akar. Bunların en büyüğü Asir tarafından başlayıp yarımadanın büyük bir kısmını yararak Fırat’a ulaşan ‘Vadiyyü’r-Ramim’dir ki bunun selinin Fırat’a kadar ulaştığı olur.

d. Sahilleri ve Adaları: Arap Yarımadası’nın sahilleri 3700 kilometre uzunluğunda olup Kızıldeniz’de kayalık mercan ve diğer nebati hayvanların taşlaşmasından teşekkül etmiş şa’b (ve galat olarak şâb) denilen birtakım kayalarla ve küçük adalarla kesilmiş olduğundan büyük gemilerin yaklaşması hayli zordur. Aden Körfezi’yle Hint Okyanusu ve Umman Körfezi’ndeki sahilleri de yüksek ve sarp olduğundan yine gemilerin yanaşmasına elverişli değildir. İran Denizi’ndeki (Basra Körfezi’ndeki) sahilleri bunların aksine alçaktır. Kızıldeniz’de Süveyş ve Akabe körfezlerinden başka körfezi ve büyük koyu olmayıp bununla beraber Yenbu (Cidde, Kunfüze, Hudeyde ve Muha gibi ticari bakımdan hareketli iskeleleri vardır.) güney sahillerinde birkaç koy varsa da Aden Koyu’ndan başkası açık olup bu sahillerin başlıca İskelesi Aden ve ikinci derecede Maskat’tır. Basra Körfezi’ndeki sahilleri ise daha girintili çıkıntılı olup birkaç körfezi vardır ki bunların başlıcaları Bahreyn ve Kuveyt körfezleridir. Arap Yarımadası’na ait etrafında birçok ada varsa da hiçbiri önem verilecek derecede büyük olmayıp Kızıldeniz’dekilerin en büyüğü Akabe Körfezi’nin girişindeki Tiran, Yemen kıyısının karşısındaki Farasan/ Fürsan ve Kamaran/Kümran, Babülmendep Boğazı’nın girişindeki Beryem yahut Meyûm/Meyvem adalarıdır. Güney sahilinde yalnız Huriyan Muriyan takımadaları ile Mosira/Musra Adası bulunuyor. Basra Körfezi’nde çok küçük adalar bulunup en büyükleri Bahreyn Adası’dır. Bunlar inci avı ile meşhurdurlar.

e. İklim ve Havası: Arap Yarımadası’nın, konumu gereği, genel olarak havası sıcak ise de arazinin yüksekliği bazı taraflarında bu sıcaklığı oldukça değiştiriyor. Bu geniş kıtanın havaca en güzel yerleri Yemen’in iç taraflarıyla Necid ülkesi ve en fena yerleri de Tihâme ile iç taraflarda Dehna ve diğer çölleridir.

Yemen’in yüksek yerlerinde yağmurlar haziranda başlayıp eylül sonlarına kadar devam eder; sıcaklık ölçüsü yazın 29 dereceyi aşmayıp kışın ise genellikle sular donar ve kar da yağar. Bazen nisan ayında da yağmur yağıp bütün mahsullere çok fayda verir. Umman tarafında yağmur mevsimi eylülden şubata kadar sürer.

Bununla beraber gerek Yemen’de ve gerek Umman’da bazı seneler hemen hiç yağmur yağmayıp kıtlık ve pahalılık ortaya çıkar ve çok defa ülkenin salgın hastalıklara yenilmesi de bu afetle birleşmiş olur. Tihâme’de genellikle asla yağmur yağmayıp sıcaklık 37 dereceden aşağıya düşmez. Bununla beraber yüksek yerlerde hava kuru ve Tihâme’de ise rutubetlidir. Necid’in dahi yüksekliği sebebiyle havası ılıman ve kuru olup gayetle sağlamdır. Asla yağmur görmeyen çöllerde ise hararet derecesi gece vakti bile 38’den aşağı inmeyip öğle vakti 43’ten yüksek olur. Hicaz’da Yemen kadar yağmur yağmıyorsa da havası ılımanca olup özellikle Taif tarafında ve Medine-i Münevvere’de kışın kar yağdığı da olur. Hicaz’ın Tihâme’si de Yemen’inki kadar sıcak değildir. Geniş çöllerin içinden geçen rüzgâr Arap Yarımadası’nda gayet sıcak ve boğucu olup ‘Sam’ ve ‘Semum’ ismiyle bilinir. Bu rüzgâr Yemen’e doğudan, Umman’a batıdan, Bağdat’a güneyden, velhasıl çöl tarafından gelen yağmurların vücuda getirmiş olduğu yeşilliği kurutarak ortalığı çöle çevirir.

f. Mahsulleri, Hayvanları ve Servet Kaynakları: Arap Yarımadası sanıldığı kadar mahsulsüz olmayıp birinci derecede Yemen’de ve ikinci derecede dahi Umman ile Hicaz ve Necid’de çok çeşitli ve kıymetli mahsulleri vardır. Hurma, Arap Yarımadası’nın genel ve en birinci mahsulü olup bu mübarek meyvenin pek çok türü yetişir ve çöllerde deve sütü ile beraber Arapların biricik geçim kaynağıdır. Buğday, arpa, devre denen bir tür darı, susam, mercimek, bakla, fasulye, mısır buğdayı ve diğer hububat da Arap Yarımadası’nın pek çok tarafında yetiştiği gibi pek çok yerde tütün de bol bol yetişir. Yemen’de kahvenin en âlâ cinsi yetiştiği gibi, çivit, pamuk, sarı ve kırmızı boyamaya mahsus, bazı bitkiler de yetişir. Tıpta kullanılan sinameki, vaktaihindi ve demirhindi gibi bazı nebatlar ile ‘kat’ denilen ve çiğnenmesi haşiş [esrar] gibi bir tesiri meydana getiren bir tür küçük ağaç ile Arap zamkını veren ağaçlar ve bazı baharat, Arap Yarımadası’nın pek çok bölgesinde bulunur. Umman tarafında fazla miktarda pamuk yetiştirilir. Hicaz’ın kınası meşhurdur. Şekerkamışı da Arap Yarımadası’nın temel mahsulleri arasındadır.

Meyvelere gelince: Hurmadan başka nar, ayva, incir, badem, şeftali, zerdali, ceviz, karadut, elma, armut, erik, muz, hünnap, portakal, limon, turunç, mandalina ve diğer meyvelerin birçok türü, yerin hâline ve özelliğine göre, Arap Yarımadası’nın çoğu tarafında yetişir. Bağlar da çok olup pek lezzetli üzüm olur ve Yemen’de çok kaliteli şarap yapılır. Kavun ve karpuz da bahçelerde yetiştirilip pek büyük olur.

Sebzeyle ilgili olarak da hindiba, enginar, bamya, mülhiye, kereviz, pazı, havuç, domates, patlıcan, pırasa, lahana, kabak, karnıbahar, turp, soğan, sarımsak vs. yetiştirilir. Yemen’de ziraat pek iyi işlenip halk fevkalade çalışkandır. Yağmur mevsimlerinde suyu depolayıp kuraklık zamanlarında kullanmak için ‘berke’ dedikleri birtakım setler ve havuzlar yaparak araziyi sulamak konusunda büyük dikkat ve becerileri vardır. Umman’da da böyle setler ve havuzlar çoktur. Bazı yerlerde de bahçe ve tarlalarını sulamak için pek derin kuyulardan su çekerler.

Arap Yarımadası’nda anılmaya değer ormanlar olmayıp dağların çoğu taşlık ve çıplaktır. Ağaçlar, başlıca yukarıda sayılan meyvelerin ağaçlarından ibaret olup seyrek olarak bazı ılgın, ardıç, nebık (yaban kirazı), yabani zeytin ve yabani yasemin ağaçları da bulunur. Yağmur mevsiminde ortalık yeşil otlarla örtülüp hayli otlaklar ortaya çıkarsa da çok geçmeden Semum rüzgârı bunları kurutur. Sulak yerlerinde birkaç çeşit uzun kamış yetişir ve Araplar bundan hasır imal ederler ve içerden evlerinin duvarlarını kaplarlar. Tihâme’de kamıştan yapılmış evler de vardır.

Evcil hayvanları birinci derecede at ile deve olup devenin asıl vatanı ve menşei Arap Yarımadası olduğu gibi, atlarının cinsi de meşhur olup dünyanın en güzel atları bu kıtada çıkar. Develerin en çoğu ve en iyileri Necid’de bulunup birçok çeşide ayrılmıştır. Umman’da gayet hızlı hareket eden hecin develeri yetiştirilir. Arap Yarımadası’nın güney sahilleri taraflarında da bazı iyi cins develer bulunur. Atların da en güzelleri Necid’de olup bu kıymetli hayvana her mevsimde otlak bulmak için Şammar ve Anze gibi bazı aşiretler Fırat ve Dicle vadilerine ve yarımadanın en yukarı taraflarına kadar yayılmışlardır. Şammar, Anze ve Müntefik aşiretlerinin soylu at ve kısrakları onar bin civarında olup Necid’de bulunanları da on binden aşağı değildir. Arap Yarımadası’nın diğer taraflarında ise daha az miktardadır. Arapların bundan başka evcil hayvanları koyun, keçi, eşek, sığır ve katır ile köpek, kedi vesaireden ibarettir. Vahşi hayvanlar arasında en başta çöllerin hükümdarı makamında olan arslan zikre değer olup kaplan, sırtlan, kurt, domuz, çakal, geyik, tilki, maymun cinsleri dahi çoktur. Haşeratının en külliyetlisi ve en zararlısı çekirge olup Hicaz tarafında ‘lâdiğ’ denilen zehiri gayet tesirli bir çeşit örümcek de bulunur.

Arap Yarımadası’nın arazisi çeşitli madenlere sahip topraklardan meydana gelmiş olup, çok eski zamanlarda da Yemen altın madenleriyle ve genel olarak Arap Yarımadası kıymetli taşlarıyla meşhur idiyse de şimdi, yalnız Umman tarafında bazı gümüşlü kükürt ve kurşun madenleri görülmüştür; bakır madeni de ahali tarafından çıkarılmaktadır. Mekke-i Mükerreme’nin civarında da bazı kükürt madeni damarları görülmüştür. Seyyahlar, şimdiye kadar öyle külliyetli ve kıymetli madenler görememişlerse de bu geniş kıtanın pek az yeri ve pek yüzeysel şekilde bilim tarafından keşfedilmiş ve araştırılabilmiştir. Kızıldeniz’de ve özellikle Yemen kıyılarında hayli tuzlalar bulunup çok miktarda tuz çıktığı gibi, o civardaki adalarda pek çok bağa [deniz kaplumbağası kabuğu] ve inci çıkar. Basra Körfezi’ndeki Bahreyn Adası ile o bölgedeki adaların ve sahillerin incisi ise meşhurdur.”²⁹

2. Araplar

Araplar Sami milletleri adıyla meşhur olan kavimlerden oluşan büyük bir kola mensupturlar. Arapların bu kola dâhil olan İsrailoğulları, Keldaniler, Nebatiler, Asuriler, Süryanilerle gerek “seçkin ve üstün vasıflar” ve gerekse dil yönüyle benzerlikleri vardır.

Tevrat’ın rivayetleri üzerine kurulmuş olan eski ilmi ensal [nesiller ilmi], insanlığın mevcut olan kavimlerini, düzenli silsilelerle Hazreti Nuh’un üç oğluna bağlar. Basit tarihî olayların bile doğru bir şekilde kaydedilemediği zamanlarda, nesillerin bu şekilde düzgün bir şekilde kaydı ve hele insanlık toplumunu Irak yöresine özgü bir şekilde düşünerek kavimleri ve gerekse her türlü medeniyeti oraya bağlamak, bugün artık bilimin eleştirmeye bile lüzum görmediği israiliyattandır [Yahudilere ait kitaplardaki yalan yanlış bilgiler, uydurmalar vs.].

Dünyanın hangi noktasının ilk insanlığa beşik olduğu tarihsel olarak bilinmemektedir. Burası malum olmadığı gibi insanlığın özel ırklara ve bu ırkların çeşitli kavimlere ne zaman ve ne şekilde ayrıldığı da malum değildir.

Pek fazla merak çekici olan bu bilinmezlikleri halletmek için ilmü’l-arz [jeoloji] ve eski ilmü’l ensal [nesiller ilmi] âlimleri mevcut olan bilgilerden bir sonuç çıkarmak suretiyle bazı tahminlerde bulunmuşlardır. Bu tahminlerin en akla uygun olanlarına göre insanlığın beşiği, bir vakit Asya ile bitişik olan Avustralya yahut Hint veyahut yine bir vakitler Asya’ya ve Avrupa’ya bitişik olan Afrika’dır.

Fakat dediğimiz gibi bunlar hep tahminlerden ibaret kalıp hakikat, geçmişin bilinmeyen derinliklerinde gömülüdür. Tarih devirleri başladığı zamanlar “Sami kavimleri” adı altında toplanan kavimlerin İran hududundan Akdeniz sahiline ve güneyde Yemen’e kadar olan yerlere yayıldığı görülür. Bunlardan Araplar Ceziretü’l-Arap (Arap Yarımadası) denilen ülke ile bunun kuzey tarafına gelen yerlerde otururlardı.

a. Arab-ı Aribe [Asıl Arap]

Sami kollarının belli başlı bir ailesi olan Araplar, “Arab-ı Aribe” adıyla anılırlar. Diller ve nesillerle ilgilenen âlimlerin kabul ettikleri prensiplere, yaptıkları inceleme ve araştırmalardan çıkan neticelere ve “basitten mürekkebe”, “nakıstan kemale” [noksanlıktan olgunluğa] doğru gidiş gibi gelişme kurallarına nazaran Sami kavimlerinin kökeninin Arap Yarımadası ve en eski Sami ailesinin “Arab-ı Aribe” olduğuna hükmedilebilir.

Sami dilleri karşılaştırıldığı zaman en seçkininin ve en esaslısının “Arapça” olduğu görülür. Seçkinliği diğer Sami dillerinde olmayan veyahut zamanla telaffuzu ve nihayet şekli kaybolmuş olan bazı harflerin Arapça’da var oluşu ve bazı harflerin tamamen “özel bir şekilde” telaffuzudur. İnsan ilmi bakımından da “Arap” şekli, Sami ailesinin toplayıcı şekli sayılabilir. Bu fikir sistemine göre Sami ailesinden birtakım kabileler, Arap Yarımadası’ndan kuzeye doğru yayılarak batıda “Ari kavimleri”nin yerleşme yeri olan İran ve Ermenistan’a kadar olan yerlere ve doğuda bugün Suriye adını alan ülkeye ve hatta aşağı Mısır’a kadar yayılmışlardır.

İsrailoğulları’nın kavimler ve âlem hakkındaki fikri pek sınırlı ve hatta onların dünyası Asya Kıtası’nın sadece küçük bir parçasından ibaret olduğundan “genel” saydıkları tufanda Nuh’un gemisindekilerden başka hayvanların ve insanlığın tamamen helak olduğunu, sonra insanların Hz. Nuh’un üç oğlundan ve hayvanların da gemidekilerden üreyip çoğaldığını zannederlerdi.

Küremizde mevcut kara hayvanlarının binlerce çeşide ayrılmış olduğunu ve bunlardan alınacak birer çifti, değil Nuh’un teknesi, hatta bütün Irak’ın içine sığmayacağı göz önüne alınacak olursa İsrailoğulları’nın sınırlı ve yerel bir olayı bütün dünyayı kapsayacak şekilde düşündükleri görülür. Irak’taki dillerin karışıp anlaşılmaz hâle gelmesinden ve Arab-ı Aribe’nin helakinden sonra “Yaktan – Kahtan” adında biri, Arap Yarımadası’na gitmiş ve Araplar onun sülalesinden gelmiştir. Bunun hikâye olduğu şüphesiz ise de her hurafe gibi bir hakikat parçacığına da sahip olması ve bununla bir Keldani göçünün anlatılması uzak bir ihtimal değildir. Kesin olan bir şey varsa o da Arapların, tarihin bildiği zamandan beri şimdiki oturma yeri ve vatanlarında yerleşmiş olduğu ve Ad, Semud, Amalika, Tasm, Cedîs ve Cürhüm-i Emîm, Abil gibi kavimlere ayrılmış bulunduğudur.

