Andrés Barba

Işıklar Ülkesi

İspanyolcadan çeviren

Züleyha Yılmaz

Roman

Andrés Barba

1975’te Madrid’de doğdu. Filoloji ve felsefe okudu. Herralde Roman Ödülü’ne aday gösterilen ilk romanı La hermana de Katia 2001’de yayımlandı. Torrente Ballester Ödülü’nü kazanan Versiones de Teresa (2006) adlı romanı 2008’de Hollandalı yönetmen Mijke de Jong tarafından sinemaya uyarlandı. 2010 yılında Granta’nın İspanyolca yazan en iyi yirmi iki romancı arasında gösterdiği Barba, Universidad Complutense de Madrid ve Bowdoin College’da (ABD) dersler veriyor. Herman Melville, Henry James, Joseph Conrad ve Thomas de Quincey gibi yazarların eserlerini İspanyolcaya çevirdi. 2017’de Herralde Roman Ödülü’nü kazanan Işıklar Ülkesi 2019’da Gregor von Rezzori Ödülü’ne de aday gösterildi. Notos Kitap’ta yayımlanan öteki kitapları: Küçük Eller.

Züleyha Yılmaz

Lisans derecesini İstanbul Üniversitesi İngilizce Mütercim Tercümanlık Bölümü’nde tamamladı. Aynı okulun İspanyol Dili ve Edebiyatı yüksek lisans programına devam etti ve tez araştırmalarını Oviedo Üniversitesi’nde yürüttü. Santiago de Compostela Üniversitesi ve Menendez Pelayo Üniversitesi’nde İspanyolca formasyon eğitimini tamamladı. Doktora çalışmalarını İstanbul Üniversitesi İspanyol Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde sürdürüyor. İngilizce ve İspanyolcadan Türkçeye kazandırdığı metinlerin yanı sıra uluslararası organizasyonlarda aynı dillerde konferans çevirmenliği yapıyor.

Künye

Notos Kitap 184

Edebiyat 066

Roman

©Notos Kitap Yayınevi, 2019

©Andrés Barba, República luminosa, 2017

Bu kitabın Türkçe yayın hakları Casanovas & Lynch Literary Agency ve Kalem Telif Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır.

Birinci Basım Ocak 2021

Birinci Sürüm Temmuz 2022

ISBN 978-605-7643-40-7

ISBN (e-kitap) 978-605-7643-57-5

Sertifika 52101

Editör

Halil Beytaş, Figen Beytaş

Son Okuma

Tuğba Eriş

Kapak Tasarımı

Virginia Elena Patrone

Teknik Hazırlık

Tila Sadeki

Bu kitabın çevirisi İspanya Kültür ve Spor Bakanlığı’nın desteğiyle yapılmıştır.

İçindekiler

Andrés Barba

Züleyha Yılmaz

Künye

İçindekiler

Kızıl toprağın kızı Carmen’e.

Gülünç olamayacak iki şeyim ben: vahşi ve çocuk.

PAUL GAUGUIN

Bana San Cristóbal’da hayatını yitiren otuz iki çocuğu sorduklarında, verdiğim yanıt konuştuğum kişinin yaşına göre değişiyor. Benim yaşlarımdaysa, anlamanın gördüğümüz parçaları bir araya getirme meselesi olduğunu söylüyorum. Yok daha gençse uğursuzluğa inanıp inanmadığını soruyorum. Sanki uğursuzluğa inanmak özgürlüğe değer vermemek anlamına gelecekmiş gibi hemen hemen hep hayır yanıtını veriyorlar. Özgürlüğe verdikleri değerin de, safça adalete inanmamalarının da burada yeri olmadığına onları ikna etmeye çalışmak boşuna olacağından, başka tek bir soru bile sormadan onlara olaylarla ilgili yorumumu anlatıyorum; elimden gelen tek şey bu çünkü. Eğer biraz daha gözü kara olsaydım ya da en azından bu kadar korkak olmasaydım hikâyeme hep aynı cümleyle başlardım: Hemen hemen herkes hak ettiğini bulur, uğursuzluk diye bir şey de vardır. Gerçekten de var.

Yirmi iki yıl önce San Cristóbal’a geldiğimde göreve yeni atanmış, çiçeği burnunda bir Estepí Sosyal Hizmetler Bakanlığı memuruydum. Hukuk mezunu sıska biriyken mutluluk sayesinde birkaç yıl içinde, kendi halime bırakılsam kesinlikle erişemeyeceğim çekicilikte yeni evli bir adama dönüşmüştüm. O zamanlar hayat bana, basitliği mi bilmem ama kaçınılmazlığı yüzünden üstünde durmaya hiç mi hiç değmez ölümün son verdiği, aşılması nispeten kolay zincirleme zorluklar gibi geliyordu. O zamanlar mutluluğun tam da bu olduğunu, gençliğin tam da bu olduğunu, ölümün tam da bu olduğunu bilmiyordum, ancak özünde hiç yanılgıya düşmesem de her şeyde yanılıyordum. Dokuz yaşında bir kız annesi, benden üç yaş büyük San Cristóbal’lı bir keman öğretmenine âşık olmuştum. Hem kızının hem de onun adı Maia’ydı, ikisinin de dik bakışları, hokka burunları ve bana güzelliğin zirvesi gibi gelen kahverengi dudakları vardı. Bazen gizli bir meclis tarafından seçilmiş gibi hissediyordum kendimi. Onların “ağına” düşmekten o kadar mutluydum ki beni San Cristóbal’a tayin etmeyi önerdiklerinde haber vermek için koşa koşa evine gidip lafı hiç dolandırmadan ona evlenme teklifi ettim.

Bana Estepí’deki görevi önermelerinin nedeni iki yıl önce yerli halk topluluklarının entegrasyonuyla ilgili bir program hazırlamış olmamdı. Çok basit bir fikirdi ve model bir program olarak etkili olmuştu: Belli tarım ürünlerinin üretimi yerlilere bırakılacaktı. O şehirde portakalları seçmiştik ve neredeyse beş bin kişilik bir tedariki yerli halk karşılayacaktı. Program, dağıtımda ufak bir kargaşaya yol açacakken topluluk bazı düzenlemeler yaparak kendini çekip çevirmenin ötesine geçmiş, artık harcamalarının büyük bölümünü karşılayan küçük bir kooperatife dönüşmüştü.

Program o kadar başarılı olmuştu ki merkezi hükümet San Cristóbal’daki üç bin kişilik Enyee halkıyla da gerçekleştirilmesi için Yerlilerin Yerleşimleri Komisyonu aracılığıyla benimle iletişime geçmişti. Bana bir ev ve Sosyal Hizmetler Müdürlüğü’nde yöneticilik teklif ediyorlardı. Maia da doğduğu şehirdeki küçük müzik okulunda tekrar ders vermeye başlayacaktı. İtiraf etmese de ayrılmak zorunda kaldığı şehre iyi koşullarda dönmek onu heyecanlandırmıştı. İş hem küçük kızın –ona hep “küçük kız” derdim, doğrudan hitap ederken de “küçük kız” diyordum– okulunu karşılıyor hem de bir parça artırabileceğimiz bir maaş sağlıyordu. Başka ne isteyebilirdim ki? İçim içime sığmıyordu, Maia’dan balta girmemiş ormanları, Eré Nehri’ni ve San Cristóbal’ın sokaklarını anlatmasını istiyordum... O anlatırken cennetten bir köşe, sık ve boğucu bitki örtüsü gözümde canlanıyordu. Hayal gücüm öyle çok yaratıcı olmayabilir ama iyimser olmadığım söylenemezdi.

San Cristóbal’a 13 Nisan 1993’te vardık. Yoğun, nemli bir sıcak vardı ve gökyüzü berraktı. Eski aile minibüsümüzle yukarılara doğru çıkarken Eré Nehri’nin taşkın, çamurlu suyunu ve o yemyeşil geçit vermez canavarı, San Cristóbal ormanını uzaktan ilk kez gördüm. Yarıtropikal iklime alışık değildim, otoyoldan ayrılıp şehre giden kırmızı toprak yola girdiğimizden beri vücudum terden sırılsıklamdı. Estepí’den bu yana yaptığımız yolculuğun –hemen hemen bin kilometre– sebep olduğu sersemlik beni bir tür melankoliye sürüklemişti. Rüya gibi bir başlangıcın ardından varışımızla beraber yoksulluğun hiç değişmeyen sert yüzü önümüze serildi. Yoksul bir beldeyle karşılaşmaya hazırlanmıştım, ancak gerçek yoksulluk kafada canlandırılana pek benzemiyordu. Ormanın yoksulluğu eşitlediğini, tekilleştirdiğini ve bir biçimde sildiğini henüz bilmiyordum. Bu şehrin belediye başkanlarından biri, San Cristóbal’ın sorunu güzel bir manzaranın bir iki adım ötesinde hep sefalet olmasındadır, demişti. Kelimesi kelimesine doğru. Onca kire pasa rağmen ya da belki de o kir pas sayesinde Enyee çocuklarının yüzleri epey fotojeniktir ve yarıtropikal iklim koşullarından kaçınılamayacağı fantezisini dayatır. Başka türlü ifade etmek gerekirse: Bir adam başka bir adamla savaşabilir ama bir şelaleyle ya da gökgürültülü bir fırtınayla savaşamaz.

Keza minibüsün penceresinden bakarken bir şey daha fark ettim, San Cristóbal’ın yoksulluğu bir örtüden yoksun, çırılçıplak ortadaydı. Renkler yalın, basit ve insanı çıldırtan bir ışıltıdaydı. Bitkilerden bir duvar gibi yola yaslanan ormanın yoğun yeşili, toprağın parlak kırmızısı, gözleri sürekli kısmaya zorlayan o ışıklı gökyüzünün maviliği, Eré Nehri’nin bir kıyısından diğerine o dört kilometrelik yoğun kahverengisi, hepsi bana zihnimin derinliklerinde, gördüklerimle karşılaştırabileceğim hiçbir şeyin olmadığını ilk kez apaçık gösteriyordu.

Şehre vardığımızda evimizin anahtarını almak için belediyeye gittik ve bir memur yolu tarif ederek bize eşlik etti. İki metreden yakın bir uzaklıktaki devasa çoban köpeğini aniden fark ettiğimde varmak üzereydik. Yol yorgunluğunun neden olduğu hayal oyunları yüzünden köpeğin yoldan geçmediğinden, yolun ortasında birden beliriverdiğinden emindim. Fren yapacak zaman bulamadım. Var gücümle direksiyonu tuttum, çarpmayı avuçlarımda hissettim ve bir kez duyuldu mu bir daha unutulmayan o sesi duydum: tampona çarpan bir gövdenin sesini. Çabucak indik. Erkek köpek değildi bu, dişiydi, kötü yaralanmıştı ve sanki bir şeyden utanıyormuşçasına bakışlarımızdan kaçınarak hızlı hızlı soluk alıp veriyordu.

Maia üzerine eğildi, elini sırtında gezdirdi. Köpek de bu jeste kuyruğunu sallayarak yanıt verdi. Onu hemen bir veterinere götürmeye karar verdik ve ona çarptığımız minibüsle giderken o sahipsiz ve vahşi hayvanın aynı anda iki zıt şey olduğu duygusuna kapıldım. Hem korkunç bir uğursuzluğun alameti hem de koruyucu bir varlık, hem bana şehre hoş geldin diyen bir dost hem de ürkütücü haberler getiren bir ulak. Geldiğimizden beri Maia’nın yüzünün değiştiğini bile düşündüm, sıradanlaşırken –ona benzeyen bu kadar kadını bir arada hiç görmemiştim– daha da derinlik kazanmıştı, teni hem daha yumuşak hem de daha diriydi, bakışları daha güçlü ancak biraz daha uysaldı. Köpeği kucağına almıştı, hayvanın kanı pantolonunu ıslatıyordu. Küçük kız arka koltukta oturuyordu, gözlerini yaraya dikmişti. Minibüs tümsekten her geçtiğinde hayvan tepki veriyor ve ezgiyle inliyordu.

San Cristóbal insanın kanında ya vardır ya yoktur derler. İnsanların, dünyanın herhangi bir yerinde doğdukları şehirden söz ederken kullandıkları bir klişe, ama burada daha benzersiz ve olağanüstü gerçeklik boyutuna sahip. Aslında San Cristóbal’a alışması gereken, ısısını değiştirip ormanın ve nehrin hükümranlığına teslim olması gereken şey kandır. Çoğu kereler dört kilometre genişliğiyle bizzat Eré Nehri bana kocaman kandan bir nehir gibi görünmüştür ve bölgedeki bazı ağaçların özsuyu o kadar koyudur ki artık bir bitki olarak görülemez. Kan her şeyden geçer, her şeyi doldurur. Ormanın yeşil renginin gerisinde, nehrin kahverengisinin gerisinde, toprağın kızıllığının gerisinde hep kan vardır, her şeye sızan ve tamamlayan kan.

Benim vaftizim de tamı tamına böyle oldu. Veterinere geldiğimizde köpek artık can çekişiyordu, onu kollarıma alıp taşırken giysiye temas edince kararan, tuzlu, iğrenç kokulu bir yapış yapışlığa bulandığımı gördüm. Maia bacağına atel takılırken ve sırtındaki yara dikilirken yardıma girişmişti, köpek sanki artık daha fazla savaşmaya mecali kalmamışçasına gözlerini kapadı. Kapalı gözkapakları ardında gözleri tıpkı rüya gören insanlardaki gibi kıpır kıpırdı. Neler gördüğünü, zihninden ne tür bir orman macerası geçtiğini düşünmeye çalıştım, oradaki güvenliğim büyük ölçüde ona bağlıymışçasına iyileşmesini ve hayatta kalmasını diledim. Ona yaklaştım, beni anlayacağına ve bizi terk etmeyeceğine ikna olarak elimi sıcak burnuna koydum.

İki saat sonra köpek evimizin bahçesinde gözyaşları döküyor, küçük kız da ona pirinçten ve yemek artıklarından mama hazırlıyordu. Yan yana oturduk, ona bir isim düşünmesini söyledim. Kararsızlığını teatralleştirmek için hep yaptığı gibi burnunu kırıştırıp, “Moira,” dedi. Uzun yıllar sonra, birkaç adım ötemde, koridorda sere serpe yatıp uyuyan yaşlı köpek hâlâ aynı adı taşıyor. Moira. Tüm bu öngörülere rağmen, çoktan ailenin yarısını gömdüyse muhtemelen tamamını da gömebilir. Verdiği mesajı ancak şimdi anlıyorum.

Ne zaman San Cristóbal’daki o ilk yılların nasıl geçtiğini hatırlamaya çalışsam Maia’nın kemanla çalarken zorlandığı bir parça gelir aklıma: Beethoven ve Britten’ın müziği eklenmiş, iki gerçeklik bir arada, hem duygusal bir melodi hem de muazzam bir teknik gösteri, Heinrich Wilhelm Ernst’in “Yazın Son Gülü” adlı bir tür geleneksel İrlanda şarkısı. Orman ile San Cristóbal’ın zıtlığı bu iki gerçeklik gibiydi; bir tarafta ormanın aşırı acımasız, aşırı insanlıkdışı gerçekliği, öte yanda basit bir gerçeklik, muhtemelen gerçeklikten biraz uzak olsa da elverişliliği nedeniyle yaşama tutunabildiğimiz bir gerçeklik.

San Cristóbal’ın pek büyük bir sürpriz olduğu söylenemez: Sanki biri diğerinden daha eskiymiş gibi “köklü” dedikleri geleneksel aileleri, siyasi entrikaları ve yarıtropikal ağırkanlılığıyla iki yüz bin nüfuslu bir taşra şehriydi. Sandığımdan da iyi ve çabuk uyum sağladım. Birkaç aya kalmadan kendimi memurların işten kaytarmalarıyla, bazı politikacıların dokunulmazlıklarıyla ve artık kurallaşmış, kuşaktan kuşağa aktarılan, çarpık ve muazzam bir çözümsüzlüğü barındıran kasaba ikilemleriyle bir yerli gibi mücadele ederken buldum. Maia müzik okulundaki derslerinin yanı sıra San Cristóbal’ın zengin sınıfından, havalı ve hemen hemen hepsi güzel bazı genç kızlara eğitim veriyordu. Ben eve girerken birbirini bastıran seslerini hep duyduğum, ama ben girer girmez mezarlık sessizliğine bürünen iki üç arkadaşıyla yeniden bir araya gelmişti. Onlar da Maia gibi Enyee kökenli klasik müzik öğretmenleriydi, yaylılar triosu oluşturmuşlardı, şehirde ve vilayetin diğer köylerinde verdikleri resitallerle, muhteşem yorumcular olmalarından çok o işi başka yapan olmadığından, nefes kesen başarılara imza atıyorlardı.

