Banu Yıldıran Genç

Geri Döndüğüm Yerler

Deneme

Banu Yıldıran Genç

İstanbul’da doğdu, aynı şehirde yaşıyor. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünü bitirdikten sonra başladığı edebiyat öğretmenliğine devam ediyor. Kendini bildi bileli okuyor. Uzun yıllardır çeşitli gazetelere, dergilere ve dijital mecralara kitaplara dair yazılar yazıyor. Son yıllarda okuduğu kitapları kişisel deneyimleriyle harmanlayan denemeler yazmayı tercih ediyor.

Künye

Notos Kitap 204

Eleştiri-Deneme 014

©Notos Kitap Yayınevi, 2022

Birinci Basım Temmuz 2022

Birinci Sürüm Temmuz 2022

ISBN 978-605-7643-83-4

ISBN (e-kitap) 978-605-7643-85-8

Sertifika 52101

Editör

Tuğba Eriş

Kapak Tasarımı

Virginia Elena Patrone

Teknik Hazırlık

Duygu Şentuna, Tila Sadeki

İçindekiler

Banu Yıldıran Genç

Künye

İçindekiler

Sunuş

Zaman Makinesi Misali

Sürgünün Ayıramadığı İki Dost: Yorgo ve Fehmi

“Törensiz Bir Cenaze”de Affetmeye Dair

Kalbi Kırık Bir Prens

Hayata, Ölüme ve Fotoğraflara Dair

Refik Halit Karay’ı Seviniz

Sevmek mi, Sevilmek mi?

Yalın ve Hüzünlü Bir Büyüme Hikâyesi

Hayatta ve Edebiyatta Yüzleşme

Aile: Ne Onunla Ne Onsuz

Huysuz İhtiyarlar ve Çatlak Akrabalar

Anıdan Kurmacaya Yol Alırken

Yanlış Babalar ve Yanlış Oğulları

Tak Tak... Anlatıcı Sizi Kandıracak

Biten Evlilikler, Yıkılan Devletler

Kaçabilenler ve Kaçma Umudu Taşıyanlar

Ah Almış Topraklar

Aynanın Unutamadığı Ermeniler

En Acı Gerçekten En Tatlı Hayale

Doksanların Karanlığında Bir Umut Işığı

Bir Eski Zaman Masalı

Dipteki Yaşamlar

Hatıralar, Yalnızlık ve Kaçış

Ölülerin Ağırlığı

Alternatif Türkiye Tarihi

Umutsuzluğun Dibinden Umuda Yolculuk

Dünya Kötü Bir Yer

Gerçek Bir Yolculuğun Masalı

Nevada: Edebiyatla Bütünleşen Coğrafya

Bir İnsanı Tanımak Mümkün mü?

Bir Ömre Kaç Hayat Sığar?

Gerçeğin Açtığı Kapı Edebiyatla Kapanıyor

Ülkenin Sonunda Acılar Öfkeden Büyük

Ütopyadan Sesler Sonlanırken

Anlatılan, Bizim Hikâyemiz

Anlatanlar ve Dinleyenler

Hayattan Alacaklıyız

Ayrılıkta Erkeklik İzleri

Doğurmak ya da Doğurmamak

Herkes Suçsuz, Herkes Suçlu

Kurmaca ve Gerçek Arasında Edebiyat

Yok Sayılan Hayatlar

Aşk Eski Bir Yalan

Hırsında Kaybolan Bir Kadın

Toplumun En Temel Birimi: Çatışmanın İlk Merkezi

Teşekkür

Kerem’e,

hayallerimden bile güzel olduğu için

Sunuş

Ailemin son çocuğu olarak ne kadar uslu olduğum genellikle annem tarafından, “Önüne koyardım ablasının bir kitabını, saatlerce oyalanırdı,” diye anlatılırdı. Bu sözlerden sonra küçük ablamın karşıma geçip annemin duymayacağı biçimde, “Saftın yani, kısacası,” demesi canımı sıkardı ama yapacak bir şey yoktu. Küçük kardeş olmak hep zordur. Yine de bu anıyı birtakım süslemelerle hayatımın hikâyesi haline getirmeyi çok seviyorum. Dört yaşında anneannemin yanına katılıp gönderildiğim yaşlılar okuma yazma kursu sayesinde erkenden öğrendiğim okuma yazma becerisi sanırım hayatta hep bir şeyleri erken yaşamamı sağladı.

Üstelik biz evde sonsuzca sıkılan son nesillerdendik. Bugün öğrencilerime anlatınca inanılmaz gelen internetsiz yaşamlarımızda, sokakta olmayıp da evde olmak sıkılmak demekti. Bu sıkıntının kitap okuyarak giderilebildiğini de çok erken yaşlarda keşfetmiştim. İlkokulda ablamlar sayesinde yaşıma uygun kitaplar okusam da ortaokulda keşfettiğim kütüphanelerle yine çok erken ve şimdi düşününce yanlış bir yaşta modern edebiyata zıpladım. Yerli ve yabancı klasiklerle tanışma yaşlarım geri dönülemez bir acele ve iştahla modern edebiyatın kollarında geçti. Yola klasiklerle başlamanın eksikliğini duymadım desem yalan olur.

Yazmanın bana iyi geldiğini hissetmem de lise yıllarımdaydı. O kadar çok öykü okumuştum ki yazdığım öykülerin kötü olduğunu biliyordum, o kadar çok şiir okumuştum ki şiirlerimde de iş olmadığını bana kimsenin söylemesine gerek yoktu. İlk kez âşık olmuştum ve günlük, mektup gibi içimi döktüğüm türlerde, sırf o kişiye yaranmak için okuduğum kitapları niye sevdiğimi açıkladığım yazılarda daha becerikli olduğumu hissediyordum. Ne yazmayı istediğim belirgin hale gelmişti.

İşte böylece kendimi bildim bileli kitap okuyan ve her fırsatta yazan biri oldum. İkisinin de iyi yapılabilmesinin yıllarca süren bir emek istediğinin farkındayım. İyi okur olabilmek için sürekli okumak ve okuma çizginizi ilerleterek okumak, nitelikli edebiyattan olabildiğince vazgeçmemek gerekiyor. Yazmaksa zaten bence ancak çok okuduktan sonra girişilmesi gereken bir iş. Yaza yaza öğreniyor, yaza yaza gelişiyor, yaza yaza biçemini oluşturuyor insan.

Yıllarımı verdiğim bu iki eylemi de sadece hoşuma gittiği için yapıyordum. İyi bir şey okuduktan sonra hissedilen hazzın dışında kitap okumak benim için son yıllarda memlekette yaşananlardan kaçıp sığınacak bir liman da olageldi. İyi bir kitap içimizde yazma arzusu uyandıran kitap oluyor genellikle. Bu iki eylem bir yerden sonra hem birleşti hem rutinim oldu.

On dokuz yaşında rastlantılarla kapısından girdiğim Adam Yayınları ve Adam Öykü’deki kitap tanıtımı çabalarımdan sonra verdiğim ara, ilk sayısından itibaren düzenli yazdığım ve okul olarak gördüğüm Notos’la sonlandı. Çok okuyor, az yazıyordum. Bunu değiştiren şeylerden biri on yıl önce Agos Kirk ekine yazmaya başlamam oldu. Uzun süre çok okudum, çok yazdım. Yazmanın aynı zamanda sıkı bir pratik gerektirdiğini, sık yazdıkça sistem ve tekniğin de oturduğunu böyle anladım.

Yazdıkça kalemimin değiştiğini fark etmeye başlamıştım. Bu değişikliği asıl gerçekleştirdiğim yer 2016’da açılan Oggito oldu. O günlerde okuduğum Meltem Gürle’nin Kırmızı Kazak kitabı Semih Gümüş’ün, “Ne istersen yazabilirsin,” sözüyle birleşince artık “kitaba dair değil, kitaptan yola çıkan yazılar” yazmayı istediğimi fark ettim.

Kendimce kurduğum sistemim şuydu: Notos’a telif eserlerle ilgili değerlendirme yazıları, Agos Kirk’e yabancı kitaplara dair değerlendirme yazıları, Oggito’ya denemeler... Agos Kirk pandemi döneminde maalesef kapandı. Pandemide bir süre kaybettiğim aklım nedeniyle yazılarım epey azaldı. Ama bu arada yazdığım yazıları derleyip dosya haline getirmeye karar vermiştim. Ki bugün daha lisede yazar olmaya karar veren hırslı kuşakların tersine böyle bir fikir benim aklıma gelmedi, yine Semih Gümüş’ün önerisi ve desteğiyle giriştim bu işe.

Oğlumu yuvadan uçurduktan sonra başladığım bu iş, eve kapanmalar ve karantina depresyonlarıyla biraz sekteye uğradı, sonrasında memleket battı, ben umutsuzluğa düştüm ama bir şekilde oldu, hem de evim, okulum bildiğim Notos’la. Hiç aklımda olmayan fikir gerçekleşmeye yaklaşınca ne heyecanlı, sevinçli bir maceraya dönüştü, anlatmak zor.

Geri Döndüğüm Yerler’de beş başlık altında topladığım yazıların bazıları değerlendirme yazıları, bazıları denemeler ama hepsi sevdiğim ve geleceğe kalmasını istediğim yazılar. Birkaçı hariç çok eski değiller, çünkü yıllarca okumamın ve yazmamın meyvelerini son yıllarda aldığıma, artık daha “kendim gibi” yazdığıma inanıyorum. Akademisyen değilim, kendimi hiçbir zaman eleştirmen olarak addetmedim. Bir biçimde hep sevdiğim kitaplara dair yazdım. Bu kitaplar bazen politik, bazen tarihsel bazen de kişisel olarak beni etkileyen kitaplar. Yazılarıma dair tek iddiam samimiyetim. Yazdıklarıma dair en sevdiğim sıfat “içten” sözcüğü.

Özellikle denemelerimde kendimden, ailemden, çocukluğumdan çok söz ediyorum. Bazen küçücük bir duyguyla, bazen ülke tarihiyle hesaplaşabilmek için kendi küçük hayatıma dönüyorum. Bu bir zaaf mı bilmiyorum, pek çok insanın girişmediği bir yol olduğunu biliyorum sadece. Javier Cercas’ın bir romanında geçen şu sözü çok severim: “Ama kendinden fazlaca söz etmek, gizlenmenin en iyi yoludur.”