Bunların en meşhurları Ad ve Semud kavimleridir. Yemen’in Hadramut bölgesinde yerleşmiş olan Ad Kavmi, yerleştikleri yerin özelliği sebebiyle pek fazla medenileşmiş ve çoğu eski kavmin başaramadığı derecede bir gelişme ve ilerleme seviyesine ulaşarak bugün harabeleri hayrete düşüren ve beğenilen, takdir edilen binalar ve büyük eserler bırakmışlardır. İrem-i Zatü’l-imâd³⁰ Bağ-ı İrem gibi eserleri efsanelerin doğmasına vesile olmuştur. Hicaz’la Suriye arasında yerleşmiş olan Semud Kavmi de Ad Kavmi derecesinde değilse de önemli ilerlemeler gerçekleştirmiştir.

Ad Kavmi’nin kendilerine özel ve “Mesned” adıyla bilinen yazıları olup İbrani, Süryani ve bugünkü Arabî yazıları ile benzerliği yoktur. Bu yazı, Mısırlıların hiyeroglifi ve Çinlilerin yazısı gibi “millî ve mahallî” bir icattır. Yani evvelce mevcut bir yazıdan taklit edilmiş olmayıp gelişme sonucu meydana gelmiştir. Eski Yunanlıların çoban manasını ifade eden “Hiksos” kelimesiyle isimlendirdikleri ve aşağı Mısır’ı istila ederek bir müddet hükûmet kuran kavmin, Amalika olması çok muhtemeldir. İsrailoğulları ile birçok savaşta bulunmuş olan Amalikalar cesaret ve yiğitlikle şöhret bulmuşlardır.

Arab-ı Aribe, bir medeniyetle beraber peygamberlere de sahipti. Hûd Aleyhisselam Ad’a, Salih Aleyhisselam Semud’a gönderilmiş peygamberler idiler. Ad’dan sonra Yemen’de Hamiriler [Himyeriler] ve Benî Kehlan şöhret bulmuş ve Arap medeniyetini devam ettirmiştir.

b. Arab-ı Müstaribe [Araplaşmış Arap]

Hicaz’da yerleşmiş olan Cürhüm Kabilesi, önceleri kayda değer tarihî bir varlık gösterememişlerse de Suriye’den meydana gelen bir hicretten sonra, şöhretleri artmış ve onlarla İbranilerin karışmasından yeni bir kavim meydana gelmiştir.

Bu hicret, Hazreti İbrahim’in oğlu Hazreti İsmail’i annesi Hacer’le, Cürhüm Kabilesi’nin yerleşme yeri içinde Mekke civarına götürmesiyle başlar.

Hazreti İsmail’in orada büyüyüp yetişmesi, Cürhümilerden kız alması ve Hazreti İbrahim’in oğlunu ara sıra ziyarete gelmesi, Arab-ı Aribe’den Cürhüm kabileleriyle İbraniler arasında yakınlık kurulmasına, İbranilerden bazısının Hicaz’a göçmesine ve iki kavmin birbirine karışmasıyla yeni bir kavmin meydana gelmesine sebep olmuştur.

Arap Yarımadası’nın asli halkı olan “Arab-ı Aribe” ile bu karışık kavmi birbirinden ayırmak üzere onlara “Arab-ı Müstaribe” adı verilir. Bunların eski Arapça ile eski İbraniceden meydana gelmiş bir dilleri ortaya çıkmıştır ki en sanatlı ve en noksansız, güzel, aynı zamanda en mükemmel ve geniş dillerden biri olan bu dil, bugün de hemen hemen bütün Arapların edebî ve sosyal dili, bütün İslam’ın dinî lisanıdır. Kur’an-ı Kerim bu lisanla inmiş, Muallakat-ı Seb’a³¹ bu lisanla yazılmıştır.

Arap tarihlerinin iddiasına göre Arab-ı Müstaribe, külliyetli bir nüfusu ve kabileleri içine almış olup hepsi Hz. İsmail’in sülalesinden gelmedir. Avrupalı eleştirmenler bunun şüpheli bir konu olduğunu ve bir tek adamdan birkaç bin senede milyonlar meydana gelemeyeceğini ileri sürüyorlar. Sonra da Cürhüm Kabilesi fertlerinin ve onların torunlarının bıraktığı nesillerin ne olduğunu soruyorlar.

Gerçekten, bugün Arab-ı Müstaribe ve daha doğrusu şöylece Arap ismi altında toplanan saf ve Arap Yarımadası’nda yerleşik Arapların bir ferdin, yani Hz. İsmail’in torunları saymak mümkün olmadığı gibi; hepsini bir karışık kavim saymak ve hepsinde İbrani kanı bulmak da mümkün değildir. Bu genel noktada biz de Avrupalı eleştirmenler ile aynı fikirdeyiz. Fakat böyle genel bir iddia, zaten Arapların geneli tarafından da öne sürülmemiştir. Mesela “Asr-ı Saadet”te Kureyşlilerle Yemenliler arasında, asalet ve lisan meselesi hakkında ortaya çıkan edebî bir tartışmada, Yemenliler “saf ve İbrani kanıyla karışmış Arap olmadıklarını ve lisanlarının da daha saf olduğunu, bundan dolayı kendilerinin Arap’ın soyluları olduklarını” iddia etmişlerdi. Demek ki Arapların tamamı ve özellikle Arab-ı Aribe’nin ve Hamirilerin [Himyerilerin] asıl vatanı olan Yemen’deki kabilelerin çoğu yalnız İsmail neslinden olduklarını değil, İbranilerle karışmış olduklarını da iddia etmemişlerdir. Fakat iş genelden özele dökülünce Avrupalıların yazdıkları da kuvvetini kaybeder.

3. Adnan ve Kureyş Soyu

Arap ananelerine göre İsrailoğulları olarak ilk şöhret kazanan aile “Âl-i Adnan”dır.

“Âl-i Adnan” adı altında toplanan fertlerin hepsi yalnız Hz. İsmail’in torunları mı idiler?

Bu soruya cevap vermek biraz zordur; fakat zannedildiği kadar değil. Avrupa âlimleri bu soruya imkânsız nazarıyla bakıyorlar ve sürülerle kabilelerin bir veya birkaç adama dayandırılmasını hurafelerden ibaret görüyorlar.

Bize kalırsa Avrupalı eleştirmenler bu konuda haklı değildir. Eski zamanlarda geçen ve “tarih bakımından” tamamen açık olmayan durumlar hakkında bir hüküm verebilmek için zamanımızda, gözümüzün önünde cereyan eden, tecrübe edilmesi ve incelemesi mümkün olan durumları ölçü almak gerekir. İlkel insan hakkında bir fikir edinmek üzere sosyoloji ilminin kabul ettiği yol budur. Bundan dolayı bu mesele hakkında hüküm vermeden önce “tarih tarafından” kaydedilmiş benzer bir olayı inceleyeceğiz.

Fizan’a bağlı olan yerlerden Şâtî vahasında “Âl-i Buseyf” adında bir kabile var. Bunlar Hz. Hasan’ın soyundan gelen şeriflerdir. Bu kabilenin ceddi olan “Buseyf” Şâtî vahasına beş altı asır önce hicret etmiştir Buseyf, tabiatıyla yalnız başına değildi, bunlar bir aile idi. Fakat Buseyfîlerle ilgili kaydedilen ve anlatılanlara göre; miktarları bir aile reisiyle birkaç amca ve teyze oğlundan ve birkaç kadından ibarettir. Buseyfîlerin soyları tamamıyla kayıtlıdır. Bu neseplerin incelenmesinden anlaşılıyor ki Şâtî’ye göç eden şerifler, iki üç çadır halkından ibaret idi.

Hicretlerinin başlangıcından bugüne kadar, beş asırdan fazla zaman geçmemiş, dışarıdan kız almamış ve dışarı kız vermemişken Zenetan [Zintan] Muharebesi’ne, yani bundan otuz sene öncesine kadar toplam nüfusu üç bin beş yüze ulaşıyordu. Zenetan Muharebesi’nde yarı nüfuslarını kaybetmişlerdir.

Buseyfîlerin yerleşme yeri, dünyanın en elverişsiz yerlerinden sayılır. Çoğalmaları için elverişli etkenlerin hiçbiri yoktur. Böyle iken üç beş ailenin beş yüz senede üç bin beş yüz kişiye ulaştığını düşünürsek; Hz. İsmail’den Adnan’a kadar geçen en az on asırlık bir zamanda birbiriyle akrabalık ilişkisinde bulunmaları neticesinde hepsi İsrailoğulları hâline dönüşmüş olan Arab-ı Müstaribe’nin yirmi ila otuz bin kişiye ulaşması hiç de olmayacak bir şey değildir.

Ecdat isimlerinin, akrabalı vesairenin korunması şekline gelince; Araplarda lisan ilmi, güzel ve doğru söyleme [belagat ve fesahat] nasıl hayret edilecek bir gelişme göstermişse soy ilmi de öylece o çevreye has bir kudretle gelişmiştir. Arapların isimlerin ve neseplerin korunmasında gösterdikleri ustalık ve sanatı, hatta bu ilimde koydukları kuralların sağlamlık ve şiddetini anlamak için Araplarla ve bilhassa bedevilerle uzun uzadıya bir arada bulunmak, soyları incelemek lazımdır.

Âli-i Adnan’ın çoğalarak birtakım kollara ayrılması üzerine “Kureyş” topluluğu, saflığını koruyan asil kısmı olarak seçkinlik kazanmıştır. Neseple uğraşan âlimler, Adnan’dan itibaren Kureyş neseplerinin, zikredilen ilmin kurallarına uygun şekilde kaydedildiğine dair aynı fikri paylaşıyorlar. Yalnız Adnan’dan yukarıda olan ecdadın “İsmail’e nisbet”i kuvvetli rivayete göre kendilerince sabit olmakla beraber kaydedilmiş isimler hakkında bu kesinlik görülmemektedir.

4. Haşimîler ve Emeviler

Kureyşliler de zamanla birçok dala ayrıldıktan sonra; Peygamber Efendimiz’in gelmesine yakın zamanlarda en asil ve soylu kollarından birisi “Âl-i Hâşim, Âl-i Ümeyye” olarak iki büyük aileye ayrılmıştı.

İşte Resulullah Efendimiz, bu iki aileden Âl-i Hâşim’e mensuptur.

5. Peygamberin Nesebi ve Araplarda Nesepler İlmi

Nesep âlimlerine göre geçerli ve kayıtlı olan Peygamber Efendimiz’in nesep sütunu şöyledir:

Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.)

Abdullah

Abdulmuttalib

Haşim

Abdumenaf

Kusayy

Kilab³²

Mürre

Kâ’b

Lüeyy

Galib

Fihr

Malik

Nadr³³

Kinane

Müdrike

İlyas

Mudar

Nizar Maad

Adnan

Neseplerin bu tarihî ve kayıtlı şekliyle İbranilerin tarih öncesi devirlerine kadar çıkan hurafeye dayalı şekli arasında hiçbir yakınlık yok iken bazı Avrupalılar bunu kabul etmiyorlar ve Adnan’ın Hz. İsmail’e nisbetini İbranilerin her kavmi, bir tarihî şahsa bağlamaktan ibaret olup Araplara öğrettikleri hayalî nesep usulüne bağlıyorlar.

Bu fikirlerindeki isabetsizlik meydandadır. Gerçi kavimleri Hz. Nuh’a kadar muntazam ve çoğu yüzer, iki yüzer sene yaşamış ecdat vasıtasıyla ulaştırma yöntemi Araplara Yahudiler tarafından öğretilmiş ise de bununla Araplara özgü ilm-i ensab (nesepler ilmi) ayrı ayrı şeylerdir.

2. BÖLÜM
İSLAM’DAN ÖNCE ARAPLAR

Dinî Şekiller – İbrahim Dini – Hanifler – Musevilik ve İsevilik – Putperestlik – Ruhi ve Sosyal Durum – Din Fikri, Allah, İlahlar ve Cinler – İdare, Siyaset, Âdetler vesaire…

1. Dinî Şekiller

İslam’dan önce Arapların durumlarına, sosyoloji ilminin kaidelerini biraz tedbirle tatbik etmek lazımdır. Tekâmül usulü, her muhite, hemencecik aynı şekilde tatbik olunamıyor. Mesela bazı muhitlerde marifet ve sanat dalları, ruhi ve sosyal gelişmeler birbirine uygun ve eşit olarak yürüyor. Öyle bir hâlde ki sanatın gelişme derecesinden, ilmin diğer dallarının dereceleri hakkındaki çıkarımlarımız gayet doğru çıkıyor. İslam’dan önce Araplarda bunun aksini görmekteyiz. Çevrelerinin, başka kavimlerle bir arada olamamalarının ve yakınlık kuramamalarının ve belki de o zaman hüküm süren tarihî şartlardan dolayı Araplar, sanatlarda ve yaşayış şekillerinde çok ilkel bir hâlde bulunmakta iken lisan ve edebiyatta hemen hemen gelişmenin en yüksek derecesine yetişmiş idiler.

Başka kavimlerde buna benzer farklar görülse bile, bu derecede büyük farklar belki, yalnız Araplarda görülmüştür. Bundan dolayı İslam’dan önce Arapların dinî ve manevi durumlarını incelerken ve tenkit terazisinde tartarken bunları unutmamak gerekir. Sanat bakımından bedevi, ahlak bakımından vahşi olan Araplar lisan ve şiir bakımından her kavimden fazla medeni idiler. Bununla beraber edebî gelişmeler, onlarda, manevi ve ruhi gelişmelerle birlikte olmamıştır. İslam’dan önce gelen büyük Arap ediplerinin eserlerinde “dinî fikir ve tesirlerden” eser yok gibidir. Bizim fikrimize göre, din hissi ile ruhi faziletlerin birbirinden ayrılamayacağına Arap tarihi büyük bir vesikadır.

Arapların bütün şiirleri, “hakiki” yücelikten, ince ve yumuşak ruhi duygulardan âdeta mahrum olup; edebî fazilet, kelime süsünden ibaret idi. Araplar hayal kudretinden az hisse almış olmakta diğer Samilerle müşterek idiler. Zaten memleketlerinde tabiat biraz fakir olduğundan edebiyat ruhu, sınırlı bir daire içinde dönüp dolaşmak zorunda idi.

İslam’dan önce Araplarda millî güzellikler ve faziletler yok değildi. Fakat bu güzellikler ve faziletler güzelce tahlil edildiğinde “hep sosyal gelişmenin eksikliği ve şahsın [enaniyetin] olgunlaşmasına” ait şeyler olduğu görülür. Hâlbuki bu türden faziletler, esaslı ve yüce faziletlerle beraber bulunmak şartıyla hakiki faziletlerin arasına dâhil olur. Gerek Dozy ve gerekse birçok Batılı oryantalist, incelemeler sonucunda, İslam’dan önce Arapların “şen ve zeki, mağrur ve hırçın, çok ihtiraslı, intikama meyilli, misafirperver, sade ve necip” olduklarını yazıyorlar. Biz de bu konuda onlarla aynı fikirdeyiz ve tarih tarafından yalanlanmak korkusundan emin olarak deriz ki:

Arap kavminde hakiki fazileti yaratan, ahlakı icat eyleyen İslam dini ve başka bir tabirle Peygamber Efendimiz’in yüce zatıdır.