Klasik müzikle uğraştığı halde sadece dans edilebilir olanları gerçek müzik olarak kabul eden karımın kişiliğinde yıllarca hoş bir çelişki olarak gördüğüm şey, ancak o zaman benim için tümüyle anlaşılabilir hale geldi. Hem onun için hem de konserlerine giden insanlar için klasik müzik, müziğin niteliğinden çok olağanın dışına çıkma anlamını taşıyordu. Farklı bir makamda olmak üzere, çok uzak kriterlerle ve bambaşka zihinler tarafından bestelenmişlerdi, ancak bu, o dinleyicilerin bu müziğin etkisine duyarlı olmadığı anlamına gelmiyordu. Maia o parçaları çalarken, insanlar pek baştan çıkarıcı ama bir o kadar da anlaşılmaz bir yabancı dili dinlerken takındıkları odaklanma tavrı içindeydiler. Klasik müziği bu denli tutkuyla çalıp öğretebilmesinin temelinde onu uzak bir şey olarak görmesi ve onunla duygusal bir bağ kuramaması vardı. Maia, cumbia, salsa ve merengue gibi diğer müzikleri bedeninde, içinde hissederken klasik müzik sadece beyninde olup bitiyordu.

Kimi zaman insan ruhunun derinliklerine inmek için çok güçlü bir denizaltına binmek gerektiğine inanırsın, ama sonra bir de bakmışsın ki dalgıç kıyafetleriyle evin küvetine dalmaya çalışıyorsun. Bu, mekânlar için de geçerlidir. Küçük şehirlerin ortak bir özelliği varsa o da tahtakurularına benzemeleridir: Gücü elde tutmak için hep beraber aynı mekanizmaları üretirler, aynı kitabına uydurma ve ahbap çavuş ilişkileri, aynı dinamikler. Kimi zaman sıradışı bir müzisyen, devrimciliği öne çıkan bir aileden gelen bir kadın yargıç veya cesur bir anne gibi kendi küçük kahramanlarını yaratır, ne var ki bu küçük kahramanlar da devamlılığı sağlamak için onların başkaldırılarını hesaba katan yapıya eklemlenir. Küçük şehirlerde hayat metronom gibidir; kimi zaman o kadar düzenli ve öngörülebilirdir ki bu kaderden kaçınabileceğini düşünmek güneşin batıdan doğabileceğini düşünmekle birdir. Ancak bazen işte tam da bu olur: Güneş batıdan doğar.

Dakota Süpermarketi’ne yapılan baskını herkes bütün bu çatışmaların kaynağı olarak görse de sorun çok daha önce başlamıştı. Bu çocuklar nereden çıktı? Valeria Danas’ın konuyla ilgili çok bilinen, kolaycılığa kaçıp yanlış olarak nitelendirilmediğinde yanlı diyebileceğimiz belgeseli, kanlı süpermarket görüntüleri eşliğinde dış sesin bu tumturaklı cümlesiyle başlıyordu: Bu çocuklar nereden çıktı? Hâlâ önemini koruyan bir sorudur. Nereden? Ortada görünmedikleri döneme şahit olmayan biri, kir pas içinde olsalar da tuhaf, minik ağırbaşlılıkları, yapık yapık saçları ve güneşte yanmış yüzleriyle hep sokaklarımızda dolaştıklarını düşünebilirdi.

Onları görmeyi ne zaman kanıksadık ya da ilk kez gördüğümüzde şaşırdık mı, kestirmek zor. Bütün bu teoriler arasında belki de diğerleri kadar saçma olmayan, Víctor Cobán’ın El Imparcial gazetesindeki köşe yazılarından birinde yer alan çocukların şehre “gökyüzünden düştüklerine” ve başlangıçta trafik ışıklarında yabani orkide ve limon satmalarına alıştığımız Enyee çocuklarıyla karıştırıldıklarına dair sözleriydi. Bazı termit türleri görünüşlerini geçici olarak değiştirme, kendilerine ait olmayan bir ortamda varlıklarını sürdürebilmek için başka türlerin kılığına bürünme ve nihayetinde yerleştiklerindeyse gerçek görünüşlerine dönme konusunda mahirdir. Belki bu çocuklar da aynı böceklerdeki gibi sözel olmayan zekâyla bu stratejiyi kullanmış ve görmeye alıştığımız Enyee çocuklarına benzemek için ellerinden geleni yapmışlardır. Fakat öyle olsa bile soru havada kalmaya devam edecektir: “Nereden çıktılar?” Ve dahası, neden hepsinin yaşı dokuz ila on üç arasında?

Tüm vilayetten çalınan çocukların bir çocuk hırsızlığı ağı tarafından Eré Nehri kenarındaki ormanlık bir bölgede bir araya getirildiği tezi, basitliği ölçüsünde dile getirilmeyen bir tezdi. İlk kez de olmazdı. Yedi ergen kız birkaç yıl önce, 1989’da ülkenin her tarafındaki genelevlere “dağıtılmak” üzereyken kurtarılmıştı; kızlar San Cristóbal’a sadece üç kilometre mesafede, ormanın derinliklerinde küçük bir çiftlikte bulunduklarında polisin çektiği fotoğraflar toplumsal hafızada hâlâ taptazeydi. Saflığın varlığını sürdüremediği, hayatımızdaki bazı olaylar gibi bu görüntü de San Cristóbal’ın vicdanında bir milat oluşturmuştu. Bu, su götürmez toplumsal bir gerçekliğin kabul edilişinden çok, bazı travmatik olayların ailelerin karakterini şekillendirmesi gibi gerçekliğin yol açtığı utancın “sessizce” kolektif vicdanın bir parçasına dönüşmesiydi.

Bu sebeple, o çocukların da benzer bir “kamp”tan kaçıp akşamdan sabaha şehirde belirdikleri zannedildi. Bu tez, tekrar ediyorum, hiçbir temele dayanmayan bu tez hem bütün ülkede vuku bulan çocuk hırsızlığında ilk sırada yer alan bir vilayet olmamız gibi pek de gurur duyulmayacak ayrıcalığa dayandırılıyor, hem de bu sayede otuz iki çocuğun konuştuğu ve o sırada yabancı bir dil olduğu sanılan ve tahminen “anlaşılamayan” o dilin ne olduğu açıklanabiliyordu. O zamanlar bu basit sorun anlaşılmamış gibiydi: Bu tezi kabul etmek demek çocuk dilenciliğinin ortada bir şey yokken bir günde yüzde yetmiş arttığını varsaymak demekti.

Daha önce söylediğim gibi yöneticisi de olduğum Sosyal Hizmetler Müdürlüğü’nün toplantı notlarını gözden geçirince, çocuk dilenciliğinin ilk kez 15 Ekim 1994’te, yani Dakota Süpermarketi’ne yapılan saldırıdan on iki hafta önce gündem konularından biri olarak geçtiğini görüyorum. Bundan da, San Cristóbal’da gerçek bir sorunun kurumsal düzlemde ele alınmasındaki yavaşlığı göz önüne aldığımızda, çocukların şehirde görünmesinin o tarihten en az iki veya üç ay önce, yani o yılın temmuz veya ağustos ayında olması gerektiği sonucu çıkıyor.

Ormanın derinliklerindeki bir kamptan toplu kaçış tezi o kadar çelişkiliydi ki Enyee temsilcisi Itaete Cadogán’ın çocukların nehirden “doğdu”ğuna dair alaya alınan “sihirli tezi” bile ondan daha ikna edici sayılırdı. “Doğmak” sözü gerçek anlamıyla algılanmazsa, çocukların zihinleri arasında oluşuveren bir bağın onları San Cristóbal’da bir araya gelmeye sürüklediği varsayımı tamamen gerçekdışı olmayabilir de. Bugün bu çocukların yarısından fazlasının San Cristóbal yakınlarındaki şehir ve köylerden (sadece çok küçük bir oranı kaçırılmış çocuklar), diğerlerinin de izahı zor bir şekilde bin kilometreden fazla bir mesafeyi kat edip Masaya, Siuna veya San Miguel del Sur gibi şehirlerden geldiğini biliyoruz. Cesetlerin teşhisinden sonra çocuklardan ikisinin, aylar öncesinden yetkililere kaybolduğu bildirilen ve “kaçış” ânına kadar haklarında şüphe uyandıran hiçbir durum olmayan başkentten çocuklar oldukları ortaya çıktı.

