Андрей Тихомиров
სომეხი ხალხის ისტორიიდან

სომხური ეთნოსის ფორმირება

სომეხი ხალხი ჩამოყალიბდა სომხეთის მთიანეთში მცხოვრები უძველესი ტომების ინდოევროპელების – სამხრეთ ურალის სტეპებიდან ემიგრანტების ასიმილაციის ხანგრძლივი პროცესის შედეგად. ჩამოყალიბებული სომეხი ხალხის ძირითადი კომპონენტები იყვნენ: ჰაიასები (რომლებიც სომხებს უწოდეს თვითსახელწოდება „ჰაი“), არმენები (არმინები), ურარტულები, ხეთები და სხვა. ძველი სომხური ლეგენდების თანახმად, სომხებს ჰყავდათ ორი წინაპარი – ჰაიკი (ჰაიკ) და არამი, ისინი წარმოადგენდნენ მითიური მტკიცებულება იმისა, რომ სომეხი ხალხი ჩამოყალიბდა ორი ძირითადი ელემენტის – ჰაიაზებისა და არმენების (არმინების) შერწყმის შედეგად. ). ეს ლეგენდები ასახავს ჰაიას და არმენის ტომების ცხოვრებისა და განმათავისუფლებელი ბრძოლის ეპიზოდებს ძვ. ეს არის ლეგენდები "გაჯეტსა და ბელაზე", "არა მშვენიერსა და შამირამზე". ჰაიაზები ძველი ინდოევროპელები არიან, ხოლო სომხები (არმინები) ძველი არამეულ-სემიტური ტომების წარმომადგენლები არიან. ჩამოყალიბდა არმენოიდული ანთროპოლოგიური ტიპი, გავრცელებული კავკასიის, მცირე აზიის, სირიის მოსახლეობაში, რომელიც ასევე გვხვდება ებრაელებში.

სომხეთი და მეზობელი სახელმწიფოები, II ს. ძვ.წ. – IV ს-ის დასასრული. ახ.წ დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ.3, გვ. 57

პრიმიტიული ადამიანის უძველესი ადგილი მსოფლიოში, რომელიც თარიღდება პალეოლითის ჭურვი და აჩეული ეპოქით, მდებარეობს თანამედროვე სომხეთის ტერიტორიაზე, ეს არის სატანი-დარის ბორცვი ("სატანის საჩუქარი, სატანა ებრაულიდან" მოწინააღმდეგე, მტერი“) არაგატსის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, პირველყოფილი ობსიდიანი და ბაზალტის იარაღები. მათ შორის: მასიური ცულები ზიგზაგის სამუშაო კიდით, ქვის ფანტელები, იარაღები.

სომხეთის მთიანეთის მცხოვრებთა შორის წარმოიშვა მსოფლიოში ერთ-ერთი უძველესი სახელმწიფო, რომელიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ეკონომიკითა და კულტურით დასავლეთ აზიის სხვა ხალხებთან, სადაც ბარბაროსული ხალხებით გარშემორტყმული უძველესი სახელმწიფოები ჩამოყალიბდა დედამიწაზე ვინმეზე ადრე. ეს პირველი სახელმწიფო იყო ურარტუ. ცოტა მოგვიანებით, ძველი ბერძნების დასახლებები წარმოიშვა ჩრდილოეთ შავი ზღვის რეგიონში. I ათასწლეულის დასაწყისში ძვ.წ. ე. ჩამოყალიბდა ურარტუს სახელმწიფო, რომელიც მთელი ათასწლეულის მანძილზე დომინანტურ პოზიციას იკავებდა დასავლეთ აზიის სხვა სახელმწიფოებს შორის. მისი პოლიტიკური და კულტურული გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა კავკასიისა და მცირე აზიის მრავალი ხალხი.

სომხური ტომების გაერთიანება ჯერ კიდევ VI საუკუნეში. ძვ.წ. ეკავა ურარტუს დაშლილი სახელმწიფოს ტერიტორია და ჰაიასის ქვეყანა და იყო მოკავშირე ურთიერთობაში მიდიელებთან და სპარსელებთან. მაგრამ სპარსეთის მეფემ დარიუს I ჰისტასპესმა, რომელმაც აგრესიული პოლიტიკის გზას დაადგა, მოახერხა სომხების წინააღმდეგობის გატეხვა და სომხეთის შემოერთება სპარსეთის მონარქიაში, როგორც ორი მმართველობა (სატრაპია) – მეცამეტე და მეთვრამეტე (521-518 წლებში). ძვ.წ.).