Arapların bilinen hâllerinin incelenmesinden ortaya çıkan sonuca göre, İslam dininin ortaya çıkmasını gerektirecek ve kolaylaştıracak sosyal duruma ve gelişme şartlarına ait sebepler, Arap Yarımadası’nda genel olarak mevcut değildi.

Araplar, hayal ve maneviyattan mahrum, maddiyata değer veren insanlardı. Dinî konulara onların hiçbir merakı yoktu, din hissi onlarda ilerleme kaydetmemiş ve gelişmemişti. Bu noktalarda da başta Renan olarak bütün Avrupa araştırmacıları ile aynı fikirdeyiz. Çünkü bu bir hakikattir.

Fakat onlardan şu noktada ayrılıyoruz ki:

Bütün bu hâller, Arap Yarımadası’sında yüce ve gelişmiş bir dinin, soylu ve seçkin bir ahlak sisteminin ortaya çıkmasını, mantıklı bir netice şeklinde algılanacak sosyal sebeplerin ve hazırlayıcı şartların yokluğunu göstermekte iken onlar, İslam dininin ortaya çıkmasını “alelade”likten kurtarmamak, Peygamber Efendimiz’in görevlendirilmesindeki büyük önemi küçümsemek ve İslam dininin ortaya çıkması ile adi bir putperestliğin ortaya çıkması arasında hiçbir fark görmemek sevdasıyla “İslam dini için zeminin hazırlandığını ve Peygamber Efendimiz’in kendisi gelmemiş olsa bile, böyle bir dinin ortaya çıkabileceğini” iddia ediyorlar. Demek ki kendi kendilerini yalanlıyorlar.

Peşin hükümlerden, bir iddianın dayanağı ve ölçüsü olarak kabul edilmiş olan fikirlerden ve özellikle kötü niyetten arınmış bir şekilde tarih incelenirse zorunlu olarak kabul edilir ki “İslam demek, Hz. Muhammed (s.a.v) demektir.” Ve pek muhtemeldir ki o peygamber gelmeseydi, Araplar hiçbir tarihî varlık gösteremeyecek, kuşatılmış bulunduğu yarımada dışına çıkamayacak ve bedevilikten ileri geçemeyecekti.

Bu iddiamızı ispat için Arap Yarımadası’nın bugünkü hâlini gösterebiliriz. Peygamber Efendimiz’in ve getirdiği dinin bahşettiği olağanüstü faaliyet ve yücelik sayesinde bedevi Araplar, on sene içinde bütün cihanın fazilet rehberi, ahlak öğreticisi, irfan ve idare meşalesi oldular. Hâlbuki o yüce ruh, o peygamber gözden kaybolduktan sonra Arapların (yani yine eski vatanlarına geri dönen ve orada çoğalan Arapların) çoğu, İslam’ın ortaya çıkmasından evvelki bedevilik ve cahilliklerine geri döndüler. Öyle bir hâlde ki İslam âleminin ve belki bütün cihanın en karanlık noktası, medeniyetin beşiği olan Arap Yarımadası oldu. Vahhabilerin ortaya çıkmasına kadar yarımadanın sahillerinden başka kısımlarında oturan Arapların “dinen” ilkel bir hâlde bulundukları ve İslam ile hemen hemen hiçbir alakaları olmadığı muhakkaktır. Bundan dolayı evvela peygamberliğini, sonra da “kendisinin geliş sebebi ve bununla beraber dinin hakikisi” olduğunu inkâr etmek sevdasıyla Dozy ve benzerlerinin, Arapların yüce bir din yaratmayı gerektirecek sosyal bir yeteneğe eriştikleri hakkındaki tarihî hakikate aykırı iddialarının hiçbir bilimsel kıymeti yoktur. Bu iddiamızı yine tarihî diğer belgelerle ispat edeceğiz.

2. Musevilik ve İsevilik, Putperestlik, Ruhi ve Sosyal Durum, Din Fikri, Allah, İlahlar ve Cinler

İslam’ın ortaya çıkmasından evvel Araplar arasında dinlerden “Musevilik”, “İsevilik”, çeşit çeşit “Putperestlik” mevcut olduğu gibi İbrahim dininden kalma bazı fikirler ve ayinler dahi mevcut idi. Eğer Araplarda, putperestlikten daha gelişmiş dinî şekillerin kabulüne “alelade sosyal kurallar” ile yetenek ve hazırlayıcı şartların herhangi bir şekilde güzel izleri mevcut olsaydı, birisi İslam’dan dört ila beş yüz, diğeri bin sene önceden beri mevcut olan İsevilik ve Museviliğin kabulü lazım gelirdi. Hâlbuki Hristiyanlık Arap Yarımadası’na hemen hemen girmemiş, Musevilik ise oralara göç eden İsrailoğulları’yla sınırlı kalmıştı.

İşte bir kere daha anlaşılıyor ki İslam, Araplarda ortaya çıkan millî gelişme sonucunda meydana gelmiş bir şey olmayıp sırf Hz. Muhammed’in peygamber olarak gelişinin eseridir.

Dozy ve daha birkaç Batılı âlim, Arapların “Allah-u Teala” adıyla varlığın yaratıcısı, âlem haricinde, mutlak hâkim ve insan gibi şahsiyete sahip yüce bir zat tanıdıklarını ve öncekilerin bu inancının “Halake’i-insane fi suretihi. – Allah insanı kendi suretinde yarattı.” şekliyle İslam’a geçtiğini, başka bir deyişle İslam dininin zaten Araplarda öteden beri mevcut olan bir dinin biraz düzenlenmiş şeklinden başka bir şey olmadığını iddia ediyorlar. Bu iddia bir bakımdan yarı yarıya, diğer bir bakımdan – ve hele çıkarılan netice bakımından – tamamen yanlıştır. İslami bakış açısından olsun, sırf tarihî ve felsefi incelemeler bakımından olsun, son derece önemli olan bu konuyu bilimsel bir bakışla derinleştirmek isteriz.

Biz, Müslüman olmak bakımından, peygamberlerin dinlerinin hep hak din olduğuna ve hepsinin Allah’ın birliğini ikrar esası üzerine kurulmuş olduğuna inanırız. Delilimiz ise akli ve bilimsel olmayıp yalnız itikadidir. Fakat meseleyi itikat zemininden bilim ve inceleme zeminine çıkarırsak, son zamanların seçkin araştırmacıları ve çok bilgili âlimleri ile ittifak hâlinde iddia ederiz ki:

“Tarihin şehadeti ve geriye kalan izleri bakımından, eski dinler içerisinde aslında ve başlangıcında gerçek bir ‘İlahi birlik’ fikrini kapsayan ‘İslam dini’nden başka bir din yoktur!”

Bu söylenenleri tamamen ispata gücümüz yeter.

Başta Renan olmak üzere birtakım eleştirmenler kavimlerde pek kesin ayırıcı vasıflar görmüşlerdir. Mesela “bir olan Allah’a ibadet” , Sami kavimlerine özgü bir fıtri istidat [yaradılıştan gelen bir yetenek] tabiata ibadeti ve dolayısıyla vahdet-i vücuda itikadı Ariyani kavimlerin bir özelliği saymışlardır. Bu fikir her hakikatten uzak olmamakla beraber bu aşırı şekliyle de bir hakikat sayılamaz. Tarihte, İslam dininden başka, esasında “hakiki bir ilahi birlik” fikrine sahip din göremiyoruz. Mesela inanç bakımından hak ve vahdaniyet [teklik] fikri üzerine kurulmuş olduğunu gördüğümüz Museviliğin tarihî esasları olan “Ahd-i Atik”i güzelce tahlil edersek, ondaki uluhiyet fikrinin şu devreleri geçirdiğini öğrenmiş oluruz:

Birinci Devrede: Yahudi dini, ilahların çokluğuna ve yalnız bunlardan kendisinin millî mabudu olan “Yahova”nın diğerlerinden daha kuvvetli olduğuna, İkinci Devrede: Diğer mabutların birer gasıp, ifrit, birer “günah putu” olduğuna inanıp; ancak üçüncü devresinde tenzih fikrine biraz daha yaklaşır. Fakat hiçbir vakit “İslam’daki tenzih ve tevhitle mutlak Halik” fikri Yahudilikte ortaya çıkmamış ve hiçbir vakit Yahova millî ve özel bir mabut olmaktan kurtulmamıştır. Maimonies/ Meymonid [Musa bin Meymun] ve diğer Musevi filozafların felsefi fikirlerden alarak Museviliğe ilave ettikleri ve nispeten daha sonra gelen fikirler ise Yahudiliğin esasları sayılamaz.

Hristiyanlıktaki vahdet ise teslis sebebiyle kuru bir sözden ibarettir. Çok eski dinler içinde, Yahudilikten daha düzenli din olmadığından “Bir Allah” fikri onlarda bu karmakarışık şekilde olursa Araplar gibi seviyesi pek aşağı ve maneviyatı pek eksik bir bedevi kavminin bu konuda hiçbir doğru fikri olamayacağı apaçıktır.

Şurası da dikkate değer ki en son derin araştırmalar ile sabit olduğuna göre Sami kavimlerde hep mabudu ifade etmek için kullanılan “il, el, bel, ba’l, âlih, Allah” gibi kelimeler, cins isim, müşterek isim olup özel isim değildir. Tevrat’a, halik manasını ifade eden kelime ilk defa “Elûhîm” şeklinde kullanıldığı hâlde iki ayet aşağısında “Yahova” şeklinde kullanılmıştır. Keza Âramî, Asuri, Keldani gibi Sami kavimlerinde bu cins isim ya hep bir özel isimle beraber kullanılmış yahut yalnızca cins isim olarak kullanılmıştır.

İşte birçok cine, puta, ağaca ibadet eden Araplarda da “Allah-u Teala” bu ilahlar sürüsünün bütününü, daha doğrusu sıfatını ifade eder bir cins isim idi. Şu hâlde kelimelerin benzerliğinden dolayı Araplardaki karmakarışık fikirle İslam’ın son derece yüce ve teşbih [Allah’ı başka varlıklara benzetme] ile tenzih [Allah’ın her türlü noksanlıktan uzak bulunduğuna ve insan sıfatında olmadığına inanma] fikirlerinin eşitlik derecesiyle anlaşılmış olarak öğrettiği Allah-u Vahid’i [bir olan Allah’ı] aynı fikir olarak görmek kadar haksız ve manasız bir şey olamaz.

Bununla beraber biz, şu bilimsel neticeler ile inancı birleştirerek deriz ki: Tevrat’ta Hz. Musa’nın yegâne yadigârı, ihtimal ki “Elûhîm” ve Yahudi ayinininde bazı ibadetler ile beraber belirsiz ve çarpıtılmış bir “vahdaniyet” fikri olduğu gibi, Araplar nezdinde de Hz. İbrahim dininden artakalan şey, özel isimlikten cins isimliğe dönüşmüş olan “Allah” kelimesi, sünnet olmak, gusül etmek ve tırnak kesmek gibi bazı âdetler, tavaf vesaire gibi bazı ayinler, dinî törenlerdi. Bununla beraber Araplarca “Allahu Teala” kelimesinin işaret ettiği mananın ne derece önemsiz bir şekilde anlaşıldığı, onların gerek Museviliğe gerek İseviliğe eğilim göstermemeleriyle bilhassa Hz. Muhammed’e karşı gösterdikleri muhalefetle ortaya çıkar.

Arapların geneli hakkında yaptığımız şu değerlendirmeden sonra özel durumlara geçelim. Dine karşı bu derece kayıtsız olan Araplar içinde, millî rivayetleri unutmayanlar, Hz.İbrahim’in dini hakkında belirsiz bazı fikirleri nesilden nesile, asırdan asıra ulaştıranlar eksik olmazdı. Bunlar, “Hanif” unvanını taşıyan akıllı kişiler idi. Araplardan İran’a tabi olup onların medeniyet ve dinini, Rumlara tabiyetle Hristiyanlığı kabul edenler, herhangi bir şekilde Arap muhiti dışında kalanlar ve üç beş Musevi ayrı tutulursa halkın büyük çoğunluğunun dini, genellikle komşu kavimlerden taklit edilmiş türlü türlü putperestlikten ibaret idi.

Bu putların en meşhurları, Lat, Menat, Uzza, Hübel idi. Bununla beraber zaten din hissinden mahrum, müstehzi, zeki ve kayıtsız olan Araplar, bu ve benzeri putlara tapmakla beraber onların hiçbir ehemmiyeti olmadığını da anlamamış değillerdi.

Bütün bu değerlendirmelerin hepsinden elde edilecek sonuçlar şunlardır:

Birincisi: Arapların din ve maneviyat konusunda kayıtsız, böyle bir ihtiyacı hissetmekten uzak, hayal kuvvetinden az hisse almış oldukları,

İkincisi: Yüce ve ahlaki bir dinin kurulması için genel itibarıyla, zeminin hazırlanmamış olması.

Tarihî durumlardan bu iki neticeyi çıkarmakta; Dozy, Renan, Veyil ve diğer Batılı âlimlere katılıyoruz.

Fakat onlar bu iki neticeyi itirafla beraber bunlardan bir üçüncü netice çıkarıyorlar ki işte burada onlardan ayrılmak mecburiyetini hissediyoruz.

Onlar, yukarıdaki iki neticeyi itiraftan sonra: “Bu sebeple o muhit, dini ve peygamberi meydana getirdi.” diyorlar. Biz ise: “Bu sebeple o muhit, Hz. Peygamber’i ve dini değil, Hz. Peygamber muhiti ve dini meydana getirdi.” diyoruz. Böyle demekle tutarsızlık onlarda, mantık bizde kalıyor.

3. İdare, Siyaset ve Âdetler

Arab-ı Aribe’nin [asıl Arapların] önemli bir medeniyete ulaşmış olduğunu, kuvvetli sosyal düzenler meydana getirdiğini, hele Ad ve Himyerilerin kuvvetli ve uzun müddet hüküm sürmüş bir devlet kurduklarını yazmıştık. İslam’ın ortaya çıkmasına yakın zamanlarda Yemen, İran’a bağlı bir vilayet idi. Hicaz’da hüküm süren idari şekli “seçkinler cumhuriyeti” sınıfına sokmak mümkün ise de bundan, Hicaz’da düzenli kanunlarla idare olunan bir hükûmetin varlığı manası çıkarılmamalıdır. Her kabile kendi şeyhlerine, memleketin ileri gelenlerinin en şereflisine hürmet ve itaat etmekte olup bunlar kabilelerini âdetler ve gelenekler dairesinde idare ederlerdi.

Araplar son derece hür ve vahşi, asil ve vakur olduğundan idare yöntemleri meşveret [birbirine danışma] ve eşitlik fikirleri üzerine kurulmuş idi. Araplarda hiçbir kavimde görülmeyen derecede asabiyet [kendi akrabasını, vatan ve milletini aşırı derecede kayırma gayreti] davası ve muhabbeti vardı. Her kabile, kendi ferdinin her birinde temessül etmiş [bir şekil ve surete girmiş, cisimlenmiş] sayıldığından fertlerden birine saldırı, bütün kabileye saldırı kabul edilir ve onun intikamı alınırdı. Bu durum, kabileler arasında birbirinin haklarına saygı gösterme mecburiyetini meydana getirdiği için kanun yerini tutmakta ve Arap toplum düzenini medeniyetle bedeviyet arasında geçit saydıracak bir durumda bulundurmakta idi.