Olağanüstü durumlar bizi her zaman farklı bir mantıkla düşünmeye zorlar. Biri bir defasında, çocukların ortaya çıkışını, birlikte hareket ederek yüz seksen derecelik ani dönüşlerle bir buluta dönüşen altı bin kuşluk bir sığırcık sürüsünün o göz alıcı uçuşlarına benzetmişti. Bunca zamandır bir şekilde hafızamda taze kalmış bir olayı hatırlıyorum. Muhtemelen buraya geldikleri o aylardan birinde gerçekleşti. Maia’yla beraber, arabayla erken saatte belediyedeki ofisime doğru gidiyordum. San Cristóbal’da sıcak nedeniyle çalışma saatleri çok katıdır. İnsanlar sabahın altısında kalkar ve hayat tam olarak şafak sökerken başlar; çalışma saatleri yediden sıcağın her zamanki gibi artık dayanılmaz hale geldiği bire kadardır. Nemli mevsimde, birden dört buçuğa kadarki en çetin saatler boyunca şehrin üzerine yarıtropikal bir mahmurluk çöker, ama sabahın erken vaktinde San Cristóbal’lılar, öyle abartılı olmasa bile, alabildiğine enerjiktir. O sabah, müzik okulunda bazı düzenlemeler yapması gerektiğinden Maia da benimle birlikteydi ve merkezin girişindeki trafik lambalarına geldiğimizde on ila on iki yaşlarında, dilenen bir grup çocuk gördük. Hem her zamanki gibiydiler hem de değillerdi. Dilenirken sıradan ve acındırıcı bir tavır takınanlardan farklı olarak, bu çocuklarda aristokratik denebilecek bir tepeden bakış belirgindi. Maia torpido gözünde birkaç bozukluk aradı ama bulamadı. Çocuklardan biri dik dik bana baktı. Gözlerindeki beyazlık koyu bir soğuklukla parlıyordu; yüzündeki kir ile o parlaklık öyle bir zıtlık oluşturuyordu ki bir an nutkum tutuldu. Trafik lambası yeşil yanınca, sanki bir an önce oradan uzaklaşmam gerekiyormuş gibi bütün o süre zarfında ayağımın gazda olduğunu fark ettim. Gaza basmadan önce son bir kez dönüp ona baktım. Çocuk tavrını hiç bozmadan bana gülümseyiverdi.

Deneyimlerimizin bazı görüntülere odaklanıp diğerlerini es geçmesine yol açan gizem nedir acaba? Hafızanın da zevkler kadar keyfi olduğunu, tıpkı damağımızın balığı değil de eti sevmesi olasılığıyla anılar arasında seçim yaptığını kabullenmek teselli olabilir, ancak bu bile her şeyden önce deşifreye muhtaç, kesinlikle rastlantısal bir şifreye tekabül eden bir şeyin varlığını gösterir. O çocuğun gülümsemesi beni altüst etmişti, çünkü aramızda bir bağ kurulduğuna ve bende başlayan bir şeyin onda sona erdiğine işaret etmişti.

Yıllar geçtikçe trafik ışıklarındaki o karşılaşmanın San Cristóbal’ın sakinleri arasında çok sık yaşandığını fark ettim. Eğer onlara sorarsanız, bire bir olmasa da hepsi benzer hikâyeler anlatacaktır. Bakılır bakılmaz size doğru dönen ya da aklınızdan geçirdiğinizde ortaya çıkan çocuklar, düşlerde beliren ve ertesi gün tam da düşlendikleri yerde bekleyen gerçek ya da hayali varlıklar... Nihayetinde bize bakıldığında veya yalnızca düşünüldüğümüzde bizim de o ilginin öznesine yönelmemiz açıklanamayacak bir şey olmasa gerek. O zamanlar sayıları dikkati çekmeyecek kadar az olan o çocuklar San Cristóbal şehrinde bir tür enerji aktarıcısı işlevi görmeye başladılar, farkında olmasak da onlara karşı tetikteydik.

Su götürmeyecek bir sorunun belirtilerini sezememekten dolayı genel olarak Sosyal Hizmetler Müdürlüğü, özel olarak da ben defalarca suçlandık. Milletçe pazartesi günü gerçekleşen olayı çarşamba günü basında okuma huyumuzu tartışmak için burası en uygun yer değil, ancak çocuk dilenciliği uzmanları ve sağduyu vaizleriyle şehrin dolup taşması için saldırıların üstünden birkaç ay geçmesinin yettiğini belirtmek yeter. Dakota Süpermarketi saldırısının hemen ardından polisi sokağa çıkarmak isteyen kişiler birden itidalin zen ustalarına dönüştü ve “yeterince çabuk” hareket etmediğimiz için ancak bazı suçluların hak edeceği bir şiddetle bizi suçladı.

Hayatımın başka bir döneminde olsa belki çıkıp kendimi savunurdum. Söylenenlerde bir parça doğruluk payı olduğunu bugün kabul ediyorum, ama öyle bile olsa, insanlar söz konusuyken “yeterince çabuk” harekete geçmek de ne demekti? Bütün o çocukları hemen bir yetimhaneye kapatmak mı, toplumsal bir çağrıda bulunmak mı, o âna kadar aç ve evsiz olmaktan öte bir toplumdışılık belirtisi göstermeyen o çocuklara karşı düşmanlık uyandırmak mı?

Bazı şeyler insanın sandığından daha çabuk ve kolay oluyor: saldırılar, kazalar, aşklar. Ve alışkanlıklar. O zamanlar küçük kızı her sabah okula bırakıyordum ve küçük bir oyun oynuyorduk. Çok görsel bir oyundu ve ikimizin arasında o kadar doğal bir şekilde ortaya çıkmıştı ki sonsuza kadar süreceğini ve büyüdüğünde de aynı şekilde oynayacağımızı düşünmeye başlamıştım. O benim adımlarımı boynunun tuhaf kıvrımında hissederken ben onunkileri sırtımda hissediyordum. Oyunun en eğlenceli yanı belki tam da bu oyun oynamama hissinde, kendimizi diğerinin seyrine sunmamızdaydı. Okula kadar hiç konuşmadan birbirimizin önüne geçmekten ibaretti, ilk önce ben, sonra o, sonra tekrar ben. Öne geçen, diğerinden birkaç saniye uzak kalıyor ama sonra adımlarını yavaşlatıp diğerinin öne geçmesine izin veriyordu. Zaman zaman ikimizden biri başka bir insanı, sözgelimi işe geç kalıp abartılı bir biçimde saatine bakan telaşlı bir insanı, ıslık çalarken sekerek giden küçük bir kızı, onu kovalıyormuş gibi yapan bir polisi canlandırıyorduk, ama çoğu zaman sadece birazcık daha hızlı yürüyen bizdik işte.

Küçük kızın minik adımlarıyla önüme geçmesini bekleyişimin gözümde kazandığı önem bana tuhaf geliyordu. Küçük kıza duyduğum sevgi –veya aşka hayli benzeyen o hafif güvensizlik ve canlı dikkat– Maia’yla aşk dolu ama ritüelleri ve beklentileri olmayan ilişkimizin tam tersiymiş gibi geliyordu bana. Şayet Maia’da sevdiğim şey düşüncelerine nüfuz edemeyişimse, küçük kızda irademizin dışında tekrarlanan bu şey, birlikte yarattığımız bu alandı.

Okuldaki diğer çocukların ailelerinden farklı olarak kızımın biyolojik babası değildim; fiziksel olarak birbirimize benzememek dışında bir de iki çift laf etmeden, utangaç utangaç vedalaştığımız için hemen fark ediliyordu bu. O zamanlar, şimdi bildiğim bir şeyden, benzerliğin aile bağıyla hiç ilgisi olmadığından habersizdim. Gerçek bir baba kız olmak isteyen bir yetişkin ile küçük bir kızın kaderi, düşünüldüğü gibi, birbirlerinden farklı olmak değildir, dünya birbiriyle tıpatıp aynı yüz hatlarını taşıyan uyumsuz ailelerle ve bir araya gelmiş farklı parçalardan oluşan mutlu ailelerle doludur.

Maia hayatıma girmeden önce benim için çocuklar bir ilişki icat etmek zorunda olduğum yaratıklardı. Çocukları sevdiğini veya sevmediğini gelişigüzel söyleyenlere inanmazdım, çünkü çocuklarla ilişki kurarken sıkıntı duyduğum halde defalarca bende hemen sempati uyandıranlarla karşılaşmıştım. İçine kapanıklara ve sakarlara duyduğum yakınlığı ataklara, koketlere ve gevezelere (yetişkinlerdeki çocukça ve çocuklardaki “yetişkin” tavırlardan daima nefret ettim) duymaz, antipatik bulurdum onları. İnsanın çocuklukla ilgili yıllar boyu süren önyargıları ancak gerçek bir çocuk gelip de hayatımızın bir parçası olduğunda son buluyor.

Küçük kızın saldırıya karışan çocuklarla ortak bir özelliği vardı: Etrafındaki şeyler üzerinde gerçek bir hakkı olduğuna inanmıyordu. Belki önemsiz bir ayrıntı gibi görünüyor ancak öyle değil. Çocuklar genellikle etraflarındaki şeylerin doğal vârisi olduklarını bilir, tabii asgari düzeyde dengeli bir çevrede yetişmişlerse. Ebeveynlerinin arabası doğrudan onların arabasıdır, evleri onların evidir vs. Bir çocuk mutfaktan ebeveynlerinin çatalını çalmaz, bu saçma olur çünkü o çatal zaten ona aittir. Bir kız ebeveynleri olmadığında onların giysilerini talan etmez, onlarla oyunlar oynar. Sahip olma çocuk bilincinde değişmez bir veri, gerçekliğin filtrelendiği bir kategoridir. Bu saldırıya karışan, trafik lambalarının arasındaki sokaklarda şansını deneyen ya da her gün Eré Nehri’nin kıyısında küçük gruplar halinde uyuduklarını görmeye başladığımız, gece olunca ortadan kaybolan küçük kız ve erkek çocukları, “normal” çocuklardan farklı olarak bir tek şeyin bile meşru vârisi olmadıkları bilincini kızımla paylaşıyorlardı. Meşru bir vâris olmadıkları için de çalmaları gerekiyordu.

Bu kelimeyi kasten vurguluyorum. Belediyeden bir arkadaşın kısa bir süre önce, “Saldırıya yol açan sorun, yıllar boyunca düşündüklerimizi söylememekti” dediğini duyduğum için. “Soygun” kelimesi, “hırsız” kelimesi ve “katil” kelimesi. Şimdiye değin fısıltıyla zikrettiğimiz kelimelerle çevriliyiz. Adlandırmak yön vermektir, dinlemek itaat etmek.

Meclis üyesi Isabel Plante ilk kez 15 Ekim 1994’te, iki haftada bir yapılan toplantı yönetmeliğinin dördüncü maddesi uyarınca, çocuk dilenciliği sorununu Sosyal Hizmetler Müdürlüğü’nün gündemine getirdi. Konuşmada (Bayan Plante’nin art niyetli popülist dilini tahmin etmek zor değil) şehrin değişik noktalarında sivillere yapılan üç “saldırı” şikâyetinden söz edildi. İlki, birkaç çocuk tarafından günlük kazancı gaspedilen, Toedo köyündeki küçük bir restoran sahibinin şikâyetiydi; ikincisi, tam 16 Aralık Meydanı’da kapkaça uğrayan orta yaşlı bir kadınınki ve üçüncüsü de “on iki yaşlarında bir grup vandalın saldırısına maruz kaldığını” söyleyen Solaire Kafe’den bir garsonunkiydi. Temsilci ilkin olan bitenden söz etti, sonra bu çocuklara gerekli korumayı sağlamak için yetimhanenin fonlarının iki katına çıkarılmasını talep etti ve ardından belediyenin sosyal konulardaki tutumundan dolayı doğrudan beni suçladı. Tam bir popülist diyalektik dersi: önce çoktan çığırından çıkmış bir durumu ortaya koymak, bu durum için gerçekleştirilemeyecek bir çözüm önermek ve her şeyin sorumlusu olarak siyasi rakiplerini suçlamak. Ama retorik kısmını bir kenara bırakacak olursak, Senyora Plante’nin konuşması çocuk dünyasının hepimizi huzursuz etmeye başladığını göstermesi açısından oldukça aydınlatıcıydı.

Profesör García Rivelles saldırılar üzerine yazdığı ve Otuz İkiler’in ölümünün ilk yıldönümünde yayımlanan “Müşahede” başlıklı denemesinde çocuk masumiyeti mitine uzun bir bölüm ayırmıştı. Çocuk masumiyeti miti, diyordu, Kayıp Cennet mitinin piçleştirilmiş, iyimser ve kolaycı bir türüdür. Bu cep dininin azizleri, şefaatçileri ve ermişleri yetişkinlerin nezdinde çocuklara asli günahsızlığı temsil etme sorumluluğu yükler. Ama sessizce sokakları ele geçiren o çocuklar asli günahsızlığın o zamana dek bildiğimiz iki versiyonuna, kendi çocuklarımıza ve Enyee’nin çocuklarına pek benzemiyordu. Enyee çocuklarının kir pas içinde oldukları ve okul yüzü görmedikleri doğruydu, kesinlikle fakirdiler; burnunun ucunu göremeyen San Cristóbal toplumuna göre ise katiyen iflah olmazlardı, ama yine de yerli olmaları sadece bu durumu yumuşatmakla kalmıyor, bir şekilde görünmez de kılıyordu. Onları acınacak halde, pis ve sık sık virütik hastalıklardan mustarip gördüğümüzden bu hallerine artık duyarsızlaşmıştık. Kılımızı kıpırdatmadan onlardan birkaç orkide veya bir torba limon alabiliyorduk; nasıl ki orman yeşil, toprak kırmızıysa ve Eré Nehri’nde tonlarca çamur varsa, o çocuklar da öyle fakir ve okuma yazması olmayan çocuklardı işte.

Diğerlerine gelince, çok da farklı olduğumuz söylenemez. Doksanlı yılların ortalarında San Cristóbal diğer büyük taşra şehirlerinden pek de farklı değildi. Bölge ekonomisinin kalbi olan çay ve narenciye üretimi büyük bir patlama dönemine girmişti, çiftçiler ve küçük toprak sahipleri kendi adlarına üretim yapmaya başlamışlardı, çalışan orta sınıfın yükselişi anlamına geliyordu bu. Beş yıllık bir dönemde şehrin çehresi değişmiş, küçük işletmeler serpilmiş ve onlarla birlikte birikimler artmış ve genel bir şatafat da almış yürümüştü. Hidroelektrik barajı inşaatını üstlenen şirket nehir kenarındaki yürüyüş yolunun restorasyonunu finanse etmişti, bu olay şehrin çehresini tamamen değiştiren bir durumdu. Şehrin tarihi merkezi vakit geçirilen bir yer olmaktan çıkmıştı ve San Cristóbal ilk kez, o dönemin belediye başkanının yapmacık şekilde ifade etmeye bayıldığı gibi “nehri temaşa ederek” yaşamaya başladı. Bu yeni şehirde birdenbire çocuklarıyla gezen genç anneler ve sevgililer, trafiği düzenlemek için konmuş bütün kasislerde şasi izi bırakan, manzaraya henüz uymayan spor arabalar görünmeye başlamıştı. Çocuklar, bizim evlatlarımız kurulan o yapay sahnede yalnızca dekoratif bir nesne olmakla kalmıyor aynı zamanda şehrin züppeliğinin kör noktasını da temsil ediyordu. İnsanlar kendilerini o zenginlik duygusuna öyle kaptırmıştı ki o çocukların, yani öteki çocukların ortaya çıkışı bariz bir şekilde rahatsızlık vermişti. Refah nemli bir gömlek gibi insanın düşüncelerine yapışır. Ne kadar kapana kısılmış olduğumuzu sadece beklenmeyen bir hareketi yapmak istediğimizde fark ederiz.

Bir yanda söylemler, öte yanda da olan biten duruyordu. İki gün sonra, pek çok saldırının ilkine bizzat tanıklık etmiştim. Maia ile çıktığımız yürüyüş esnasında, tepedeki küçük parktan geçerken onlarla karşılaşmıştık. Altı kişiydiler, en büyüğü on iki yaşlarında bir kız çocuğu. Onun hemen yanında birbirine çok benzeyen hatta belki de ikiz olan on, on bir yaşlarında iki oğlan çocuğu bankta oturuyordu, onlardan başka iki kız çocuğu da yere oturmuş karıncaları öldürme oyununa dalmış gibiydi. Hepsi büyük şehirlerde bazen görülen hırpani çocukların kiri pası içindeydi. Tavırları da. İlgisiz görünseler de aslında etrafı gözetliyorlardı. En büyüğünün, göğsüne birkaç ağaç ve çiçek deseni işlenmiş toprak rengi bir elbise giydiğini hatırlıyorum, bir saniye bana baktı ve başını çevirdi.