V – IV საუკუნეების მიჯნაზე. ძვ.წ ე. ბერძენი ისტორიკოსი ქსენოფონტი სომხებს აღწერს, როგორც დასახლებულ სასოფლო-სამეურნეო მოსახლეობას, რომლის ორგანიზების ძირითადი ფორმა იყო სოფლის თემი. სომეხი ტომობრივი თავადაზნაურობა მონაწილეობდა სპარსეთის აქემენიდების დინასტიის სახელმწიფო აპარატში.

ჯერ კიდევ XIX საუკუნის შუა ხანებში. სევანის ტბის სანაპიროზე მდებარე კლდეზე აღმოაჩინეს პირველი ურარტული წარწერა, რომელიც მე-8 საუკუნეში ცხოვრობდა მეფე რუსა I-ის ბრძანებით. ძვ.წ ე. მოგვიანებით ერევნის მახლობლად იპოვეს თეფშის ფრაგმენტი წარწერით, რომელიც ურარტუელთა ერთ-ერთი უკანასკნელი მეფის სახელს ეწერა. შემდგომმა ძიებამ გამოიწვია ამ ადგილას ქალაქის აღმოჩენა. აღმოაჩინეს გამაგრებული ურარტული ქალაქი თეიშებაინი, რომელიც აშენდა ცარ რუსა II-ის მიერ VII საუკუნის შუა ხანებში. ძვ.წ ე. არქეოლოგიურმა გათხრებმა ამ ქალაქის ეკონომიკური და პოლიტიკური ცხოვრების სურათი გამოავლინა. მის ცენტრში იყო უზარმაზარი, უხეშად დამუშავებული ქვებითა და თიხის კვადრებით აშენებული ციხე. მის ირგვლივ ქალაქის ბლოკები იყო აგებული იდენტური ქვის სახლებით. ციტადელში იპოვეს ურარტუელი მმართველის სასახლის ნანგრევები. სასახლე წარმოადგენდა ნედლი (გამოუხამებელი) აგურით ნაგები შენობების უზარმაზარ კომპლექსს; იგი მდებარეობს ბორცვზე ბორცვებში და შედგებოდა ასზე მეტი ოთახისგან. ბუნებრივია, შენობის ქვედა ნაწილი, სასახლის სათავსოები, ყველაზე კარგად არის შემონახული. მათში აღმოჩნდა ურარტული ხელოვნების გამორჩეული ნიმუშები. ეს არის მეფე არგიშტისა და სარდურის ბრინჯაოს ფარები, დეკორატიულად შემკული ლომებისა და ხარების გამოსახულებებით, ლითონის ჩაფხუტით, ცხენების ბარელიეფებით და ეტლებზე შეკრული ცხენებით (პირველი ეტლი შეიქმნა სამხრეთ ვარრების ძველ ქალაქებში. ურალი). ერთ-ერთ მუზარადზე წარწერა წერია: „სარდურმა, არგიშთის ძემ, სიცოცხლე მისცა ღმერთს ხალდს, უფალს, ამის გულისთვის“. ჩაფხუტი დიდებული და ლამაზია. მასზე გამოსახულია წმინდა ხეების მწკრივი, რომელთა გვერდებზე დგანან ღმერთები რქიანი მუზარადებით, მათ უკან კი ჯარი – მხედრები და საბრძოლო ეტლები. ციხის ერთ-ერთ სათავსოში აღმოჩენილია მრავალი ბრინჯაოს თასი წარწერებით. სასახლეში აღმოჩენილ ნივთებს შორის ბევრი დეკორაცია იყო ასურეთიდან და ეგვიპტიდან ჩამოტანილი. სხვა ნივთებთან ერთად ნაპოვნია თიხის ფირფიტების მნიშვნელოვანი რაოდენობა ლურსმული ტექსტებით. ეს იმაზე მეტყველებს, რომ ციხესიმაგრეში ინახებოდა ლურსმული არქივი. სავარაუდოდ, ქვეყნის ჩრდილოეთი ნაწილის ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობდა კარმირ ბლურ გორაზე, ციხესიმაგრე, რომელშიც ცხოვრობდა გუბერნატორი და განლაგებული იყო სამხედრო გარნიზონი.