Araplarda âdet ve geleneklere çok hürmet edilmekte olup bütün anlaşmazlıklar, onlara uygun olarak halledilirdi. Kabileler arasında tarihî sevgi veya düşmanlıklar mevcut olabilirdi. Her kabile her müttefikini himaye edip korumaya mecburdu. Bu tür birleşmeler küçük cumhuriyetler meydana getirmekte idi. Göçebelikten çıkıp yerleşik yaşama girmiş ve bir şehirde yaşayan kabileler ise daha düzgün cumhuriyetler meydana getirmekte idi. Mesela Kureyş kavmi, Mekke ve civarında yerleşmişti, ileri gelenlerinin en şereflisi tarafından idare edilmekte idi. Araplarda asilliğe ve şerefliliğe her şeyden fazla önem verilidiği için Kureyş Cumhuriyeti’nin Ayan Meclisini [senatosunu] asalet ve soylulukla akranlarından daha üstün olan başkanlar ve yaşlılar oluşturmuştu. Gerçi özel bir şekilde ve belli bir müddet için seçilmiş cumhuriyet başkanları yoksa da başkanlar arasında en seçkin ve temiz soylu olanı halkın manevi takdir ve onaylamasıyla başkan hükmünde olurdu. Sahih rivayetlerle kayda geçirilmiş olduğu üzere nice zamanlardan beri peygamberimizin cetleri Kureyş Cumhuriyeti’nin en nüfuzlu başkanlarından olup çok kere seçilmiş cumhurbaşkanı hükmünü alırlardı. Peygamberimizin doğumu sırasında cetleri Abdulmuttalib böyle bir makamda idi. Abdulmuttalib’in vefatından sonra ise nüfuz ve iktidar, Haşimîlerden ziyade Emevilerin elinde bulunuyordu.

Emeviler, Haşimîlerden sayıca daha fazla ve çok zengin idiler. Haşimîler, güzel huy, iyilik ve faziletlerde parmakla gösterilecek kimseler oldukları hâlde amcazadeleri olan Emeviler, siyaset ve tedbirde daha üstün idiler. Bir ailenin bu iki kolu arasındaki rekabet, İslam tarihinde pek uğursuz semereler vermiş, türlü şekillere girmiş ve bugün de İslam âlemi için ayrılık sebebi olan hâllerin belli başlılarından biri sayılmıştır.

3. BÖLÜM
İSLAM’IN ORTAYA ÇIKMASINDAN ÖNCE DÜNYANIN DURUMU

İran Devlet ve Medeniyeti – Romalılar – Yunan Medeniyeti – İbraniler – Dinî ve Sosyal Genel Durum – Kâinat Kanunlarının En Geneli: Hadiselerin Mantıki Zinciri – İslami Gelenekler ile Sosyoloji İlminin Kurallarının Birbirine Uygunluğu

1. İran Devlet ve Medeniyeti

Nice seneler, asırlar, şan ve şevketle varlığını devam ettirdikten sonra artık İran devleti kocamış, yıpranmış ve dağılmaya yüz tutmuştu. İran medeniyeti, nice asırlar ışık saçmış olduktan sonra artık sönmeye başlamıştı. Zerdüşt’ün dini hâlâ devam etmekte ise de İranlılarda din, bir hurafeler ve merasim silsilesinden, ruhsuz bir hâlden ibaret kalmış ve hele ahlaki faziletler tam manasıyla mahvolmuş idi.

Gerçi İran, hâlâ Doğu’nun en muazzam devleti hâlini muhafaza etmekte ise de bu azametin en küçük bir imtihana dayanamayacağı ve ilk çarpışmada dağılmış, takatten düşmüş olan o büyük vücudun parçalanacağı muhakkak idi. İran’ın sosyal durumu yorulmuş ve dinlenmek için tembellik ve durgunluk yatağına yatmış idi. Durgunluk ise bir sosyal düzen için yok olma, sönme alametidir. İşte İslam’ın varoluşunda, ortaya çıkışında, dünyanın en büyük iki hükûmetinden birisi olan İran bu hâlde idi.

2. Romalılar, Yunan Medeniyeti ve İbraniler

Romalılara gelince: Onların sosyal durumunu ve düzenini sarsan rüzgârlar başka yönlerden esiyordu. İsrailoğulları’ndan çıkan bir peygamberin, Allah’ın birliği fikri üzerine kurulmuş dini, yaradılıştan tabiatperest ve çok tanrılı olan Aryanilere geçince pek garip bir ahlaki durum meydana getirmişti. Hz. İsa bir şeriat koyucu değil, bir yenileyici idi. Onun şeriatı da Hz. Musa’nın şeriatı idi. Bir şeriat, dinî hükümler ile beraber birçok âdeti ve sosyal görüşü içerisinde barındırır. Âdetlerin ve sosyal görüşlerin, içinde meydana geldiği kavmin ruhi durumu ile uygunluk göstermesi zaruri olan şeylerdendir. İsa Aleyisselam’ın dini yabancı bir zemine intikal etmişti. Daha ilk adımda Sami dehası, Aryani dehası ile çarpışacaktı.

Böyle bir çarpışmadan ise üç netice çıkabilirdi;

Birincisi, yabancı fikrin, yerli fikri tamamen kendisine uygun bir hâle getirmesi.

İkincisi, yabancının yerliye uygun bir hâle gelmesi.

Üçüncüsü ise her ikisi karışıp kaynaşarak ortada yeni ve melez bir fikrin görünmesi.

İsevilik, birinci şekilde başarılı olamadı. İbraniler, medeniyet ve sanatlarda, felsefe ve bilimlerde Aryanilerden çok geri idiler. İbraniler tarafından yayılan İseviliğin Roma ve Yunan medeniyetine galip olması eksik bir medeniyetin daha gelişmiş bir medeniyete, bilginin zemininde galibiyeti demek olurdu.

Aryani medeniyeti ise İbrani havarilerinin getirdiği şiddetli dinî aşktan, ahlaki yücelik ve temizlikten ve özellikle sevgi ve şefkat gibi mukaddes prensiplerden mahrum idi. Bundan dolayı yeni dini tamamen kendine uygun hâle getiremezdi.

Bu iki fikrin çarpışması bir izdivacı gerekli kıldı ve ondan “Hristiyanlık” doğdu. Yeni doğan bu çocuk, her izdivaçta olduğu gibi, baba ve anasının ortak özelliklerini aldı. İbraniler, Aryanilere küçük ve saf bir cemiyeti idare etmeye yetebilecek birkaç yüce ahlaki prensip ve Allah’ın birliği fikrini götürmüşlerdi. Aryaniler, prensiplere kendi sosyal görüş ve geleneklerini ilave ettikleri gibi “tanrı çokluğu” fikrini de ilave ettiler. İsevilikte halik bir iken Hristiyanlıkta (kelime oyunundan vazgeçilirse) üç oldu. Hint’in “Trimurti”sini, Eski Mısır’ın teslisini andıran bu ilah sistemi bir kere kabul olunduktan sonra, ikinci derecede ilahlar yerine de sürülerle şehitler, azizler getirilerek yine eski dine geri dönüldü. Gerçekten Hristiyanlık ile Yunan ve Roma putperestliği arasındaki fark hiçbir hakikat ifade etmeyen “Allah birdir.” cümlesinin eklenmesinden ibaret kalmıştı.

Eski Jüpiter veya Zeus’un ismi değiştirilmiş ve “Baba” unvanıyla yine uluhiyet makamında bırakılmıştı. Jönon, Azra (kızoğlan kız, Hz. Meryem’in sıfatı) ismini, Promete de Mesih (Hz. İsa’nın sıfatı) adını alarak din sisteminin esası kurulmuş idi.

Bu yeni din, her tarafta aynı tesiri yapmıyordu. Ciddi ve azimli olan Romalılar ve genel olarak Batılılar, Hristiyanlığın (her yeniliğin muhite göre tesiri kanunuyla) varlığından yeni bir hayat kuvveti ve düzen fikri almak suretiyle istifade etmişlerdi. Fakat Roma medeniyetiyle, Yunan medeniyetinin farkları, Hristiyanlık adı altında gizlendikten sonra da çok açık bir şekilde görülmektedir.

Yunanlılık, Romalılığa manen galip geldikten sonra, Doğu imparatorluğunda yeni din, eskisi gibi oyuncak olmuş ve hükmü kalmamıştı. Netice olarak Doğu imparatorluğu da İran gibi çok büyük ve fakat kokuşmuş, dağılmış bir varlık gösteriyordu.

Hint, Çin’e yakın bir tarihî özelliklere sahiptir. Kendi yağı ile kavrulmasını seven bu büyük ülke, fatihler yetiştirmediği gibi misyonerleri de yetiştirmemiştir. Hintlilerin gayretiyle değil, kendi kendine ve yabancıların istekleriyle Uzak Doğu’ya doğru yayılan Buda dininden sonra, Hint’in cihanın her yanına din yaymaya meylettiği görülmemiştir. Gerçi Hintlilerin bazı felsefi fikirleri Yunanlılara ve Romalılara kadar gelmişse de yerel mitolojilere karışmış veyahut yerel felsefe ekolleri içinde gizlenip gözden kaybolmuştur.

Hristiyanlığın ortaya çıkmasından ve millî istiklallerinin mahvolmasından sonra Yahudiler, müthiş bir düşmanlığa maruz kalmış, serseri ve zelil, her türlü nüfuzdan mahrum ve her vatanın yabancısı olmuştu.

Bu durumlar, incelenir ve değerlendirilirse tamamıyla görülür ki gerek dinin genel durumu ve gerek diğer medeni hususlar fena bir duraklama ve hatta gerilemeye uğramıştı.

Aryani medeniyetinin ahlaka aykırı ve bozuk tarafları, dinin ahlak ve temizliğini bozmuş ve yok etmişti. Dinin şekil ve tutucu yönleri, medeniyetin teknolojisini ve ilerlemesini yasak etmişti. Öyle ki Doğu ve Batı’yı, cahil ve ahlaksız, yobaz ve geri kalmış kavimler kaplamıştı. İbrani dehası ile Aryani dehasının bir araya gelmesinden oluşan cılız ve melez bir varlık, Yunan ve Roma medeniyetinin amiyane ve şairane bazı özelliklerini aldıktan sonra o medeniyetlere idam hükmü vermişti.

Sokratlar, Pisagorlar, Demokritoslar, Eflatunlar, Aristolar yetiştirmiş olan Yunanlılar, şimdi aptal ve şaşkın ruhaniler; Senekalar, Pliniuslar, Aureliuslar, Çiçerolar yetiştirmiş olan Romalılar, artık meczup ve sersem rahipler yetiştiriyordu.

3. Dinî ve Sosyal Genel Durum

İnsanlığı, olduğu yerde saymaktan yahut geriye doğru dönüşten kurtaracak, insanlığa yeni bir yetişme ve yükselme kudreti verecek bir fikir, ortada yoktu. Böyle bir fikri doğuracak vicdan da ortada görülmüyordu.

İnsanlığı, içine düştüğü cahillik ve kötülük çukurundan kurtaracak fikir, alelade ve mahallî, sınırlı ve millî bir fikir olamazdı, öyle bir fikir lazımdı ki onun yüceliğinin parlaklığı gözleri kamaştırsın, onun ışık demetleri her yere ve her kalbe nüfuz edebilsin. Öyle bir fikir lazımdı ki kapsama dairesi dışında insan ihtiyaçlarının hiçbirisi kalmasın. Bu fikir, yalnız felsefi bir fikir olamazdı. Zira felsefe, hiçbir vakit çok sınırlı bir daire dışına çıkmamış, hiçbir vakit insanlığın bütününün sevk edicisi ve hâkimi olmamıştır.

Bu fikir yalnız, dinî de olamazdı. Zira yalnız dinî bir fikir, insanlığı yönlendiremez, aksine hareketten alıkoyar. Evet, sade dinî bir fikir, bir millet değil, bir münzevi ve meczup sürüsü meydana getirirdi.

İnsanlığı kurtaracak olan bu fikrin, toplayıcı bir fikir olması lazımdı. İnsanlık, hususi fikirlerin şevkiyle yapabileceği gelişmeleri yapmış ve yine gelişme yoluna girmesi için hususi fikirlerin hepsini kendinde toplayacak bir “toplayıcı fikir”e muhtaç kalmıştı.

4. Kâinat Kanunlarının En Geneli: Hadiselerin Mantıki Zinciri

Bu âlemde meydana gelen ve bin türlü isimle anılan hadiseler, bir mantık zinciri içerisindedir. Gelişme [tekâmül] dediğimiz sihirli kelimenin ifade ettiği hakikat budur. Tarihî olayları geniş bir vicdan ufkunda oluş sırasına göre sıralasak, başlangıçlarla ortaları, geçitlerle sonuçları şümullü bir bakış açısıyla değerlendirmeye alsak, birbiriyle hiçbir bağlantısı yok sandığımız tarihî hadiselerin birbirine garip ve hayret verici bir yakınlıkla bağlı olduğunu, mantıki bir teselsül ile birbirine bağlanmış olduğunu görürüz. Ve yine görürüz ki bu teselsülde tesadüfe, körlüğe, ihtimale, keyfe hiç yer yok. İntizam, vazife ve gaye: İşte bilimsel bakışın varlık sahasında görebileceği şey.

5. İslami Gelenekler ile Sosyoloji İlminin Kurallarının Birbirine Uygunluğu

İnsanlık, gelişme devirlerinde, özel fikirlerin hepsini eskitmişti. İnsanlığı, bu defa atalet durumundan kurtarmak için bir Zerdüşt, bir Aristo, bir İsa (a.s.) kâfi gelemezdi. Bu toplayıcı fikri beşeriyete hediye edecek zat, hem peygamber hem veli hem siyasi hem iktisatçı hem filozof olmalıydı.

İşte insanlığı, içine gömüldüğü karanlıklardan nura çıkaran o toplayıcı fikir “İslam”, o nurun çok yüce doğuş yeri “İslam’ın peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v.)” oldu.

İşte yalnız bu bakımdan deriz ki İslam dini, tabii bir dindir. İslam dini, yalnız Allah’ın muradının değişmez ve daimî bir şekilde faaliyetinin bir netice ve mahsulü olmak itibarıyla deriz ki ortada hiçbir olağanüstü durum yoktur!

Burada harika hakkında fikrimizi açıklamamız gerekir. Diğer dinlerde ve eski kavimlerdeki kabul görüş şekline göre “harika” iki kısma ayrılır:

1. “Bir amaca ulaşabilmek için Cenabıhakk’ın ilahi faaliyeti gereği olan âdet ve kanunları değiştirmesi”

2. “Beşerin bilgi sahibi olma imkânının, insani tecrübenin üstünde kalan hadiseler”dir.

İslami hakikate göre de harikalar, bu son şekilde makbuldür. İlahi olayların hepsi harikadır. Öyle ki biz bu olayların mahsullerini bazen o derece gafletle algılarız ve o ürünleri görmeye o derece alışmışızdır ki artık onlardaki harikayı göremez oluruz. Mesela bir çekirdeğin manevi içeriğinde milyarlar ve milyarlarca, daha doğrusu sayısız ağaç ve bitkiler mevcuttur. Aklen hükmedebiliriz ki zaman ölçüsünü ebediyetle değiştirirsek, o çekirdekte kuvvet hâlinde var olan ağaçlar, sayısız âlemleri, sonsuz küreleri doldurur, yine sonu gelmez! Bu bir harika değil midir?

İnsanlığın, kâinatı bilmek ve tanımak için alet olarak beş duyusu var. Hangi bilim adamı iddia edebilir ki bütün varlık şekilleri, bu beş duyunun kapsama dairesine girer? Kim iddia edebilir ki insanlığın en büyükleri olan kişilerde, insanlığın geneline ait seviye üstünde anlayış şekilleri yoktur?

İşte bu görüş noktasından da bakarsak, bütün insanlık tarihinde görülen en büyük harika, Hz. Peygamber (s.a.v.)’dir.