Otuz metre ötede alışveriş poşetleriyle parktan geçen ellili yaşlarda bir kadın gördük. Bir anda her şey donakaldı. Hem Maia’nın hem de benim kaçınılmaz bir şeyin vuku bulmak üzere olduğu duygusuyla zihnen başa çıkmaya çalıştığımızı fark ettim. Büyük kız ayağa kalktı. Dağınıklığını saymazsak kedilere has denebilecek bir temizliği, bedenindeyse sadece ergenlik öncesi sahip olunabilecek o yalınlık vardı. Etrafındaki çocukları çağırdı ve hiçbir bir şey söylemeden hepsi ayağa kalkıp hızlıca kadının yanına kadar geldiler. Büyük kız onun önünde durup bir şey söyledi. Başı aşağı yukarı kadının göğüs hizasına geliyordu, bu sebeple kadın biraz eğilip torbalardan birini yere bıraktı. İşte tam bu ânı fırsat bilen küçük kızlardan biri poşeti kaptığı gibi koşarak uzaklaştı.

Ben bütün bu duruma suç ortaklığı demezdim. Bundan çok daha karanlık ve daha derin bir şey vardı, bir tür sessiz koordinasyondu. Bu hırsızlık koreografisinde çocukların her birinin üstlendiği roldeki doğallık, öncesinde yapılmış bir provadan ya da çalışmadan daha fazlasını hak ediyordu. Bir erkek veya kız çocuğunun başladığı cümleyi diğeri bitiriyordu. Kadın torbalarından birinin gittiğini fark ettiğinde büyük kızla konuşmayı bırakıp aceleyle döndü, bu ânı fırsat bilen kız kadının hâlâ elinde tuttuğu poşeti yakalayıp hızlıca çekti. Ama kadın hiç de öngörülemeyen bir direnç gösterdi. Poşeti almasına engel olmakla kalmayıp kızı da sürükleyen bir enerjiyle karşılık verdi. Bunun üzerine ikizlerden biri poşeti elinden çekmeye çalışarak kadının üzerine atladı, diğeri de sıçrayıp kadının saçlarına acımasızca asıldı.

Zavallı kadın çığlık attı. Acı bir çığlıktı elbette ama hepsinden öte bir şaşkınlık çığlığıydı. O kadar şiddetli çekiştiriyorlardı ki kadın yere yıkıldı ve çocuklar her şeyi alıp ganimetle kaçmak için bunu fırsat bildiler: bir çanta ve iki alışveriş poşeti. Kadına yaklaştığımızda, yüzünde hâlâ aşağılanmaktan çok bir şaşkınlık ifadesi vardı. Yuvalarından fırlamış gözlerle bize bakıp, “Gördünüz mü? Gördünüz mü?” diye sordu.

O haftalardan sonra çocuklarla sokaklarda, parklarda, nehir kıyısında ve hatta tarihi merkezde sürekli karşılaşmaya başladık. Ne tek başlarınaydılar ne de büyük gruplar oluşturuyorlardı; genellikle üç, dört, beş kişilik gruplar halinde geziyorlardı. Üyeleri aynı çocuklardan oluşan gruplar enderdi. Birbirine çok benzeyen o iki çocuk devamlı yanında olduğundan tespit edilmesi kolay kızınki gibi, bilinen iki ya da üç grup dışında. Bir başka grup dört erkekten ve ayak bileklerine kadar etek giyen ergenliğin eşiğinde iki kız çocuğundan oluşuyordu. Üçüncü grup ise yanlarında sürekli beyaz bir sokak köpeğiyle gezen erkek çocuklardan müteşekkildi. O aylarda yapılmış mevcut video kayıtlarında, o gruplardan bazılarını, özellikle de köpekli olanı teşhis etmek nispeten daha kolaydı. Fotoğrafçı Gerardo Cenzana’nın, olayların “resmi versiyonunun” oluşturulmasına katkıda bulunan kültürel eserlerden biri olan İşe Yaramaz Çocukluk isimli meşhur sergisindeki bazı fotoğraflarda, kimi çocukların, hepimizin aşina olduğu yüzlerin “tekrar ettiği” yanılsamasına kapılınsa da bunu söylemek zor. Bu çocukların biraz daha tanıdık olduğu hissi, gerçekte var olmadıkları yerlerde modeller kurmaya çalışan şaşkın zihnimizin bir stratejisinden ibaret olabilir.

Ama günler geçiyordu ve kimse bu konuda dişe dokunur bir şey yapmıyordu. Ben Enyee topluluğuyla program çerçevesinde çalışmaya başladığımdan o kadar meşguldüm ki konu aklıma bile gelmiyordu. Öyle ya da böyle Otuz İkiler artık günlük hayatımızın bir parçası olmaya başlamıştı ve sadece arada bir, beklenmedik durumlarda bir şeylerin değiştiğini fark ediyorduk. Örneğin, o dönemde –sanırım kitabı evde bulduğumuzdan– akşamları küçük kıza Küçük Prens’i okumaya başladığımı hatırlıyorum. Çocukluğumda büyük bir ilgiyle okumuştum, ama onu kendi kızıma okurken içimde izahını bulmakta zorlandığım bir reddediş belirmeye başlamıştı. İlk başlarda, yapmacıklığı, o ısrarlı yalnızlığı ve dünyası, gezegeni, rüzgârda uçuşan atkısı, tilki, gül beni rahatsız ediyor diye düşünürken birden tamamen art niyetli bir kitap, üç kat kuzu postu giymiş bir kurt olduğunu anladım. Küçük Prens bir gezegene gelir ve henüz “evcilleştirilmediği” için kendisiyle oynayamayacağını söyleyen bir tilkiyle karşılaşır. Küçük Prens, “Evcilleştirmek ne demek?” diye sorar, tilki biraz utana sıkıla, “Bağ kurmak,” der. Küçük Prens daha da şaşırarak, “Bağ kurmak mı?” diye sorar, tilkiyse mükemmel bir art niyet vecizesi yumurtlar: “Elbette, benim için henüz diğer yüz bin çocuktan birisin. Sana ihtiyacım da yok. Senin de bana ihtiyacın yok. Ama beni evcilleştirirsen birbirimize ihtiyaç duyarız.” Birkaç sayfa sonra, bir gül bahçesinin karşısına geçen Küçük Prens bencillik dersini almış gibidir: “Hiçbiriniz benim gülüme benzemiyorsunuz, henüz hiçbir şey değilsiniz. Kimse sizi evcilleştirmedi ve siz de kimseyi evcilleştirmediniz. Benim tilkim de önceden sizin gibiydi. Diğer yüz binlerce tilkiden bir farkı yoktu. Ama şimdi onunla arkadaşım ve dünyada eşi benzeri yok.”

Saldırıların başlangıcında aldığımız tavrın saflığı ile Saint-Exupéry’e bu satırları yazdıran arasındaki benzerlik beni bugün bile irkiltiyor. Tıpkı Küçük Prens gibi biz de sadece çocuklarımıza duyduğumuz özel sevginin onları farklı kıldığını, kapalı gözlerle bile seslerini binlerce çocuğun sesi arasından ayırt edebileceğimizi düşünüyorduk. Yavaş yavaş sokaklarımızı istila eden öteki çocukların tıpkı erkek ya da kız çocuklardan, “diğer yüz binlere benzeyen” çocuklardan az çok ayırt edilemeyecek bir versiyon olması belki de tam tersini doğruluyordu. O çocuklara ihtiyacımız yoktu. Onların da bize ihtiyacı yoktu. Ve tabii ki onları evcilleştirmek gerekiyordu.

Ancak gerçek ısrarcıdır ve evcilleştirilmiş bile olsa çocuk çocuktur. Skandalın asıl başlangıç noktasını nasıl unutabilirdik ki? Çocuklar. Günün birinde hırsızlık yaptıkları ortaya çıktı. Kimileri, “Ne kadar da iyi görünüyorlardı!” diyordu yüksek sesle, ama bu çığlığın ardında kişisel bir güceniklik vardı. “Pek de iyi çocuklara benziyorlardı ama bizi kandırdılar, ikiyüzlü veletler.” Evet, çocuklardı, ama bizimkilere benzemeyen çocuklar.

3 Kasım 1994 günü öğleden sonra Belediye Başkanı Juan Manuel Sosa, San Cristóbal İl Emniyet Müdürü Amadeo Roque’yi, Çocuk Mahkemesi’nden sorumlu aile yargıcı Patricia Galindo’yu ve beni acilen toplanmak üzere konferans salonuna çağırdı. Belediye başkanı salona girdi ve yüzündeki hayal kırıklığı ifadesinden daha fazla ses çıkarmasını beklediği anlaşılan dosyayı masaya bıraktı. Maia bir adamın patron tavrına bürünmesi için San Cristóbal’da beş dakika geçirmesinin yeterli olduğunu söylerdi. Sosa bu duruma güzel bir örnekti. Ne tehlikeli olacak kadar akıllıydı ne de komik olacak kadar zararsız. Onda “köylü kurnazlığı” dedikleri şeyden vardı, ama fırsatçılığı mı daha beterdi yoksa herkese vaatlerde bulunması mı bilmiyorum.

Ama emniyet müdürünün ortaya koyduğu olaylar fantezi olmaktan çok uzaktı: İki polis, günlerdir 16 Aralık Meydanı’nda takılan ve yoldan geçenlere saldıran bir grup çocukla temas kurmuştu. Memurlardan birinin ifadesine göre çocuklar sorulara “anlaşılmaz bir dilde” cevap vermiş, yine ifadeye göre on yaşlarındaki bir çocuğu karakola götürmeye yeltenince onlara saldırmışlardı. İlk ifadesinde tabancasını gasp edenin ve “rastgele ateş açanın” çocuklardan biri olduğunu söylemişti, ama pek çok görgü tanığının ifadesi sonucu, yaşanan arbede neticesinde silahını istemeden ateşlediğini kabul etmek zorunda kalmıştı. Kurşun, tıbbi müdahaleye rağmen birkaç dakika sonra kan kaybından ölen arkadaşı memur Wilfredo Argaz’ın kasığını delip geçmişti.

Polis memurunun adı Camilo Ortiz’di, yirmi dokuz yaşındaydı, iki yıldır kolluk kuvvetindeydi ve taksirle ölüme sebebiyet verme nedeniyle yargılanmak üzere hapisteydi. Merhum Wilfredo Argaz otuz sekiz yaşında, iki kız çocuğu babasıydı ve arkadaşına kıyasla epey kabarık bir sicili vardı: rüşvetle alakalı kurum içi iki soruşturma ve bir suçlunun sorgusu boyunca yetkisini kötüye kullanmaktan ağır ihmal. Belki bir melek değildi, ama şimdi ölü bir melekti. Camilo Ortiz gereksiz yere silah kullanmaktan mahkemede hesap vermek zorundaydı. Hapisten kurtulması zor sayılmasa da, yeryüzünde (nihayetinde olacağı gibi) onu yüklü bir tazminattan ve polis teşkilatından çıkarılmaktan kurtarabilecek bir hâkim yoktu.

Bizzat o toplantıda üzerinde anlaştığımız resmi rapor sayesinde, Wilfredo Argaz’ın ölümü görev başında meydana gelen, trajik ve önlenebilir bir kaza olarak geçti. Makul olduğu üzere, çocuklardan bahsetmekten kaçınıp raporda onlardan “adi suçlular” olarak söz ettik. Aynı akşam ünlü şarkıcı Nina’nın ölmesi talihin bir cilvesiydi ve bu, basının dikkatini o denli çekmişti ki Wilfredo Argaz’ın ölümü gazetelerde üçüncü sayfa haberi olmaktan öteye geçemedi.

Fakat Argaz’ın karısı bu işin peşini o kadar da kolayına bırakmayacak gibiydi. Kocasının ölümünden iki gün sonra sarhoş bir halde ve ellerinden tuttuğu iki kız çocuğuyla belediyenin kapısına dikildi ve belediye başkanının penceresinin önünde neredeyse yirmi dakika boyunca “Katiller” diye bağırdı.

Acının alenileşmesine oldum olası sıcak bakmamışımdır. Ne zaman böyle durumlarla karşılaşsam kendime karşı bile duyarsızlaştığım hissine kapılıp huzursuz olurum. Annem hastanede öldüğünde babamın onun cansız bedenine kapanıp bağırdığını hatırlıyorum. Onu her zaman içtenlikle sevdiğini biliyordum, ben de acıdan o denli kahrolmuştum ki tek kelime edebilecek durumda değildim, yine de bütün bu sahnenin son derece sahte olduğu hissinden kendimi kurtaramıyordum, bu da beni neredeyse ölümden daha fazla rahatsız ediyordu. Birden hissizleştim ve oda bana daha büyük ve boş göründü, o boşluğun ortasında hepimizin taş kesildiğini düşündüm. Elimden gelen tek şey, bir ya da birkaç kez, “İyi oyunculuk baba, çok iyi oyunculuk...” demek oldu.

O kadını meydanda çığlık atarken gördüğümde de benzer bir hisse kapıldım. Darmadağınık saçlar, ergenliğin sınırında iki kız çocuğu ve sarhoşluğun bariz alametleri... Kadında o denli edepsiz bir şey vardı ki merhametsizliğim beni şaşırtmadı bile. Bizi sanki kozmik bir mesafe ayırıyormuş gibi odamın penceresinden ona bakıyordum. Çığlık atıyordu, anlamsız çığlıklar. Belediye başkanına ve yattığı hücrede muhtemelen her şeyi duyan Camilo Ortiz’e sırasıyla hakaretler yağdırıyordu. Oturup çalışmaya devam ettim. Kadın sustu. Beklenmedik bir sessizlik oldu, derken yeniden çığlık atmaya başladı ama bu sefer başka bir şey söylüyordu: “Çocuklar yaptı! Çocuklar yaptı!”

Çok tuhaftı. O noktaya kadar muhafaza ettiğim soğukkanlılık nefrete dönüşmek üzere bir anda yitip gitti. O kadın sanki üstünü örtmeye çalıştığım bir sırrı, haftalardır içimde tutup dile getirmeye cesaret edemediğim utanılacak bir şeyi meydanda haykırıyormuş duygusuna kapıldım. Sandalyemden fırladım. Koşarak Amaedo Roque’nin ofisine kadar gittim ve ona şu orospunun belediye önünde bağırmasına daha ne kadar izin vereceğini sordum. Emniyet müdürü aval aval bana baktı.

Şu orospu.

Bazı kelimelerin acımasızlığının bizimle yüzleşmek üzere yıllar boyunca içimizde yer etmesi, onları telaffuz ettiğimiz günkü kadar canlı kalması ne ilginç. Şimdi bile, neredeyse yirmi yıl sonra, o kelimeler manastırlarında beni utandırmak için sabırla bekleyen rahibelere benziyor. Hafızanın laneti.

İki gün sonra, 6 Kasım’da, El Imparcial’daki köşesinde Víctor Cobán ne olup bittiğini anlayan az sayıdaki insandan biri olduğunu gösterdi: Sadece bizim belediye başkanı Juan Manuel Sosa gibi bir öngörüsüz, sokak çocukları konusuna bir çözüm getirilmemesi durumunda yaklaşmakta olan felaketin boyutlarından şüphe duyabilirdi. Wilfredo Argaz’ın ölümü münferit bir kaza olabilir, ancak olay bir metafor işlevi görüyor. Metaforlar işlevseldir: Belki de bizim dünyamıza ait değillermişçesine geceleri ortadan kaybolan, belli bir liderleri yokmuş gibi görünen o çocukların söylediklerini anlamıyorduk, ama varlıklarının henüz deşifre edilmemiş bir amaç içerdiği aşikârdı.

Burası kesin: Ortada bir lider yok. Muhtemelen gruplardan bazıları aralıklarla belli çocuklar tarafından “yönetiliyordu” ama hareket tarzları tek bir beyin tarafından yönetildikleri izlenimini uyandırmıyordu. Bazen belediyenin arka tarafında buluşuyorlardı, çimendeki bir tümsekten atlayarak, gülüşerek ve tekrar atlamak üzere yerden kalkarak orada saatler geçiriyorlardı. Mutlu olduklarında onları bizim çocuklardan ayırt etmek çok güçtü. Birbirlerini güldürmek için şaklabanlıklar yapıyorlardı ya da yuvarlandıktan sonra hızla kalkıyor, bunu yaparken de büyük bir şamatayla kıçüstü düşüyorlardı. Onları görünce kaldırım değiştirerek veya meydanları boydan boya kat ederek kendimizi sakındığımız çocukların bu çocuklar olmasının şaşkınlığıyla, o karşılaşmaların birçoğunda gülümsediğimi anımsıyorum. Dahası, o çocuklarda “normal” çocukların asla ulaşamayacağı bir mutluluk ve özgürlük olduğunu, çocukluğun onların oyunlarında bizim çocuklarımızın kurallı ve yasaklarla dolu oyunlarına kıyasla çok daha iyi ifadesini bulduğunu düşünüyordum.

Bugün büyük bir ihmal gibi görünebilir ama San Cristóbal gibi küçük şehirlerde polisin öncelikleri suçlarla ilgilidir ve o zamana dek çocukların suçlu olduğuna dair herhangi bir işaret yoktu. Bir polisin onları suç işlerken görüp yakalamaya çalıştığı ender zamanlarda ânında dağılıyor ve dört bir yana kaçışıyorlardı. Sonra tekrar bir araya geliyorlardı. Mesela iki grubun tesadüfen aynı yerde karşılaştığını, biraz tartıştıktan sonra bir grubun çekip gittiğini görmek tuhaf değildi. Kurallar çerçevesinde hareket etselerdi iki küçük liderin bir uzlaşmaya vardığı görülebilirdi, ama bu asla olmuyordu: Sanki onları oraya getiren şeyin ne olduğunu unutmuşçasına karmaşık ve gelişigüzel tartışıp tekrar ayrılıyorlardı, bazen grup üyeleri bile kendi aralarında değişmiş oluyordu. Birinin onların davranışlarını bir organizmanın hücrelerine benzettiğini hatırlıyorum, her biri ayrı bir bireydi ama hayatları bir kovandaki arılar gibi bir topluluğun hayatıyla iç içe geçmişti. Ancak bu çocuklar bir araya geldiklerinde gerçekten de bir vücut oluşturuyorsa beyinleri neredeydi? Eğer bir arı kolonisi gibiyseler, kraliçe arı kimdi?

Víctor Cobán’ın makalesinde bahsettiği ikinci konu, yani gece olunca ortadan kaybolmaları da aynı ölçüde kaygı uyandırıcıydı. Karanlık çökünce Otuz İkiler ormana giriyor mu hâlâ bilmiyoruz demek bu. Artık o aylarda nehir kenarındaki yürüyüş yoluna bir kilometreden az bir mesafede, nehrin yakınlarına yerleştiklerini ve kamplarını iki üç kez aynı hizada içeriye doğru çektiklerini biliyoruz, ama buraları seçme sebeplerinin (bizden kendilerini koruma gibi bariz bir neden dışında) hâlâ bir izahı yok.

Dediklerini anlasaydık her şey çok daha basit olur muydu? Daha doğrusu, onları anlamamıza müsaade etselerdi. Bunu bilmek güç. San Cristóbal Katolik Üniversitesi Filoloji Bölümü hocası Profesör Pedro Barrientos’un, çocukların Enyee’nin bir lehçesini konuştuğunu iddia ettiği, artık bugün gülmeden okunamayan bir makalesi var. O dönemde, bir tür yeni “Esperanto” dilinde iletişim kurdukları gibi başka saçmalıklar da bugün gülüp geçtiğimiz ama o sırada büyük bir ciddiyetle, hatta otorite havasında yapılan açıklamalarda dile getiriliyordu.

Olayın sesli kayıtlarından geriye pek bir şey kalmaması saldırılarla ilgili en trajik şeylerden biridir. Dakota Süpermarketi saldırısının kayıtlarında sesleri duyuluyordu. Ormanın derinliklerinden gelen uğultu gibi birbirine karışmış kuş cıvıltılarına benziyordu, ama cümlelerindeki müzikalitenin sıradan birkaç çocuğun sohbetiyle ne derece uyumlu olduğunu anlamak için gözleri kapamak yeterliydi: Sızlanmalar ünlem tonlamalarıyla karşılanıyordu, teyitler tezahürat jestleriyle, tuzak sorular cevaplarla. Ve mutluluk; o çocuklar sanki normal çocukların bulmakta zorlandığı bir mutluluk sırrını bulmuş gibiydi. O gülüşleri dinlerken, dünyanın sadece bu sesi çıkarmakla kefaretini ödediği hissine kapılıyordunuz. Ama tek kelime bile anlamıyorduk.

Çocuklar sokaklarda dolaştıkları o aylar boyunca bizimle hemen hemen hiç konuşmadı, kendi aralarındaysa ya fısıltıyla ya da doğrudan yanındakinin kulağına eğilerek konuşuyorlardı. Örneğin bize “bir kuruş” derlerse, tamamen anlaşılır bu kelime bile, sanki üfleyip şişirmişler gibi bambaşka bir hale dönüşüyordu. Dilbilim uzmanı filan değilim, ama çok sıradan durumların dile dair öznel algılarımızı radikal bir şekilde değiştirmesine hâlâ şaşırıyorum. Bazen çocuklar aslında mükemmel İspanyolca konuşsalar bile onları anlayamayacağımızı, bize hâlâ başka bir dil konuşuyorlarmış gibi geleceğini düşünüyorum.

Yine de her hiyeroglifin bir Rosetta Taşı vardır, bizimkiyse isimler ve soyisimlerdi. Antártida Mahallesi’nde oturan Teresa Otaño adında on iki yaşlarında bir genç kız olmasaydı San Cristóbal saldırılarıyla ilgili objektif bir bakış açısı asla yakalanamazdı. Teresa bir biçimde şehrin tam bir modeliydi, o zamankinden başka sebeplere dayansa da şimdi bile öyledir. Annesi Enyee kökenli bir ev kadını, babası iç bölgeden bir köy doktoruydu ve şöhreti sayesinde merkezde çok rağbet edilen bir muayenehane açmıştı. Pekâlâ Maia’nın keman dersi verdiği öğrencilerinden biri de olabilirdi: eğitimli, dikkatli ve mesafeli. Mütevazı kökenlerden gelmesine karşın Teresa Otaño daha on iki yaşında o dönemde yeni yeni filizlenen sınıf ayrımcılığına eğilimliydi.

San Cristóbal’ın orta sınıfı, kabaca bir benzetmeyle tasvir edecek olursak, süt kovasına düşen üç kurbağanın meşhur hikâyesini hatırlatıyordu: iyimser, kötümser ve gerçekçi. İyimser kurbağa, “Bu kadar ufak bir yerde boğulacağımı sanmam,” der, ama tam da bu umursamazlığı batmasına, ilk olarak onun ölmesine yol açar. Karamsar kurbağa, “İyimser kurbağa öldü!” diye düşünür. “Ben kendimi nasıl kurtarabilirim ki?” derken umutsuzluğu hemen oracıkta ölmesine sebep olur. Ama üçüncüsü, bütün bu süre boyunca yüzeyde kalmak için bacaklarını hareket ettirmiş olan gerçekçi kurbağa, arkadaşlarının ölümünden sonra ümitsizce daha fazla çırpınmaya başlar ve birden ayaklarının altında basıp zıplayabileceği sağlam ve sert bir şey hisseder. Bacaklarıyla çırpınırken sütü yağa dönüştürmüştür ve gerçekçiliği (veya ümitsizliği) onu kurtarır. Dişini tırnağına takarak gösterdiği onyıllarca süren çaba ve yoğun gayret sayesinde, San Cristóbal’ın orta sınıfı refaha kavuşmuştu: On yıl önce oturdukları kulübenin kirasını zar zor ödeyen aileler, birden çok iyi konumda araziler alabilecek ve o arazilerde kendi evlerini yapabilecek duruma gelmişlerdi. Teresa Otaño, farkında ya da değil, o sınıfa aitti. Orman yakınlarındaki, o zamanlar daha yeni yeni zenginleşen Antártida Mahallesi’nden arkadaşlarıyla Sagrada Concepción Okulu’na giderken, annelerinin ellerinden tutup orkide satmaya getirdiği Enyee çocuklarına tepeden bakmaya alışıktı.

Otaño çocukluk günlüğünü yirmi beş yaşında, Otuz İkiler’i öldüren kazadan on bir yıl sonra artık genç bir kız olduğunda yayımladı. Ânında yerel bir bestseller oldu. Makyevelci bir zihin editoryal bir başarıyı bundan daha iyi tasarlayamazdı. Saldırılar toplumun hafızasında öyle tazeydi ki vakayla ilgili herhangi bir yayın yayımlanır yayımlanmaz satışı garantiliyordu. Günlük, genç bir kız çocuğuna has yeni bir bakış açısı getiriyordu. Bir kız çocuğu bizi altüst eden o çocuklara bakıyordu. Derken olaylar arasında paralellikler kuruldu: Önsözdeki ip yumağı gibi dolaşık bir cümle yüzünden kitap Anne Frank’ın Güncesi’yle karşılaştırıldı. Küçük Otaño’nun bir yeteneği olduğu muhakkaktı: yaşına uygun ve kaçınamayacağı çocuksuluğuna eşlik eden, bilincinde olduğu durumunu sıradışı bir biçimde ortaya koyma becerisi. Günlüğüyle bütün içtenliğiyle yüzleşme fikri üzerine düşünürken ilk sayfalardan birinde, Bunu yirmi yıl sonra okuduğumda şöyle düşüneceğim: Korkunç bir çocuktum, diye yazıyor; on iki yaşındaki sıradan bir beynin kapasitesini aşan bir cümle.

Fakat Teresa Otaño hali vakti yerinde zeki bir kız olmanın ötesinde olağanüstü bir şey yaptı: Otuz İkiler’in