Kitaplar büyülü nesneler... Bu yazıları yazmamı sağlayan yazarların pek çoğunun aramızda kurduğumuz bağdan haberi yok. Oysa büyü burada işte, sonsuz sayıda kombinasyona ve türeve açık. Şimdi bu yazılar belki okurlarıyla yeni bir bağ kuracak.

Yazıları derlerken tarihsel bir sıra gözetmedim. Babamın ve Yorgo’nun hikâyesi ilk yazı olacaktı, bunu daha bu kitabın k’si ortada yokken bir biçimde biliyordum. Notos, Agos Kirk, Oggito ve Parşömen’de yayımlanmış bu yazıları tematik olarak düzenledim, elden geçirdim, yaptığım hataları görüp arada kafamı duvarlara vurdum, arkadaşlarımın desteğiyle olabildiğince toparladım.

Ablamın dediği gibi saftım belki de, kitaplarla büyülenmiş bir çocukluktan Geri Döndüğüm Yerler’e ulaştım. Bu yolculuğun gerçek olduğuna hâlâ inanamamam saflığımın bir göstergesi olabilir.

5 Haziran 2022

Dünyaya bir kez çocukken bakarız

Gerisi hatıradır.

Louise Glück

ZAMAN MAKİNESİ MİSALİ

Sürgünün Ayıramadığı İki Dost: Yorgo ve Fehmi

Petros Markaris Heybeliada doğumlu bir yazar. Asıl adı Bedros Markarian. Ermeni bir babadan ve Rum bir anneden doğma. Yani Ermenilerle de, Rumlarla da, Türklerle de sorun yaşayacağı bir kimliğe sahip. 1954’te Atina’ya yerleşen ailesine rağmen memleketi Türkiye’de yaşamaya çalışmışsa da olmamış, 1964’te kendisi gibi Yunanistan pasaportlu on beş bin kişiyle beraber tehcire uğramış. Markaris pek çok Theo Angelopoulos filminin senaristi, aynı zamanda Komiser Haritos polisiyelerinin yazarı. Bu polisiyeler ne şanslıyız ki hemen Türkçeye çevrilip yayımlandı. Ama Türkiye yayıncılığının klasik özelliği olarak baskıları bitti, öylece kaldı.

Eskiden, Çok Eskiden (Παλιά, πολύ παλιά, 2008) Komiser Haritos serisinin beşinci kitabı, Turkuvaz Kitap tarafından 2009’da yayımlandı, şu an baskısı yok. Türkiye’den göçüp gitmek zorunda kalan bir kadının memleketine İntikam Tanrıçası Nemesis misali dönmesini anlatıyor. İstanbul’a tatile gelen Haritos mecburen bu intikamların peşine düşüyor, böylece Komiser Murat’la Türkiye’nin utanç tarihine yolculuk yapıyorlar. Bu utanç ta Pontus Rumlarından başlıyor, Giresun’dan... Sonrası tarih kitaplarında birer satırla geçiştirilen şeyler, 1924 mübadelesi, 1955 pogromu, 1964 tehciri. Her cinayet bu utancı tekrar yaşatıyor. Bir yandan da İstanbul’a turla gezmeye gelmiş kafilenin, çoğu yıllar sonra memleketlerine dönmüş insanların duyguları var. Petros Markaris sık sık mizahla bu duygu yoğunluğunu azaltmaya çalışmış ama yok, olmuyor, anlatılanların ağırlığı mizahı bile silip atıyor. Gözlerim dolu dolu okuduğum kitaptaki bir bölüm beni zaman makinesi misali geçmişe götürüyor:

Eskiden rakıyı da aynı şekilde içerlerdi. Viski içer gibi buzla değil; önce saf rakıdan bir yudum alınırdı, arkasından da bir yudum su. Eskiden İstanbullu Rumlar da Türkler de aynı şekilde önce özgün tadı alırlardı...

*

Yıllardır sağlık nedeniyle rakı içemeyen babam aynen böyle içerdi rakıyı. Su katmaz, buz atmaz. Yaşadığımız zamandan geçmişe baktığımızda, “Vay be ne günlermiş,” diye hasretle anılan bir çocukluk geçirmek hayattaki en büyük şanslarımdan biri. Beş kişilik çekirdek ailemizin dışında sürekli görüştüğümüz kuzenler, amcalar, halalar, aile dostları vardı. Haftanın en az bir gecesini hep beraber geçirir, ayda birkaç kez de yirmi otuz kişilik sofralarda toplanırdık.

Yılda bir kez, genellikle de yazları evi bir heyecan kaplardı. “Yorgo geliyor!” Bu haber biz çocukları daha da sevindirirdi, çünkü Yorgo geliyorsa gezme tozma günleri yakın demekti. Yorgo gelir, biz de tüm gençliğini birlikte geçirmiş, rakıyı susuz içmeyi birbirinden öğrenmiş babamla Yorgo’nun peşine takılırdık. Gülhane Parkı’ndan başlar, Kurtuluş’ta Madam Despina’da, Arnavutköy Neşe Tavernası’nda feneri söndürürdük.

Yorgo Fotiadis babamın Beyoğlu’nda çalışmaya başladığı zamanlardan arkadaşı. Daha on dört yaşında Bolu’dan İstanbul’a göçüp pastanelerde çıraklık yapmaya başlayan babamın yolu Yorgo’yla kesişmiş, kendi imalathanesinde çörekler, çikolatalar yapan Yorgo ne biliyorsa babama da öğretmiş. Beyaz tenli, uzun boylu, yusyuvarlak kafalı (çocukken en çok bu dikkatimi çekerdi) Yorgo ile kara kaşlı kara gözlü Fehmi’nin gençliği nasıl geçmiş, neler yaşanmış çok da bilmiyoruz aslında. Babam bekâr odalarında arkadaşlarıyla kalır, şarap içip şişmanlamaya çalışırken Yorgo yaşlı annesiyle Tarlabaşı’ndaki evinde yaşarmış. Memleketimizde güzel şeyler kısa sürer, biliyorsunuz, bu arkadaşlık da on yıl sonra bir trajediyle sonlanmış. İstanbullu Rumlar 1924’ü, 1955’i sineye çekebilmişler belki ama 1964’te ellerinde yirmi kiloluk bavul, ceplerinde yirmi dolar, bir gün içinde memleketlerini terk etmeleri emredilmiş büyük yerden.

Yunan tebaasından olduğu için evinden, işinden olan Yorgo Türk vatandaşlığına geçmeyi göze alamamış, çünkü o yaşta –hem de astım hastası olduğu halde– hemen askere alınması gerekiyormuş. Hazırlıklarını yapmış, babama, “Evimi sen al,” demiş. Babamın yanıtı olumsuz olmuş. “Sahibi kaçmış yuvada öteki kuş barınamaz” (Yaşar Kemal, Yağmurcuk Kuşu, 1980). O dönem Beyoğlu’ndaki birçok pastaneye çalışan imalathanenin kapanmasına ikisinin de gönlü razı olmamış, babam devralmış. Aradan yıllar geçmiş, babam annemle evlenmiş, birer birer kızları doğmuş, en yakın arkadaşı bunların çoğuna şahit olamamış ama yine de ara ara buluşmuşlar. İşte böylece iki arkadaşın bundan sonraki buluşmaları bizim de katıldığımız coşkulu bir gezme, yeme, içme ritüeline dönüşmüş.

Aklımda parça parça bir sürü görüntü var, Neşe Tavernası’nda ortadaki süs havuzunun etrafında dans etmek, Despina’da masada yarı Rumca yarı Türkçe konuşmalardan sıkılıp birleştirilmiş iki sandalyede uykuya yatmak, yıllar sonra ilk yazlığımızı aldığımızda Yorgo’nun hemen davet edilmesi ve siesta’larında ses etmeden uyanmasını beklemek, hep birlikte Çanakkale’ye gitmemiz, Truva atındaki pozlarımız...

Anıların benim için son bulduğu yer, işte o yaz, Çanakkale gezimiz. Sonrasında Yorgo astımının artması nedeniyle bir daha Türkiye’ye gelemedi. 1990’ların ortalarında Beyoğlu bambaşka bir yer olmuş, pastaneler bir bir kapanmış, babamın Yorgo’dan devraldığı imalathane sayesinde kurduğu pastane de bu sondan nasiplenmişti. O ara nasıl oldu bilmiyorum babam eski arkadaşlarından Yorgo’nun durumunun ağırlaştığını haber alıp Atina’ya gitti. Hayatta hiçbir yerde kalmayı sevmeyen, rahat edemeyen babam 1964’te göç eden arkadaşlarında kaldı günlerce, Atina’nın güneşli balkonlarında kurulan sofralarda hasret giderdi, akşamları tavernalarda yedi içti, en önemlisi Yorgo’yla hastanede hasret giderdi, helalleşti ve yanında koca bir sandıkla döndü.

*

Evinden ilk kez bu kadar uzak kalan babamı kapıda koca bir sandıkla gördüğümüzdeki şaşkınlığımızı hatırlıyorum en çok. Sonra babam anlatmaya başladı. Gözleri dolu dolu. Yorgo hastane odasından arkadaşlarını organize etmiş, “Fehmi hangi mağazaları geziyor, hangi vitrinlere bakıyor, nelerin fiyatını soruyor,” diye. Babam da bir zamanlar iki ablama Bavyera yemek takımı alıp bana almamasının vicdan azabını yıllardır çektiğinden vitrinlerde hep Bavyera yemek takımlarına bakıyormuş. Bir modeli beğenip fiyatını sormuş bir gün. Sonra Atina’da otobüse binecekken arkadaşları çıkarıvermiş o yemek takımını, sandığında, “Yorgo’dan” diyerek. Kendimi bildim bileli sulu gözlü bir insan olduğumdan son cümlede gözyaşları içinde odama kaçtığımı hatırlıyorum. Böylelikle babamın en küçük kızının en değerli çeyizi Bavyera yemek takımı en yakın arkadaşından hatıra oldu.

Birkaç ay sonra bir akşam eve geldiğimde annem kapıyı açtı, bir garip baktı bana. Aynı romanlarda dendiği gibi ben de soru soran gözlerle baktım. “Yorgo...” dedi. Anladım. Babama başsağlığı diledim, dokunmaktan hoşlanmayan bir aile olduğumuz için sarılıp ağlayamadık, ayrı ayrı odalarda sessizce ağlamayı tercih ettik. İşte Yorgo’nun hikâyesi bugün Tatavla’da evimin salonunda, gözüm gibi baktığım yemek takımında devam ediyor.

*

Her acı biricik, yarıştırmak mümkün değil diye düşünsem de Eskiden, Çok Eskiden’i okuduğumda Yorgo’yla babamın hikâyesinin ayrılığa rağmen güzel olduğunu düşündüm. Başlarına gelen onca felaketten sonra burada kalan Rumların dertleri bambaşka, çekip gidenlerinki bambaşka. Kitapta İstanbul’da kalan Rumlardan Bayan Kurtidu bir yerde öyle bir patlıyor ki Atinalı Haritos’a, devletlerin vatandaşlarını yeri geldiğinde tehdit unsuru olarak kullanılacak piyon yerine saydığı apaçık gözümüzün önüne seriliyor:

Kıbrıs krizi yüzünden hemen hemen bütün doktorlar, mühendisler, bilimadamları gittiler. Sadece avukatlar kaldı burada, İstanbullu Rumların malvarlığından biraz daha kazanabilirler de ondan. Biz perişan olmak üzereyken siz Yunanlılar kulaklarınızı tıkayıp gözlerinizi kapattınız. Kıbrıs Yunandır diye bağırıp bizi Türklerle karşı karşıya getirdiniz. Elinize ne geçti peki? Yarım bir ada. Bari tamamı olsaydı içim yanmazdı. Neye inanıyorum biliyor musunuz komiser bey? Sizin biz İstanbullu Rumlara hiç aldırmadığınızı Türkler bilselerdi, saçımızın teline bile dokunmazlardı.

Komiser Haritos’un bu sözlere verecek yanıtı yok, karşısındaki kadının aslında ona bağırmadığını biliyor. Bugün de pazarlık konusu yapılan insanlara dair neler neler duyuyoruz, savaştan kaçıp gelenler adına utancımızdan yerin dibine giriyoruz ama galiba devlet nezdinde hiçbir şey değişmiyor.

Petros Markaris Eskiden, Çok Eskiden’i yazarak geçmişiyle, gençliğiyle, geride bıraktıklarıyla hesaplaşmış. Haberi olmasa da yıllardır anlatmak istediğim, benim için çok özel bir hikâyeyi aktarmama vesile oldu. Keşke Can Yayınları telifini aldığı bu yazarın kitaplarını sırasıyla basmaya devam etse de Komiser Haritos polisiyelerini eksiksiz okuyabilsek. Kim bilir daha ne hikâyeler var anlatacak...

“Törensiz Bir Cenaze”de Affetmeye Dair

Elma yanaklı bir amcam vardı. Babamla ortaklardı, evlerimiz de çok yakın olduğundan hani 80’ler romantizmindeki akrabalık ilişkilerini dibine kadar yaşadık. Kuzenlerimizle kardeş gibiydik, yediğimiz içtiğimiz ayrı gitmezdi ve ben amcamı çok severdim. Babamdan çok ona benzetildiğim için, elma yanakları için, çok sık kahkaha attığı için, bana bir akşam Sarıyer’de bir çay bahçesinde uzun uzun çayı nasıl çift renkli yapabildiğini gösterdiği için.

Derken babamla ortaklıkları bitti. Biz artık büyümüştük. 90’lar gelip geçiyor, hayat yavaş yavaş hızlanıyordu. Amcam neden bilmem bazı kırıcı davranışlarda bulundu, başka yerlerde söylediği şeyler kulağımıza geldi, babamla araları bozuldu. Bir şeyin intikamını alırcasına arttı bazı söylemleri ve davranışları. İnsan elbette böyle bir durumda, bir yerden sonra taraf olmak zorunda kalıyor ve ipler hepten kopuyor.

Sonra hastalıklar geldi. En küçük kardeşlerinin cenazesinde birlikte ama mesafeli saf tuttu babamla amcam. Yavaş yavaş konuşulmaya, görüşülmeye başladı ama olan olmuştu artık, o eski hava yakalanmıyordu. Sonra aynı hastalık amcamı da vurdu. Israrla herkesi kendinden uzaklaştırdığı için neredeyse yalnız başına savaştı, çok uzun sürmedi. Hastanede ziyaretine son kez gittiğimde o kadar değişmişti ki ağlamaktan konuşamadım. Şimdi elma yanaklı amcamı hep o son haliyle hatırlıyorum. O gün bugündür eskisi gibi anımsamak istediklerimin son hallerini görmemeye çalışıyorum.

Amcamın cenazesinde hepimiz bir şeylere isyan etmek istiyor ama sessizce oturmaktan başka bir şey yapamıyorduk.

Kâmil Erdem’in üçüncü öykü kitabı Yok Yolcu’da (2021) İzzet Yasar’ın cenazesi üzerine kurgulanmış “Törensiz Bir Cenaze”yi okuduğumdan beri amcamı düşünüyorum. Bambaşka bir yana savrularak olabildiğince radikal ve sert söylemlerde bulunup yalnızlaşan İzzet Yasar’ın sonunda kimsesiz kalması ve bunun yazılara, öykülere konu olması bana nedense amcamı anımsattı.

İzzet Yasar’ı çok tanımıyordum, epey eskiden birkaç sert tweet’ini görmüş ve şaşırmıştım. Sevenlerinin hayal kırıklıklarını ifade etmelerine denk gelmiştim. Sonra Cihat Duman’ın blogunda şairin cenazesini anlattığı yazıyı okuyup hüzünlendim. Şimdi de Kâmil Erdem’in öyküsü çıktı karşıma. Ve sevdikleri şairin o kimsesiz cenazesinin aslında insanlara ne kadar dokunduğunu fark ettim. Aynı amcamın cenazesinin bana dokunması gibi, cenazede “helal olsun” derken bile için için kırgın olmam gibi. Bugün bu öykü sayesinde aslında o çok sevdiğim amcama o çok sevdiğim halini benden esirgediği için kırgın olduğumu anladım. Laflar, davranışlar değil, ben amcamı kaybetmiş olmayı yediremiyordum kendime. Yine çok garip, günlerdir onu düşünürken, bu öyküyle birlikte artık onu tamamen affettiğimi biliyorum, çünkü İzzet Yasar’ın da amcamın da asıl kavgası kendileriyleydi. Ne yaptılarsa kendilerine yaptılar, sevenlerini onlarsız bıraktılar.

“Törensiz Bir Cenaze” cemaatin mezarlığa ilerlemesiyle başlıyor. Anlatılanlar aynı Cihat Duman’ın yazısındaki gibi. Bir yazar o günün hatırasını tutmuş, bir başka yazar bunu kurmacaya dökmüş sanki. “Cemaat ki, elleri arkasında tespihi döndürerek önden yürüyen devlet sektöründen bir imam hariç, yedi kişiydi. Bunların dördü erkekti, kutuyu ve içindeki ölü ozanı taşıyanlardı.” Öykü işte dört kolluyu taşıyan bu dört kişi üzerine yoğunlaşıyor.

“Bir kış günü Selamsız’da sabah namazına giderken evsizlerin üstünü örtmüştü ki, bir tümseğe ayağı takılıp sendeledi arkadaki yaşlı. Kutuda sarsılan ozana dönüp geldi. Ozanın yaşarken geçirdiği sarsıntıları düşünmeye zorladı kendini.” Yaşlıca taşıyıcının bu taşa takılıp tökezleme ânı öykünün ritmini oluşturuyor. Dört kişinin düşünceleri de ya o anla başlıyor ya o anla bitiyor.

Arkadaki yaşlıca taşıyıcı ozanı bilip sevenlerden, onun yaşamını, şiirlerini düşünmeye çalışıyor taşa takılınca. Yanındaki daha genç taşıyıcı da ozanı biliyor, vakti zamanında Beyoğlu’nda çay içmişlikleri bile varmış.

Öndeki taşıyıcılardan birisi ozanı hiç tanımıyor, üç gün önce işten atılmış, ne yapacağını düşünürken kendini camide bulmuş, ozan olduğunu öğrendiği merhumun cenazesinde bu kadar az insan olmasına inanamayıp kendini mezarlığa giden minibüse atlarken bulmuş. “Nasıl olsa iş güç yok, arayan soran olmaz diye düşündü. Şu garibi yolcu ederse bu iyiliği yere düşmez, bakarsın yarın bir kapı açılırdı.” İşte umut dünyası, iyilik yaparsa iyilik bulacağı inancıyla, namazdan sonra lüks otomobillerine binip çekip gidenlerin aksine mezarlığa gelmiş, dört kollunun önünde yerini almış. Yine o âna dönersek, arkadan birinin tökezlemesiyle tabutun sarsıldığını görünce hop diye yer değiştiriveriyorlar yanındakiyle.

Dördüncü taşıyıcı ozanın okurlarından, sevenlerinden. Dizelerini ezbere aklından geçirirken onu hiç yargılamamış olmanın övüncü var biraz da. Onu terk edenlere inat hemen yükleniyor kutuyu. “Hayat bu kutuyu taşımaya hazırlamış gibiydi onu. Ozanın da içi rahat olsundu artık. Bak, ne güzel, kargaşa bitmişti. Çukura giden yolun yanında kimi dik, kimi yana eğilmiş taşlar vardı. Taşların üstünde isimler vardı. Zaman bazı isimleri silikleştirmişti, okunmuyordu. Demek ki mermerde bile kesinlik yoktu.” Bu düşüncelerle ilerlerken arkadaki yaşlı taşıyıcının tökezlemesiyle kutu omuzundan ileri itilir gibi oluyor. Omuzu ve kolunun ağrıdığını hisseden dördüncü taşıyıcı yandaki gence, “Birader, yer değiştirebilir miyiz?” diyor. Ustalıkla yer değiştiriyorlar.

Öyküde ozanın adını vermiyor Kâmil Erdem ama okurlar dizelerinden tanıyorlar elbet. Ozanın yakını kimse yok içlerinde, onu hiç tanımayan da var, dizeleriyle tanıyan da. Hepsinin tek bir amaçla, onu garip bırakmamak uğruna kutunun altına girmeleri önemli olan. Hepsinin düşünceleri bambaşka yerlerde uçuşup giderken tökezleme ânıyla öykünün zamanı sabitleniyor sanki. O sabit zamanda hepsi ozana kuruyor saatlerini.

Kâmil Erdem’in öykülerinde bir biçimde umut hep var, şiirler var, önde giden imamın uçuşan cüppesi var, iyiliğe inanan insanlar var, hop diye ustaca yer değiştirip ozanı sarsmadan son yolculuğuna taşıyanlar var. O küçücük ayrıntı bize yaşamın nasıl devam edeceğini muştuluyor belki de.

Her ölümlüyü gemisine taşıyan Nuh gibiydi ozan, tufan ayağının altındaki zemini yok etmişti. Kimse kalmamıştı ufukta Ararat’ın tepesine indiğinde. Ararat soğuktu, manzara kıyıcıydı.

Bu son ölümünde yüzünü ekşitmiştir, anlamı kaydırmıştır, artık işi şakaya vurmak gelip kendini dayatmıştır, değil mi?

Alışması zaman alacaktır. Yani ölüme.

İşte bir şairi, yazarı, sanatçıyı sevenlerin de bazı şeylere alışması zaman alıyor. Değişimine, başkalaşmasına, o sevdikleri halden çıkıp bir başka kimliğe bürünmesine... Bazen hayal kırıklığına uğruyorlar belki ama o sevgi hiç bitmiyor. Bitmiyor ki, kimsesiz bir cenaze sevenlerine yazılar yazdırıyor, öyküler kurduruyor. O öyküyü okuyan bir okur da kendi sevdiğini, hayal kırıklığını anımsıyor. Ona dair bir yazı yazıyor. “Derken karanfil elden ele...”

Kalbi Kırık Bir Prens

Çocukluğu 80’li yıllara denk gelenler öyle şanssızdı ki, anne babası ortalama bir Türk ailesiyse, yani kitapla pek ilgisi yoksa, kendi çabasıyla ulaşabildiği kitaplar kırtasiyelerde bulunan Kemalettin Tuğcu’lar, Gülten Dayıoğlu’lar, en iyi ihtimalle Jules Verne’ler olurdu. Bu nedenle şimdi çizgi romanından tutun üçboyutlusuna kadar çeşitleri olan Küçük Prens’in (Le Petit Prince, 1943) varlığını öğrendiğimde ergenliğe erişmiştim. Çocuk kitabı diye bilindiğinden olsa gerek burun kıvırıp okumadım, ta ki ailemden ayrı geçirdiğim ilk yaza, on sekiz yaşıma gelinceye dek.

Küçük Prens çocuk kitabı mıdır, belki de önce bu soruyu sormak lazım. Antoine de Saint-Exupéry’nin bir çocuğa hitap edecek denli düz ve basit cümlelerini, insanı kalbinden yakalayıp bırakmayan suluboya resimlerini düşünürseniz evet, öyledir. Saint-Exupéry çizdiği resimlere, “Yukarıdaki gibi, yandaki gibi, şekil 1’deki gibi” diye o dönem için farklı açıklamalar koyabilecek kadar cesur, çocukların bilemeyeceğini düşündüğü sözcükleri kahramanına sorduracak denli öngörülü, yaşamının en önemli dönemini anlatısına konu edecek kadar da içten bir yazar. Çocukları o kadar iyi tanıyor ki onların yanıt vermede değil soru sormada usta olduğunu, sordukları sorunun yanıtını alıncaya kadarki inatlarını biliyor ve buna kitabında sıkça yer veriyor.

Farklı kaynaklarda Küçük Prens’in gerçekte kim olabileceğine dair bilgiler var. Yine bazı kaynaklar sembollerden söz ediyor. Küçük Prens’in nazlı, kaprisli gülü yazarın karısı Consuelo’ymuş aslında. Gezdiği her gezegen bir ülkeyi simgelermiş. Gezegenini istila etmeye çalışan baobab ağacı da Hitler’i temsil edermiş. Ama Küçük Prens’in kimden esinlenildiği nasıl önemsizse bunlar da öyle... Bilsek de bilmesek de hissettiğimiz aynı. Sonuç olarak Saint-Exupéry bu kitabı bir yılda yazmış ve çocuklara dünyanın en güzel armağanlarından birini bırakmış.

Küçük Prens bir çocuk romanıysa on sekiz yaşımın tüm asiliğiyle okuduğumda beni neden sabaha kadar ağlatmış olabilir? Kaçmak için fırsat kolladığım ailemi aslında ne kadar özlediğimi anlayabilmek için Küçük Prens’in de çıktığı yolculuktan pişman olduğunu görmem gerekiyordu belki de. O zaman soruyu biraz değiştirip tekrar sorabiliriz: Küçük Prens bir gençlik kitabı mıdır? Buna da evet diyebiliriz, çünkü Küçük Prens her sayfasında, her satırında büyümeyi anlatır aslında. Bu küçük kitap bir kere okundu mu insanın kalbinde sonsuza kadar yer edecek denli de büyüktür. Daha başında “fili yutan boa yılanı”nı büyüklerin anlayamadığını söyler anlatıcı, ama bu resim ömrü boyunca çocuk ruhunu kaybetmeyenleri anlayabilmek üzere deney olacaktır, eğer testi geçemezlerse ne olacağı belli: “... briçten, golften, siyasetten, bir de kravatlardan konuşuyordum.”

Küçük Prens büyükler dünyasına girmek üzere olan genç birey için kurtarıcıdır. Onun Dünya’ya gelene kadar gezdiği gezegenler mesaj vermekten hiç hazzetmeyen Saint-Exupéry’nin gizli öğütleridir aslında. İlk gezegende gördüğü kral, ikinci gezegendeki kendini beğenmiş, üçüncü gezegendeki ayyaş, dördüncü gezegendeki işkolik hep kendiyle ilgili tipler. Gençlikte en önemli olan “ben” kavramının ilerde nasıl başa bela olabileceğini örnekler hepsi de. Beşinci gezegende kendisiyle değil işiyle ilgilenen bir fenerci vardır ama o da yönetmeliğe göre yaşadığından iradesini kullanamamaktadır. Altıncı gezegense mesleklerin bir süre sonra ne kadar anlamsız olabileceğini kanıtlar nitelikte. Küçük Prens’i okuyup da bu gezegenleri onun rehberliğinde gezen bir genç ilerde bu tiplerden biri gibi olmayı hayal ediyorsa da ne diyelim, kitabı bir kez daha okumanın vakti gelmiş de geçiyor demek.

Belki de bu noktada, büyümüşken okunan Küçük Prens’ten söz etmek gerekir, çünkü günleri, ayları, yılları geride bırakmış, hayatından insanlar eksilmeye başlamış biri tilkinin şu sözlerinin ne demek olduğunu tam anlamıyla kavrar: “Gülüne harcadığın zamandır onu bunca değerli kılan. İnsanlar bu gerçeği unuttu, ama sen unutmamalısın. Kendine alıştırdığın şeyden sonsuza dek sorumlu olursun. Gülünden sen sorumlusun...”

Küçük Prens bir büyük kitabı mıdır? Bunun yanıtı da evet. Kitabın en bilge kişisi tilki bir çocuğun anlayamayacağı derinlikle, bir gencin kavrayamayacağı acılıkla konuşmaktadır. Çocuklar eğlenmek, gençler yaşamadan öğrenmek ister, oysa tilki bu ikisini de yaptırmaz onlara. Saint-Exupéry büyüklerle ilk bağı tilkiye kurdurtur.

Ama beni kendine alıştırırsan, bana gün doğar. Herkesinkinden farklı bir ayak sesi duyarım. Başka ayak seslerini duyunca yerin altına kaçıveririm ben. Seninkini duyuncaysa inimden fırlarım, ezgi gibi gelir kulağıma. Hem baksana şuraya! Oradaki buğday tarlalarını görüyor musun? Ben ekmek yemem. Buğday benim işime yaramaz. Buğday tarlaları bana hiçbir şey anımsatmaz. Bu da üzücü bir şey! Ama senin altın rengi saçların var. Ah beni kendine bir alıştırsan öyle güzel olur ki! Altın rengi buğday bana seni anımsatır. Rüzgârın buğdaylar arasındaki sesine dalar giderim o zaman...

Bu satırlardan sonra okura kalan, yaşanmışlıklar, kurulan bağlar, alışkanlıklar, denizin, bulutun, buğdayın, rüzgârın anımsattıklarıdır artık... Tilkiyle Küçük Prens ayrılırken ağlayan bu nedenle tilki olur.

Küçük Prens her yaşta okunacak bir kitap. Öyle bir kitap ki dünyanın en çok satanlarından biri olmuş, adına farklı farklı kıtalarda müzeler açılmış. Heykeltıraşlar onun uçuşan atkısının, sarı saçlarının, hatta üç yanardağlı –biri sönmüş– gezegeninin heykellerini yapmışlar. Okullar onun adını seçmiş çocukları eğitmek için. Ondan uyarlanmış tiyatrolar oynanmış, filmler çekilmiş. Ondan esinlenilmiş motifler, resimlerle dolu birçok çanta, defter, giysi... Onu unutamayanlar hep hatırlamak için çeşit çeşit hallerini dövme olarak bedenlerine işletmiş. Öyle bir kitap ki Küçük Prens, bu kadar seveni olduğunu görünce insan bir umutlanıyor, sanki herkes tilkinin sırrını bilecek ve hep ona göre davranacakmış gibi, dünya daha güzel bir yer olacakmış gibi.

Antoine Saint-Exupéry bu kitabı yazalı yetmiş dokuz, hemen ardından savaşta uçağıyla vurulup öleli yetmiş sekiz yıl olmuş. Ne kitabının bu denli okunup sevildiğini ne de sözünü dinlemeyip savaşa gönüllü olduğu karısını görebilmiş. Derler ki kitabın orijinalinde Saint-Exupéry Küçük Prens’in üzgün olduğunda kırk üç günbatımı izlediğini yazmış, bunu yazdıktan hemen sonra kırk dört yaşında ölüverince editörler günbatımı sayısını kırk dörde çıkarmışlar, onun anısına. Bu sayı daha fazla olabilseydi keşke, nasıl bir unutulmaz kahraman yarattığını bilseydi yazar.

Nazlı bir çiçeğe âşık Küçük Prens. Onun değerini küçükken bilememiş, Dünya’da geçirdiği bir yılda büyümüş, bambaşka biri olmuş. Kalbi kırık bir çocuk Küçük Prens. Çekip gittiği için pişman, dönemeyecek kadar yorgun. Yüreğiyle bakmayı öğrenmiş bir gönül insanı Küçük Prens. Sevdiği için canını verecek denli olgun, bedenin kabuk olduğunu bilecek denli kalender. Onu çok özleyen arkadaşına hepimizin sözü var:

... olur a bir gün yolunuz Afrika’ya, çöle düşer. Olur a oradan geçersiniz, yalvarırım size, acele etmeyin, yıldızın altında azıcık bekleyin! Olur a bir çocuk gelir yanınıza, güler, saçları da altın rengidir, sorduğunuz sorulara yanıt vermez, o olduğunu anlarsınız. İşte o zaman, ne olur, gözünüzü seveyim, içime bir su serpiverin: Çabucak bana yazıp, “O geri dönmüş,” deyin...

Hayata, Ölüme ve Fotoğraflara Dair

Bütün fotoğraflar memento mori niteliği taşır, yani ölümü akıldan çıkarmamaya yarar. Bir fotoğraf çekmek, başka bir insanın (ya da şeyin, durumun vb.) ölümlülüğüne, incinebilirliğine ve dönüşebilir haline dahil olmaktır. Söz konusu ânı dilimleyerek donduran bütün fotoğraflar, zamanın amansız eriyişinin tanığıdırlar.

– Susan Sontag, Fotoğraf Üzerine

Çocukken en sevdiğim şeylerden biri annemlerin gardırobunda duran albümleri karıştırmak ve fotoğraf dolu ağır deri sırt çantasını boşaltmaktı. Nişan, düğün fotoğrafları siyah karton sayfalı bir albümdeydi, yapışkanlı sayfalar yoktu daha ve fotoğraflar dört taraftan açılmış ceplere sokulmuştu. Her sayfanın arasında ince beyaz pelür kâğıt vardı ve bu kâğıtlarla beraber o siyah sayfaları tek tek çevirmek beni bilinmeyen bir dünyaya götürürdü. Babamın, annemin çok genç olduğu bu dünya, içinde bulunduğum dünyadan farklıydı, siyah beyazdı, herkes süslüydü, herkes mutluydu ki fotoğrafların en aldatıcı tarafı da buydu belki. Böyle masalsı bir dünyada uzun uzun inceliyordum fotoğrafları, çoğu insanı tanımıyor, kendi kendime bir şeyler uyduruyordum. Saatlerimi geçirdiğim bu büyülü atmosferde her nasılsa annemin fotoğraflarını karalamayı ihmal etmemişim. Buna da hâlâ şaşar dururum, bugün olsa belki psikologlara taşınırdım, oysa bu halim ve babamla evlenme planlarım gayet komik hikâyeler olarak dinleniyordu o zamanlar.

İşte bu fotoğrafa bakarken mesela oğlumun, “Şu kim? Burası neresi?” sorularına yanıt vermek, öndeki halamın ya da arkadaki dişsiz dedemin kim olduklarını anlatmak, normalde hiç gülerken hatırlamadığım bu insanların yıllar öncede kalan bu heyecan hali aslında fotoğrafların hayatımızda ne kadar farklı bir yeri olduğunu kanıtlıyor sanki.

Susan Sontag’ın Fotoğraf Üzerine’de söylediği gibi: “Şu an içinde yaşadığımız zaman dilimi, nostaljik bir devirdir; fotoğraflar da etkin bir yol oynayarak nostaljiyi beslerler. Fotoğraf, ağıtlı bir sanattır, bir bakıma alacakaranlık sanatı. Fotoğrafı çekilen kişi, olay ya da durumların çoğu, sırf fotoğraflarının çekilmiş olmasından dolayı, pathos’la kuşanırlar.” Çocukken bu fotoğraflara bakarken hissettiğim “rüya gibi” duygusu nasıl yoğunsa şimdi hissettiğim nostalji de öyle. Onun dışında kıyafetlerin modeli, saçların topuzu nasıl da ait oldukları yılın ipuçlarıyla dolu. Bir fotoğrafa bakarak ne kadar çok şey anlayabilir ve anlatabiliriz... Ve ben tüm bunları okuduğum bir kitap sayesinde tekrar fark ettim.

Jonathan Coe’nun Yağmurdan Önce’si (The Rain Before It Falls, 2007; Türkçe baskı: 2008) bir romanın fotoğraflar üzerine nasıl kurulabileceğini gösteriyor. Roman ölmekte olan yaşlı Rosamund’un yıllardır görmediği genç akrabası Imogen’e verilmek üzere doldurduğu kasetlere anlattıklarından oluşuyor. Kör olan Imogen’e ailesinin hikâyesini on dokuz fotoğraf ve bir resimle anlatıyor Rosamund. Her bölüm bir kaset kaydını, yani bir fotoğrafı içeriyor. Rosamund’un betimlemeleri, arada verdiği bilgiler, görmeyen birine her ayrıntısına kadar anlattığı fotoğraflar bizim de zihnimizde yavaşça şekilleniyor, o fotoğraflar neredeyse annemin odasından çıkanlar kadar tanıdık. Çoğu okurun, en azından yayıncılarının ve kapak tasarımcısının da böyle hissettiğini düşünüyorum, kitabın farklı versiyonları bunu kanıtlıyor sanki. Kapaklar romanın içinden fırlamış gibi...

Romanı bitirdiğimden beri eski fotoğraflara bakıp gözleri görmeyen birine anlatmayı deniyorum. Hiçbir ayrıntıyı kaçırmadan, tekrara düşmeden betimlemek gerçekten kolay değil ve Jonathan Coe’ya bunu yapabildiği için bir kez daha hayran oldum. On iki numaralı fotoğrafın anlatımı en etkililerden:

Gördüğümüz göl Lac Chambon; bölgenin güneyine doğru uzanıyor. Göl son derece durgun ve dağların siluetini eksiksiz, durağan bir simetriyle yansıtıyor, o kadar ki resme yeterince uzun süre bakarsan, neredeyse soyut bir geometri çalışması gibi görünüyor. Ağaçlar gölün karşı kıyısında sıralanmış ve resmin ön planında, sağ üst köşenin büyük bölümünü kaplayan bir kestane ağacının girift, birbirine dolaşmış dalları var. Bu ağaç küçük, çakıllı bir kumsala doğru sarkıyor; kumsalın ötesinde, sırtları objektife dönük, suda dikilen iki kişi var: Altı yedi yaşlarında, iki yanından atkuyruğu yapılmış açık kahverengi saçlı, pembe beyaz dikey çizgili mayo giymiş küçük bir kız; yanında da, yirmi beş yaş civarında, düz mavi mayo ve kısa beyaz plili bir etek –muhtemelen bir tenis eteği– giyen genç bir kadın. Kadının sarı saçları –neredeyse beyaz denecek kadar açık sarı– omuzlarının hemen üzerinde. Geniş omuzlu ve atletik görünümlü, ama aynı zamanda uzun, ince kol ve bacaklarıyla narin ve zarif. Küçük kıza yardım etmek için hafifçe eğilmiş: Tam olarak ne yaptığı belli değil, ama sanırım ona taş kaydırmayı öğretmeye çalışıyor. Her ikisi de gölün birkaç metre içindeler.

Romanın başında evlatlık verildiğini öğrendiğimiz Imogen’in yaşadıklarına adım adım yaklaştırıyor bizleri Coe. Yirminci fotoğrafta artık kafamızdaki resim tamamlanıyor, olayların açık kalmış hiçbir ucu yok. Aileyle beraber dünya tarihi de ilerliyor. 1940’ların kıtlık ve açlığından 1950’lerin tutucu dünyasına, bu dünyada lezbiyen olduğunu gizlemeden yaşamaya çalışan bir kadının varlığına, arada yaşanan yıkıcı bir aşka ve ayrılığa, sevgisiz annelere, sevgisiz büyüyen çocukların yıpratıcı yaşamlarına şahit oluyoruz. Jonathan Coe fotoğrafı romana dönüştürme gibi yaratıcı bir fikri ustaca kurmuş, anlatımı ve dili o kadar doğal ki aile tarihini yaşlı bir “evde kalmış” teyzeden dinlediğimize şüphe bırakmıyor ve sevginin çocuklar için ne kadar önemli olduğunu neredeyse altmış yıllık bir hikâyeyle bizlere öğretmiyor, sezdiriyor.

Yine Sontag’a gelirsek: “Avrupa ve Amerika’nın sanayileşmekte olan ülkelerinde, aile kurumunun kendisinin kökten ameliyata alınmasıyla birlikte fotoğrafın da aile hayatının bir ritüeline döndüğünü görürüz. Çekirdek aile adı verilen o klostrofobik birim çok daha büyük bir topluluğu temsil eden geniş aileden koparılıp çıkarılırken, fotoğraf da aile hayatının tehdit altındaki sürekliliğini ve süreç içinde kaybolmakta olan genişliğini hatıralaştırmaya, sembolik düzlemde yeniden oluşturmaya yaramaktadır. İşte bu hayali izler –fotoğraflar–, dört bir yana dağılmış akrabaların sembolik varlıklarının bir nişanesidir. Bir ailenin fotoğraf albümü, genellikle geniş aileyle ilgilidir ve çoğunlukla da o geniş aileden kalan tek şeydir.”

Aile mutluluğu, aile kutsallığı gibi masallara inanmayanlar olarak aslında toplumda kötü bulduğumuz her şeyin temelini oluşturan bu düzene her şeye rağmen bağlı olmamız ve geniş aile fotoğraflarına bakarak duygulanmamız insanın zayıflığı ve kendisiyle çelişen yapısıyla ilgili biraz da. Yağmurdan Önce’de bir ailenin nesilden nesile aktardığı sevgisizliğin yol açtığı trajedi beni ne kadar üzüyorsa romanda betimlenen Noel yemeklerinin, tatillerin fotoğrafları da burnumu sızlatıp geniş aileli günleri özlememe neden oluyor. Hele artık giden çoksa, fotoğraflardaki insanlar bir bir göçmüşse daha da hazinleşiyor bu durum ve yaşlıların evlerini anlamaya başlıyorum. Her yana iliştirilmiş fotoğraflarla yaşamayı, titreyen ellerini o fotoğrafların üzerinde gezdirerek anılara dalmayı, o ölümsüzlük anlarına geri dönmek istemeyi...

Son on yılda giderek dijitale evrilen fotoğrafı, tab ettirmek, birilerine hatıra fotoğrafı vermek gibi hayatımızdan çıkan kavramlarını düşünmekse daha acayip... Artık fotoğraf telefonumuza, tabletimize ait sanki, ne albümler ne de fotoğraflar dolusu çantalar var ve biz obje olarak elimize alıp bakamadığımız, duvarlara, masalara, sehpalara yerleştiremediğimiz fotoğrafsız bir dünyada nasıl yaşlanacağınız, hiç bilmiyorum. Ama bu romandan sonra en azından elimdeki her bir fotoğrafa bakıp Rosamund’un Imogen’e anlattığı gibi kim kimdi, neredeydik, ne zamandı, anlatasım var, belki bir dinleyen bulunur...

Bak, burası benim büyüdüğüm yer. Fotoğrafta sağ önde küçücük görünen kişi benim. Arabaların modellerine baktığımızda 80’li yılların sonu olduğunu düşünebiliriz. Fotoğrafı çeken kişi dedem, neden çekti hiç hatırlamıyorum, balkona çıkmış ve beni mi çekmiş yoksa otoparkı mı çekmek istiyordu da ben tesadüfen oradaydım, bilmiyorum...

Refik Halit Karay’ı Seviniz

Erhan’a

Ortaokulu bitirdikten sonra liseye başka bir okula gittim, alışamadım, çok mutsuzdum. Dönüp dolaşıp zamanında hep şikâyet ettiğim okulun çıkışında buluyordum kendimi. Bir de üstüne ortaokuldaki en iyi arkadaşlarımdan birine âşık olmuştum, dört yıldan sonra ne oldu da böyle bir şey oluverdi, hâlâ bilmem. Kız-erkek arkadaşlığının en iyi örneklerinden biri olduğumuz için çaktırmamaya çalıştığım bu durumla çok zor baş ettiğimi anımsıyorum. Okul çıkışları ya da hafta sonları aynı ortaokulda olduğu gibi yine bisikletime atlayıp onlara gidiyordum. Muhabbet etmekten çok keyif aldığım anne ve babası vardı.

Salonda içi kristal bardak dolu büfe yerine kütüphanesi olan, oturma odaları olmayan, dağınıklıktan rahatsız olmayıp, “Ev dediğinde yaşadığın belli olacak,” diyen tek tanıdığım onlardı. Kütüphanenin birini boylu boyunca Refik Halit Karay kitapları kaplıyordu ki zaten arkadaşım da bu büyük yazarın torununun çocuğuydu.

Çok ilginçtir ki bizim evde de kendimi bildim bileli aynı yazarın Memleket Hikâyeleri kitabı vardı. Bir gün televizyonda izlediğim Ömer Kavur’un Yatık Emine’sinden (1974) sonra filmin uyarlandığı öyküyü bu kitaptan okumuştum. Klasik Türk yazarlarıyla o dönemde çok gönül bağım olmasa da Karay’ı en azından okumuş olmam bugün bile bana ilginç bir tesadüf gibi gelir.

Gençlik başımda duman günlerinde tabii ki o evde ne Refik Halit Karay’la ne de külliyatıyla ilgileniyordum. Sonra araya mesafeler, başka kişiler, yıllar girdi, o arkadaşlık yolda hal hatır sormaya dönüştü. Ve ben üniversiteden sonra keşfettim Refik Halit Karay’ın ne denli büyük bir yazar olduğunu, o yüzden o evde Karay ailesiyle geçirdiğim günlerde bir kez bile yazardan konuşmamak, o kitapların kıymetini bilmemek en büyük “keşke”lerimdendir. Yanlış yaşta yanlış yerdeymişim diye düşünürüm.

Yıllar sonra Murathan Mungan’ın derlemesi Büyümenin Türkçe Tarihi’nde (2007) Refik Halit Karay’ın “Eskici” öyküsüne, öyküden önceyse Füsun Akatlı’nın yazdığı eşsiz bir denemeye, “Bir Dil Gurbetinde”ye rastladım. Yıllarca unuttuğum Karay’ları yeniden okumaya ve artık edebiyat öğretmeni olduğumdan, öğretmenlik yaptığım süre boyunca öğrencilerime bu öyküyü mutlaka okutacağıma söz verdim kendi kendime. Sözümü de tuttum diyebilirim. Dokuzuncu sınıflarla konumuz öykü olduğunda ne yapıp edip bu öyküyü istedim çocuklardan, hem evde hem okulda okudular. Anadilinin önemini bundan daha iyi anlatan bir öykü bilmiyorum. O nedenle anadili Türkçe olan, bu nedenle Türkiye’de hiç sorun yaşamayan, anadilinde eğitimin, sanatın, gazetenin yasaklanmasının ne anlama geldiğini tam anlamıyla hiçbir zaman bilemeyecek birisi olarak ben, “Ağlama be! Ağlama be!” sözünden sonra gözyaşlarımı tutamam. Anne babasının ölümünden sonra Filistin’e halasının yanına gönderilen küçük Hasan’ın dilini konuşamamasıyla birlikte içine kapanmasını, aylar sonra eve çağrılan bir ayakkabı tamircisi sayesinde yeniden anadilini konuşma fırsatı bulup kuşlar gibi şakımasını düşünürüm. İşini bitiren ayakkabıcının gitmeden önce ağlamaya başlayan Hasan’a söylediği son sözlerdir bunlar, bu sözleri söylerken orada sürgünde olan eskicinin de yanaklarından yaşlar akar.

Bugüne kadar öğrencilerime öykü bitiminde gözlerimin dolduğunun ya da sesimin titrediğinin anlaşılıp anlaşılmadığını hiç soramadım. Konuşmaya başlamadan önce uzunca bir süre pencereden baktığımı ya da gözyaşlarım düşmesin diye dudaklarımı ısırıp gözlerimi kırpıştırdığımı fark ettiler mi bilmiyorum. Belki bu yazıyı okuyan olursa söyler. Ağlamak ayıp değil tabii ama her yıl aynı öyküde ağlayan öğretmen olarak anılmak da biraz garip olurdu doğrusu.

Sonra çocuklara ilk yurtdışı seyahatimi anlatırım konuyu dağıtmak için, onlarca dilin konuşulduğu Londra tren istasyonu gibi bir yerde metreler ötesinden söylenen tek bir Türkçe sözcüğü bile duyabildiğimi, duyduğum her Türkçe cümleyle çocuksu bir sevinç duyduğumu anlatırım. Anadilinin konuşulabildiği yerde onun kıymetinin bilinmesinin zor olduğundan söz ederiz. Rüyalarımızı anadilimizle gördüğümüzü, anadilini sevmenin milliyetçilik demek olmadığını... Bu sırada sınıftaki Kürt öğrenciler yavaş yavaş söz almaya başlar. Doğal olarak anadilde eğitim hakkı konusuna gelir sıra, o konuya çok giremeyiz, cesaret de edemeyiz pek, biraz sonra da zil çalar zaten.

Bu yılki on birinci sınıflara dokuzuncu sınıfta girmediğim çıktı ortaya ve Milli Edebiyat konusunda konu Refik Halit Karay’a gelince hem Gurbet Hikâyeleri’nden (1940) “Eskici”yi hem de yine çok sevdiğim Memleket Hikâyeleri’nden (1919) “Bir Taarruz”u okuduk. Önce küçük Hasan’ın yalnızlığını, ardından da açlıktan, sefaletten hırsızlık yapmak zorunda kalan bir zabite yardım eden Hayrullah Efendi’nin inceliğini okumak bize ağır geldi. Hayrullah Efendi’nin, parasının sadece karnını doyuracak kadarını çalan zabite, kimliğini gizleyerek, son derece kibar biçimde yardım edişi, aklımıza yardım istediği için azarlanan hastaları, işsizleri, göstere göstere yardım edilen günümüzü ve gösteriş düşkünlüğünü getirdi. “Kapıyı bir kadın açtı, ‘Olamaz, bizim efendinin şimdi bunları alacak vakti yok, yanlış getirdiniz!’ diyordu. O sırada kocası geldi, ‘Kim gönderdi?’ diye sordu, biz söylemedik fakat anlamış olacak ki, ısrar etmedi, başını öte yana çevirdi, pek iyi göremedim amma galiba ağlıyordu!” cümleleri boğazımıza bir yumru gibi oturdu. Ders bitmeden önce son duyduğum çok sevdiğim bir kız öğrencimin, “Ay şimdi ağlayacağım,” demesiydi.

Refik Halit Karay’ın memlekette ve sürgünde yazdığı öyküleri bu toprakları, bu topraklardaki insanı anlamaya ve her şeye rağmen sevmeye dair...

Sevmek mi, Sevilmek mi?

Facebook’u terk edeli beri eski öğrencilerimle Instagram’dan takipleşiyoruz. Çoğu üniversitede, bazıları bitirdi, bazıları çalışıyor, bazıları dünyayı geziyor. Bayağı duygulanarak bakıyorum fotoğraflara, o günleri özlüyorum, ne de olsa öğretmenlik daha “mutlu” bir meslekti o dönemler. Bir park yıkılmasın diye başlayıp sosyal medya hesaplarını kapatmaya giden yolda bir biçimde öğretmenlik de eski tadını kaybetmeye başladı. Bir yandan zamanın nasıl bu kadar çabuk geçtiğini anlamaya çalışıyor, bir yandan iyi ki bugünlerini gördüm diyorum.

Önümüz Sevgililer Günü, hiç kutlamamış olsam da, kapitalizmle ilişkisinden hiç hazzetmesem de sık sık aşk ve sevgi üzerine düşünüyorum bu aralar. Neden? Çünkü sözünü ettiğim eski öğrencilerimin hemen hemen hepsi âşık. Nasıl oldu bilmiyorum, nasıl denk düştü onu da bilmiyorum ama bir anda sarmaş dolaş fotoğraflar, şiirler, mutlulukla parlayan yüzlerle doldu telefon ekranım. Şimdilerde öğrencilerimin sevgililerinin fotoğraflarını büyütüp, “İyi birine benziyor,” diyorum kendi kendime, üzülmesinler istiyorum. Şu an fotoğrafların üzerine birer kalp bırakmakla yetiniyorum ama birkaç yıl daha geçerse, “E hadi ama evlilik ne zaman, torun görmek istiyorum,” diye yorumlar yapmaya başlarım diye de kendimden korkmuyor değilim.

Onların mutluluğunu izlerken gençliğimi anımsıyorum, ne, ne zaman olmuştu, sonra ne yapmıştım, sıraya koymaya çalışıyorum. Netleştiremediğim birkaç şey var sadece. İlk âşık olduğum zamanla en sevdiğim yazarı keşfettiğim zaman birbirine karışıyor. 1991’de İstiklal Caddesi Küçükparmakkapı Sokak’ta kurulan kitap tezgâhından alınmış Remzi Kitabevi’nin Çilek dizisinden bir roman: Carson McCullers, Düğünün Bir Üyesi (The Member of the Wedding, 1946; Türkçe baskı: 1991). Okuduktan sonra hemen bir kere daha okuduğum, her tarafına notlar aldığım, içimde uyandırdığı yazma hevesini bastıramadığımdan olsa gerek arkadaki boş sayfalarını bile yorumlara boğduğum bir roman. Aklımı karıştıran şey bu kitapla ilk aşkın sırası. Hangisi önce, hangisi sonraydı, bilemiyorum.

Çok şanslı bir dönemdeymişim ki McCullers’ın bütün kitapları Türkçede bulunuyordu. Sonuç olarak platonik aşkım tüm hızıyla devam ederken ben de Carson McCullers’ları bir bir okumaya başladım. Duygusal anıları olduğundandır belki McCullers’ın romanlarının hepsini ayrı ayrı seviyorum ama itiraf etmeliyim ki Logos Yayınları’ndan Hüzünlü Kahvenin Türküsü’nü (The Ballad of the Sad Café, 1951; Türkçe baskı: 1990) okuduğumda afalladım, dayak yemişe döndüm.

Öncelikle aşk, iki insan arasındaki ortak yaşantıdır. Ancak unutulmaması gereken, ortak yaşantı, iki insanın ille de benzer şeyler yaşaması değildir. Bir seven vardır, bir de sevilen. İkisinin de dünyaları farklıdır. Sevilen, sevenin içinde gizli duran, birikmiş aşkı ortaya çıkaran bir dürtüdür. Seven de her nasılsa bilir bunu. Zihninin derinliklerinde aşkının alışılmadık bir şey olduğunu hisseder. Yeni tuhaf bir yalnızlıkla tanışır. .... Sevilen, saçı yağlı, şeytansı, hainin tekidir belki de. Seven bunu bilse de bu gerçek içinde büyüyen sevgiyi zerrece etkilemez. En sıradan insan, vahşi, taşkın, zehirli bataklık zambakları kadar güzel bir aşkın nesnesine dönüşebilir. İyi bir adam, zorlu, iğrenç bir aşkın dürtüsü olabilir. Abuk subuk konuşan bir deli başka birilerinin ruhunda fırtınalar koparabilir, ağzından çıkanlar, dokunaklı bir şiirin dizelerine dönüşebilir. Kısacası aşkın değerini, içeriğini yalnız ve yalnız seven belirler.

Bu yüzden çoğumuz sevilmektense sevmeyi yeğleriz. Hemen herkes seven olmayı ister. İçimizde gizlenmiş bir gerçeği dile getirmek gerekirse, çoğumuz için sevilen olmak katlanılmaz bir durumdur. Sevilen sevenden hem korkar hem de nefret eder.

Çocuk yaştasınız, okuduğunuz kitaplardan, yazarlardan hayatı öğrenmeye çalışıyorsunuz. Kendinizden “birazcık” büyük birisine âşık olmuşsunuz, sizi görsün, sizin farkınıza varsın diye ölüyorsunuz ve Carson McCullers çıkıp bu satırları yazıyor. Felaket! O yaşlarda her şey keskin yaşanıyor, ya siyah ya beyaz, arası olmuyor, “Hayran olduğum yazar bunları yazmış, her satırını doğrulayan bir olay örmüşse etrafına, yanılıyor olamaz,” diye düşündüm uzun uzun. Fark edilmek, sevilmek için duyduğum onca istekten utandım, doğru ya, sevmek yeterli olmalıydı benim için, beni olgunlaştıracak, büyütecek olan bu duyguydu. Kimi sevdiğim önemsizdi demek, değerini de içeriğini de ben belirliyordum.

Uzun süre kafamda bu cümlelerle dolaştım diyebilirim, sürekli kendimle kavga ediyordum. Aşkımın platonikliğini kabulleniyor, lisemden nefret ediyor, çıkışta tek başıma sinemalara gidiyor, eve dönüp kitap okuyordum dengemi bulmak için. Romanlar idare ediyordu da şiir okudum mu bütün bu denge yine bozuluyordu. Madem çoğumuz sevilmektense sevmeyi yeğliyorduk, ben niye bu kadar acı çekiyordum? Niye rüyalarımda aşkımın karşılık bulduğunu görüyordum?

Sonra... Zaman geçti, coşkun sular duruldu, hem sevdiğim hem de beni seven birini buldum. Büyüdüm biraz. Anladım ki yazarların her yazdığının doğru olması gerekmezmiş. Her aşk kendi içinde bambaşka bir hikâyeymiş. Değerini ve içeriğini biricikliği belirlermiş.

İşte şu zor günlerde çocukların gözlerini ışıl ışıl yapan şeyin adı aşk. Saçma sapan bir yüzüğe, alınması şartmış gibi gösterilen hediyeye, yaratıcı bir reklam etkinliği olan Sevgililer Günü’ne sıkıştırılmayacak kadar başka. Öyle bir sihirbaz ki o, Taksim Meydanı’nın olanca çirkinliğini bile güzelleştirebilir, yeri gelir iç organlarınıza el atar, sevgiliyi görünce midenizde bir anda kanat çırpan kelebekler peyda olur. O yüzden çok mutluyum öğrencilerim için. Çok yaşasın aşkları, çok yaşasın gözlerinin ışıltıları. Şu hayatta hep kötü şeyler mi olacak, biraz da aşk olsun.

Yalın ve Hüzünlü Bir Büyüme Hikâyesi

Dünya çapında coğrafyanın edebiyata etkisi üzerine bir araştırma yapıldı mı bilmiyorum, yapılmadıysa da keşke yapılsa diye düşünüyorum, çünkü bildiğim şu ki ben her Kuzey Avrupa edebiyatından bir kitap okuduğumda o dile, o biçeme, o sadeliğe hayran oluyorum.

Hayran olduğum şey sadece edebiyatı değil tabii, bu araştırmayı kültür sanat olarak genişletmek de mümkün. Bugün İskandinav stili denen ve yine sadeliğiyle bilinen bir dekorasyon tarzı, girift cinayetlerden çok toplumu ve psikolojiyi mutlaka suça dahil eden bir polisiye tarzı ve son yıllarda sıkça konuşulduğu üzere yine insana odaklanan bir televizyon dizisi tarzı var. Bizim kültürümüzde alışkın olduğumuz abartı, alegoriler, mecazlar, benzetmelerle dolu edebiyattan, televizyon dizilerinden, altın varaklı dekorasyondan fersah fersah uzak...

Danimarka tam olarak İskandinav ülkesi sayılmasa da edebiyatı oraya bir hayli yakın. Tanıdığımız en ünlü Danimarkalı Andersen’den Karen Blixen’e, unutulmaz Smilla karakteriyle Peter Høeg’e kadar az buçuk okuduğum bu edebiyat dünyasına şimdi yeni bir yazar eklendi. Helle Helle’nin Bu, Şimdiki Zaman Kipinde Yazılmalıydı (Dette burde skrives i nutid, 2011; Türkçe baskı: 2016) adlı romanı Danimarkalı yazarın Türkçeye ilk çevrilişi, bu arada romanın Sadi Tekelioğlu tarafından orijinal dilinden çok başarılı bir biçimde çevrildiğini de belirteyim.

Bu, Şimdiki Zaman Kipinde Yazılmalıydı farklı adıyla, güzel bir çiçeğin süslediği sade kapağıyla dikkat çekiyor. Kapaktaki bu sadelik yine anlatılanlarla bağlantılı. Arka kapak yazısında da dendiği üzere “hem her şeyin olduğu hem hiçbir şeyin olmadığı” bir roman bu. Genç bir kızın yaşamındaki hemen hemen iki yıllık bir süreyi anlatan roman ne büyük laflar ediyor, ne iddialar öne sürüyor, ne de duyguları ön plana çıkarıyor ama insanı bam telinden vuran bir büyüme hikâyesi anlatıyor.

İki üç sayfalık bölümlerle ilerleyen roman birinci tekil kişiyle yazılmış. Kahraman bakış açısı diye bilinen bu açı bizde genellikle duyguları, davranışları sonuna kadar açıklamak için kullanılıyor ki günümüzde birçok eleştirmen modern edebiyatta tanrısal ya da kahraman bakış açısında böyle kolaycı bir yöntemin kalmadığını, anlatmak yerine sezdirmek gerektiğine değiniyor. İşte bu sorunun ne olduğunu tam olarak anlamak ve dünya edebiyatında nasıl çözüldüğünü görmek isteyen varsa Bu, Şimdiki Zaman Kipinde Yazılmalıydı okunabilecek en iyi örneklerden biri bence.

Adını çok sonraları öğreneceğimiz Dorte başından geçenleri kronolojik sırayla anlatıyor ama gerek sözü edilen evlerden, gerekse karakterlerden bir süre sonra bazen bugünden bazense ne zaman olduğunu bilemediğimiz bir geçmişten söz ettiğini anlıyoruz. Bu bölümlerin bir sırası yok, okur zamanla hiç şaşırmadan Dorte’nin yaşamını takip edebilecek denli yakınlaşıyor romana. Geçmişte yaşananlar, bugünde yaşananlar derken Dorte’nin kafa karışıklığı, gönül kırıklığı ve erteledikleri bir büyüme hikâyesini olanca yalınlığıyla okurun gözlerinin önüne seriyor.

Helle Helle kahramanının kişiliğini de bize sadece yaşadıklarıyla aktarmayı tercih etmiş. Hepimizin başına gelen abuk durumlar Dorte’nin başına biraz fazlaca geliyor. Telefon etmek için evine uğrayan genç bir çifti kendisinde telefon bulunmadığı için istasyon binasına yönlendirdikten sonra yaşadıkları gibi: “Biraz ileride, elektrik direğinin yanında piknik sepetli genç çift merdivenin yanında durmuş, bana bakıyorlardı, kız el sallamaya başladı. İki elimle yemek paketini tuttuğum için paketi havaya kaldırarak selam vermeye çalıştım. Kız adama bir şey söyledi ve bana doğru gelmeye başladılar. Çok uzaktan bile kolaylıkla görülebilecek, soran bir yüz ifadesi takındım, ikisi birlikte yanıma geldiler: ‘Neden zahmet ettin? Ne kadar iyisin,’ dedi kız.” O gece yemeğini yiyen, yatıya kalan, sabah onunla Kopenhag’a gelen bu çiftle yaşadığı garipliğin üstüne bir de istasyon binasında yaşayanlardan telefon kullandırtma üzerine azar işitiyor. Yine de Dorte bu garip olayların üstünde çok durmuyor, duygularını aktarmadan yaşayıp geçiyor.

Ailesinin yanından lisede ve liseyi bitirdikten sonra olmak üzere iki kez taşınmış Dorte, ilki kış şartlarında okuluna daha rahat gidebilmek için merkeze, adını aldığı halası Dorte’nin yanına, ikincisiyse iki bebeğe ve bir köpeğe bakıcılık yapmak üzere başka bir şehre. Her iki yolculukta da ortak olan şey eşyalarını doldurduğu babasından kalan kareli bavul. Bu bavula romanda birkaç kez özellikle değiniliyor. Aslında romanda sürekli bir derlenip toplanma hali var, dağılan eşyaların, alınıp giyilmeyen, başkalarına verilen kıyafetlerin, çöp torbasında biriktirilen kirlilerin oldukça sık sözü geçiyor. Bunlar yazarın hiçbir şeyi doğrudan aktarmadığı okura kahramanını anlatma yöntemi. Böylelikle Dorte’nin yaşamındaki karışıklığı, dağınıklığı ve toparlanamama halini anlıyoruz ki geç ergen-genç yetişkin arası biriyken hangimiz öyle olmadık ki?

Geçmişteki yaşamın anlatıldığı bölümlerde adım adım Dorte’nin hiçbir sorun yaşamadığı sevgilisi Per’i terk etmesine giden yolu okuyoruz. Per de ailesi de mükemmel denebilecek denli iyiler, oysa Dorte’nin kafası yine karışmıştır ve bu romanın en duygusal bölümünü oluşturuyor:

“Gel buraya,” dedi Per ve beni kendisine çekti. Ben de başımı onun çıplak omzuna dayayıp ağlamaya devam ettim. “Bu kadar genç olmamıza dayanamıyorum. Fazla genciz biz.” “Ne için fazla genciz?” “Her şey için. Şu yaptığımız şeyler için de fazla genciz. Tek yaptığımız şey bu güzel günlerin sonunun gelmesini beklemek.”

Genç yaştayken ailelerle mutlu, barış ve huzur içinde bir ilişki yaşamak ergen bir bireyin dengesini bozabiliyor. Gençlik dediğimiz şey bir yandan da yanlış yapmak, ertelemek ve zaman kaybetmek demek. Dorte de Per’i terk ettikten sonra yaptığı yanlışlarla bugüne gelen hikâyesini romanın sonuna kadar eşzamanlı bir biçimde aktarıyor okura, hiçbir yorumda bulunmadan, hiçbir duygusunu açmadan. Bugünse ailesinin evinden dördüncü kez ayrılan Dorte ilk kez kendi başına, kendi evinde oturmakta ve üniversiteye gitmeye hazırlanmakta. Roman boyunca Dorte’nin tutulamayan sözlerini okuyoruz: “Ertesi gün evde kalıp işlerimi toparlamaya karar verdim. Kalkınca omlet yapıp portakal sıkacaktım. Ardından uzun vadede yapacaklarımı tasarlamak, sıraya koymak istiyordum. Elektrik süpürgesiyle ortalığı süpürebilir, kütüphaneye gidip kişisel gelişime faydalı kitaplar ödünç alabilirdim.”

Oysa Dorte üniversiteye hiç gitmeyip, aylak aylak gezip giymeyeceği şeyler alacak, sürekli hazır, unlu yiyeceklerle beslenecek, gündüz uyuyup gece uyanık kalmaya devam edecek ve bir de üstüne daha önce telefon azarı işittiği komşusunun nişanlısıyla yatmaya başlayacak.

Kendi gençliğime çok benzettiğim için mi bilmiyorum, Dorte’yi ve durmaksızın verdiği ve tutamadığı sözleri okumak bu zor günlerimizde bana eskiyi, saflığı ve iyiliği anımsattı. Kendi kendime, “İnsan Danimarka’da da Türkiye’de de aynı büyüyormuş,” dedim. Sonunda Dorte’yi şimdiki zamanla yazması gereken cümlelerin olduğu yerde, taşınan komşusuna evden ayrılmayı simgeleyen kareli bavulunu vermiş bir halde bırakıyoruz. Elbet o kararların gerçekleşeceği, dağınıklığın toparlanacağı günler de gelecek, hayat bu kadar sıkıcıyken büyümek için acele etmeye ne gerek var?

Hayatta ve Edebiyatta Yüzleşme

Lise yıllarımda her ayın birini büyük bir sabırsızlıkla beklerdim. Yeni bir ay, koşa koşa Beşiktaş İskelesi’nin yanındaki gazeteciden alınacak Adam Sanat demekti benim için. Kapağı bile pek incelemeden okuduğum ilk yazar Fethi Naci’ydi, “Eleştiri Günlüğü”. Onun o çok da derine inmeyen eleştirilerine, yeri geldiğinde yazara kızmalarına, bazen bir kitabı anlatmaya çocukluğundaki bir anıyla başlamalarına bayılıyordum. Sonra hayat nasıl oldu da benim Adam Yayınları’nda çalışmamı sağladı, ben nasıl hayranlıkla okuduğum o yazarlarla tanıştım, onlu yaşlarımın sonuyla yirmili yaşlarımın başı nasıl rüya gibi geçti, hâlâ düşünür düşünür şaşarım.

“Eleştiri Günlüğü”nü okurken duyduğum heyecanı, hazzı gençliğime verip bir daha duymam sandığım yıllarda sosyal medyada arada bir karşıma çıkan bir yazarı okumaya başladım sonra. Anladım ki heyecan konusunda yanılmışım, gençlikle alakası yokmuş. Sık sık itiraf ettiği gibi yazar olma niyeti olmayan, bir şekilde “kandırılarak” kendini BirGün gazetesinde bulan akademisyen Meltem Gürle, yazılarını hevesle beklediğim yeni yazarım oldu. Yıllardır takip edip okuduğum yazıları Ekim 2016’da kitap olarak yayımlandı, yayımlandığı günden beri okuyor, tekrar okuyor, biraz ara verip bazı bölümlerini yeniden okuyorum. Kırmızı Kazak’ın arka kapak yazısını kim yazdıysa bunun başımıza geleceğini bilmiş belli ki: “... ara vereceksiniz, döneceksiniz, yeniden durup yeniden başlayacaksınız. Oturacaksınız, kalkacaksınız, araya başka kitaplar girecek. Elinizdeki kitabın kopyası eskiyecek ama okuduklarınız değil.”

Meltem Gürle’nin yazıları derlenmiş, toparlanmış, çok güncel ve siyasi olanlar elenmiş, yazılış tarihlerine göre değil konularına göre gruplandırılmış. Yazıların sıralanışını da, toparlandığı konu başlıklarını da çok sevdim. İlk bölüm Lauren Bacall ve Lastik Pabuçlar çocukluğa odaklanıyor. Özellikle İskandinav ve Latin Amerikalı yazarları okurken hayran olduğum çocukluğu anımsama ve anlatmanın son derece içten örnekleri var bu bölümde. Kayıp Zamanın İzinde’den bir alıntıyla Çokomel’i, Parasız Yatılı’ya bağlanan bir sonla sınıfta ötede bekleşen çocukları, okula Nâzım Hikmet kitabı götürülmesinin yasak olduğu günlerden dem vurmasıyla 90’larda okullardaki arama günlerini anımsatan denemeler. Çocukluğu anımsamak yüzleşmeye giden en önemli yol belki de. Bizi biz yapan anları, ayrıntıları, kokuları hatırlayabilsek daha iyi tanıyacağız kendimizi. Anıları yok saydığımız için ne kendimizle ne tarihimizle yüzleşebiliyoruz gibi geliyor bana.

Meltem Gürle kendini okura açarak hissettirdiği içtenlikle birçok kalıbı da kırıyor aslında. Kendinden söz etme, öznel değil nesnel yaz, geniş zaman kullan gibi kurallarla nefret ettirildiğimiz yazı yazmanın aslında öyle bir şey olmadığını gösteriyor ve okurlarında da yazma isteği uyandırıyor ki bence edebiyatın bir başka büyüsü bu. “İncelikler Yüzünden” yazısının sonunda ağlıyor, kaybettiklerimizi düşünüyor ve anlatma ihtiyacı hissediyorsak büyünün tuttuğunu gösteriyor bu.

Güncel yazıların bir kısmı elenmiş olsa da bir şehrin ruhunu kaybedişini adım adım okuyoruz Kırmızı Kazak’ta. Bu şehirde yolunu kaybedenlere, umudunu yitirenlere, şu an yatıp kalkıp bu memleketten gitmeyi düşünenlere hep anlatacak bir hikâyesi, söyleyecek bir sözü, kendisiyle beraber bize de soracak bir sorusu var Meltem Gürle’nin. Birer anı gibi başlayan, öykü gibi sonlanan bu denemeler kendimizin dışında edebiyatla da yüzleşmemizi sağlayacak, çünkü yaratıcı yazarlığı genellikle kurguyla sınırlayan anlayışı yerle bir edecek denli özgün bir ara tür yaratıyor Gürle.

Denemeleri okurken böyle derinlerde hafiften bir kıskançlık duyduğumu itiraf ettim bazı arkadaşlarıma. Bir kere eleştiri kuramları, modernizm, postmodernizm, Berna Moran filan okuyacağını hayal ederek Türk Dili ve Edebiyatı bölümüne gitmeyecek denli akıllı biriymiş Meltem Gürle dedim, kendi saflığıma yine kızarak. Ne güzel üniversitede ne güzel bölüm okumuş, üstüne de ne güzel bir öğretmen olmuş, dedim sonra. Sık sık edebiyatla kurduğu ilişkiyi ve hayatla kurduğu bağı düşündüm. Söz ettiği romanlardan, yazarlardan yaptığı alıntıları nasıl hatırladığını merak edip hayran kaldım. Alışkın olduğumuz o akademisyen dilinden, tavrından uzak durarak okurla ne denli eşit bir ilişki kurduğunu görüp en çok bu yüzden sevdiğimi anladım. Yıllardır kitap yazıları yazıyor olsam da asıl yazmak istediğimin böyle denemeler olduğunu keşfettim. Ben kendimle yüzleşedururken hayat yine bir sürpriz yaptı ve Oggito’da ne istersem yazabileceğim bir yerim oldu.

Meltem Gürle’nin yeri geldiğinde ağlatan yeri geldiğinde güldüren ama insana hep iyi gelen denemeleri sözünü ettiğim o büyüyü bana da yaptı. