C.D. Rose

Herkes Başka Biriyken Kim Kimdir
Unutulmuş Büyük Kitaplar Üstüne On Konferans

İngilizceden çeviren

Emre Ağanoğlu

Roman

C.D. Rose

Peripatetik yazar ve bilgin. Karanlık barların, tozlu kütüphanelerin, ikinci el kitaplar satan iyi kitapçıların olduğu her yere kendini ait hissseder. İngiltere’deki pek çok kaliteli üniversitede eğitim görmüş, birkaçında ders vermiştir. Başlıca ilgi alanları düzmece bibliyografyalar ve heterobiyografiler olsa da ağırlıklı olarak kurmaca yazıyor.

Emre Ağanoğlu

11 Kasım 1976, İstanbul doğumlu. Yayımlanan kitapları: Ali Abher (YKY, 2011), Aynada Başkasını Aramak (Heron, 2020). Çevirilerinden bazıları: Aspern’in Mektupları (Henry James), Güzel Sanatların Bir Dalı Olarak Cinayet (Thomas de Quincey), Su Seviyesi (Joseph Brodsky), Bilge Kan (Flanery O’Connor).

Künye

Notos Kitap 187

Edebiyat 069

Roman

©Notos Kitap Yay›nevi, 2020

©C.D. Rose, 2017

Who’s Who When Everyone is Someone Else, 2017

Bu kitabın Türkçe yayın hakları Melville House Publishing ve Anatolialit Telif Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır.

Birinci Basım Nisan 2021

Birinci Sürüm Temmuz 2022

ISBN 978-605-7643-41-4

ISBN (e-kitap) 978-605-7643-61-2

Sertifika 52101

Editör

Oğuz Tecimen

Son Okuma ve Teknik Hazırlık

Tila Sadeki

Kapak Tasarımı

Burka Bayram

İçindekiler

C.D. Rose

Emre Ağanoğlu

Künye

İçindekiler

Teşekkür

Bu kitabı olanaklı kılan herkese.

Kim olduğunuzu bilmiyor olabilirsiniz.

Hikâye anlatıcısı: hikâyesinin ince alevinin yaşamının fitilini kül etmesine izin veren kişi.

Walter Benjamin

Clara’yla yazın son demlerinde, sıcaktan kavrulan bir sabah vedalaştım; gökyüzü halden anlarcasına aldırışsız ve açıktı, güneş daha o saatte üstelik yılın bu döneminde yakıyor, şafağı süsleyen, bana onun saçını hatırlatan tek tük bulutu alazlıyordu. Kafe Terminus’un kapısında durup uzaklaşmasını izledim; onu bir daha görmeyeceğimi, dünyalarımızın birbirinden nihai ve kesin olarak tamamen ayrıldığını, ikimizden geriye kalanların sadece otellerin kayıt defterlerine karalanmış akıllara ziyan isimler, kurdeleyle bağlanıp yatağının solundaki şifoniyere saklanmış mektuplar, uzun zaman önce kurumuş, kim bilir belki de onunla birlikte çekip gitmiş bir mendildeki tuzlu izden başka emaresi kalmamış birkaç damla acı gözyaşı olduğunu biliyordum. Anılar... anılar kalacaktır, demeli ama biliyordum ki artık Clara’nın anıları yoktu, bende de tek tük kalmıştı fakat onlar da güvenilmez ve yanıltıcıydı, hem bana hem de kendilerine yalan söylüyorlardı.

Babasının ısrarı üzerine birbirinden güzel dört siyah atın çektiği zarif ahşap tabutu önümden geçerken kahvemden son yudumumu da alınca fincanın dibinde hilal şeklinde iç karartıcı koyu bir çizgi kaldı; tabut anacaddeyi kat edip şehir dışına çıkacak, tali bir yola sapıp en yakın yerleşim yeriyle arasında en az bir iki kilometre bulunan mezarlığın duvarla çevrili sessiz krallığına girecekti. Clara görüş alanımdan ağır ağır çıkarken artık nihayet özgür olduğumun farkındaydım. Onunkinin ters yönüne gitmekte, sırtımı ona, bu kasabaya, onların dünyasına dönmekte özgürdüm artık.

Trenimin hareket saati gelmişti.

Gar ahı gitmiş vahı kalmış, küçük, bayağı bir yerdi; tek bir peron ve kendini tuvalet ilan etmiş bir barakadaki kovadan ibaretti, gar demeye bin şahit isterdi. Lokomotif rötar yapmadığı için hiçbirinin önemi yoktu, galiba kasabaya tam da Clara diğer ucundan çıkarken girmişti. Öbür dünyaya yolculuğa çıkarkenki zarafeti, şatafatı teslim etmem gerek, diğer taraftan tren yolculuğunun da kendine özgü bir romantizmi var: buharın tıslaması, yanan kömürlerin çıtırtısı, çakılların gıcırtısı, lokomotifin hareket ederken, bunun gibi bir külüstürün bile ulaşabileceği yüksek hıza çıkarken alıp verdiği o derin mi derin soluk... Şehri geride bırakırken demir tekerleklerin çelik rayda çıkardığı sesi dinliyordum, vagonların hafif hafif sallandığını hissediyor, film izler gibi arazinin pencereden hızla geçip gitmesini seyrediyordum. Öyle bir tarih yatıyor ki burada diye düşündüm; üzerinde hızla ilerlediğim rayları namuslu demir çelik işçilerinin dövdüğünü, irikıyım göçmenlerin dizdiğini, geçtiğimiz şu geçidi dinamitleri kayalara kendi elleriyle yerleştirmiş yürekli mühendislerin açtığını bilmek öyle bir şey ki... Bu harikanın inşasında acaba kaçı ölmüştür? Romalılardan kalma bir su kemerinden dönüştürülmüş köprüden geçerken lokomotifin gürültüsü yükseliyor, ova gittikçe aşağıda kalıyordu.

Ama en güzeli tanınmamaktı. Burada kim olmak istersem olabilirdim. Trene binmek yeni bir dünyaya adım atmaya benzer. Onca rastgele yabancı. Şans eseri karşılaşma olasılıkları. Bir kez kapı kilitlendi mi, düdük öttü mü ayrılık mutlaktır. Kimse beni tanımıyordu, ben kimseyi tanımıyordum. Her şeye sıfırdan başlayabilirdim.

*

Kitabı kucağıma bırakınca kapanıverdi. Gözlerimi yumup uyumaya çalıştım, olmadı. Enrico Cavaletti’nin Gecenin Sonuna Giden Tren’inin uzun bir tren yolculuğu için ideal olacağını ümit etmiştim, anlatının ritmi başta trenimin sallantılarına uslu uslu ayak uydursa da uzun cümleler çok geçmeden beni bunaltmaya başladı, dikkatim dağıldığı için cümleleri dönüp dönüp gözden geçirir oldum; bir kitap ile gerçeklik arasındaki mesafenin açılması beni ilk kez hayal kırıklığına uğratmıyordu.

Cavaletti’ye bir arkadaşımın tavsiyesiyle yönelmiştim, adını hatırlamaya çalışıyordum ki bir daha kitap önerecek olursa onu duymazdan gelebileyim. “Tren edebiyatının iyi bir örneğidir,” dediğini hayal meyal hatırlıyordum. Cavaletti’nin adını ileride lazım olur diye defterime karalamış, uzun bir tren yolculuğuna çıkana kadar da bir daha aklıma getirmemiştim. Hazırladığım okuma listesine kitabı eklemeye de niyetlenmiştim fakat başlangıcına bakılırsa yirminci yüzyıl başlarından kalma beş para etmez bir şeydi, süslü anlatımı daha ilk sayfada gereğinden fazlasını ele veriyordu. Yedek listede bekleyebilir diye düşündüm.

Ne yazık ki elimin altında başka kitap yoktu, diğer kitaplarımı daracık baş üstü bagaj bölmesine zar zor yerleştirdiğim bavullarımdan birine tıkıştırmıştım. Bavulu indirip açmak diğer yolcuları rahatsız etmek anlamına gelecekti, hiçbiri de rahatsız olduğunda baş belası kesilmeyecek tiplere benzemiyordu. Ben de dışarı bakmaya, beni hayal kırıklığına uğratanın kitap ile gerçeklik arasındaki mesafe değil, okuduklarımın bulunduğum ortamı değiştirmesine müsaade etmeyişim olduğunu düşünmeye başladım.

O sırada bulunduğun ortam hıncahınç dolu bir trendi, hakkında hiçbir şey bilmediğim iki ülke arasındaki sınırı belirleyen dümdüz, bomboş arazide üç saattir açıklanmayan bir nedenle bekliyor, bekleyişinin de sonu gelmeyeceğe benziyordu. Sırtımı ağrıtan koltuğa sıkışmış oturuyordum, yanımdaki adam ağır öğle yemeğini sindirmek için uyuklayan dengesiz bir felsefe profesörünü andırıyordu. Karşımda oturan başka bir adam kompartımandaki diğer yolcularla sohbet etmeye çalışıyordu, oradaki iki genç kadınsa fısıldaşmakla yetinecek, adama kulak asmayacak gibiydi. İçerideki son kişi ise bilmediğim bir mezhebe mensup bir rahibeydi, karşımdaki adam ne zaman ona bir şey söylese tek kelime etmeden kafa sallıyordu. Neyse ki ben okumaya ya da okurmuş gibi yapmaya devam ettikçe, dikkatini kitabına vermiş yabancılara özgü, kimsenin bozmaya yeltenmediği kuvvet alanımı koruyabilirdim.

Bana saatler gibi gelen bir sürenin ardından –daha kısa da sürmüş olabilir, kabul– tren yeniden hareket etti; sisin arasındaki gri hangarların görünmesine olanak sağlayacak kadar yavaş ilerliyorduk fakat giderek hızlanarak önce bir dizi zevksiz, yüksek binayı, ardından yaprak yaprak yayılmış banliyöleri geride bırakıp ölüler diyarı gibi kasvetli bir tünele girdik, tuğla ve beton duvarları grafitilerden payını almadığı için dikkat çekiciydi. Sonra tünel kafesli, cam kubbeli, aydınlık mı aydınlık bir yere açıldı, çaprazlama kirişlerde güvercinler uçuşuyordu. Tren yavaşlarken yanda bir platform belirdi, film sona eriyordu. On dokuzuncu yüzyılın sonundan kalma şatafatlı bir tabelada vardığımız şehrin adı yazıyordu, bir de “Terminus” kelimesi. Son.

*

Böylece yolun sonuna varmış oldum, bu havada fazla gelmiş paltosunun cezasını çeken, şapkası paralanmış, iki elinde birer hantal bavul taşıyan bir adam olarak. Ülkesindeki kargaşadan ufak ufak sıvışan o ebedi göçmen de olabilirdim pekâlâ; yıllarca bir anlam ve amaç peşinde o şehir senin bu şehir benim yer değiştiren o yurtsuz adam hani. Otodidakt bir köylü de olabilirdim; hani bildikleriyle kurumlanmak için şehre gelen, her şeyi kapsayan teorisini ya da manevi aydınlanmaya çıkan yeni bir yolu duyurarak hıncahınç dolu salonlardakileri kendinden geçirmek isteyen o hırslı kahraman. Genç olsaydım, ucuz bir müzikalin başındaki o hevesli yeniyetme de olabilirdim; hani bavullarını kaldırıma bırakıp dikelerek sırtını esneten, sonra ıslık çalıp, Hey gidi koca şehir, bakalım neler çıkacak bahtıma, diye iç geçiren o küçük adam.

Aslında bu saydıklarımın hiçbiri değildim ama kendimde hepsinden ufak tefek parçalar görebiliyordum.

Galiba açıklamam lazım.

Birkaç yıl önce, yayına hazırladığım bir kitabın¹ kazandığı mütevazı başarı sayesinde, Orta Avrupa’nın uzak sayılabilecek bir köşesindeki adını vermeyeceğim küçük bir şehrin üniversitesinden bir dizi konferans vermek üzere davet aldım. (Şehrin adını vermememin ciddi bir nedeni yok. Hem anlatacağım bazı olayların hem de anacağım kişilerin alçakgönüllülük ederek perdenin ardında gizlenmek isteyebileceğini belirtmekle yetineyim. Bilenlerin şehri tanıyacağına şüphe yok, onların da ağzını sıkı tutacağını ümit ediyorum.) Şehrin köklü üniversitesindeki profesörlerden biri kitaptan epey etkilenmiş, konu hakkında birkaç konferans verip vermeyeceğimi öğrenmek üzere benimle temasa geçmişti. İçerikle ilgili birkaç olasılığı birlikte değerlendirdikten sonra, (bir önceki çalışma alanım olan kayıp, unutulmuş ya da hiç hak etmediği halde göz ardı edilmiş yazarlardan ziyade) kayıp, unutulmuş ya da hiç hak etmediği halde göz ardı edilmiş kitaplar üstüne on konferans teklifine dönüştü davet. Hem davet hem de profesörün ilgisi ve heyecanı gururumu okşadığı için işe balıklama atladım, özellikle de sundukları şartların cömert mi cömert olduğunu görünce. Üstelik kalkıp gitmek için de doğru zamandı. Sonlardan –gerek kitapların gerekse ilişkilerin sonundan– iyi başlangıçlar çıkar.