დიდი რაოდენობით არქეოლოგიურმა მასალამ გამოავლინა ამ ცენტრის კიდევ ერთი დანიშნულება – ქალაქი იყო არა მხოლოდ ადმინისტრაციული და სამხედრო, არამედ ეკონომიკური ცენტრიც. ხორბლის, ქერის, ფეტვისა და ხილის მარცვლების დიდი მარაგი ინახებოდა უზარმაზარ საკუჭნაოებში, სპეციალურად იატაკზე ჩაშენებულ უზარმაზარ ჭურჭელში. ერთ-ერთ სარდაფში იპოვეს ჭურჭელი, რომელშიც ჩალის სპეციალური ფილტრები იყო, რომელიც, როგორც ჩანს, ლუდის ხარშვას ემსახურებოდა. ღვინოს ინახავდნენ ცალკე საკუჭნაოში. ღვინის თიხის ჭურჭელი გასაოცარია თავისი კოლოსალური ზომით, ზოგიერთი მათგანის მოცულობა 1500 ლიტრამდე იყო. გათხრების დროს აღმოჩნდა სასოფლო-სამეურნეო იარაღებიც, რომელთა დახმარებითაც ყველა ეს პროდუქტი იწარმოებოდა. სარდაფებში აღმოჩნდა რკინის ნამგალები და თოხები, მსხვილი მარცვლეულის საფქვავი, რომელიც შედგება ორი ქვისაგან, რომლებიც ცვლიდნენ წისქვილის ქვებს, მასიური ღორღის ნაღმტყორცნები და სხვა სასოფლო-სამეურნეო იარაღები. ცხადია, უზარმაზარი სასურსათო მარაგი ციხის სარდაფებში მოედინებოდა ვრცელი დაქვემდებარებული ტერიტორიიდან.

ციხის ირგვლივ გათხრილია საზოგადოების რიგითი წევრების საცხოვრებლები, რომლებიც წარმოდგენას აძლევს მათ ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. სახლები შენდებოდა ბლოკებად. ცალკე საცხოვრებელი ორი-სამი ოთახისაგან შედგებოდა. ერთ-ერთ მათგანს ნახევრად გადახურული ჰქონდა სახურავი, რომელიც ეყრდნობოდა სვეტებს. მეორე ნახევარი ყრუ ეზოს ჰგავდა, რომელშიც მიწაში კერა იყო გათხრილი. შესაძლებელი გახდა იმის დადგენა, რომ ამ სახლების მაცხოვრებლებს არ ჰქონდათ საკუთარი მუდმივი მაღაზიები საკვებისთვის, ისინი არ ინახავდნენ პირუტყვს სახლებთან ახლოს. ურარტუულ სახლებში თითქმის არ იყო ავეჯი, რაც დამახასიათებელია არა მხოლოდ ურარტუსთვის, არამედ ძველი აღმოსავლეთის ყველა ქვეყნისთვის. საყოფაცხოვრებო ჭურჭელი ძირითადად იყო თიხის ჭურჭელი, რომელშიც ინახებოდა საკვები და წვრილმანი. თითოეულ სახლში იყო ძვლისა და ხისგან დამზადებული ხელნაკეთობები: კოვზები, სკუპები, ყუთები. საჭმელს ამზადებდნენ ქერის, ფეტვის, პარკოსნებისა და მცენარეული ზეთისგან. ითვლება, რომ ხელოსნები, მეომრები და მონები, რომლებიც არ მართავდნენ საკუთარ სახლებს, ცხოვრობდნენ ციტადელის გარეთ მდებარე საცხოვრებლებში.

სხვა ურარტული ციხე-სიმაგრეებიც ცნობილია ამიერკავკასიაში. ტბის ნაპირზე შემორჩენილია ორი ურარტული ციხის ნაშთები. სევანი. ერთი მათგანი მდებარეობს ქალაქ ნორ ბაიაზერთან მაღალ კლდეზე, მეორე კი ტბის სამხრეთ სანაპიროზე. არაქსის მარჯვენა ნაპირზე, არმავირის ბორცვზე მდებარეობდა ერთ-ერთი უძველესი დედაქალაქი – ქალაქი არგიშტიხინილი. ამ ქალაქის ნანგრევებში აღმოჩენილია მრავალი ლურსმული წარწერა, რომელიც მოგვითხრობს ციხე-სიმაგრეების, ტაძრებისა და სარწყავი არხების აგების შესახებ. არხების მშენებლობას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, იმის გათვალისწინებით, რომ არიდულ სომხურ პლატოზე სოფლის მეურნეობა ხელოვნურ მორწყვას ეფუძნებოდა. თუმცა, ეს თვისება ზოგადად დამახასიათებელია ძველი აღმოსავლური სოფლის მეურნეობისთვის, რომელიც ძველი აღმოსავლეთის ყველა ქვეყანაში განვითარდა ან დატბორილ სანაპირო მიწებზე, ან ხელოვნურად მორწყულ მიწებზე.

არგიშთის მეფობის დროს 783 წ. ე. დაარსდა მსოფლიოში უძველესი ქალაქი ერებუნი (ერევანი). ერევნის უძველესი შენობების ნაშთები აღმოაჩინეს თანამედროვე ქალაქის გარეუბანში. ნაპოვნია ლურსმული წარწერა: „ღმერთმა ხალდმა დიდებით, არგიშტიმ, მენუას ძემ, ააგო ეს მძლავრი ციხე, დაასრულა, ქალაქ ერებუნი ეწოდა, ბიაინას (ურარტუს) ქვეყნის ძლიერებისთვის და მტრის ქვეყნების დასაშინებლად“.

აქემენიდური სპარსეთის დაცემის შემდეგ სომხური მიწები ნაწილობრივ დაიპყრო ალექსანდრე მაკედონელმა. მაგრამ მისი გარდაცვალებიდან მალევე, 321 წელს ჩამოყალიბდა სომხური სამეფოები. მცირე სომხეთში და აირარატში (არარატის ველი) (ძვ. წ. 316 წ.) გამოაცხადეს დამოუკიდებლობა. სომხეთის სამხრეთ-დასავლეთი (სოფენა) და სამხრეთი ნაწილები სელევკიდების სახელმწიფოს შემადგენლობაში შევიდა, როგორც ვასალური რეგიონები. დაახლოებით 220 წ ე. სამხრეთ სომხეთის მიწები შეერწყა აირარატს და ქალაქი არგიშტიხინილი იქცა შედეგად დიდი არმენიის ცენტრად, რომლის აყვავება განპირობებული იყო აორსებისა და სირაკის გავლით ბოსფორის სამეფოსთან და ზღვასთან ვაჭრობით. u200bAzov.

მაგნეზიასთან რომაელებთან ბრძოლაში სელევკიდების დამარცხების შემდეგ (ძვ. წ. 190 წ.) დიდი არმენიის და სოფენის მმართველები – არტაშესი და ზარეჰ (არტაქსია და ზარიადი) აჯანყდნენ და გამოაცხადეს დიდი არმენიის და სოფენის დამოუკიდებლობა (ძვ. წ. 189 წ.). ე. .). ისინი გახდნენ არტაშესიანთა და შახუნის დინასტიების დამაარსებლები. I საუკუნეში განვითარებული საგარეო პოლიტიკური ვითარება. ძვ.წ ე. ახლო აღმოსავლეთში და რაც მთავარია, ქვეყნის ეკონომიკურმა განვითარებამ ხელი შეუწყო დიდი სომხეთის დაწინაურებას ელინისტური სამყაროს უძლიერეს სახელმწიფოთა რიგებში. არტაშეს I-ის (ძვ. წ. 189-161 წწ.) შვილიშვილმა ტიგრან II-მ (ძვ. წ. 95-56 წწ.), მისი მეფობის პირველ პერიოდში სომხეთის სახელმწიფოს ტერიტორია მდ. მტკვარი და კასპიის ზღვა მდ. იორდანია და ხმელთაშუა ზღვის მ და კილიკიის კუროდან ინდოეთის მთებამდე. ტიგრან II-ის (ძვ. წ. 70-56 წწ.) მეფობის მეორე პერიოდი აღინიშნა რომთან თავდაცვითი ომით, რომელმაც გაავრცელა მისი ექსპანსია აღმოსავლეთში და ცდილობდა დაემორჩილებინა სომხეთი და მთელი ამიერკავკასია მის ძალაუფლებაში. რომაული ლეგიონები ლუკულუსის მეთაურობით, რომლებიც ოცნებობდნენ "სომხური კართაგენის" – არტაშატის დედაქალაქის განადგურებაზე, სრულიად დამარცხდნენ ტიგრან II-ის არმიისა და ხალხის მილიციის მიერ არარატის სამხრეთ მისადგომებზე. მაგრამ პომპეუსის მიერ ტიგრან II მითრიდატე VI ევპატორის მოკავშირეზე მიყენებული მარცხის შემდეგ, სომეხთა მეფემ, შემდგომი ბრძოლის გაგრძელების შესაძლებლობის არარსებობის გამო, უფრო გონივრული მიიჩნია რომთან სამშვიდობო ხელშეკრულების დადება (ძვ. წ. 65) ამ ფასად. სირიისა და მცირე აზიის მიწების მიტოვება; ამ ნაბიჯით მან მოახერხა სახელმწიფოს მთავარი ტერიტორიის დაცვა. არტაშესიდების ეპოქის სომხეთი (ძვ. წ. 189-1 წწ.) მძლავრი სახელმწიფო იყო ე.წ. ელინისტური ტიპი. მთავარი მწარმოებლები იყვნენ: „სამეფო მიწაზე“ კომუნალური გლეხები – შინაკანები, ხოლო კერძო საკუთრებაში არსებულ მიწაზე – მონები – მშაკები. მეფეს, თავადაზნაურობასა და მღვდლებს ჰქონდათ საკუთარი ვრცელი მამულები – დასტაკერტები და აგარაკები, სადაც ექსპლუატაციაში იყო სოფლის თემიდან გამოქცეული მონა-მშაქებისა და ფერმერების შრომა. აღმოსავლეთში არსებობდა უმდიდრესი ტაძრები უზარმაზარი მიწის ნაკვეთებით და მრავალი მონებით.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.