4. BÖLÜM
PEYGAMBERİMİZİN DOĞUMUNDAN PEYGAMBER OLUŞUNA KADAR

İslam Ananeleri/Rivayetleri – Peygamberimizin Doğumu – Çocukluk ve Gençlik Devresi – Bahira ve Hurafesi – Seyahat – İbadet ve Tefekkür – Peygamberlerin Önceden Görülen İşaretleri – Evlenme: Hatice – Vahiy ve Resullük

1. İslam Ananeleri/Rivayetleri

İslam ananelerinden [rivayetlerinden] biri de peygamberimizin dedelerinin seçkin bir nur sahibi oldukları ve bu nurun babadan çocuklara intikal ettiğidir. Tarih bize, peygamberimizin dedelerinin herkesçe itiraf edilen bir ruhaniyetle şereflendirildiğini bildiriyor. Biz, bu ananelerde akıl ve bilim dışında bir şey göremiyoruz. Hayat ilmi ve insan ilmi, tevarüs [bir özelliğin kalıtım yoluyla birinden diğerine geçmesi] ve atavizm [dedelerin hâllerinin torunlarda görülmesi] gibi kuralları ispat edilmiş bir şekilde meydana koymaktadır. Tarihte eserlerini ve hareketlerini inceleyebildiğimiz önemli ailelerde gerek bedenî özellikler bakımından gerek huy ve ahlak bakımından tevarüs ve atavizm hâllerini açıkça görüyoruz. Aynı kurallar en küçük canlılarda dahi hüküm sürmekte iken “asalet” usulüyle irsî tesirlerin kuvvetli bir hâlde korunması durumunda daha açık ve kesin bir şekilde hüküm süreceğinden şüphe edilemez.

Peygamberimizin dedelerinden çoğunun bir çeşit ruhani reislik olan “sikaye” ve “rifade”, yani hacılara su ve gıda dağıtımı vazifelerini yerine getirmeleri, onlara dinî bir sıfat vermekte olduğundan Arapların onlara karşı hissettikleri hürmet, manevi idi.

Peygamberimizin doğumundan evvel meydana gelen bazı hâller hakkında da İslami gelenek ve rivayetlerin kayda geçtiği birçok sağlam şey vardır. Avrupa eleştirmenlerinin bir kısmı bu gelenek ve rivayetleri bazen “hurafe” ve bazen tamamen gerçek dışı görüyorlar.

Önce şurasını söyleyelim ki neticede birleşseler bile, iman ile bilim arasında elbette bir fark vardır. İman, özellikle irfana ait üstünlükler ve dine ait hikmetler ile süslenmiş olmazsa bir hadiseyi incelemeksizin ve yalnız nihai sebebi olan Cenabıhakk’a bağlayarak kabul eder, “Cenabıhak öyle murat etmiş…” diyerek hadiselerin kanunlarını incelemeye lüzum görmez. Bilim ise bir hadiseyi incelerken bir meçhulü incelemiş olur, onun meydana gelmesinin sebeplerini araştırmaya koyulur. Fakat meydana gelme sebepleri keşfedilmeyen ve hâlbuki meydana geldiği tarihsel olarak inkâr edilemeyen bir hadiseyi bilim namına inkâr doğru olamaz.

Peygamberimizin doğumundan evvel meydana gelen olayların en önemlisi Ebrehe’nin Mekke’ye hücumudur. Habeşliler,³⁴ Hamirilerin [Himyeriler] zayıflığından istifade ederek Yemen’i ele geçirmişlerdi. Çoktan beri İseviliği kabul etmiş olan Habeşliler, bu dini yaymak maksadıyla San’a’da büyük bir kilise yapmışlar ve Arapları Kâbe yerine bu yeni mabede çevirmeye çalışmışlar; fakat Kâbe baki kaldıkça buna muvaffak olamayacaklarını anlamışlardı.

Peygamberimizin zatı ana rahmine düştüğü zaman Habeş necaşisi,³⁵ olan Ebrehe, Kâbe’yi yıkmaya ve Hicaz’ı fethetmeye niyet etmişti. Habeş ordusunun önünde bir fil yürüdüğü için Araplar bu olayı “Fil Vakası” diye isimlendirmişlerdir. Necaşi, Mekke’ye kadar gelmişti. Fakat memleketi zapta ve Kâbe’yi tahribe muvaffak olamadan ordusu mahv ve perişan olmuştur. İslami gelenek ve rivayetlere göre, orduyu, ebabil kuşlarının yağdırdığı taş yağmuru mahvetmiştir. Fakat bu gelenek ve rivayet İslam’a mahsus olmayıp bütün Arap’a mahsustur. Çünkü henüz İslam ortaya çıkmadan bu gelenek ve rivayet Kureyşlilerce bilinmekte ve herkes tarafından kabul edilmekte idi.

Burada, sebeplerini bilim yoluyla incelemekten aciz olduğumuz tarihî bir olay karşısında bulunuyoruz. Habeş ordusunu, Mekkelilerin müdafaa ve müdahalesinin mahvetmediği muhakkaktır. Kaldı ki ordunun yok edildiği de muhakkak olduğu gibi bütün bir kavmi, tarihî zamanlarda “ittifak hâlinde yalan uydurup yalan söylemekle itham” da çok zordur. Bundan dolayı bu geleneğin İslami rivayetler arasına kabulünden ötürü İslam’ı hatalı bulmak doğru olamaz.

İslami geleneklerde daha birçok rivayet vardır ki bunlar hep mümkün şeyler olmakla beraber bize göre Hz. Muhammed’in (s.a.v.) şerefini, hayatı ve eserleri ispata yeterli olduğundan bunların münakaşasında bir fayda görmüyoruz. Bu geleneklerin gerçekliği, peygamberimizin kendisinin şerefine fazla bir zerre ilave edemeyeceği gibi gerçek olmaması da bu şereften bir zerre eksiltemez.

2. Peygamberimizin Doğumu

Bütün insanların tefekkürce en üstünü, fikir kuvveti ve fikri meydana koymada en genişi, huy ve tabiatça en güzeli, hak ve hakikate en yakını, görünüşte ve manevi açıdan en aydını olan İslam’ın Peygamberi Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) Fil yılında, Nisan ayı içinde, Rebiülevvel’in on ikinci pazartesi gecesi sabaha karşı dünyaya gelmiştir.

Peygamberimizin doğumu hakkında tarihin kaydettiği ve çoğunluk tarafından kabul edilmiş olan rivayet bu ise de bunun üzerinde ittifak edilmemiştir.

3. Çocukluk ve Gençlik Devresi

Resulullah Efendimiz Hazretleri henüz dünyaya gelmeden önce babası Abdullah, Medine’de vefat etmişti. Dozy, Abdullah’tan kalan mirasın, iki bin frangı geçtiğini söylüyor. Müslümanlar, Peygamber Efendimiz’in bir banker oğlu bulunduğunu iddia etmedikleri için bunun hiçbir önemi yoktur. Fakat biraz aşağıda Haşimî ailesinden bahsederken: “Fakat ne en asillerdendi ne de en nüfuzlu ve kudretlilerden…” diyor ki bunun tamamen yalan olduğu tarihçe sabittir. Özellikle asalet yönünden… Ne dost ve ne de düşman, Araplardan hiç kimse Âl-i Haşim’in [Haşimoğulları’nın] başka bir aileden daha az asil olduğunu ve asalette onlardan üstün olanın bulunduğunu iddia etmemiştir.

Arap âdetlerinden olduğu üzere Resulullah Efendimiz, Benü Sa’d Kabilesi’nden Halime adında bir sütanneye verilmiştir. Dört yaşına kadar sütannesinin yanında kaldıktan sonra annesi Hz. Amine’nin yanına alınmıştır. Hz. Amine, Peygamber Hazretleri’ni Medine’ye götürüp dayızadeleri olan Benü Neccar’la görüştürmüştür. Medine’den dönüşleri esnasında Peygamber Efendimiz, henüz altı yaşlarında iken Hz. Amine bu misal âlemini terk etmiştir. Ana ve babadan yetim kalan Hazreti Peygamber, dedeleri Abdulmuttalib’in yanına alınmıştır. Bir sene sonra, peygamberin yüz yaşını aşan dedesi Abdulmuttalib de dünyaya veda etmekle peygamberimiz, amcası Ebu Talib’in yanına gitmiştir.

İslami gelenek ve rivayetlerden burada iki olayı hatırlatmayı lüzumlu görüyoruz. O da Kureyş’in ricası üzerine gerek Abdulmuttalib ve gerek Ebu Talib’in yağmur duası ettikleri ve her ikisi de duaya henüz çocuk olan Nebi’yi beraberce götürmüş olmalarıdır. Her iki duada Nebi’nin kendisi ile teberrük edildiği Cülhüme’nin rivayetleri ve Ebu Talib’in Hz. Muhammed’in (s.a.v.) methi hakkında söylediği kasideler ile sabittir. İşte bu olaylar da ispat ediyor ki peygamberin ailesi olan Haşimoğulları, Kureyş arasında İbrahim neslinin en doğru kolu ve Arapların en asili idi.

4. Bahira ve Hurafesi

Hz. Peygamber on iki yaşında iken amcası Ebu Talip ile beraber Şam’a doğru hareket etti. Eski Şam denilen Busra beldesine vardıklarında, orada bir savmaada³⁶ oturan “Bahira” adında inzivaya çekilmiş bir İsevi onu gördü. Bu rahip, İsa dininin ilk saflığını muhafaza eden bir muvahhit [Allah’ın birliği akidesine bağlı olan kimse] idi, sonradan İsa dinine eklenmiş teslis ve benzeri inançlara inanmış olmadığı için medeniyet merkezlerinde ikamet edememiş, Arap Yarımadası’na yakın ve ücra bir yer olan Busra savmaasına çekilmişti.

Bahira, peygamberin simasını inceledikten sonra onda büyük bir manevi hâlet olduğunu anladı ve İslam rivayetlerine göre ondaki peygamberlik nurunu gördü, Araplar arasında ortaya çıkacağı Tevrat ve İncil’de haber verilen peygamberin kendisi olduğunu söyledi.

Gelecekten haber verme meselesi, bilimin inceleyemediği meselelerdendir. Fakat gerçekliği tarih ve şimdiki zamanda görülen benzer hadiseler ile sabit olduğundan manevi ilimler ve ruhi temizlik sahibi olan münzevi bir ruhaninin Hz. Muhammed’in geleceği hakkında bazı haberler vermesi akla uzak ve imkânsız bir şey sayılamaz.

Bahira’nın Ebu Talib’i Şam’a gitmekten menettiği rivayet edilmiştir. Eski rahiplerden bazıları, peygamberimiz ile Bahira’nın buluşması üzerine garip bir hurafe bina etmişlerdir. Bu hurafeye göre Bahira, peygamberlik ilimlerini ve sanatını Hz. Peygamber’e öğretmiştir. On iki yaşında bir çocuğa alfabeden ve okumanın başlangıcından başka bir şey öğretilemeyeceği dikkat nazarına alınırsa bu hurafenin redde bile değeri olmadığı ortaya çıkar.

5. Seyahat

Peygamber Efendimiz on yedi yaşında iken diğer amcası Zübeyr ile Yemen’e yolculuk etmiştir. İslam eleştirmenleri Ebu Talib’in fakirliğinden, Peygamber Efendimiz’in keçi ve koyun çobanlığı ettiğinden ve hatta geçimini sağlamak için süs meyveleri yetiştirdiğinden bahsediyorlar. Bunlar, Peygamber Efendimiz’in namus dairesinde geçimini sağlamayı tamamıyla takdir eylediğine delil ve ispat vasıtası olup ergenlik çağlarında bile ahlaki faziletlere sahip olduğuna dair açık ve kesin işaretlerdir.

6. İbadet,Tefekkür ve Peygamberliğin Görülen İşaretleri

Yirmi yaşlarına ulaşmış olduğu zaman, Hazreti Nebi’de birtakım istisnai hâller görünmeye başladı. Mesela gözüne melekler görünüyor, kulağına gaipten sesler geliyordu. Hazreti Nebi bu hâlleri amcası Ebu Talib’e açtı, o da bu hâllerin asıl sebebini kestiremeyerek bir kâhine başvurdu. Kâhin, peygamberin kendisinde hiçbir hastalık bulunmadığını ve görünen şeylerin melekler olabileceğini söyledi.

Hz. Muhammed’in hayatının bu zamana kadar geçen dönemlerini inceleme ve eleştiri nazarına alırsak iki önemli durum bütün açıklığıyla ortaya çıkar: Yüce ve güzel ahlakı ve mutlak doğruluğu.

İslam’a yabancı olanların yani gayrimüslimlerin belki de başka bir amaçla öne sürdükleri geçim sağlama konusu, peygamberimizin ahlakının yüceliğine delalet eder. Demek o, daha ergenlik çağlarında kibre, gurura ve çağdaşlarının yanlış değerlendirmelerine kapılmamış ve çalışmanın bir fazilet olduğunu anlamıştır.

Hz. Peygamber, işittiği ve gördüğü olağanüstü hâllere hemen inanmamış, bu hâllerin ve işaretlerin büyüklüğü önünde daima kendini küçük görmüştür. Yâr (dost) ve ağyarın (düşmanın) itiraf ettiği bu durum, Hz. Muhammed’in doğruluğu için en parlak ve kuvvetli bir ispattır.

7. Evlenme: Hatice

O sıralarda, genç iken dul kalmış olan Hz. Hatice, fazilet ve eminliğinin şöhretine dayanarak Hz. Peygamber’e epeyce sermaye vererek kölesi Meysera ile birlikte ticaret için Şam’a göndermiştir. Bu defa da Hz. Peygamber Şam’a gitmemiş ve ticaret mallarını Busra’da satmıştır. Sebebi ise Bahira’nın yerine savmaa reisi olan Nestura’nın, onu Şam’a gitmekten sakındırması olmuştur.

Hz. Peygamber gayet güzeldi. Buna doğruluğu, eminliği, herkesçe itiraf ve teslim edilmiş olan fazileti de eklendiğinde Hatice, ona âşık olmuştu. Her iki taraftan aracılar devreye girdi, Hazreti Peygamber ile Hz. Hatice’nin evlenmesi kararlaştırıldı. Hazreti Nebi’nin yaşı yirmi beşti, Hz. Hatice ise daha yaşlı idi.

Hz. Hatice, tarih sayfalarının en şereflilerine kayıtlı en büyük kadın simalarından biridir. Hz. Nebi’yi tam manasıyla severdi, tam manasıyla şefkatli ve fedakâr bir zevce ve bir refika idi. Hz. Nebi, Hz. Hatice’ye Seyyidetü’n-Nisa [Kadınların Efendisi] lakabını vermiş, ondan son derece hoşnut ve razı olmuştu.

8. Vahiy ve Peygamberlik

Hz. Nebi’nin peygamberlikten önce hayatında dikkat çekici olan hususlardan biri de “Muhammedü’l-Emin” lakabını almış olması ve kazandığı genel hürmettir. Diğeri de hiçbir zaman putlara ibadet etmemesi ve daima hakiki mabudu düşünmesidir. Yaşı otuz yediye ulaştığı zamanlar Hazreti Nebi’ye nurlar görünmeye başlamıştı. Bazen kendisine “Ya Muhammed!” diye bir ses çağırır, o ise sesin sahibini göremezdi. Kendisinde meydana gelen bu şerefli hâlleri yalnız Hz. Hatice’ye açar ve mahiyetini kestiremediği için son derece rahatsız olur ve sıkıntı duyardı.

Hazreti Nebi’nin hayatlarının bu devresi dehşetli endişeler, dayanılmaz mücadelelerle geçmiştir. Hâlinin ve sözünün doğruluğu için bu şiddetli mücadelelerden daha kuvvetli ve daha açık tarihî delil olamaz. Tarih bize, nebilerin olduğu gibi, yalancı iddia sahiplerinin, taklitçilerin, hilecilerin hâllerini ve işlerini de göstermektedir. Hazreti Nebi’nin tereddütleri, endişeleri, doğruluğu ve saflığı artık bilginlerin de tamamıyla teslim ettikleri kesin delillerdir.