Adını güçbela telaffuz edebildiğim, dilini hiç bilmediğim bir şehrin garında, görsem tanımayacağım birinin gelip beni bilmediğim bir yere götürmesini bu yüzden bekliyordum işte.

Çok iyi yahu, diye düşündüm, çok iyi.

Peronda yürümeye koyuldum. Kahve, devasa hamur işleri ve gazete satan büfeleri es geçtim, gazetelerin başlıklarındaki sesli harf kıtlığı göze çarpıyordu. Bavul sürükleyenler, birbirine bağırıp çağıran kalabalık bir aile, aceleci yolcular ve soluk soluğa kavuşmuş iki sevgili gördüm. Şehir rehberinde adına rastladığım otellerin tabelalarını taşıyan, üniformalı bir iki şoför dikilmiş sigara içiyordu (anlaşılan fırça yemekten korkmadan garda sigara içilebilecek bir kentti burası). Adımın yazılı olduğu bir levha tutan kimse yoktu ortalıkta, bana söz verdikleri şoför sonu gelmeyen o rötar nedeniyle belli ki çekip gitmişti. Şeytana uyup Herr Vandervelde, Signor Bandera ya da Doktor Flannery olduğumu iddia etme fikri aklımı çeliyordu, hani böyle bir düzenbazlığın yanıma ne kadar süre kâr kalacağını görmek için biraz da, ama neyse ki bu ayartı uzun sürmedi. Ne iyi bir aktörümdür ne de iyi bir yalancı. Çabuk kaygılanırım. Ne mal olduğumun ortaya çıkacağı korkusu vardır bende.

John Berger şöyle yazmıştır: “Eski zamanların yazgı algısı on dokuzuncu yüzyıl yapılarından bir tek garlara enikonu yedirilmiştir .... Gayrişahsi ve mahrem, garda bir aradadır. Orada yazgılar çözülüp günyüzüne çıkar.” Yazgımın nasıl çözülüp günyüzüne çıkacağını düşünerek, gayrişahsiliğe karşı mahremiyetimin tadını çıkara çıkara beklemeye başladım. Fransa’daki garlarda perona varmadan hemen önceki salona la salle des pas perdus, “kayıp adımlar salonu” denir; oradan geçmiş, sırra kadem basalı epey olmuş insanların ayak seslerinin yankısını alıkoymuş bir mekândır. Ne yapacağımı bilemeden beklerken bu ülkede de aynı ifade kullanılıyor mudur diye düşündüm. Bir nebze de olsa kendinden emin görünmek için gitgide yavaşlayarak bir ileri bir geri yürümeye başladım. Bir amacınız varsa insanların sizi görmezden gelmesi daha yüksek bir olasılık bana kalırsa.

Şehirdeki ilk birkaç gecemi geçireceğim otelin adını ve adresini bir kâğıda yazıp cüzdanıma yerleştirecek kadar akıllıca davrandığımı neden sonra hatırladım. Üzerinde inanılmayacak kadar büyük sayıların bulunduğu kâğıdı aşina olmadığım birkaç banknotun arasından çekip gardan çıkmaya, taksi durağını bulmaya, kâğıdı şoföre uzatmaya, beni gideceğim yere götürsün diye kendimi ona teslim etmeye karar verdim.

Taksi şoförlerinin kültürel imgelemde benzersiz bir yeri vardır. Halk deyişlerinin dağıtımcıları, şehirde geceleri gizlice taşıdıkları ünlülerin sırdaşları, yemek yenebilecek en iyi yerler konusunda güvenilir kılavuzlardır; zor durumlara, baş gösteren ihtiyaçlara sıra geldi mi iş bitirici kesilirler, gizli bir derneğin üyeleri, bir ulusun fahri temsilcileri olurlar. Onları bilinmeyenin kılavuzları sayıyorum: Sabırlıysanız bir taksici sizi nereye isterseniz götürebilir, ücretini umursamazsınız bile.

En iyi taksicilerse ağzını bıçak açmayanlardır; dikiz aynasına şöyle bir göz atıp gideceğiniz yeri eksiksiz söylemenizi bekleyen, önüne dönüp o sağlam, şaşmaz tecrübesiyle arabayı sürmeye başlayan, hız sınırına yaklaşabildiği kadar yaklaşan, ilerideki trafik kötü hava şartları gibi ufukta belirecek olursa uyanıklık edip bir kestirmeye saparak sizi sağ salim varacağınız yere bırakanlar yani; kapı tıkırdayarak açılır, hakiki ya da sanal para çabucak el değiştirir, sonra sıradaki yüklerine yollanmak üzere motoru hırıldatırlar.

Garın dışında bulduğum taksici o şoförlerden değildi.

Turuncu futbol formasını görünce uyanmalıydım aslında (Felemenklerin 70’lerde giydiği klasik formaları saymazsak turuncunun takımlara şans getirdiği söylenemez), bir de taksinin (80’lerin sonundan kalma bir Lada ya da ona benzer bir şeydi) arka kapısını açıp bavullarımla birlikte neredeyse beni de içeri tıkıştırdığı sıradaki heyecandan gözü dönmüş halinden anlamalıydım durumu. Kâğıdı uzattım, gözlerini kısıp baktıktan sonra (evet, gözlerinin zayıflığı beni endişelendirmişti) öyle bir gaza bastı ki yüreğim ağzıma geldi.

Bazı insanlar doğuştan konuşkandır, muhataplarıyla konuşabilecekleri ortak bir dil olmamasının anlamlı bir sohbetin önünü kesmesine izin vermeyecek kadar doğaldırlar.

Adam böyle insanlardan da değildi.

Taksi sırasındaki diğer şoförlerin yanından lastikleri ciyak ciyak öttürerek geçerken sağ elini arkaya atıp işaretparmağını yüzüme doğrulttu.

“Sen! Sen! Nereden sen?” Nereye gittiğine bakmak gibi sıkıcı bir işe tenezzül etmeyecek kadar sokakları iyi bildiğini düşünerek kendimi rahatlatmaya çalıştım.

“İngiltere,” dedim.

“İngiltere! Bir numara ülke!” diye bağırdı, yana uzanıp torpido gözünü başparmağıyla bastırarak açtı, kapak açılır açılmaz tıka basa bölmeyi deşerek kâğıt peçeteler, sigaralar, haritalar, mentollü şekerler, bir de el feneri çıkardı, sonunda yolcu koltuğuna lime lime bir cep sözlüğü düştü, sözlüğü bana fırlattı. Anladığım kadarıyla, söylemek isteyebileceğim bütün kelimelere tek tek bakarak onunla sohbet etmem gerekiyordu. Sözlüğü kapayıp göstere göstere yanımdaki koltuğa istiflenmiş bavulların üzerine göstere göstere bıraktım, fakat benimle iletişim kurmaya çalışmaktan vazgeçmedi.

“Jan!” diye bağırdı, bir arkadaşını gördü de ona mı sesleniyor acaba diye düşünüyordum ki kendini işaret ettiğini fark ettim. “Jan! Jan!”

Tanıştığımıza memnun olduğumu söyleyip (sözlükte “gözler” ile “yol”un karşılığına alelacele bakarak) gözlerini yoldan ayırmamasını kibarca rica ettim ama önerimi dikkate alacak gibi değildi, konuşmaya devam ederken şaşkın bir yayaya çarpmasına ramak kaldı.

“Ben sana taksi şimdi!” Ağzını kocaman açarak gülmesi üzerine dişleri olduğunu fark edince rahatladım. “Benim şehir!” diyerek eliyle devasa bir daire çizince araba sağ şeride kaydı, üzerimize gelen arabalar ciyaklayarak iki yana ayrıldı, bizi geçince arkamızda kendi şeritlerine döndüler.

Yola devam ettik, emin değildim ama muhtemelen daireler çiziyorduk. Gardan şehir merkezine uzanan dümdüz, geniş bulvar ne idiği belirsiz geçitlere, apartman bloklarına teslim olmuş yılankavi hilallere bölünmüştü. “Park!” diye bağırdı Jan, bir ağaç kümesinin yanından geçip anladığım kadarıyla taksilerin –yaya kaynamasına rağmen– topuklamasına izin verilmiş dar bir sokağa saparken. “Çarşı!” diye bağırdı, bol yağda kızartılmış, keskin kokulu bir şey satan büfeye dikiz aynasını sürterken. Yeni şehirde gözüme ilk ilişenler merakımı cezbetse de dışarı bakmamaya çalışıyordum. Ne yazık ki Jan da bakmıyordu.

Hiç yavaşlamadı, bir kanalı boylamasına kat eden modern bir beton düzlüğe inmek üzere direksiyonu sertçe kırdığında bile. “Nehir!” Bir tünele daldık, ineceğimiz seviyeye midem benden birkaç saniye önce varıp hızla yüzeye çıktı. “Köprü!” Asfalt ayaklarımın altında alçaldı, külüstür motorun sesi suyun üzerinde dağılıp gitti, derken yol tekrar sola kıvrıldı; altımızdaki araba bu yakadaki şeride ucu ucuna sığıyordu. “Eski köprü!” Başımı salladım ama taksi durmadı. Geniş bir meydanın köşesinden dönerken, “Devrim Meydanı!” diye bağırdı, keskin bir virajdan dönüp ters yönde gitmeye başladığımızda da, “Özgürlük Meydanı!” diye. İkisi de aynı meydandı sanki ama sağımı solumu şaşırmıştım. Görsel hafızam kuvvetli olsa da yön duygum o kadar güçlü değildir.

Taksi yolculuğu gitgide karmaşıklaşıp hızlanarak devam ediyordu. “Müze!” “Hükümet!” “Tiyatro!” Birbirini nefes aldırmadan takip eden bu cazibe merkezlerini doğru dürüst idrak edemiyordum, bunlardan sadece tek birinin, görkemli bir yapının önünde durduk. Jan zorlanıyor gibiydi. İşaret etmeye devam ediyor, parmağını havaya batırıp çıkarıyordu ama dudaklarından tek kelime dökülmedi. Sonunda: “Bina!” Bilgece başımı salladım.

Binayı tam olarak tarif edememek az da olsa yavaşlattı onu, dalgınlaşmıştı.

“Sen?” dedi parmağını batırıp çıkarmaya devam ederek. “Sen ne yapıyor burada? Niye burada?”

Her şeyi anlatıp onu eğlendirmek geldi içimden, belki de sorusunu varoluşçu bir üslupla yanıtlamaya çalışmalıydım: Niye ben burada? İyi soru Jan. Ama işi uzatmamaya karar verip yazar olduğumu söyledim, bir şey demedi. Sözlüğe baktım, “yazar” kelimesinin olmadığını görünce sinirlerim bozuldu.

“İş için burada,” dedim, yine yanıt alamadım. “Üniversitede.” Bu son kelime ona bir şey ifade etmiş olacaktı ki, elini nehrin arkamızda kalmış yakasına doğru sallayıp uzakları işaret etti.

“Üniversite!” Bir an sessiz kaldı, yavaşlayıp durması üzerine kafasını mı karıştırdım acaba diye endişelendim. “Yazar?” dedi beni göstererek. Başımı salladım.

Arabadan indi, onu izlememi işaret etti. İhtiyatı elden bırakmadan peşinden arabanın arkasına gittim, bagajı açıyordu. Suçum neydi acaba diye düşünüyordum. Derken bagajı açtı ve suçuma dair aklımda hiçbir soru işareti kalmadı.

Böyle şeyler nasıl olur bir türlü akıl sır erdirememişimdir; üzerimde bir işaret ya da koku mu vardı, görünmediğini sansam da herkesin görebileceği ışıl ışıl bir iz ya da aura üzerime mi yapışmıştı... Bagajda tepeleme eski kitaplarla dolu üç tane hamurlaşmış koli vardı. Jan dudaklarında o iyi bildiğim pis sırıtışla kitapları gösterdi. Yeni kurbanına zulasını gösteren tüccar sırıtışıyla.

Suratımı asıp ona baktım. Ne yapmam gerektiğini biliyordum. Eğilip kitaplara göz gezdirmeye başladım. Odunsu rutubet kokusu davetkârdı, ümit kokusu da. Hatta kitapların sırtı da pul pul kalkmış, üzerlerindeki yazılar silinmişti ama her zamanki gibi onlarda beni çeken bir şey vardı. 70’lerden kalma ders kitaplarında, belli ki turistlerin bıraktığı, karton kapaklı bir iki Almanca kitapta, bölgedeki kayak turizmi üstüne bir rehberde, sonra başka ders kitaplarında, benimkinden daha marazi merakları olan birinin resimlerini zevkle kesip çıkarabileceği bir çift kalın anatomi cildinde parmaklarımı gezdirdim fakat sıra ilkinden de beter hamurlaşmış ikinci koliye geldiğinde hevesimi almış, bir şey bulmaktan ümidimi kesmiştim. İlk birkaç kitapta hep aynı şey olur, mükemmel değillerdir belki ama sizi ayartacak bir yanları da vardır. Derken, karıştırmaktan tam vazgeçmek üzereyken gözüme az bulunan bir Ponç Puigdevall çevirisi çarptı, İtalya’nın o ucuz, sarı kapaklı Urania bilimkurguları dizisinden birkaç kitabın arasındaysa Max Long’un adı pek duyulmamış Yanık Ada’sının ardından yazdığı, yine pek duyulmamış Siyah Kertenkeleler’inin bir nüshası. Jan zokayı yuttuğumun farkındaymış gibi bakıyordu ama aslında yorulmuştum, kaldı ki yanımda zaten bir sürü kalın kitap vardı. Böyle fırsatları kaçırmam genelde ama Katalan yazarın meraklısı değildim, Long’un da zaten bir nüshası bende vardı.

Bu taksicinin eline böyle şeylerin nasıl geçtiğini merak etsem de bu saatte bilgi almaya çalışmak bana fazla gelecekti, o yüzden doğruldum, Jan’a bakıp omuz silktim. O da omuz silkti. Sonra birlikte omuz silkip tekrar arabaya bindik.

*

Hava iyice kararmıştı, bir yere ulaşacağımıza dair inancımı yitirmek üzereydim ki araba aniden durdu. “Otel!” Jan iki iri modern yapının arasına sıkışmış, kapısının üzerindeki ölgün tabelanın pırıltısı silineli epey olmuş iç karartıcı bir binayı işaret ediyordu.

Bavullarımı kaldırıma, eski sözlüğü de dikkatlice onların üzerine bırakırken teşekkür ettim, cüzdanımdan bir banknot çıkarıp uzattım.

“Başka elli!” dedi, farkında olmasam da belli ki satın almak üzere anlaştığım kitapçığı işaret ediyordu. Bir banknot daha uzattım, paranın üstünü bulmak için akla karayı seçiyormuş gibi davranmaya başladı. Yok yere sinirimi bozacak halde değildim, “Üstü kalsın” anlamına geldiğini ümit ettiğim uluslararası bir jest yaptım.

“Teşekkürler!” deyip adının ve doğru olamayacak kadar uzun bir telefon numarasının yazılı olduğu bir kâğıt uzattı. “Jan ben. Ben sana taksi şimdi! Hatırla...” Tekrar yüzünü ekşitti, aklından alengirli bir şey geçiriyor gibiydi, derken kusursuz bir İngilizceyle, “Sadece şanslı şişelerden iç!” dedi.

Gülümsedi, buraya gelirkenki sürüşünü aratmayacak bir hızla, koyulaşan gecede kayboldu.

Kiralık filo mensubu bu Kharon’un beni nereye bıraktığını merak ediyordum, otelin önünde sallanan tabelada elimdeki kâğıda karalanmış kelimenin aynısının yazılı olduğunu görünce rahatladım: Arosa. Hiç mi hiç ümit vermeyen bir yer için sevimli isimdi. Bavullarımı sürükleye sürükleye, hava kararmasına rağmen hâlâ sıcağın cefasını çeke çeke, şanslı şişeleri şanssızlardan nasıl ayırt edebileceğimi düşüne düşüne içeri girdim.

Resepsiyonda uzun boylu bir adam duruyordu, bana kayıtsızlık ile şaşkınlık karışımı bir merakla bakmaya başladı, sanki birinin oda sormak için bir otele adım atması bir yana, hiç oralı değilmiş gibi tavır takınması da dünyanın en tuhaf şeyiymiş gibi. Tek kelime İngilizce bilmiyor olabileceğini düşünüyordum ki, söylediklerimi yüksek sesle, yavaşça tekrarlamam üzerine (klasik ama genelde işe yaramayan bir taktiktir) beni tepeden tırnağa süzerek kusursuz bir BBC İngilizcesiyle yanıt verdi.

“Beyefendi, gayet iyi anlıyorum. Sorun şu ki kim olduğunuz hakkında hiçbir fikrimiz yok. Sizinle aynı adı taşıyan bir bey için rezervasyonumuz olduğu doğrudur fakat biz kendisini geçen hafta bekliyorduk. Kaldı ki kendisi Almandı.”

“Gelmedi mi?”

“Gelmedi efendim.”

“O zaman odasını belki ben tutabilirim.”

“Ne yazık ki işler nadiren o kadar basit olabiliyor.”

*

Bir saat kadar sonra, kaygılı telefon konuşmalarının ve ne olduğunu bilmediğim bazı belgeleri imzalamamın ardından ufak bir yemek sehpası kadar bir kütüğe bağlı iri, pirinç bir anahtarı elime tutuşturup kayıtsız gece nöbetçisinin arkasındaki merdiveni gösterdiler.

Odama girerken de birtakım pürüzler çıktı. Ağır kilit kulağa hoş gelen takırtılarla açılsa da kapıyı bir türlü oynatamadım. Menteşelerin dışarıya baktığını ancak uzun uzun ittikten sonra fark edebildim, kapıyı itmem değil –odadan ziyade dolaba girermiş gibi– kendime doğru çekmem gerekiyordu.

*

Geçmişe dönüp bakınca, zahmet edip anlattığım bu ufak ayrıntı sonraki birkaç ay süresince meydana gelenlere bir nebze de olsa yön vermiş midir acaba diye düşünüyorum. Acaba başıma gelen her şey, yaptığım her şey biraz da başka bir yere –bana yabancı gelmemesine rağmen belli belirsiz farklılıkları olan bir yere– geldiğim düşüncesiyle mi biçimlenmişti? Oteldeki o dolaba girdiğimde hem burada olan hem de olmayan bir alana mı adım atmıştım?

Dediğim gibi, her zaman şüphelendiğim bir şey değil bu, elimde kanıt da yok ama doğru dürüst olmayan bir yerde olduğum düşüncesi şehirde kaldığım süre boyunca aklımdan çıkmadı – gerçi o dönem böyle olduğunun pek de ayırdında değildim.

*

İçeri girince kapının niye böyle açıldığını anladım. Oda küçüktü, sırf o kadarla kalsaydı boyutları dert olmazdı gerçi, fakat darlığı yetmezmiş gibi bir de koca koca mobilyalarla tıka basa doldurulmuştu, en çok da üzerine uçuk pembe fitilli bir örtü serilmiş dev yatak yer kaplıyordu, iki yanında ancak birkaç santimlik yer kalmıştı. Ayakucunda tek kişi için biraz geniş, iki kişi içinse epey küçük kalacak bir sandalye vardı. Bir duvarı çalışma masası kaplıyordu ama diğer mobilyaların tersine, masa en küçük defterimin bile sığmayacağı kadar dardı.

Gelgelelim odadaki asıl etkileyici eşya ne devasa yatak ne de küçük masaydı. Yatağın tam karşısında bir gardırop duruyordu. Ona gardırop diyorum, gardırop olduğunu varsaymış olsam da aslında birkaç gün boyunca evim olacak bu küçük dolapta benimle birlikte ikamet edecek bir mevcudiyetti. Parçaları belli ki burada bir araya getirilmiş, tavanla arasında sadece bir iki santim kalmış, siyah lake boyalı maun bir azman, dolap içre bir dolaptı. Ona gözlerimi dikip de yansımamın rahatsız edici biçimde tıpkı benim gibi baktığını görünce nedenini tam olarak anlayamasam da “lahit” kelimesini düşünmeden edemedim. Parlak siyah yüzeyi odadaki cılız ışığı hem yansıttığı hem de emdiği için “monolit” daha uygun kaçardı aslında. “Geçit” de olabilirdi ama bayağı edebi bir düşünce olacaktı bu. Beni izliyor hissine kapıldığımı söyleyemem fakat bakarken kendimi izlediğimi fark ettim.

Durmadan bavullarımın üstünden atlamak zorunda kalacağımı bildiğim için hepsini koca gardıroba tıkmaya karar verdim ama kapısını açınca boş olmadığını gördüm. Askılarda birbirinden az da olsa farklı altı tane kalın palto vardı. Biri ince siyah kaşmir, diğeri kaba saba kahverengi yün, başka biri kalın saten astarlıydı, bir de çocuk paltosu vardı. Kimleri beklediklerini, onları buraya nasıl bir derneğin ya da çetenin bırakmış olabileceğini düşündüm, bir de ne zaman bıraktığını. Uzanıp birini aldım, naftalin ve sabun tozu kokmasına rağmen yeni, hiç giyilmemiş gibiydi.

Orada olmayan bu garip ailenin sessiz huzurunu bozmayayım diye bavullarımı gardıroba yerleştirmedim. Üzerimi değiştirmeden yatağa uzandım, gözlerimi kapadım, derken ışığı kapamak için kalkmam gerektiğini fark ettim, odadaki tek elektrik düğmesi kapının yanındaydı. Birine telefon etmem, onlara sağ salim vardığımı haber vermem gerekir diye düşündüm, sonra arayacak kimsem olmadığını hatırladım. Buraya varmakla demir almıştım sanki.

Okumak istiyordum ama bavulları boşaltamayacak kadar yorgundum. Işık açıkken uykuya daldım.

Bunca havacıva ayrıntıya, yolculukların tren, istasyon, taksi, otel gibi önemsiz, sıkıcı ıvır zıvırlarına yer verdiğim için okurlardan özür dilerim. Pek çoğunuzun benzer şeyler yaşadığından şüphem yok. Yine de sadede gelmeden önce şunu da belirteyim: Ne kadar sıradan görünürse görünsün hiçbir şeyin gözden kaçmaması gerek kanımca; başta entipüften görünen bir şeyin bazen hiç de öyle olmadığı ortaya çıkabiliyor.

İlk konferansımı hemen ertesi gün verecektim. Okurların sabrını zaten taşırdığım için her zamanki anksiyete rüyalarımın ayrıntılarına girmeyeceğim. (Kendimi dev bir amfide gördüğümü söylemekle yetineyim, köhne ahşap sıralar çehresiz öğrencilerle hıncahınç doluydu. Devasa bir masanın arkasındaydım; bulunduğum amfinin tasarlanma sebebi olan o on dokuzuncu yüzyıl cerrahı gibi, ağır mı ağır bir cilt üzerinde kılı kırk yaran bir otopsi yapıyordum, işe neşterle, testereyle girişmiştim, kâğıdımsı organlarını çıkarıp çıkarıp ağzımın suyu akarak dehşete kapılmış kalabalığa gösteriyordum.)

Erken uyandım, ciddiyetle siyah takım elbisemi, beyaz gömleğimi giydim, havaya güvenemediğim için ne olur ne olmaz diye paltomu da almaya karar verdim (gardıroptakiler benim kullanmam için mi bırakılmış acaba diye düşündüm ama hiçbiri zevkime uymuyordu). Profesora’yla buluşmak üzere lobiye indim, beni üniversiteye o götürecek, amfiyi bana o gösterecekti.

Şehirde kaldığım süre boyunca Profesora’nın öyle belirleyici bir rolü olacaktı ki, ilk karşılaşmamız o ankinden daha önemli olmalıymış gibi geliyor bana. O tuhaf, bir deri bir kemik kadın elinde sigarası ve ışığı emecek kadar koyu görünen kahvesiyle saat sabahın sekizi değil de ikisiymiş gibi oturuyordu koltukta, uzuvları ayarlanabilir bir masa lambası gibi doğruldu. Gözünde kocaman güneş gözlüğü, başında bedeni kadar geometrik, Mondrian desenli eşarbı vardı.

“Güzel sabahlar Doktor,” dedi. “İyi varmışsınız. Şimdi gitmeye koyuluyoruz.”

Böylece gitmeye koyulduk. Daha yeni yaktığı sigarasını söndürdü, ayağa kalkmamış da kat kat açılmıştı sanki. Gövdesi uzayınca elbisesindeki motifin eşarbındakiyle aynı olduğunu gördüm, yürüdükçe desenler genişleyip yer değiştiriyordu, bedeniyse sürekli yeni perspektifler kazanıyordu.

Profesora’nın arkasında bekleyen genç bir kadın peşimize düştü, Profesora onu yok saymış, benimle tanıştırmaya tenezzül etmemişti. Ben gülümseyince o da karşılık verdi ama tek kelime etmedi.

Yürümeye başladığımızda, “Asistan,” dedi Profesora. Asistan’a tekrar gülümsedim, o da gülümsedi ama yine ağzını açmadı.

Güneşli bir gün olsa da hava biraz sertti (paltomu almakla iyi etmiştim), şehrin sokakları da buraya gelirken gördüğümden daha temizdi. Sonbahar belirtileri göz ardı edilecek gibi değilse de ilkbahardan kalma bir gündü. Köprüden geçerken, eski şehrin yılankavi sokaklarından on sekizinci yüzyılda inşa edilmiş heybetli üniversite binasına uzanırken neredeyse iyimserliğe kapıldım. Binanın ana merdiveninde Profesora bana bu sabah ne hakkında konuşacağımı sordu.

“Hiçbir fikrim yok!” dedim, hep bir ağızdan güldük. Espri yaptığımı düşündüklerine eminim. Yapmıyordum.

İnceden inceye plan yapan biri değilimdir, işi şansa, rastlantılara bırakmayı tercih eder, durumun kendiliğindenliğine güvenirim. Doğaçlama yapmaktan, ânın peşine takılmaktan korkmam. Dinleyicilerimle anlamlı bir iletişim kurmadan önce nabız yoklama ihtiyacı duyarım; onları tanımam, yüzlerini görmem, ilgi alanlarını öğrenmem gerekir. Aldığım notlar tutturabileceğim yola işaret eden kılavuzlardır sadece, onlara sadık kalmam şart değil, kaskatı bir yapıdan ziyade değişken bir çerçeve, buyruktan ziyade öneridirler. En iyi öğretmenlik de böyledir bana kalırsa.

Uzun mu uzun koridorlarda ilerlerken Profesora karşılaştığımız öğretim üyeleriyle tanıştırdı beni. Ben de bir yandan elimdeki seçenekleri gözden geçiriyordum. Defterim yanımdaydı, rastgele bir sayfasını açmaya, orada hangi kitabı anlatıyorsam onun hakkında konuşmaya karar verdim. Alçak tavanlı bir amfiye girdik, birkaç kişi başını kaldırıp merakla bana baktı. Defteri çıkardım, kürsüye geçtim. Sayfalara bir şeritle işaret koyduğumu fark ettim ama böyle bir şey yaptığımı hatırlamıyordum. Şeridi hafifçe çekince defter kendiliğinden açıldı. Eyvah, dedim kendi kendime, cidden mi? Bu mu düştü kısmetime? Sonra da, neden olmasın, diye düşündüm. Sıkı, çetin ceviz bir kitaptı bu, zorlukları, sırları saymakla bitmeyecek romanlardandı. Öğrenciler amfiye doluşur, defterlerini açıp sessizliğe gömülürken, pekâlâ, diye düşündüm, bununla başlayalım.

Birinci Konferans
Christine Fizelle
Frt

Frt iniyor koridor merdiveninden, çıkıyor sokağa, bekliyor, izliyor, sonra sopa gibi yürümeye başlıyor. Ja ja wunderbar, diye şarkı söylüyor sokaktaki nefes nefese bönler hep bir ağızdan ona katılıp toplaşırken. Pat! Koparım koptum kopmuştum, diyor Frt uyanır uyanmaz, melekler hâlâ kulağını çınlatıyor, bu kış günü, kışçıl kafasının içinde yaz ışıkları parlıyor, yorgunluktan iki büklüm olsa da şimdi yeniye uyanan cânım dünyasının gümüş değil de altın buzdan kunt kaldırımında adımları çatırdıyor. Soğuk adımlar, buzdan adımlar, diye düşünüyor Frt ama yüksek sesle söylemiyor, zira Frt’ın kelimeleri upuzak, paramparça, yamuk yumuk, eğri büğrü, bu dünyayla uyumsuz, Ötekiler’in söyleyip yazdıklarıyla alakasız, çıkardığı sesler, koyduğu işaretler bildiği ama konuşmadığı dilden alabildiğine farklı. Frt için kendininkilerden başka kelime yok! Kaf faf! diye bağırıyor, ötekiler önünden kaçışıp uçuşurken, kendisi ise gülüp sokağı, kendi sokağını, dünyadaki tek sokağı, attığı her adımla ve dudaklarından dökülen her heceyle yenilenen sokağı geride bırakırken. Ses de hareket de birer icat, diye düşünüyor Frt (kendi yordamıyla düşünüyor, Frt için düşünme diye bir şey varsa tabii, zira Frt’ın düşünüp düşünmediğini ya da ne düşündüğünü kim bilebilir) adım atar, nefes alırken, Şmörk! Kımf! Zaaat! diye yaratır, ünler, şarkı söylerken.

Son derece şaşırtıcı, insana tepeden tırnağa enerji veren bir giriş bu, kitap da öyledir zaten: Christine Fizelle’in Frt’ı. Büyük ölçüde anlaşılmaz olduğunu kabul etsem de bu kitabı saatlerce aralıksız okuyabilirim – ki bu şekilde saatlerce devam ettiği konusunda okuru uyarmak isterim. O zaman unutulmuş büyük kitaplar üstüne konferans serisine niye bu kadar zor, anlaşılmaz, hani neredeyse inadına kapalı bir kitapla başlıyorsunuz, diye sorduğunuzu duyar gibiyim. İyi bir soru, yanıtlamaya çalışayım.

Öncelikle: James Joyce 1926’da Harriet Weaver’a yazdığı bir mektupta, “İnsanların hayatının kayda değer bir kısmı şuurlu dille, kupkuru dilbilgisiyle ve sürükleyici olaylar dizisiyle resmedilemeyecek halde geçer” der. Frt o konuda lafını esirgemeyen bir kitap – her ne kadar düşsel sayamasak da dili bana yarı uyur yarı uyanık olduğumuz o tuhaf zamandan çıkmaymış gibi geliyor, dilin zayıfladığı, eğrildiği, şaşaladığı, her şeyin farklı bir berraklığa kavuştuğu o andan çıkma. Buradan ikinci gerekçeme geleyim.

Her kitap bir dünya yaratma girişimidir. Dickens bir Londra inşa etti, Faulkner ve Flannery O’Connor ABD’nin güneyini, Brontë’ler Kuzey’in gotik kırlarını kendilerince tasarladı, az önce andığım Joyce Dublin’i sil baştan kurup parçaladı, Prag’a Kafka’yı hesaba katmadan bakabilecek biri var mıdır peki? Fizelle de kendince aynısını yapmıştır ama onun kitabı bir şehir kurmaz, Frt’ın farkı başka bir dünya içinde apayrı bir dünya, zaten var olmayan bir dünya yaratmayı denemesidir.

Yüzünüze bakınca kafanızdaki soru işaretlerinin dağılmadığını görebiliyorum, sabredin. Açıklayayım.

Christine Fizelle 1912’de Dublin, Sandymount’ta dünyaya geldi, orası şimdi olduğu gibi o zamanlar da İrlanda’nın başkentinin varlıklı banliyölerindendi. Samuel Beckett’in hemen hemen akranıdır Fizelle ve onunla bir şehirden daha fazla ortak noktası vardır (elimizde hiçbir ipucu olmamasına rağmen insan karşılaşıp karşılaşmadıklarını merak ediyor, belki çocukken yolları kesişmişti, deniz kıyısında oyun oynamış, ağızlarına çakıltaşları almışlardı). Fizelle Dublin’de uzun kalmadı gerçi, babası diplomattı, başta o zamanların Britanya İmparatorluğu’nun hizmetinde olmasına rağmen eşeği sağlam kazığa bağlamıştı ve tereyağından kıl çeker gibi Özgür İrlanda Devleti’nin yurtdışı idarelerinde çalışmaya başladı. Ailesi Ottawa’dan Londra’ya, oradan Paris’e, Varşova’ya, Belgrad’a sürüklenirken Fizelle büyükelçi kızı olarak gençliğinin çoğunu bavuluyla (daha doğrusu iri sandığıyla) o ülke senin bu ülke benim gezerek geçirdi. Kulağına farklı dillerden bölük pörçük parçalar çarpmış olsa gerek, öte yandan hepsine de yabancı kalmış olmalı. Zeki ama içe kapanık olduğu anlatılır; resmi akşam yemeklerinde kısa piyano resitalleri verir, ardından ortadan kaybolurmuş. Erginliğe erişince eğitim için İrlanda’ya ya da Britanya’ya dönmemesi tuhaftır fakat –bir ihtimal babasının herkesçe bilinen despotluğu nedeniyle (F.X. Mulligan’ın Fizelle’lerin Serveti² adlı biyografisindeki o betimlemeler hayranlık vericidir)– ailesiyle bağını koparamamış gibidir, belki de koparmaya gönlü yoktu. Birkaç kez evlilik teklifi almıştı (kaçıp kurtulma fırsatı da sayılabilir bunlar) ama hepsini reddetti – babası o tekliflere kılı kırk yararak aracılık ettiği için belki de.

İkinci Dünya Savaşı’nı Belgrad’da atlattı, 1948’de babasının ölümünün ardından Batı Berlin’e geçti. Sonrasında Fizelle’in izini kaybediyoruz, anlatılanlara bakınca ellili ve altmışlı yılları Helsinki’de, Ibiza’da ya da New York’ta geçirdiğini varsayabiliriz. Sonra bir daha da onu duyan gören olmadı.

Kanımca, yurt yuva nedir bilmeyen, bunun da sonuna kadar tadını çıkaran biri. Huzursuzluk, ki buna unheimlich olma hali de diyebiliriz, yazar olmanın olmazsa olmaz önkoşullarındandır belki de, kişinin derisine sığmaması, ne burada ne orada olması. Bu hal, insanı ciddi bir soyutlanma ve yalnızlaşma tehlikesiyle karşı karşıya bırakır ama muazzam bir özgürlük de bahşeder: her zaman yabancı olma, öteki olma özgürlüğü. Göreceğimiz üzere, Frt’ı anlamakta esastır bu.

Fizelle’in ateşli bir avangard taraftarı olduğunu kesin olarak biliyoruz. Babasının az önce değindiğim Mulligan imzalı biyografisinde, genç Christine’in muhtemelen uzun saçlı bir şairin ya da deneysel bir sinemacının peşinden gittiği falanca salon’dan geç döndüğünde kapıldığı öfke nöbetlerinden bahsedilir. Bir akşam, uslu uslu Schubert lied’leri çalmak yerine Schoenberg çalmayı tercih etmesi, ardından da Satie’nin Vexations’una geçmesi üzerine piyano resitali vermesi yasaklanmıştır.

Fizelle’in hikâyesinde bir dönüm noktası bu. Avrupa yolculukları sayesinde, karakterinin şekillenmesinde dadaizm, sürrealizm, fütürizm, imajizm ve letrizm büyük rol oynadı. Onun hakkındaki bir avuç bilgimize dayanarak Joyce, Tzara, Stein, Pound, Marinetti, Carrington, Breton ve benzerlerinin ölçü ve standart olduğu, olağan sayıldığı bir dünyanın hayalini kurduğunu görebiliriz: bir dünya ki bu yazarların yapıtları öğrencileri sıkacak, isimleri karton kapaklı ucuz kitaplara altın kabartmayla yazılacak, garlardaki, havalimanlarındaki kitapçıların raflarını dolduracak ya da eskici dükkânlarına ve sokak tezgâhlarına istiflenecek, hiç kitap okumayan o tuhaf insanların bile ara sıra göz atacağı yazarlar bunlar olacak. Christine Fizelle’in dünyası on iki ton tekniğinin pop listelerini, dans pistlerini (en gözde dansçıların Merce Cunningham, Twyla Tharp ve Pina Bausch numaraları döktüreceği pistleri) ele geçirdiği, Maya Deren’in Disney’de, Antonin Artaud’nun Broadway’de hit olduğu dünyaydı. Fizelle’in hayalini kurduğu ve –kafasının içinde– yaşadığı dünya buydu.

Derken –sanatsal gözüpeklikten mi yoksa düpedüz delilikten mi olduğunu size bırakıyorum– o dünyada bile bir ölçüde deneysel, zor kaçacak bir roman yazmaya karar verdi.

Daha kolları sıvamadan başarısız olmaya mahkûmdu elbette, çalışması yüreklilik sınırını bile aşmıştı. İşte o çalışmayı temsil eden Frt’ın edebiyatın Araştırma ve Geliştirme departmanında bir gıdım mükâfat uğruna yıllarını verenlerin cesur, iyi ve doğru sayacağı her şeyin kanıtı olduğunu iddia ediyorum.

Nedir peki bu kitap? Roman geleneksel bir okumayla (bu kadar çetrefil bir yapıtı “geleneksel” bir yaklaşımla okumayı göze alırsak), geleneklerin boğduğu bir dünyada yolunu bulmaya çalışırkenki beyhude çabaları nedeniyle mahvolan son derece eksantrik bir adamın, Frt’ın hikâyesidir. Bunlar doğrudur doğru olmasına ama ne yazık ki kitabı betimlemekte yetersiz kalıyorlar.

Pek çok türdeşi gibi Frt da ününü zorluğuna borçlu. Fakat bence tek bir sayfası bile sanıldığı kadar ölçüsüz ya da anlaşılmaz değil. Öyle olmamasının bir nedeni basit ritimli üslubudur, okur kendini o akışa bırakırsa karşısında dupduru bir hikâye bulacaktır: Frt bir karakter, bir insandır ve bir nefesten biraz daha fazlasıdır. Dünyası kendi yaratısıdır, onun olmayan, onun varlığa getirmediği diğer dünyada hayatta kalmaya çalışırkenki mücadele yöntemi ise o dünyayı toptan bilmezlikten gelmektir. Bir insandan ziyade sayfadaki homurtuların, ciyaklamaların, sedaların, kabartmaların, işaretlerin toplamı olsa da bir bakıma nefes de alıp veren Frt’a tam olarak hiç alışamayız. Fizelle özenli bir dolaylı anlatımla bizi kâh ona yaklaştırır kâh uzaklaştırır, ancak kısmen yaklaşırız ona, hem onun dünyasını hem de onu çevreleyen, bizimkine yakın dünyayı göreceğimiz kadar. Sonuç itibariyle kitap sadece kendi dünyasını yaratmakla kalmaz, birden fazla dünya yaratmış olur.

*

Kitapla haşır neşir olmuş bir avuç eleştirmenin fikirleri uyuşmasa da benim gözümde büsbütün dil hakkında bir kitap bu. Frt sadece kendi icat ettiği uydurma kelimelerle konuşur, diyalogları hişt’ler, hu’lar, vıy’lar, çat’lar, höt’lerden oluşur. Wittgenstein hiçbir dilin bütünüyle kişisel olamayacağına dikkat çeker, bu nedenle bazı eleştirmenler kitabın bir yönüyle o fikre diklenmeye çalıştığını iddia etmiştir. Buna katılmıyorum.

Kitabı tek başına ele alacak olursak, karşı çıkmamın iki nedeni var. Birincisi, Frt çıkardığı sesleri dil olarak değil, dünya kurmanın bir yolu olarak görür. İkincisi, ki belki de en önemlisi, mahvına bu imkânsız uğraş neden olur.

Ben tam tersini, Frt’ın insan bilincini temsil etmeyi değil, onu yazıyla yeniden yapılandırmayı denediğini iddia ediyorum. Muazzam bir iş elbette ama denemeye değer. Gözüpek, rahatsız edici bir deneme. Frt’ın zorluğuyla en meşhur bölümü sadece tipografik sembollerden meydana gelen o meşhur sekiz sayfadır. (Çoğu okur akıllıca davranarak o bölümü atlar. Göze hoş görünürler görünmesine de nasıl okuyacaksınız?) Orada romanın sayfaya düştüğümüz işaretler ile ses arasındaki ilişkiyi, yazının temelini sorguladığını bir kez daha görebiliriz.

Kitap yazının sesle, bilincin anlamla ilişkisine odaklanarak bu ilişkileri sorunsallaştırır. Bu soyut kavramdan yola çıkarak daha kapsamlı bir soruya yanıt arar, dünyada bulunmanın, var olmanın ne anlama geldiği sorusuna.

Bu dev kitapta iki kilit an var. İlki kitabın ilk çeyreğini geçer geçmez, anlayabildiğim kadarıyla Frt’ın şehirdeki günlük yürüyüşlerinden birinde kendisine tıpatıp benzeyen birini görmesi. Önce bir sessizlik, bir tıkanma olur (ortasında kesilen bir cümleyle temsil edilir bu, bomboş dört sayfanın ardından cümle kaldığı yerden devam eder), sonra da tuhaf bir aynalamayla karşılaşırız: Kitabın bakışımlı sayfalarında tastamam aynı metin vardır (bunun Frt’ın konuşmalarından biri olduğu tık, pır, puf ve çuf yığınından kolayca tespit edilebilir). On sayfa boyunca böyle devam eder. Matbaa ya da cilt hatası gibi görünen şey aslında Fizelle’in, Frt bu karakterle karşılaştığında olanları canlandırmasıdır. Kimle karşılaştığını anlayamadığımı itiraf etmeliyim – erkek kardeşi mi, kız kardeşi mi, ikizi mi? Benzeri ya da ötekisi mi? Ya da sadece kafa dengi biri mi? Artık her kimse, Frt kendi dilini konuşan birini bulmuştur ve onu çoğaltmaktan başka çaresi yoktur.

İkinci kilit nokta şu bakımdan önemli ki, Frt için sonun başlangıcı dudaklarından az da olsa anlaşılır bir şey dökülmesidir. Muhtemelen gündelik hayatına müdahale edildiği için, belki de kâle alınmadığını düşündüğünden galeyana gelir, şehrin en büyük meydanında dikilerek, “Bok sıçramış mangal!” diye avazı çıktığı kadar bağırır. Resmi üniformalı iki güvenlik görevlisi onu hemen tutuklayıp hapse atar, ardından mahkemeye çıkarılır. Öfkeli sözü ülkenin başkanına hakaret sayılmıştır – Frt’ın anlam dünyasına saptığı başıboş gezinti mahvına neden olur.

*

Kitap neden ortadan kayboldu peki? En maceraperest, zor, çetrefil kitaplardan oluşan listelerde neden adı geçmez? Neden Finneganın Vahı’yla birlikte anılmaz?

Bunların nedeni maalesef o kadar bariz ve yavan ki insanın eli kolu bağlanıyor. İlki basbayağı şanssızlık. Kitap tamamen fiyasko vermedi: John Calder tarafından 1961’de (Dola de Jong’un Ağaç ve Asma’sı, Gerhart Haputmann imzalı Soana Kâfiri gibi pek çok iyi kitabın ardından) yayımlandı ama çok az sattı ve hakkındaki tek inceleme Cleveland’ın günlük gazetesi Plain Dealer’da çıktı (olumsuz bir eleştiriydi), çok geçmeden de neredeyse iz bırakmadan unutuldu. Baskısı çabucak tükendi, Fizelle (bildiğim kadarıyla) başka kitap yayımlamadı, Frt’ın piyasaya çıkmasıyla aşağı yukarı aynı dönemde sırra kadem bastığı için külliyatını tanıtması da mümkün olmadı.

Önemli bir noktaya daha değinmem gerekiyor. Kitapla birebir tanışma zevkini henüz tatmadıysanız kalınlığı konusunda sizi uyarmalıyım: Calder baskısı 645 sayfa. Sırtı ayrılacak, sayfalar kopacaktır. Buna ek olarak, değindiğim üzere, o 645 sayfa tamamen anlaşılmaz değildir belki ama idrak etmesi kesinlikle zordur. Gerçi bu sizi durdurmamalı, böyle başka yapıtlar da var. Bir de bunun kadın bir yazara ait devasa, karmaşık bir eser olduğunu aklınızdan çıkarmayın. Kadın edebiyatçılara ait bu kadar uzun başka büyük eser –evet, o berbat huydan, uzunluğu değerle bir tutmaktan hâlâ kurtulamadık– var mı? Öyle ya, kadınlara hâlâ hafif, küçük, kişisel, ailevi yapıtlar reva görülüyor. Destansı olanlar erkeklerin işi sayılıyor (Genji’nin Hikâyesi var gerçi, George Eliot da, ayrıca Sigrid Undset de dev bir kitap yazdı ama özene bezene ciltlere ayırdı onu. Aklıma Frt’ın eşdeğeri olarak bir tek Goliarda Sapienza’nın L’arte della gioia’sı geliyor, ki en az Fizelle’inki kadar göz ardı edilmiştir). Fizelle’in hak ettiği ilgiye hiç kavuşamamasının bir nedeninin de bu olduğunu düşünmeden edemiyorum.

*

Kitabın diline neşeli dediysem de, ki büyük ölçüde öyledir, romanın karanlık, şiddet dolu yerleri de yok değil – özellikle de Frt’ın HHAAMMŞŞŞ!! GGGRRRAAATTT!! ŞŞŞVİİNNKKK!!! diye büyük harflere yöneldiği ya da şammmtekvak şmmambıl stttakke, fffrrink farank mırınk şşmatt diye küçük harflerden meydana gelen, bitmek bilmez homurtulara gömüldüğü uzun bölümler. Bazı eleştirmenler bunları bir intihar, kendi canına kıyma ya da muhtelif kişiliklerinden birinin canına kastetme iması saymıştır; istikrarsız, sabitlenmeyen benliğinin dengesini yitirip başka bir şeye dönüştüğünün belirtisi. Bekleneceği üzere, kitabın sonu muğlaktır; saldıkça saldığı soluğuyla birlikte dili buharlaşıp giderken Frt’ın da varlığı sona erer sanki. En iyisi biz de onu o noktada bırakalım, teşekkürler Fizelle, teşekkürler Frt.

Frrrrrr. ŞŞŞŞmmmampppp. Hhhhhhhhhhhhhhh.

Bitirirken öğrencilerin bir kısmı ahşap sıraları şiddetle yumruklamaya başlayınca şaşaladım, çıkan ses son derece rahatsız ediciydi, Profesora (hatırlarsanız kendisiyle kısaca hoşbeş etmiştik) şaşırdığımı görünce yanıma geldi.

“Endişelenmeyin. Bu sesi çıkarmaları iyi.” Derin bir nefes alıp amfiden ayrılmaya başlayan dinleyicilerime gülümsedim. “Gelin,” diye devam etti Profesora. “Şimdi öğle yemeği yiyelim.” Önüme düşünce teklifini (sahiden tekliftiyse tabii) kabul etmeme bile gerek kalmadı.

Cıvıl cıvıl bir kantine gireceğimizi, bilgiye aç gençlerin hevesli gevezelikleriyle etrafımızı saracağı uzun bir masaya oturacağımızı kurmuştum, ya da akademisyenlerin müdavimi olduğu, küçük kırmızı şarap kadehleri eşliğinde yedikleri uzun mu uzun öğle yemeklerinde zar zor sakladıkları hoşnutsuzluklarıyla dedikodu yaptığı, makaleleri, konferansları tartıştığı küçük bir kafeye ya da bistroya gideceğimizi. İkisi de olmadı. Öğle yemeğini Profesora’nın bürosunda halledecektik, öğünümüz sade kahve ve sigaradan ibaret olacaktı.

İçeri girerken, “Burası daha güvenli,” deyip kapıyı kilitledi.

*

Ama devam etmeden önce, şüphesiz meraklanmış okur için bir iki ayrıntıya girmeliyim.

Üniversitede görevli Profesör ön davetinin ardından beni sıkıcı ama kaçınılmaz ayrıntıları halledelim diye çalışma arkadaşına (imzasını hep Profesora diye atan, unvanını uluslararasılaştırmamakta inat eden birine) yönlendirmişti. Profesora o ilk sabah benimle buluşmayı, bana katılmayı işte bu nedenle teklif etmişti. Neye benzediği hakkında hiçbir şey söylememesine rağmen (fakültenin basit internet sitesinde de fotoğraf gibi kaba şeyler yoktu), o sabah lobiye iner inmez dizlerden, dirseklerden, çeneden, elmacıkkemiklerinden meydana gelen kadının o olduğunu anladım. “Güzel sabahlar! İyi varmışsınız!” diye verdiği o alışılmadık selam sayesinde de tahminimde yanılmadığımı anladım. Profesora’nın İngilizceyle kurduğu ayrıksı ilişkiye ilerleyen haftalarda alışacak, hatta –altını çizmem gerek– onu takdir etmeye başlayacaktım. Geçmişe dönüp bakınca çabasının (ilk izlenimimin aksine) dilsel bir zayıflıktan ziyade konuşmasını zenginleştirme gayreti olduğunu düşünüyorum; anadilinden yola çıkarak biçimlenmiş, ikinci diliyle yarı yolda buluşmuş, daha doğrusu ikisinin ortasına mecburi iniş yapmış bir İngilizceydi.

Öğle yemeğinde baş başa değildik gerçi, yanından ayrılmayan, adı hâlâ telaffuz edilmemiş Asistan da bizimleydi. Bu hikâyede önemli bir rolü olacağı için izninizle onu tarif edeyim: Çekicilikte Profesora’dan aşağı kalır yanı olmasa da kemikleri onun kadar belirgin olmayan bu kadının çalı gibi siyah saçları vardı, saçının yanlarını ve kâküllerini dümdüz kestirmişti. Giyim kuşamı da bir o kadar katı ve sadeydi, Peter Pan yakalı, düğmeleri iliklenmiş kolalı beyaz bir gömlek ve üzerine tam oturan pamuklu, siyah bir ceket giymişti, ya son modaydı ya da elli yıldır hiç değişmemiş bir görüntüydü bu. Asistan bu haliyle 1920’lerin sonlarından kalma bir Bauhaus öğrencisi gibi görünüyordu, radikal bir dadaist, vortisist, imajist ya da bu tür bir -ist gibi. Bilebildiğim, öğrenebildiğim kadarıyla muhtemelen öyleydi de.

*

Tuhaftır, geniş ve aydınlık olmasına rağmen insanın içini karartan (çıplak duvarlar nedeniyleydi galiba, belki de solmuş çiçekler nedeniyle) üniversite odasında işte bu ikiliyle oturmuş, kahve ve sigaradan ibaret öğle yemeğinde performansımı laubalice masaya yatırmalarını dinliyordum.

Sonuçtan epey memnun kaldığımı söyleyebilirim. Amfi hıncahınç dolmuştu, basamaklarda oturanlar bile vardı ve çıkıp giden pek az kişi olmuştu. Öğrencilerin çoğu sıraya vurma zımbırtısına eşlik etmişti. Fizelle söz hakkına kavuşmuş, Frt yeniden hayat bulmuştu: Bunlar benim için önemliydi, en azından insanda bağımlılık yaratan metnini yüksek sesle üstelik de dikkate değecek kadar yüksek sesle okumanın tadını çıkarmıştım.

Profesora benimle aynı fikirde değildi.

“Bitirirken ne oldu,” diye sordu, “öksürük patlamasına mı kapıldınız?”

“Hayır,” diye itiraz ettim, “kitap öyle bitiyor – konferansı kitabın sonuyla bitirdim.” Sözü iyi bağladığımı, konferansı sağlam bitirdiğimi, konuya uygun bir final olduğunu düşünmüştüm. Profesora bana katılmıyordu.

“Hayır. Kitap öksürük patlamasıyla bitmiyor... hafif bir esintiyle biter gibi bitiyor.”

“Kitabı biliyor musunuz?”

“Tabii ki. Çok sıkıcı. Fena halde sıkıcı. Niye onu seçtiniz anlamadım, hele ilk konferansınız için.” Kitabı bilmesine şaşırdığımı itiraf etmeliyim, halbuki şaşırtıcı değildi. O noktaya kadar kendimi tek kişilik bir bilim dalındaki tek kişi olarak görmüştüm, insanların var olduğunu bile bilmediği kitaplara kafa patlatan biri olarak. Aklım bir karış havadaymış meğer. Sonuçta burası hem Sahte Bibliyografi hem de Kripto Bibliyografi için ayrı ayrı kürsüleri olan bir üniversiteydi, ayrıca ’Patafizik bölümü de vardı.

“Ama bazı öğrenciler sıraya vurdu. İyi bir şey değil mi bu?”

“Biz kibar insanlarız. Bir de nasıl desem... Bazı öğrencilerimiz... çok zeki değildir.” Asistan Profesora’nın leğen gibi fincanındaki kahveyi tazelerken muhatabım havaya girmekteydi. “Hoş bir üslubunuz var Doktor ama lütfen bu kadar cana yakın olmayın. Kibarız ama cana yakın değiliz. Cana yakını sevmeyiz.”

“Daha az cana yakın mı olayım?”

“Daha az olsun.” Bir sigara daha yaktı. “Ve lütfen daha çok alıntı. Kitabı hissedelim. Ve lütfen bu kadar zor şeyler olmasın. Ya da bu kadar uzun. Ivır zıvır biyografi de istemez. Bir yazarın hayatının eseriyle hiçbir ilgisi yok.”

“Münakaşacı.”

“Kim? Ben mi?”

“Siz değil de ifadeleriniz.”

“Öyle diyebilirsiniz ama ben de size kulak asmayabilirim. Konferansınız edebiyat eleştirisi gibi bir şeydi.” Buraya davet edilmemin nedeninin tastamam edebiyat eleştirisi olduğunun altını çizdim ama bana katılmadı. “Yok. Edebiyat eleştirmeni değil. İnsanlar öyle sıkıcı şeyleri isterlerse kitaplarda okur. Eğlendirmeye çalışmanız lazım.”

“Yani daha eğlenceli ve daha az cana yakın olmam lazım.”

“Muhakkak.”

İmdadıma yetişsin diye Asistan’a döndüm. Yine gülümsedi ama hâlâ susuyordu, gerçi bu sefer gülümsemesi yayıldıkça yayıldı ve insanı tedirgin edecek kadar keskin dişleri ortaya çıktı.

“Bir de o Wittgenstein meselesi,” diye devam etti Profesora. “Lütfen, bizim Ludwig’den bu kadar yeter. Bıktık Ludwig’den.” Biraz daha kahve. “Ve...” Birkaç sigara daha. “Ve...” diye devam etti. “Ve...” Şikâyetlerinin tam listesini hatırlayamıyorum ne yazık ki, tek hatırladığım, insanın mahsur kaldığı rüyalardan daha uzun olduğuydu. Profesör’den bahsettiğini fark edince kendime geldim.

“Kendisi üzüntülerini iletiyor. Bugün burada olamadı. Belki de daha iyi olmuştur.” Bana doğru eğildi. “Üniversitenin şu an zor bir süreçten geçtiğini söylemeliyim. Sonra etraflıca konuşuruz.”

Asistan’a baktım. O da bakışlarıma karşılık verdi, hem de bu kez kaşlarını iyice kaldırarak.

“Öğle yemeği bitti. İşler bizi bekliyor Doktor! Marş marş!” Kapıyı açıp çıkmamı işaret etti. “Neler olacak göreceğiz. Bu arada üç ayaklı köpek aramaya başlamayın!”

Ertesi hafta vaktimin çoğunu keyifli bir başıboşluk içinde geçirdim. Gölgeler öğleden sonraları uzamaya başlasa da hava hâlâ ılıktı. Güz ışığının, yaz pusunun, yaklaşan kışın ani rüzgârlarının bileşimi her şeyi eğip büküyor, perspektife bir tuhaflık katıyordu. Daha doğrusu şehirdeki gün geçtikçe uzayan yürüyüşlerim boyunca kendime böyle söylüyordum. Şehri şimdilik ya süratli bir taksinin camından görmüştüm ya da Profesora ile Asistan’a yetişmeye çalışırken. Artık burayı yürüyüşler yapa yapa doğru dürüst tanımaya karar vermiştim.

Ne haritam vardı ne de şehir rehberim. Böyle yayınları sevsem de sahadayken işe yaramadıklarını düşünürüm. Rehber kitapları hiçbir zaman ziyaret etmeyeceğimi bildiğim uzak yerleri anlatan kurmaca yapıtlar olarak okumayı yeğlerim. Haritalara sanat eserlerine bakar gibi bakmayı tercih ederim, izohipsler ve uçsuz bucaksız nehirlerin zarafetinin, isimler ile sembollerin kontrpuanının keyfini çıkara çıkara. Hepsinin gerçeğini hayal kırıklığı sayarım.

Bu yüzden tek rehberim hislerimdir, yöntemim bu, dérive çerçevesinde işime yarıyor; alışveriş yapmam için beni ayartmaya çalışan büyük bulvarları bırakıp ara sokaklarda, geçitlerde, merdivenlerde, köprülerde aylaklık ederken yani.

İnişler ve çıkışlar silsilesiydi şehir, insanı heyecanlandırıyordu, kimi zaman heyecanını boşa çıkardığı da oluyordu tabii. Eski ve yeni köprüler küçük meydanlara, dört şeritli otoyollara çıkıyordu, bazen de çıkmaz sokaklara. Kimi sokaklar yaya kaynıyordu, derken çözemediğim bir işaret verilmişçesine boşalıveriyorlardı. Park çoktu, kışı bekleyen, koyu yeşil, kozalaklı ağaç kaynıyorlardı. Gezginlerin tutulmuş sırtını karşılayacak banklar da vardı. Sarhoşlar yanıma geliyor, bana sessiz sessiz şişelerini uzatıyorlardı.

İnsanlar sahiden de kibar görünüyordu ama cana yakın değillerdi, böyle olması beni rahatlatıyordu. Havadan sudan konuşmayı pek beceremem, burada kimsenin benden öyle bir şey beklemeyeceğini anlamak yüreğime su serpti. Tanımadıklarımla zoraki sohbetler açmak zorunda olmayışım bana görünmez olma, kendimi akıntıya bırakma, kibar kalabalığı izleme, tuhaf da olsa bazen ne kadar tanıdık olduklarının farkına varma özgürlüğü tanıdı. Konferansta kimi dinleyicilerin bana ne kadar tanıdık geldiği de aklımda kalmıştı. İmkânsızdı elbette, bunun nedeninin yaşım, geçip giden zaman olduğunu düşünmek hoşuma gitti yine de. Artık herkes bir başkasına benziyor diye düşündüm. Daha önce başka bir yerde karşılaştığım ya da tanıdığım biri ile yeni tanıştığım bir başkası arasında mutlaka görsel bir benzerlik, bir bağlantı buluyordum. Hummalı bir yılbaşı arifesini birlikte geçirdiğim, bir daha da görmediğim emekli bir ilkokul öğretmeninin yüzünü görmüştüm, kızların birinde de asla görmek istemediğim birinin yüzünü.

O uzun günlerin birinde ben şehirde avare avare dolaşırken zihnimde de böyle düşünceler avarelik ediyordu işte.

Yolum beni bir kafeye çıkardı, tam aradığım mekândı, geniş ahşap masalar, damalı zemin, çinko kaplama bar tezgâhı ve arkasındaki aynalı duvarı kat eden raflara dizilmiş bitmek bilmez şişeler... Kafenin adı yoktu galiba, kapısında sadece üzerinde soru işareti bulunan bir tabela asılıydı. Pencerenin yanında boş bir masa buldum, sonradan orada kahve ya da daha sert bir içki, bir çift kitap ve düşüncelerim eşliğinde uzun saatler geçirecektim.

Geçmişe dönüp bakınca o günleri şehirde geçirdiklerimin en mutluları arasında sayıyorum. Profesora’nın eleştirisinin acısı çabucak dindi: Sonuçta onunkinden daha beter eleştirilere maruz kalmışlığım vardı. Ertesi haftaki konferansın daha beter içine edemeyeceğimi düşünmemi de sağlamıştı. Amaçsızca dolaşırken, bir yerde oturur ya da bir şey içerken, ara sıra aklıma gelenleri ya da bazı fikirlerimi paltomun cebinde taşıdığım not defterine yazarken o düşünceyi hep zihninim bir köşesinde tuttum ama bir şeyin şekilleneceğine, bir hale gireceğine güvenim tam olduğu için canımı gereğinden fazla sıkmasına da izin vermedim. Neticede bahsedebileceğim bol bol kitap vardı yanımda.

Yurda yuvaya dair fikirlerle hesabımı kesmemin de faydası oldu. Ne solacak bitkim vardı ne de besleyecek kedim. Arayabileceğim biri de yoktu. Sahip olduğum her şey yanımdaydı. Beni sadece otel odası ve yarattığı o tuhaf klostrofobi tedirgin ediyordu. Günün çoğunu dışarıda yürüyerek geçirmemin nedeninin oradan uzak durma isteği olduğunu kabul ediyorum, öte yandan orada uzun süre kalmayacağımı, yakında soğuyacağını bildiğim günleri geçirmek üzere bir apartman dairesine yerleşmemin eli kulağında olduğunu düşünerek avutuyordum kendimi.

Yine o günlerin birinde, havanın kararmasına, Kafe ?’nin boşalmasına yakın, son derece makul gelen hesabı ödedikten sonra, belki sırf odamda geçirmeyeceğim süre artsın diye otele dönerken farklı bir rota izlemeye karar verdim. Fakat kafe meğerse otelin neredeyse tam arkasındaymış, köşeyi döner dönmez geri dönmüş olacaktım. Şehrin kafa karıştıran geometrisi, perspektifindeki kısalma ya da yön duygumun zayıflığı bu boyuttaydı işte. Şehir yer değiştirip duruyordu.

*

Otele vardığımda beni başka bir sürpriz bekliyordu. Bir ziyaretçim vardı.

“Haberlerim var,” dedi Asistan. Ağzından bir söz çıktığını duyunca şaşırmıştım çünkü dilsiz olabileceğini düşünmüştüm gamsızca. Getirdiği haberin ne olduğunu, lobide benimle çay içmek isteyip istemeyeceğini sordum.

“Hayır, çay yok burada,” dedi, ki haklı olduğundan şüphem yoktu. Lobi ufak bir bekleme odasından ibaretti, yerinde olmayan kapıcının masası ve iki tane dik, rahatsız sandalyeyle kaplıydı büyük ölçüde.

“Ah, doğru, yoktur muhtemelen. O zaman haberi duyalım.”

“Daireniz ne yazık ki henüz hazır değil. Bazı sorunlar çıktı, önemli şeyler değil ama burada birkaç gün daha geçirmeniz gerekiyor.” Hayal kırıklığımı gizledim, huyum böyle. “Teselli olur mu bilmem ama Profesora sizi akşam yemeğine davet etmek istiyor. Profesör’ün de gelebileceğini ümit ediyor.”

“Çok hoş olur.”

“Sizinle irtibata geçecek.”

“Harika.” Mesajını iletmiş, durmuş bana bakıyordu. Gülümsedim ama bana karşılık vermedi.

“Siz de Guyavitch için geldiniz değil mi?” dedi.

Haklıydı.

Gafil avlandım, kabul. Gerçeklerin bir kısmını saklıyordum, gerçi niyetim hilekârlıktan ziyade anlatı ekonomisinin çıkarlarına göre hareket etmekti. Üniversiteden aldığım davet, şehre varmam, ilk konferansım vs. hakkında anlattığım her şey doğru olsa da buraya gelmekte gizli bir amacım daha vardı.

Olamayanlar’ı yayına hazırladığımdan beri ortadan kaybolan yazarlarla, az bilinen elyazmalarıyla ilgili bilgim gitgide artmıştı. Meğerse araştırmalarım boyunca saplantılı, kendini işine adamış insanlarla dolu o dünyayla ancak yüzeysel bir ilişki kurabilmişim. Bir kısmı akademisyendi bunların, bir kısmı kaçık, birkaçıysa basbayağı tehlikeliydi. Aldığım e-postaların, mektupların, resmi yazıların, makalelerin, elyazmalarının ardı arkası kesilmedi (hâlâ da böyle), ara sıra tehdit de edildim. Bir kısmını ilginç bulduğumu, gerisinin gelmesini umduğumu itiraf etmek isterim; hikâyeler adım adım ortaya çıktıkça (kendimi tutamayıp) ipuçlarının, izlerin peşine düşmüş ve çoğu kez birbirine dolanmaktan ya da dağılmaktan başka bir şey yapmayan zincirleri düzene koymaya çalışırken buldum kendimi. O hikâyelerin birkaçından belki ileride bahsederim. Fakat bir yazar vardı ki aklımı almıştı. Adı Maxim Guyavitch’ti.

Guyavitch hakkında pek az şey biliyoruz, bildiğimiz kadarı da kesinlikten alabildiğine uzak. Avusturya-Macaristan’da, 1880 civarında doğmuş olabilir – Moravyalı olduğunu iddia edenler de var, Dalmaçyalı olduğunu da. Kimileri kendini kurtarmak için orduya yazılmış bir yetim olduğunu, kimileri ihmalkâr bir burjuva ailenin tek oğlu olduğunu, kimileriyse aslında öyle birinin yaşamadığını, itibarlı bir mesleği olan bir şahsiyetin mahlası olduğunu ileri sürer. Bu teorilerin Guyavitch’in yazılarında karşımıza çıkan hikâyelerden başka bir dayanağı olmadığını söylemeye gerek yok, kaldı ki yapıtları da bir avuçtur: Sadece dokuz öyküsü vardır.

Walter Benjamin bütün büyük edebi eserlerin ya yeni bir tür kurduğunu ya da bir türü sonlandırdığını yazar. Guyavitch öykülerinin kapladığı ufacık alanda her ikisini de gerçekleştirmiştir. Şimdikinden daha iyi tanınsaydı yazınsal hayal gücünde Kafka’yla aşık atacağına, onu konu edinecek eleştirel kaynakçanın hacmi açısından Joyce’u gölgede bırakacağına, paltonun mülkiyeti konusunda Gogol’le çekişeceğine inancım tam.

Okuduğum, mektuplaştığım insanların hemfikir olduğu tek konu Guyavitch’in bu şehirde toprağa verildiğiydi. Buraya geliş nedenim ne mi diyorduk? Emeğimin karşılığını gani gani alacağım konferanslardı elbette, buradaki Profesör’ün o müphem yazar konusunda uzman olmasıydı, ama bir de, itiraf etmeliyim ki, kendimce bir hac yolculuğuna çıkıp gözlerden uzak kalmış o adamın mezarını ziyaret etmekti.

“Mezarının nerede olduğunu biliyor musunuz,” diye sordum Asistan’a.

“Galiba,” dedi, “gerçi burada bir şey bulmak her zaman kolay olmuyor.”

*

Devamı başka zamana. Neredeyse bir hafta geçmiş, ikinci konferansın vakti gelmişti. Geç kaldığım için yataktan iki ayağım bir pabuçta kalkmıştım (kaygı dolu düşler nedeniyle yine iyi uyuyamamıştım ama anlatıp başınızı ağrıtmayacağım, şunu söylemekle yetineyim, bir kitabı arkasında acaba ne kalacak diye elekten geçirmekle ilgili), sonra koşa koşa üniversiteye giderken yolda taksici Jan’la karşılaşacaktım – sevgili okur, yanımdan ayrılma.

Jan beni taksisine alıp, “Bok!” diye bağırıyor, “Ahoj! Sdravo! Witam! Sveiki!” diye taşkın selamıyla neredeyse hiç bilmediği dillerin hepsini kat ettikten sonra hem şanzımanı hem de insan hayatını hiçe sayarak yokuş yukarı topukluyor, nihayet konferans salonuna çıkan ana merdivenin önüne beni sağ salim bırakıyor. Cebimdeki defteri, paralanmış ciltsiz kitabı nazarlık gibi sıkıca tutarak içeri giriyor, derin bir nefes alıyorum.

İkinci Konferans
Gabriel Ferreira
Çiftleşme Dönemindeki Nehir Kurbağalarının Sütünden Daha Tatlı

Kitabımın doğuracağı çılgınlığı, şiddeti, ihtirası, ölümleri öngörebilseydim yine de yazardım. Değiştirme şansım olsaydı elim varmazdı. Sonumuz başlangıcımızda yazılıdır. Alın yazımız bize ait değildir, onunla oynayamayız: Bana daha büyük bir el kılavuzluk etti. Son sözüm olsun: Ne yaptıysam sevgi uğruna yaptım.

Bu çarpıcı kitabın böyle çarpıcı bir başlangıcı vardır. Soylu bir beyandır, bir niyet ifade eder, romanın anlatı düzlemini ödün vermeksizin ortaya koyar.

Gabriel Ferreira’nın ilk ve tek romanı Çiftleşme Dönemindeki Nehir Kurbağalarının Sütünden Daha Tatlı ismi belirtilmeyen bir Güney Amerika ülkesinin içlerine doğru, oradaki insanlara Tanrı kelamını ulaştırma hayaliyle, kardeşi Thomas’la birlikte yola koyulan toy ama içten Mennonit misyoneri Peter Ratzlaff’ın ağzından hikâye edilir. Kardeşler taşralı olmasına rağmen çok geçmeden kendilerini yadırgayacakları bir bölgede bulur, ikliminde, âdetlerinde ve doğasında yön bulmayı sağlayacak araç gereçler yoktur ellerinde. Yolculukları onları ne kadar zorlarsa zorlasın geleneksel kıyafetlerinden vazgeçmezler, yerel yemeklerden tatmaktansa yanlarındaki tatsız, sert azıktan yemekte diretirler; mümkün olduğunca uzun süre Mennonitlere özgü Aşağı Almanca konuşmakta ısrar ederler (bu ısrar o kadar da uzun sürmez gerçi ama kitabın başında, sözünü etmeye değer birkaç komik olaya neden olur – küçük bir handaki yemekte tavuk ısmarlamaya çalışmaları örneğin), gösterişsiz, sofu tutumlarını bozmamak konusunda da kararlıdırlar.

“Yeşil cehennem”in derinliklerine ilerledikçe Peter hem kendisinin hem de kardeşinin değişmeye başladığını fark eder. Değişim önceleri gözden kaçabilecek seviyededir; birkaç düğmeyi iliklememek ya da başta onlara iğrenç gelen, hayvanlara bile layık görmedikleri, adını bilmedikleri bitkilerin besleyici, yeşil yapraklarını lezzetli bulmaktan ibarettir. Vahşi saydıkları doğa onları mest etmeye başlar: Tanımadıkları kuşların tüyleri, sarhoş edici kokular yayan tok renkli çiçekler, çevrelerinde atlayıp zıplayan maymunların tiz çığlıkları onları neşelendirir, ağaçlardan sarmal sarmal sarkmış yılanların, sık yaprakların arasından postunu gördükleri panterin yarattığı tehlikeden heyecanlanmaya başlarlar.

Bunlar yabancılara özgü hülyalardır elbette. Kaldı ki ikili her ne kadar yerlisi olsa da ülkenin iç bölgelerini Oryantalist sayılabilecek bir gözle inceler. Buraya kadar karşımızdakinin bildik bir hikâye olduğunu düşünebiliriz ama sabredin, yolculuğun sonuna daha çok var. Mesela anlatıcı yer yer basmakalıplaşsa da esrikliğini kaybetmeyen anlatımını, kendi üstüne düşünen edebiyatın şaşırtıcı bir örneğini sergileyerek irdelemeye başlar:

Ülkenin yüreği, diye yazdım defterime, incelikten bu kadar yoksun kelimeler seçtiğim için hiç mi hiç mahcup olmadan, zira sahiden de ülkenin yüreğiydi burası. Cılkı çıkmış bir mecaza bel bağlıyor değildim; o toprakların çevremde kalp gibi çarptığını, nabzının attığını, kan pompaladığını, yanı başımızda akan derelerin, yapraklardan üzerimize akan suların enerjisini, o morumsu kırmızının örümceklerin ve çiçeklerin kan rengi olduğunu hissedebiliyordum. Bu topraklar yaşam doluydu, ben de yaşamın özüne, nabız gibi atan merkezine yaklaşmıştım.

*

Neticede bu merkezi ve orada yaşayanları bulurlar. Gerçi buldukları karanlığın yüreği değildir, bilakis karşılaştıkları kabile hayal edilebilecek en mutlu insanlardan oluşmuş gibidir. “Kuşkusuz Tanrı’nın adını duymuşlardı ve onun sonsuz mutluluğu içinde yaşıyorlardı.” Birtakım uyarılar almışlardır: Kardeşlere bu kabilenin dinini değiştirmeyi denemeyi akıllarından bile geçirmemeleri söylenmiştir. Bu insanların ormanın serserileri, berduşları, aylakları olduğu söylenmiştir onlara. Erkekleri sorumsuz ve tembel, kadınları iffetsiz, çocukları bakımsız olarak bilinmektedir. Mümkün olduğunca seyrek avlanmakla, aza çoğa bakmamakla, zamanlarının geri kalanını ağaçların arasına hamak kurmakla, hatta bundan daha pervasız işlere ayırmakla ünlüdürler.

Ama işte bu noktada kardeşler arasında uyuşmazlık baş gösterir: Peter iyice meraklanırken Thomas kısa süre içinde kendini inanç krizinin ortasında bulur, ceketinin düğmelerini ilikler ve ormanda gözden kaybolur.

Nedeni o “boş uğraşlar”dır: Yerlilerin davranışları Peter’in aklını çeler, Thomas’ın ise midesini bulandırır. Gelgelelim işin aslı göründüğü gibi değildir, keza (buraya dek tepeden tırnağa tahmin edilebilir olan böyle bir kitapta) okurun tahmin edebileceği gibi de değildir. Kabile koka yapraklarıyla, meskalle, ayahuaskayla, yageyle, kitaba adını veren çiftleşme dönemindeki nehir kurbağalarının sütüyle, marihuanayla, peyoteyle ve salvia divinorum’la sıkı fıkı olsa da onlara göre bir hikâyenin gücü yanında hepsi solda sıfır kalır.

Hikâye anlatıcısı bir kabiledir bu, uyuşturucuları hikâyelerdir. Hikâyeler onlar için zihinsel kaçamaklar değildir, olanca zenginlikleriyle, dolu dolu, içgüdüsel olarak tecrübe edilirler. Erkek, kadın, çocuk demeden, kabilenin her üyesinde vardır bu güç: Biri anlatmaya başlar başlamaz diğerleri kendinden geçer. Hele bazılarında, kabilenin Anlatıcı denen yaşlılarında bu güç en yüksek seviyededir. Reşit olmayan çocukların onların en etkileyici hikâyelerini dinlemesi yasaktır, gerçi bekleneceği üzere, küçükler bu hikâyeleri duymak için ellerinden geleni ardına koymaz, üstelik zaman zaman amaçlarına ulaşırlar da. Tuhaftır, kanonları yaratılış mitinden ibarettir, bitmek bilmez malzemeyle, sonu gelmez döngüyle hikâye hikâyeyi doğurur, başka bir hikâyeye bürünür, üçüncü, dördüncü, beşinci hikâyeyi meydana getirir; karakterleri tanımak mümkündür belki ama sürekli biçim değiştirirler. Her hikâye farklı şekilde anlatılır, bir kez olsun tekrarlanmaz. Hepsinin kaynağı da o yaratılış mitidir: Nehir kurbağasının sütünden sarhoş olmuş bir leopar hikâye anlatarak dünyayı yaratır, hikâyeyi bitirdiğinde dünyanın sonunu da getirecektir.

Kabilenin dünyasında tek bir günah vardır: yazmak. Yazı kavramı buraya henüz ulaşmamış gibidir, gerçi bir keresinde, Anlatıcılar’dan biriyle konuşurken Thomas ile Peter’in kulağına bir hikâye çalınır: Kabiledekiler yazmayı biliyordur ama bir daha adını anmamak üzere yazıyı dünyalarından def etmişlerdir. Hikâyelerden birini kaleme almak hem onu öldürmek hem de asla sahip olmaması gereken büyük bir güçle donatmak olacaktır.

Thomas’a göre bu işte şeytanın parmağı vardır, tası tarağı toplayıp –söylediğim gibi– belki de bir daha ortaya çıkmamak üzere bölgeyi terk eder. Peter ise kendinden geçmiştir. Tanrı kelamının tecelli edip ete kemiğe büründüğünü hisseder; bu insanların hikâyeleri geçmişte öğrendiklerinden farklı olsa da uzak çöllerdeki azizler ve bilgeler hakkındaki o hikâyeleri ancak burada kavrar. Ülkenin yüreğinde Ormanın Kutsal Kitabı’nı bulmuştur. Tersten misyonu içine doğuverir. Ne yapması gerektiğini anlar. Buradaki kelamı şehre götürecektir. Ama bunun için kabilenin tek kuralını çiğnemesi gerekmektedir.

Buraya kadar tastamam büyülü gerçekçilik sularındayız. Romanı iyice tarttık: Márquez’den yola çıksa da Cortázar, Borges ve Ocampo’dan önemli ölçüde etkilenmiş, bu geleneklerin tuhaf ve genel itibariyle rahatsız edici bir karışımını oluşturmuştur, hem cafcaflı hem de popülist olsa da özündeki entelektüel ve mantıksal ciddiyetten ödün vermez.

Ne var ki sonraki bölümde karşımızda kendine özgü değişmeceleriyle bambaşka bir roman buluruz. Açılış bölümündeki hararetli büyülü gerçekçiliğin yerini aç yazar/büyük şehir/çatı katı odası değişmecesi alır. Peter şehre dönmüştür, misyonunu ve inancını reddetmiştir, belli ki bir hezeyanın pençesindedir. Beş parasızdır, kendini hummalı bir çalışmaya vermiştir, dur durak bilmeden ormanda duyduğu yüzlerce hikâyeden birini yazmaktadır ama onu bir türlü şekillendiremez: Bu hikâye kâğıda sığmayan türdendir. Hikâye sürekli görüş alanının kıyısındadır fakat orada belirir belirmez, Peter’in ormanın gölgelerinde gördüğü yaratıklar gibi, tarife gelmeden ortadan kayboluverir. Binlerce sayfa doldurmuştur, hepsi de diğer katları belli ki genelev olan apartmanın en üst katındaki virane dairesine dağılmış durumdadır. Günlerini, gecelerini canına dişine takıp yazarak geçirir ama ne öykünün başını bulabilmektedir ne de sonunu. Kelebek ömürlüdür hikâye, onu her defasında avucundan kaçırır. Tek eğlencesi, alt kattan ara sıra onu ziyarete gelen kızlardır (bu bölümlerdeki tasvirler modern kulağı tırmalıyor, kitap pek çok yönden ait olduğu dönemin ürünüdür); onlardan biri yazdıklarını okumak ister, Peter uzun süre razı gelmese de ümitsizliğe kapıldığı bir anda izin verir. Kızlar ziyaretlerini gittikçe sıklaştırır, hep daha fazlasını okumak isterler. Peter bunun sevgi olduğuna, sevgi için yazdığına, sevginin Tanrı kelamının özü olduğuna, hikâyesini sevgi sayesinde anlatabileceğine inandırır kendini.

Kadınlar müşterilerine laf sızdırmaya başlar, müşterilerden biri yayıncıdır, kadınları mest etmiş bu tuhaf hikâye hakkında daha fazla bilgi edinmek ister. Tehlikeyi göze alıp en üst kata çıkar ve göz açıp kapayıncaya dek o da hikâyenin tiryakisi olur.

Üçüncü bölüme gelelim, burada da yine başka bir roman okumaktayızdır sanki. Odak birkaç yıl sonrasıdır, açı genişlemiştir, karşımızda karmaşaya sürüklenmiş, çöküşün eşiğine gelmiş bir ülke panoraması buluruz. Nedeni iktisadi çöküş, ekonomik yıkım, yolsuzluk, savaş ya da doğal afet değildir ama: Peter’in kitabıdır. Namussuz yayıncı elbette kitabın bazı bölümlerini yürütmüş, ne yaptığının farkında bile olmadan dolaşıma sokmuştur: Piyasaya sürdüğü anlatı silsilesi öyle saf ve halis bir numunedir ki, kitap uyuşturucu olup çıkar. İnsanlar doymak bilmez, evden dışarı adım atmadan okumak için işlerini bırakırlar, kamu hizmetleri durma noktasına gelir, hep daha fazlasını isterler. Orijinal nüshaların fiyatı alır başını gider, artık sadece hatırlı kişilerce, çuvallar dolusu nakit karşılığında satın alınabilmektedirler. Korsanlar ucuz baskıları satışa sunar ama bunlar müptelaları hasta etmekten, saf maldan, iyi maldan daha da çok istemelerinden başka işe yaramaz. Kitabı tefrika edenler de olur; ilkin bölüm bölüm, ardından sayfa sayfa, sonra da çaresizliğe teslim olmuş halka satır satır sunarlar kitabı. Yayıncılar çeteleşir; şehirde kurşun geçirmez, camları karartılmış arabalarda, yanlarında korumalarıyla dolaşmaya başlarlar, yayınevi isimleri özel milis sembollerine dönüşür, “kitap fuarları” farklı zümrelerin büyük olasılıkla kan gölüne dönecek toplantıları için bir kılıftır artık.

Bunca belirsizliğe rağmen bu noktada kitap yine başlangıcındaki o cafcaflı taşkınlığa bürünür. Karnavalesk bir karmaşadır buradaki, kendinden geçmiş bir üslupla betimlenir, fonda Os Mutantes’in çaldığı hummalı tropikal düşlerin havasına sahiptir.

Sonunda hükümet –her zamanki bozguncu ve yozlaşmış tavrıyla– olaya el atmak zorunda kalır. Kuzey Amerika’daki komşuları kitabın (yayıncı çetelerin işbirliğiyle) çevrilmekte olduğunu, salgının yayılacağını duymuştur. Gelgelelim yayıncı kartellerin hükümetle sıkı fıkı olduğu su yüzüne çıkınca darbe olur. General’in başkanlık ettiği askeri cunta yönetimi ele geçirir. General’in gür bıyığına, hiç çıkarmadığı koyu renk gözlüğüne rağmen Peter onun uzun zaman önce ormanda kaybolmuş kardeşi Thomas olduğunu anlar.

Peter ikinci bir kitap üzerinde çalışmaya başlar, bu seferkinin ilkinin panzehiri olacağını, kardeşini –ülkenin geri kalanıyla birlikte– bağımlılıktan kurtaracağını iddia etmektedir. General bunu hoş karşılamaz: Peter’in özgürleştirici kitabı yasaklanır, kitabı okurken yakalanan herkes ücra hapishanelere atılır.

Her iyi olay örgüsü gibi bu da makine misali işlek ve önüne geçilemez olduğu kadar kestirilemez niteliktedir. Romanın düğüm noktası gerçekten de şaşırtıcıdır ama ne olduğunu söyleyip bu seferlik tadınızı kaçırmayayım. Olay örgüsünün yer yer hantallaşan mekanizmasını göz önünde bulundurarak, hikâyenin serim kısmında düşündürdüğü gibi sona ermediğini söylemekle yetineyim – sona erdiği varsayımıyla konuşuyorum tabii.

Bu tür kurmaca yapıtların dünya çapında ne kadar popüler olduğundan yola çıkarak şu soruyu sormamız gerekiyor: Madem öyle, bu kitap niye unutuldu?

Çiftleşme Dönemindeki Nehir Kurbağalarının Sütünden Daha Tatlı 1970’te Paraguay’da yayımlandı. Dışarıdan bakanların kitabın Güney Amerika edebiyat geleneğinin bir parçası hatta o kanonun nadir Paraguaylı sözcülerinden olduğunu düşünmesi muhtemelse de kendi ülkesindeki konumu bir hayli farklıdır. Paraguay o dönem General Alfredo Stroessner’in başında olduğu askeri hükümet tarafından yönetiliyordu, “piçlerin piçi” olarak da bilinen bu adamın nahoşluğu Pinochet, Papa Doc, Trujillo gibilerinin saygı duyacağı kadar eşsizdi. Karakterlerden birinin adının “General” olduğu bir roman yayımlamanın Ferreira açısından hem yüreklilik hem de pervasızlık olduğunu söylemeye gerek yok. Yine de yayımlandı kitap (bağımsız yayıncılardan oluşan küçük bir kooperatif tarafından yayımlandı, bu yayıncıların hepsi yapıtın piyasaya çıkmasından kısa süre sonra “ortadan kayboldu”), adı hızla kulaktan kulağa yayılarak büyük bir başarıya ulaştı (tabii ki ulusal gazetelerin hiçbiri kitap hakkında inceleme yayımlamaya cesaret edemedi), ilk baskı birkaç hafta içinde tükendi, sayısız korsan ve kaçak baskı dolaşıma girdi. Der demez İç Güvenlik Bölümü (herkesin çok korktuğu gizli polis için kullanılan örtmece tabirdir) kolları sıvadı; kitabın yayımlanmasını takip eden birkaç yıl içinde resmi ya da gayriresmi olmasına bakılmaksızın hemen hemen her nüshasının imha edildiği düşünülmektedir. Paraguay liberal demokrasiye geçmiş olsa da kitaptan hâlâ nadiren söz edilir. Yol açtığı dehşet belleklerde büyük bir travma yaratmıştır sanki.

Kitabın unutulmasının daha basit bir nedeni olduğunu öne sürenler de var: Kitaptaki hicvin yeterince keskin olmadığını, Ferreira’nın üslubunu Márquez’den kopyaladığının ayan beyan ortada olduğunu, üstelik Vargas Llosa’nın derinliğine ya da Cortázar’ın oyuncu inceliğine sahip olmadığını iddia ederler. Büyülü gerçekçiliğin o şaşaalı neslinin gözden düştüğünü öne sürerler – belki de Hilst’in, Lispector’un, Pizarnik’in ya da Rulfo’nun okuru zorlayan anlatımı ön plana çıktığı için.

Söylentilere bakılırsa hâlâ hayatta olan, takma bir isimle ve korumalarıyla ABD’de yaşayan Ferreira başka kitap yazmadı. Yarattığı karakter gibi o da kendisini ilk kitabından azat edecek bir ikinciyi yayımlamayı başaramadı.

Teşekkür ederim.

Amfide beğeni yüklü bir uğultu patladı, bunu sıralara inen yumrukların gümbürtüsü takip etti, kalabalık tek sıra halinde çıkarken yavaş yavaş sesler de kesildi. Sütten Daha Tatlı’nın elimdeki lime lime nüshasına bakarken gözümün önüne Ferreira’yı keşfettiğim yaz geldi.

O dönem kızıl, dirsekleri dövmeli, 1,87’lik, Slovenyalı bir performans sanatçısıyla birlikteydim. Fakat kadının Pekin köpeği parmağımı ısırıp tatsız bir iltihap kapmama neden olunca aramız bozulmuştu. Köpeği Fernando’yu da alıp beni terk ettiğinde çok üzüldüğümü söyleyemem, özellikle de o ayrılık bana (kuşkusuz dar bir saha olan) Paraguay büyülü gerçekçiliği üstüne araştırmamı derinleştirebileceğim vakti kazandırdığı için. Kitap hakkında konuşunca onu hatırlamıştım, hâlâ tepeden tırnağa gözümde canlandırabilsem