5. BÖLÜM
MUHAMMEDÎ PEYGAMBERLİK

Kelimelerin Manalara Uygunluk Dereceleri, Benzetmeler, Semboller, Dış Görünüşler – İttisal (Kulun Allah’la Kavuşması) İmkânı – Peygamberlik ve Velilik – Keşif, Rüya, İlham – Vahiy

1. Kelimelerin Manalara Uygunluk Dereceleri, Benzetmeler, Semboller, Metinden Anlaşılan Manalar

İslami hakikatler hakkında bilgi sahibi olmak ve bilimsel tahlilleri kolaylaştırmak için her kelimenin ifade ettiği manalara, bu manalardaki derecelere dikkat etmek lazımdır. İslami terimlerde hayret edilecek bir kapsama gücü vardır. İslami terimlerden her bir kelime, her seviyedeki adamın anlayış derecesine göre bir mana ifade etmek üzere, anlayış derecelerinin hepsini kapsamak gibi eşsiz bir özelliğe sahip bulunuyor.

“Genel” sıfatını taşıyan bir din için bu nitelik asli şartlardandır. Din, beşerin geneline mahsustur. Ne yalnız avamın ne yalnız ortadakilerin ve ne de yalnız seçkin insanların ihtiyaçlarını doyurmakla değil, hepsinin vicdanının gıdası olmakla vazifelidir. Şu hâlde her hakikatin, anlayış derecelerine göre pek çok manası olan ve bununla beraber esas itibarıyla bir mananın çeşitli aşamaları hükmünde bulunan “kelime ve terimler”le ifade edilmesi gerekir. İslam dini bu hususi şartları hakkıyla içermektedir.

Bütün insanlara öz olarak ve içerik bakımından anlatılması mümkün olmayan hususlarda dış görünüşlere kuvvet verilmiş, benzetmelere müracaat edilmiştir. Burası İslam dini için bir eksiklik olmamakla beraber müstesna bir şereftir. Allah’ın rahmeti bütün insanları kapsar. Yalnız insanların en zekilerine ve dâhilerine has değildir.

Hâlbuki dine ve felsefeye ait nitelikler benzetmeye müracaat edilmeden ifade edilebilseydi, bundan yalnız seçkin insanların haz alması ve insanların büyük çoğunluğunun mahrum kalması zaruri olurdu. Daha da ötesi benzetme özelliklerinden mahrum olan bir dinin yayılması da imkânsızdır. Böyle bir dinin yayılabilmesi için çok defa esas hakikatlerini kaybederek yabancı fikirlerle süslenmesi ve açıklanması gerekli olur.

Bazı özelliklerin ise sembolik işaretlerle ifade edilmesi lazım gelir. Zira bu özelliklerin ifşası yahut benzetmelerle ifadesi, hakikatlerin kaybedilmesine, dinin başka bir hâle dönüşmesine veya mahvolmasına sebep olur. Bir üçüncü nokta daha vardır ki dikkat nazarından uzak tutulmaması gerekir. Bir lisan ne kadar mükemmel olursa olsun yine de fikirlerin tamamını ifadeden acizdir. Kaldı ki her fikri bir kelime ile ifadeden başka çare olmadığından o fikri en uygun olan kelime ile ifade etmek zarureti meydana gelir. Fakat o kelimenin bilinen ve yaygın olan manasından fikrin bütün hakikatinin anlaşılacağı iddiası doğru olamaz. Fikri tamamıyla anlamak için “zevk, istidlal, müşahede” vesaire gibi şeyler gerekir.

Şimdi de şu söylediklerimizi misallerle açıklayalım. Tarih bize gösteriyor ki insanların büyük çoğunluğu, hangi asırda olursa olsun “sırf hakikat aşkına”, “Allah aşkı hürmetine” dindar olmamışlardır. Halik ve Rabb’e ibadet için maddi, manevi faydalar istemişlerdir. Zamanımızda da aynı hâlleri müşahede ediyoruz. Nimet ve mükâfata ihtiyaç hissetmeyerek, korkutucu şeyleri ve cezaları küçük görerek “Allah’ın kulu” olan insanlar, her dönemde pek sınırlı bir seçkin zümreden ibaret bulunmuştur.

Hz. Muhammed’in (s.a.v.) peygamber olarak gönderildiği dönemde insanlığın hâllerini ve özellikle Arapların medeni seviyesini kendi bölümünde inceledik. Her müessirin bir eseri, her fiilin bir karşılığı, her hareketin bir neticesi vardır. Manevi bir fiilin de bir karşılığının olması tabiidir. Fiilin [yani bir faziletin] işlenmesinin yolunu göstermek nispeten kolaydır. Fakat bu faziletten kazanılacak semereyi aynı kelime ile aynı teşbih [benzetme] ile herkese aynı seviyede bildirmek mümkün olur mu? Asla! Bunun her kim aksini iddia ederse insan idrakindeki dereceleri, zevklerdeki farklılığı inkâr etmiş olur. Mesela bir bedeviyi ele alalım. Çöllerde, bol sular, ağaçlar ve çiçeklerden, iklim güzelliğinden mahrum olarak yaşayan, seviyece cahil, hayalce fakir, geçimce sefil bir adama, fazilete karşılık olarak verilecek mükâfat nasıl anlatılabilir?

Eğer ona bu hakikat, anlama ve kavrama yeteneğinin üstünde, vicdanının kapasitesinin ötesinde ifadeye kalkışılacak olursa hiçbir şey söylenmemiş olur. O adam, her hâlde bir mücadele ve mahrumiyet karşılığında işleyeceği fazilete vadedilmiş olan mükâfatı anlayıp kabul edemeyeceğinden fazileti işlemesi için de onun vicdanında hiçbir sebep kalmaz. Böyle bir adama şu önermeleri sırasıyla ileri sürsek acaba ne anlar?

1. “Cenabıhak, şekilden, arazdan³⁷, cisimden, mekândan münezzeh ve yücedir.”

2. “Eğer faziletli olursan Allah’ın cemalini görmek gibi zevklerin en son derecesi ile mükâfat görürsün.”

Bu iki önermedeki açık tenakuz, en gelişmiş bir zihni bozacak kadar büyüktür. Şekilden, arazdan, cisimden, cisimlenmeden ve herhangi bir surete bürünmeden, mekândan, mekânda yer tutmaktan uzak olan Hakk’ı görmek keyfiyetini o basit dimağ bir türlü anlayamaz, hazmedemez, bundan dolayı faziletli olmaya karşılık hiçbir mükâfat göremez. Tıpkı kendisine: “Şu işi yap, gerçi sana ücret verilmeyecekse de hava ile karnını doyurmuş olacaksın.” denilmiş olur. Maksat da hasıl olmaz. Bunun içindir ki o adama, mükâfatı anlayacağı bir derece ile ifade etmek lazım gelir. Şimdi de o adama: “Eğer itaatli ve faziletli bir kul olursan bugün mahrum bulunduğun nimetlerin hepsine kat kat fazlasıyla kavuşmuş olacaksın.” dersek, faziletin mükâfatını onun anlayış derecesine göre ifade etmiş oluruz.

Şimdi de araştırıcı ve inceleyici olan okuyucunun hatırına bir soru gelebilir:

“Şu hâlde benzetmeler, hakikatte varlığı olmayan (ve yalnız halkın düşüncelerini tatmin ederek onları inandırmak için gelen) şeyler midir?”

Hayır. Her insan, saadeti kendi ruhi gücü, vicdani ihtiyaçları nispetinde anlayıp tasavvur edebilir. Bir ferde kendince saadet olmayan bir saadeti vermek, bir mükâfat değil, bir ceza verme ve azap sayılır. Bundan dolayı kudret sahibi Mevla, herkesin mükâfatını, zevk ve anlayışına göre ihsan etmelidir ki itaatli ve faziletli kula işlerinin karşılığını vermiş olsun. Demek ki anlayış dereceleri nasıl birbirinden farklı ise mükâfat dereceleri de öyle birbirinden farklı ve derece derece üstündür.

Şimdi de arkadan başka bir soru hatıra gelir:

“Basit bir ruhu memnun eden şu mükâfat, yüce ve âşık bir ruhu memnun edebilir mi?”

Hayır. Fakat İslam’da böyle bir ruh da aç kalmaz! Bu millette “müşahede [Allah’ın cemalini görme] zevkinden ve yüceliklerin müşahedesinden bir an mahrumluğu en büyük azap gören” büyük ruhlar sayısızdır. Basit bir adam, cennetteki ırmakların güzel güzel akışlarını, ilahi nimetlerin sayısız çokluğunu tasavvurla zevk duyarken olgunlaşmış bir adam, tecelli nehirlerinin ruh okşayıcı yayılışını, manevi nimetin zevkinin azametini müşahede eyleyerek kendinden geçer.

Bu değişik zevk safhalarını ifade eden kelime ve benzetmelere gelince: İşte burada sırf bilim ve dış görünüş bakımından araştırması çok zor olan bir durum karşısında bulunmaktayız. Müfessirlerin ve zahir ehli âlimlerimizin çoğunluğunun olduğu gibi bir eleştirmen dahi bu kelimeleri ve teşbihleri “aynen, tevilsiz ve ancak bir manada yahut bir mana manzumesinde” kabul etmeye meyleder. İslami kelime ve terimlerin yerli yerine konulmuş manası gereğince batına ve ledünne [ilahi sırlara] ait olanları ‘ifşaat-ı Muhammediye’den [Peygamber Efendimiz’in herkese açtığı şeyler] değil, ‘emanat-ı Muhammediye’dendir [Peygamber Efendimiz’in ancak emin kimselere açtığı sırlar]. Bu emanetleri taşıyanlar o manaların hepsini, teşbihler ve rumuzlar kısmını bilirler. Fakat bu bilişler, bir ihtisas dairesinde kalmış, halkın bildiği, kabul ve teslim ettiği şeyler olamamıştır. Bundan dolayı bu kelimeler ve terimler, yalnız maddi ve dış görünüş manasında yayılıp genelleşmiştir. Fakat İslam’ın büyüklüğü, Muhammedî yüce hikmet, harikalar gösteren bütün üstünlükleriyle bu gizli kalan cihetlerde gömülüdür. Şurası da düşünmeye layıktır ki maddi ve dış görünüşe ait manasıyla anlayış derecelerinden bir kısmını doyurabilen kelimeler, ledünne ait manasında da aynı hâletin hakiki nezih mertebesini ifade ediyor. Mesela üzüm… Cennette üzüm var. Bu üzümü basit bir ruh, bildiği üzümlerin bin kat daha nefisi olarak, yine bir meyve türü olarak düşünürken hikmet sahibi olan hakim bir ruh, üzümle teşbih edilen zevk hâlinin “hakikate kavuşma” olduğunu bilir.

İşte İslam’da ne kadar kelimeler ve terimler varsa hep bu suretle tahlil ve inceleme nazarına alınmaları gerekir.

Cennet, cehennem, sırat, melek, dünya, ahiret, vahiy, mizan, arş, kürsi, levh-i mahfuz vesaire gibi manevi ve itikadi niteliklere dair olan kelimeleri hep bu şekilde düşünmek gerekir.

2. İttisal (Kulun Allah’la Buluşması) İmkanı

Peygamberlik niteliğini dahi tenkit terazisinde tartmadan önce, HaIik (Yaradan) hakkında esasa ait bir fikir edinmek lazım gelir. Bilimle ilgilenenleri, bilimci geçinenleri en çok korkutan, peygamberlik konusudur. Bir kısmı böyle bir konuyu bilim dairesinin tamamen dışında buluyor. Diğerleri, peygamberliği inkârı gayet bilimsel ve akla uygun görüyor. Peygamberlik meselesi, tahlil bakımından, sonlu ile sonsuzun, kul ile Halik’in ittisalinin [birbirine kavuşmasının, iki düşüncenin birleşmesinin] imkânı meselesidir.

Eğer Cenabıhakk’ı göklerin üstünde arş denilen bir makamda, bu dünyadan çok uzak bir yerde oturmuş ve yerleşmiş olup oradan kapı çuhadarı [kapıcı] hizmetini gören bir varlıkla yerküre halkından birine bir haber göndermiş farz edersek bir hakikat beyan etmiş olmayacağımız gibi; bir hakikati eksik ve çelişkili bir benzetmeyle bozmuş oluruz. Fakat İslami gerçeklere göre Hak ve peygamberlik fikirleri bundan ibaret değildir ki; İslam dininin itham edilmesi mümkün olsun. Gerçekten basit ve ilkel dimağlar, yüce İslam dinindeki tevhidin güzelliğini hakkıyla anlama ve kavramadan mahrum olurlar. Böyle bir adam, ilahi hakikati “lisanen” doğru bir şekilde tasdik ve ikrar etmekle beraber, her ne vakit Vacibu’l-Vücud’u (gereklilerin gereklisi, kendisinden başka her şeyin varlığını mümkün kılan fakat kendisinin varlığı mutlak gerekli olan Allah’ı) tahlil suretiyle tefekküre cesaret etse birbiriyle çelişen benzetmelere düşeceği, apaçık olan şeylerdendir. Hatta bu durumda nice âlimler bile içinden çıkılması zor uçurumlara düşmüşler ve birçok dalalet fırkaları meydana gelmiştir.³⁸

Allah’ın hakikati hakkında, İslam dininde mevcut emanetleri, rumuzları ve hatta açık beyanları itibar nazarına alırsak, peygamberiğin imkânı [olabilirliği] kolaylıkla meydana çıkar.

Peygamberliğin ispatı ve Vacibu’l-Vücud’un (varlığı muhakkak gerekli olan Allah’ın) ispatı konularını, bu kitaba ek olacak ayrı bir kitapla yazacağımız için burada ayrıntıya girişmeyeceğiz.

“Ma vesianî… – Yere ve göklere sığmadım ancak mümin kulumun kalbine sığdım.”

“Lî maallahi vaktün… – Benim Allah’la öyle bir vaktim var ki ne mürsel bir nebi ve ne de mukarreb bir melek araya girebilir.”

“Kalbü’l-mü’mini arşullahi teala. – Müminin kalbi Allahu Teala’nın arşıdır.”

ve bunlar gibi Peygamber Efendimiz’in hikmetli hadisleri insaf nazarına alınırsa vahiy ve nebiliğin hakikati hakkında doğru ve sağlam bir fikir sahibi olabiliriz.

3. Peygamberlik ve Velilik

Nebi, bir vasıta (melek) ile Hak’la irtibat kurmuş, Hakk’ın emirlerini ve dileklerini almaya ve çok kere yaymaya memur edilmiş seçkin bir insan, demektir.

Veli ise vasıtasız olarak irtibata erişmiş olan insandır. Buradaki “vasıta”, “vasıtasız olarak” ifadeleri irfana [kâinatın sırlarını bilmek] ait bir farktan ibaret olup nebilerin velilik mertebesinden mahrumluğu demek değildir. Gerçi bir şahsın nebiliğinden veliliği daha ileri dereceye ulaşmış olmayı ifade ederse de bütün insanları doğru yola sevk etmeye memur olmak demek olan nebilik, makamların en şereflisidir. Hakikatte ise nebilikle veliliğin farkı, nebinin davet sahibi, bazen kitap sahibi ve her hâlde bir şeriatı insanlara tebliğ edici olmasındadır. Aradan bu seçkin ayrıcalık kalkarsa mahiyet itibarıyla gerek nebilik gerek velilik “ittisal”den ibaret kalır. Gerçi her insan ne fiilen nebi ve ne de fiilen veli olabilir. Nasıl ki her insan fiilen mutlaka hâkim veya mühendis olmaz. Fakat fiilen gerçekleşmesi birtakım seçkin kişilerle sınırlı kalmakla beraber nebilik ve veliliğin “insanlığın şerefli sıfatı” olduğu açıkça ortaya çıkar.

4. Keşif, Rüya, İlham

Nebilik ve veliliğe mahsus hâllere gelince:

Bilim; bu hususta mutlak bir şekilde yetkili değildir. Bugünkü bilimsel bilgilerin toplamı, insanlık için gerçekten iftiharı gerektirecek bir ilim ve kültür birikimi oluşturmakta ise de henüz müspet usulle incelenmesi başarılan bilgiler, bilinmeyenlere nispetle bir zerre hükmündedir.

Gerçekten birtakım haddini aşan bilimciler, daha doğrusu bilimin bugünkü iktidar ve salahiyetini pek abartılı görüp bilimsel varsayımlara dayanarak fikirlerini ortaya koyan yarı filozoflar, bütün maneviyatı ve bu arada nebilik ve veliliği inkâr ediyorlar. Bu görüşlerini ispat için delillerini sergilemek hususunda da “zamanımızda hiçbir garip hâlin görülmediğini” söylüyorlar. Meseleyi bu şekilde ortaya koymak doğru değildir. Hatta bu, kendilerince makbul usule de aykırıdır. Mesela aşırı bilimciler ve maddeciler, “yeryüzünde hayatın kendiliğinden – spontané-” meydana geldiğini iddia ediyorlar. Pasteur’ün keşifleriyle sabit olduğu üzere zamanımızda hayat, mutlaka tenasül (üreme) suretiyle meydana geliyor. Bundan dolayı kendilerine: “Hayatın kendi kendine meydana gelmesi, şimdi tabiatta mevcut olmayan bir şeydir.” diye itiraz olunduğu vakit, “Bugünkü şartlarla meydana gelmiyorsa da ilk devirlerde bunun mümkün olmadığı ne malum? diyorlar.

O hâlde biz de kendilerine bu usul ile mukabele edebilir ve “Olağanüstü bir hâl olan nebilik ve daha birçok garip hâl şimdi ortaya çıkmıyorsa da bunun sebebi, ortaya çıkma zamanı olan devirlerdeki şartların şimdi bulunmadığındandır. Bu şartların geçmiş zamanlarda mevcut olmadığı ne malum?” diyebiliriz.

Fakat maddecilerin kendi kendine meydana gelen hayat hakkındaki delillerine bilimsel bir değer vermediğimiz için kendilerine öyle kıymetsiz bir delil ile cevap vermeyi uygun bulmayız. Yalnız şu son asırlarda gözümüzün önünde meydana gelen ve gelmekte olan nice garip hâllere bilimin nasıl cevap verebildiğini sorarız. İnsanlığı endişeye en çok sevk eden, insanın kaderiyle en fazla ilgisi olan meseleler hâlâ cevap bekliyor. İnsanlık, maneviyat hakkında çok şey bildiği, çok şeye muktedir olduğu zamanlar kâinat ve maddeye ait ilimler hakkında pek az şey biliyordu. Asrımızda kâinata ait ilimler ve teknik hayret edilecek ilerlemeler göstermiş ise de maneviyata ait bilgiler de o nispette gerilemiştir.

Bu durum, “beyin merkezleri” teorisiyle pek güzel anlaşılır. İnsanlar, yalnız maneviyata önem verip maddiyatı ihmal ettikleri zamanlar, ancak maneviyatta ilerlemişler ve beyinlerindeki maneviyat merkezleri gelişmiştir. Bunun aksine olarak yalnız yaşayışa ve maddiyata önem verildiği zamanlar, özellikle asrımızda, beyinlerdeki maddiyat merkezleri gelişmiş, maneviyat merkezleri başlangıç hâllerinde olduğu gibi kalmıştır.

“İttisal”in [kulun Allah’la buluşması] nübüvvet-i teşriîyye [kanun koyma ile ilgili nebilik] şekli Peygamber Efendimiz Hazretleri ile son bulmuş ise de nübüvvet-i tarifiye [tanıtma ile ilgili nebilik], yani irşatla [doğru yolu gösterme] ilgili velilik şekli hâlâ bakidir. Avrupa âlimlerinin insaflıları, “medyumlar”, “geleceğin ve gizli şeylerin keşfedicileri”, “rüyalar” ve bunlar gibi istisnai hâller hakkında ret ve kabulü içine alan bir karar vermeyip bunları “incelenip araştırılan” meseleler arasına katıyorlar. Rüyaların bir kısmı hakkındaki teoriler tamamıyla uygulanabiliyor. Fakat diğer kısmı?

Uyku hâlinde, … kazanılmış duyumların ruhi faaliyet tarafından pek çok şekilde toplanması ve hatıra getirilmesi ile gelecekte olacak bir olay arasında bir ilgi kurulması bilim açısından mümkün müdür? Böyle bir hâle mana vermek mümkün olabilir mi? Asla.

Benim Bağdat’ta bir dostum var. Bir gece bu dostumu rüyamda görüyorum. Bana “Ben filan gün, falan yerde, şu şekilde vefat edeceğim.” diyor.

Gerçekten de dostum, o şekilde, o yerde ve o gün vefat ediyor. Araştırmacılar, bu gibi garip şeylerin sebeplerinin bilinmemesi yüzünden, tekzip ve inkâr edilmesini bilime ve hakikate uygun görmezler. Medyumlar, reddi ve inkârı kabil olmayan, ilim ve fennin şimdiki hâliyle çözülmesi ve anlatılması mümkün bulunmayan hâller gösteriyorlar. Medyumlar içinde, ünlü kişilerin ölüm şeklini ve tarihini haber verenler var. Eski zamanları bir tarafa bırakalım. İsveçli Swedenborg, İngiltereli bir rahibe yazdığı bir mektupta ölüm gününü açıkça bildirmiştir.³⁹

Geleceği haber vermek, insanların içinde sakladıklarını keşfetmek gibi hâller Peygamber Efendimiz’de pek çok kere meydana gelmiştir. Bunlardan bir kısmının kaydedilme şekli, belgelenme şartları öyle kapsamlı bir dereceye sahiptir ki inkâr edilmeleri imkânsızdır. Sünnilerle Şiilerin ittifak hâlinde kabul etmek zorunda kaldıkları tarihî olaylar ve rivayetler bu türdendir.

Mesela: Zübeyr bin Avvam’a, İmam Ali ile muharebe edeceğinin ve bu muharebede haksız bulunduğunun söylenmesi (Talha’ya da aynı şekilde peygamberimizin ihtarı olmuştur.), Aişe’ye Cemel Vakası’nı ima yoluyla yapılan ihtar, İran, Suriye ve hatta İstanbul’un fethinin müjdelenmesi, Ammar bin Yaser’in şehit ediliş şekli, Ebazer Gaffari’nin vefat şekli ve özellikle can çekişme durumunda Hz. Fatıma’ya verilen vuslat müjdesi, Süraka’nın Kisra bilezikleri takınacağını haber vermesi vesaire gibi. (Hadisler güzelce incelenir, sahih ve sağlamca kaydedilmiş rivayetler ile karşılaştırılırsa görülür ki Peygamber Efendimiz, Ehl-i Beyt’in ve sahabenin büyüklerinin karşılaşacağı birçok önemli olayı önceden haber vermiştir.)

Hicret sırasında, Süraka’nın atının ayaklarının yere gömülmesi, Peygamber Efendimiz’den emanname alınması (ki Ebu Cehil’in hicviyesi, Süraka’nın cevabı, Ebubekir’in kasidesi gibi her biri ayrı ayrı birer bakımdan makbul ve kabul olan deliller ile sabittir) şeklinde mucize özelliği gösteren işler, Resulullah Efendimiz Hazretleri’nden çok ve sık meydana gelmiştir. Yalnız şurası dikkate layıktır ki Hazreti Nebi, bu mucizeleri “bir sanat, bir beyyine, bir delil, kısacası şahsına has bir mevhibe [Allah’ın hediyesi] ve bir silah” gibi göstermemiş, böyle bir iddiada asla bulunmamış ve en üstün kudretin ahadiyetin [Allah’ın üstün kudretinin] elinde olduğunu daima söylemiştir. Bu hâl, Peygamber’e ait yüceliğin ve doğruluğun en büyük delillerindendir. Tabii olmayan, hile ve kehaneti andırır her türlü hareket ve davranışlardan tamamıyla uzak olan Peygamber Efendimiz, her kime din teklif etmişse hep insanın akıl cevherine müracaatla, açıklama yaparak beyan etmiş ve hiçbir vakit harikalar ve garip olan şeylerle fikirlere etki etmeye, insanları kendine bağlamaya tenezzül etmemiştir. Garip olan şeylerdendir ki şu hâller, peygamberin sıdkı [doğruluğu] için deliller ve İslam dininin hak olduğuna şahitler iken nice mutaassıplar, Hz. Nebi’nin keyfî ve iradi mucize göstermemesini nebiliğinin inkârı için delil saymışlardır. (Katolik ve Protestan eleştirmenlerden de bu çocukça delili, gülünecek bir ciddiyetle ileri sürenler çoktur. Muhammed, Ümmü Mesih, Mizanü’l Hakika ve benzerleri gibi iftiranamelerde hep bu delil görülür.)

5. Vahiy

Hazreti Peygamber’de peygamberlik, rüya ile başlamıştır. O vakit yaşı kırka varmıştı. Rüyaları hikmete ait şeylerden, bazı olayların keşfinden ibaret idi. Bu durum altı ay kadar devam etti. Bu müddet zarfında Hazreti Peygamber, ıssız yerlere çekilmeyi tedbir edinmişti. Vakitlerinin çoğunu Hira Dağı’ndaki mağarada, gizlice ve tenhaca ibadetle geçirirdi. Bir gün kendisine Cibril [Cebrail] göründü ve “O yaratan Rabb’inin ismiyle oku…”⁴⁰ ayetlerini getirdi.

Meleği görmek, Resulullah Efendimiz Hazretleri’ne dehşet verdi. Tam saflığına ve en üstün derecede doğruluğuna yine bir delildir ki vahyin heybetliliğinden titrediği ve perişan olduğu hâlde şefkatli eşi Hz. Hatice’nin yanına gitti ve “Beni örtün.” dedi.

Bir müddet o hâlde kaldı, biraz aklını başına topladı. Şahidi olduğu durumu Hz. Hatice’ye anlattı. Burada da dikkate ve ehemmiyete değer bir nokta var. Hazreti Peygamber sırf doğruluk ve dürüstlük sahibi olmasaydı ve İslam düşmanlarının iddia ettiği gibi peygamberliği bir yapmacık bir tavırdan ibaret olsaydı, Hz. Hatice’yi endişelere salan o perişan durumun Cenâb-ı Nebi’de görülmemesi gerekirdi. Resulullah Efendimiz, görmüş olduğu durumdan pek korkmuştu ve bu durum karşısında hayrette kalıp şaşırmıştı. Korku ve hayrete kapıldığını Hz. Hatice’den gizlememiş olacak ki o şefkat hazinesi, mukaddes eşini alıp amcazadesi Varaka bin Nevfel’e götürmüş, Hz. Peygamber de gördüklerini ve işittiği vahyi Varaka’ya etraflıca anlatmıştır.

İlk nazil olan bu ayet, Kur’an’ın nazım ile nesir arasında olan kendine özgü üslubunun örneğidir. Hâlbuki Hazreti Peygamber’den önce bu üslup ile söz söylemiş kimse görülmediği gibi Hazreti Peygamber’in peygamberlikten önce olan ifade şekliyle de Kur’an üslubu arasında münasebet ve benzerlik yoktur. Bu kelam, sırf vahiy hâlinin mahsulüdür.

Varaka bin Nevfel, Hazreti Peygamber’in gördükleriyle bu kelamı düşünüp değerlendirerek “Müjde, ey Muhammed! Sen, Mesih İsa’nın haber verdiği ahir zaman nebisisin; sana görünen melek, senden önce Musa’ya inen Cibril’dir.” dedi.

Hatta feraset ve irfanının üstünlüğünden, Hazreti Peygamber’e kavminin göstereceği zorlukları ve yapacağı eziyetleri dikkat nazarına alarak “Keşke davetini ilan edeceğin vakit hayatta kalsam da kavminin sana eziyet edeceği vakit yardım etsem!” sözlerini ilave etti.

Bu ayetin inmesi Muhammedî nebiliğin başlangıcıdır. Ondan sonra vahyin arkası kesildi. Hazreti Peygamber, büyük buhran ve ümitsizlik içinde kaldı. Bu dayanılmaz hâl üç sene sürdü. Bu üç senelik müddette Peygamber Efendimiz’in maruz kaldığı iç mücadelenin büyüklük ve yüceliğini hiçbir kalem tasvir edemez. İlk peygamberlik ayetini tebliğinden sonra Cibril’in bir daha görünmemesi, Hazreti Peygamber’de öyle bir aşk, öyle bir hasret hâli ortaya çıkardı ki ruh ankası bir an bu misal âleminde duramıyor ve sonsuzluk sahasında maşukunu arıyordu. Zihin parçalayan bu mücahede [iç mücadelesi] ve iştiyak [özleyiş] anlarında yoldaşı, derdini açacak sırdaşı olmayan Hazreti Peygamber, kadınların en vicdanlısı ve kadınlığın eşsiz timsali olan Hz. Hatice anamızla sohbet eder, o sevgi ve şefkat hazinesi ise büyüklüğünü dış ve iç gözüyle gördüğü sevgili peygamberine, saygıdeğer kocasına teselli verirdi. (Allah, hoşnutluğunun en üstünüyle ondan hoşnut oldu).

Burada da Peygamber Efendimiz’in doğruluğu ve samimiliği için yeni bir delil görüyoruz. Eğer Peygamber Efendimiz’in peygamberliği, birtakım idari ve siyasi emelleri icra için, yani siyasi isteklerini yürütebilmek için düşünülerek yapılmış yapmacık bir tavır olsaydı, bu yakıcı bekleyişler, üç sene korku ve umut arası yanışlar meydana gelir miydi?

Bu üç senelik düşünme hâli, Peygamber Efendimiz’de peygamberliğin ağır yükünü taşıyacak metaneti, tamamlık ve en üstünlük derecesine ulaştırdı. Ve bir gün yine isminin çağrıldığını duydu. Nida gökten geliyordu. Yine kendisini dehşet ve korku kapladı. Hatice’nin yanına kaçtı ve abasına büründü. Fakat bu örtülerle, hakikat-i Ahmediyye’nin külli akıl mertebesinin timsali olan Emin Ruh’tan [Cebrail’den] gizlenmek mümkün olamazdı. Bundan dolayı Cibril oraya kadar geldi ve resullük ayeti olan “Ey örtülere bürünmüş olan! Kalk, uyandır…”⁴¹ emrini Peygamber Efendimiz’in işitme duygusuna eriştirdi.

Bu dakikadan itibaren Hazreti Muhammed (s.a.v.) ilahi dini, insanlar arasında yaymaya memur edildi.

Peygamber Efendimiz’in resullüğünü ilk tasdik ve ikrar eden Hazreti Hatice ve henüz yaşça küçük bulunan İmam Ali oldu. Zaten Hazreti Peygamber’in sırdaşı olan Hatice anamız, muhterem kocasının ulviyet tecellilerine ve mukaddes vazifesine peygamberlik ayetinin inmesinden beri, hatta daha evvel inanmış idi. Ali ise o yüce irfan hocasının çekirdekten yetişme terbiyesi altında büyümüş ve Hz. Muhammed’in zatının pervanesi olmuş idi. Üçüncü olarak öteden beri Ahmedî kemalatın [Hz. Peygamber’in olgunluğunun] hayranı, Kureyş başkanlarının ahlakça ve ruhça en güzeli ve en üstünü olan Ebubekir iman etti. (Allah onların hepsinden razı olsun)

6. BÖLÜM
PEYGAMBERLİKTEN HİCRET’E KADAR

Kureyş’in Peygamberliği Kabul Şekli – Bugünkü Maddecilerin ve Akılcıların Fikri – İslam’ı İlk Kabul Edenler – Kur’an’ın Tesirleri – Müslümanlara Eziyet Edilmesi ve Habeşistan’a Hicret – Garanik Meselesi – Hamza’nın ve Ömer’in Müslüman Olması – Akrabayla İlişkinin Kesilmesi – Taif Seferi – Akabe Biati

1. Kureyş’in Peygamberliği Kabul Şekli

Kureyşliler, ilk önce Hz. Muhammed’in peygamberliğini büyük bir ilgisizlikle karşıladılar. Kendine ayırdığımız özel bölümde etraflıca anlatıp değerlendirdiğimiz şekilde Kureyşîlerde değil din hissi, mezhep bağlılığı bile yoktu. Sayısız putları Kâbe’ye dolduran Kureyşîler, bu kadar mezhebe yeni bir mezhebin ilavesinde hiçbir fevkaladelik görmüyorlardı. Önceleri Hz. Muhammed’in daveti gizlice ve pek sınırlı bir akıllı kişiler zümresi arasında cereyan ettiğinden dikkat nazarını pek de çekmiyordu. Fakat “O hâlde sen, emrolunduğun şeyi açıkça söyle ve ortak koşanlara aldırma.”⁴² ayetinin inmesi üzerine Peygamber Efendimiz daveti geniş kitlelere yaymaya mecbur oldu. Halkı alenen dine davete, mevcut olan mezheplerin batıllığını ispata başladı. Bunun üzerine o güne kadar ilgisiz ve umursamaz kalan Kureyşliler gayet sert ve kaba bir şekilde muamele etmeye başladılar.

Kureyş’in ileri gelen kişileri ve başkanları gayet muhafazakâr idiler. Onların sosyal ve siyasi düşüncelerinde bir denge meydana gelmişti. Bu dengede her başkanın ve her kabilenin bir menfaati vardı. Kureyş başkanları derhâl anladılar ki yeni din, mevcut olan mezheplere yeni bir arkadaş ilavesinden ibaret olmayıp tam manasıyla siyasi ve toplumsal bir yeniliği içine almaktadır. Bu durum, Muhammedî dine düşmanlık gösterilmesi için yeterli idi.

Bununla beraber düşmanlık sebepleri bu kadarla da kalmıyordu. Din konusunda son derece alaycı ve şüpheci olan Kureyş başkanları, Hz. Muhammed’in hizmetinin ciddiyetini derhâl takdir etmişlerdi. Bu, kendileri üzerine büyük bir üstünlük demekti. Bu manevi üstünlük, Peygamber Efendimiz’in mutlak başkanlığını ve kendilerinin ona bağlılığını gerektirici idi. Şu hâlde Kureyşliler ya Abdulmuttalib’in yetimine boyun eğmek yahut onu reddedip inkâr etmek zorunda idiler. Kureyş kadar maddi ve ahlaksız bir halktan Hakk’a boyun eğmesi beklenemezdi. Gerçekten de yüce bir zümreden başkası, zaruret ve mecburiyet anına kadar düşmanlıkta ve karşı koymada ısrar ve sebat ettiler. Zaruret ortaya çıktığında da çoğu sadık birer Müslüman değil, başlarını kurtarmak için yalandan İslam’ı kabul eden münafıklar oldular. İlgili bölümde değerlendirileceği ve ispat edileceği üzere Peygamber Efendimiz’e olan mağlubiyetlerinin intikamını, daha sonraları çocuklarını ve torunlarını ve bütün Haşimîleri mahvetmek ve öldürmek, İslam dinine çarpıtmalar ve yalanlar ilave etmeye gayret etmekle aldılar.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Tekâmül, mutlak surette ilerleme manasını ifade edici değildir. Gerçi çok kere gelişme, ilerleme ile aynı manada bulunursa da bazen bunun aksi [yani geriye doğru ilerleme] vaki olur.

dönüş

2

Burada merhum müellifin din felsefesinden kastettiği şeyin dinî araştırma ve tefekkür olduğu açıktır. Felsefe kelimesiyle klasik ve genel manada felsefeyi kastetmediği de ona “dinî” kaydını eklemesinden açıkça anlaşılır. “Dinde felsefe olmaz!” diyenlerin itirazı, eğer dinî tahassüs [dini kalben ve ruhen hissetmek] ve tefekkürü [inceden inceye kendiyle baş başa kalıp düşünerek dini hissetmek, muhasebe] menetmek, dinin emir ve hikmetlerini dar ve katı kalıplara hapsetmek değilse onların da müellifle aynı görüşte birleşmiş olacakları şüphesizdir. Bilindiği gibi felsefe, ilmî esaslara dayanarak ve fakat ilmin sahası dışında kalan ebedî ve nihai gerçekleri bulmaya çalışır. Dinî felsefe – ki gerçek manada tasavvuf demektir – ise dinî ilimlere ve esaslara dayanmakla beraber ebedî ve mutlak gerçeği keşfetmek için bir tefekkür tahassüs azmini ifade eder. Bu da dinin emrettiği ve insanın gelişmesiyle beraber sonsuza kadar ilerlemesini arzu ettiği bir şeydir. Bu azim, durduğu zaman insanda din de gelişme de durmaya ve donmaya mahkûm olur.

dönüş

3

Bu sayı, yazarın kendi dönemine aittir. Bugünkü sayı ise bir buçuk milyarı aşmaktadır (s.n.).

dönüş

4

Mukaddes tarih, bu söylenenlerden hariç olup buradaki tarih kelimesi “bilim” bakımından aranan manayı ifade ediyor. Mukaddes Tarih hakkındaki düşüncelerimizi yeri geldiğinde bildireceğiz.

dönüş

5

İlim ve fen, din ve felsefe mevzuları dışında ve sınırlı bir şekilde alınıyor. Buraya dikkat edilmelidir. Yoksa genel manası itibarıyla “hikmet fenni, hikmet ilmi, din ilmi” ifadeleri kullanılabilir.

dönüş

6

Bilimin kısa ve kapsamlı tarifi şudur: Bilim, kanunlardan ve sebeplerden bahseder.

dönüş

7

Tarihçe sabittir ki hikmet [felsefe], bilimden daha evvel icat edilmiştir.

dönüş

8

İlkel insanda bu özelliğin yok olduğunu iddia edenler haksızdırlar. İlkel insanda genellikle ilkel bir hâlde bulunan bu özellik, bazı mümtaz fertlerde kemal hâlde bulunabilir. İleri sürdüğümüz bu düşüncede ilmî olmayan hiçbir cihet yoktur. Bu düşüncemizi bugün bile sayısız örneklerle ispat etmek mümkündür. Zira şimdi de bir milletin fertleri içinde aynı zamanda yaşadıkları hâlde vicdani gelişimleri ve olgunlaşmaları bakımından aralarında binlerce senelik mesafeler ve farklar bulunanları görüyoruz.

dönüş

9

Bu örnekler bizzat gerçekleşmiş olaylardır.

dönüş

10

Nebe Suresi: 40

dönüş

11

Buradaki tevhit kelimesi kâinatın bir asla, bir kuvvete bağlanması anlamına gelen “monizm” kelimesinin karşıtıdır.

dönüş

12

Musa dininde de bu tür hareketler ve teşebbüsler görülmüştür. Buna bir örnek olarak Endülüs’te yetişen filozof “Mimonid” [Musa bin Meymun] Musevilikte birçok ıslahat yapmıştır.

dönüş

13

Zuhruf Suresi: 43/23

dönüş

14

Bu gibi durumlar, dinin esasında olmadığı hâlde o dinin mensupları tarafından ilave edilmiş olabilir. Bundan dolayı bu ilaveler sebebiyle o dinin esasına hak değildir, demek doğru olamaz. Mesela İslam’a göre Hristiyanlığa Kadıköy ve İznik Konsilleri tarafından ilave edilen teslis ve benzeri akideler hakka aykırıdır. Fakat bu sebepten dolayı Hristiyanlığa, esas bakımından hak değildir, diyemeyiz.

dönüş

15

Bu hüküm, bir ihtimal genel bir kabul görmez. Fakat akıldaki temel fikirlerin, vahdet ile beraber hakikati açıkladığını görmezsek, ilim ve bilim adına ne varsa bir kuruntu silsilesi olacağı gibi insanın bile tarifini değiştirmek lazım gelir. Ve diyebiliriz ki; o hâlde insan için neslin imhasına çalışmaktan ve intihardan başka makul bir şey kalmaz. Şopenhavr’ın dediği gibi.

dönüş

16

Allah’ı insan şeklinde ve insanın sahip olduğu nitelikleri taşıyan bir şahsiyet gibi hayal etmek.

dönüş

17

Peygamberimizin isminin Fransızlarda söylenen şekli.

dönüş

18

“Din Tarihi Hakkında Düşünceler” adlı eserinin “İslam Kaynakları” konusu, s. 172-271

dönüş

19

Age. s. 285.(Renan burada İncillerde belirtilen Maria Magdalena, Sekala ve diğer kadınları kastediyor.

dönüş

20

Age. s. 281

dönüş

21

Biz burada Renan ile tamamen aynı fikirdeyiz. Bizce en mukaddes ve en mükemmel insan olarak tanıdığımız peygamberimiz bile sonuçta bir insan olup “hata işlemez” niteliğine sahip değildir. Ve yine tamamen inanıyoruz ki İslam, rasyonalistlerin kurallarından asla korkmaz; çünkü akla ve tabiata aykırı olan hiçbir fikre sahip değildir.

dönüş

22

Bu açıklama cümlesini biz ilave ettik. Zira Renan, İslam’da aslında hurafeler ve efsaneler bulunmadığına; yalnız İranlıların gerek peygamberin hayatına ve gerekse birçok konuya kendi millî hurafe ve rivayetlerinden alınmış şeyler ilave ettiklerine inanmaktadır; bu da çok doğrudur. Başı insan, gövdesi katır, kuyruğu sırma, tüyleri altın ve kanatlı “Burak” gibi.

dönüş

23

Straos’un Hristiyanlıkta yaptığı görev, bu dinin hemen hemen bütün içeriğinin efsane ve hurafelerden oluştuğunu ispat etmek oluşmuştur. Okuyucularımız bu şahıs hakkında daha önce yazdığımız birkaç satırı hatırlasınlar.

dönüş

24

İşte bir kere daha görülüyor ki doğal dini, saldırı ve eleştiri dışında tutan Renan, peygamberlik düşüncesini ilave eden İslam dinini de bu ilavesi sebebiyle batıl görülmeyi kabul etmiyor ve buna göre, o, “peygamberlik” fikrini akla ters bulmuyor ve olabilirliğini reddetmiyor.

dönüş

25

Renan gibi tarafsız ve dâhi bir filozofun, ehl-i sünnet mezhepleri hakkında bu onurlu ve bilimsel şehadetini, Sünnilik adına değil, hak, İslam ve İslam birliği arzusu adına bütün Müslümanların dikkatine sunuyor ve ibret almalarını diliyorum.

dönüş

26

Engisizyon tarafından verilen ateşte yakma cezası (s.n.)

dönüş

27

Bu peygamberlerden bazıları Kur’an’da zikredilmiş değildir. Yahudilerle Müslümanların peygamberler hakkındaki itikatları arasında büyük farklar vardır. Yahudilere göre peygamberlik bir tür dinî reislik, bir tür şeyhliktir. Mesela İshak, oğlu Ays’ı yerine peygamber yapmak isterken; Yakup’un annesi, İshak’ın kör olmasından istifade ederek Ays yerine Yakup’u götürdü, o da dua etti ve peygamberlik Ays yerine Yakup’a verildi, diyorlar. Buna göre Cenabıhakk’ın ne yaptığını bilmeyen bir varlık olması lazım geleceği gibi İshak’ın da zahirde ve batında kör olması lazım gelir.

dönüş

28

Arap Yarımadası’nın tabiat şartları hakkında muhteşem Üstat Şemseddin Sami Bey merhumun “Kamusu’l A’lâm”ındaki derin bir bilgi ve inceleme ürünü olarak yazılmış bölümü alıyor ve bu vesileyle de muhterem üstadın hatırasını saygıyla anıyoruz.

dönüş

29

Şemseddin Sami, “Kamusu’l – A’lam”, İstanbul, 1316, III, 1806-1810)

dönüş

30

Hadramut-San’a arasındaki İrem şehri, mermer sütünları sebebiyle bu adla anılmaktadır.

dönüş

31

Kâbe duvarına asılan ünlü yedi kasidenin ismi.

dönüş

32

Metinde “Hakem”

dönüş

33

Metinde “Mudar”

dönüş

34

Habeşistan; bugünkü Etiyopya, Eritre ve Cibuti toprakları (s.n.).

dönüş

35

Necaşi: O dönemde Habeşistan kralına verilen unvan. (s.n.).

dönüş

36

Savmaa: Hristiyan rahiplerinin halktan ilgisini kesip inzivaya çekilmeleri için yapılmış hücre (s.n.).

dönüş

37

Bizzat var olmayan, ancak herhangi bir mahalle dayanan ve onunla birlikte var olabilen, onun yok olmasıyla ortadan kalkan şey (s.n.).

dönüş

38

Kelimelerin çokça bilinen manalarını kabul etmede ısrar ederek hiçbir tevili, hatta küçük bir tevili dahi kabul etmeyenler mantıki bir akımla Müşebbihe, Müşahhasa ve benzeri mezheplere kapılmışlardır. Müşebbihe’nin Cenabıhak hakkındaki fikri, Protestanlardan Sebtiyyun mezhebindeki fikre çok benzer. Sebtiyyun Tevrat’ta ne kadar kelime varsa hepsini zahirî ve maddi manasında almaktadır. Mesela “Cenabıhak altın bir taht üzerinde oturuyor.” aynen kabul ediyorlar. Hayatım boyunca tesadüf ettiğim garip şeylerden birini burada aktaracağım: Hapishanede bulunduğum sırada tutuklular arasında bir hoca, bir Bektaşi babası, Sebtiyyun’dan peygamberlik iddiasında bulunan bir Ermeni, Rum papazı olmak için tahsil görmüşken işi kalpazanlığa çevirmiş bir Rum, Venedik manastırında tahsil görmüş bir Ermeni Katolik’i vardı ki odamda toplanır, sohbet ederlerdi. Sebtiyyun’dan olan Con Brader’in itikadı, her üç dine de uymuyordu. Bir gün büyük bir ciddiyetle şu “altın taht üzerinde oturmak” meselesini ona sordular.

İsmail Baba alaylı bir tavırla “Onun için dünyada altın az. Kim bilir kaç milyon kantar altından kendisine bir taht yapmış.” demişti.

Con Brader ise tam ciddiyetle “Tahtın büyüklüğü bilinmiyorsa da altın olduğu kesindir. Zira Tevrat’ın filan ayetinde öyle yazıyor.” cevabını vermişti.

İslami hakikat ile bağdaşması mümkün olmayan fikirlerin, hakikat olan fikirlerden daha kolay yayıldığı görülmektedir. Fakat bundan dolayı İslam kınanamaz.

Mesela Orta Afrika’da ve Büyük Sahra’da çok yaygın ve Malikî âlimlerden birine atfedilen bir eserde şu sözleri okudum:

“Mevcudün fî külli mekânin bi-ilmihi ve mevcudün fî arşihi bi-vücudihi. – Allah her yerde ilmiyle vardır, arşı üzerinde de vücuduyla vardır.”

Avam, vücut kelimesini cisimden başka bir şekilde algılayamayacağından Cenabıhakk’a hem bir mekân hem de sınırlı bir cismaniyet atfedilmiş oluyor. Hâlbuki söz gelimi “vücut” kelimesi ruhani ve manevi bir şekilde kabul edilse bile, yine Allah’ın zatı arş ile sınırlandırılmış oluyor.

dönüş

39

Bu satırların yazarı, ölüm gününü ve hatta saatini bir kere iki buçuk sene evvel haber veren bir adama ve birkaç kere de ölümünden üç beş gün evvel bildirenlere tesadüf etti.

dönüş

40

Alak: 96/1

dönüş

41

Müddessir: 74/1-2

dönüş

42

Hicr Suresi:15/94

dönüş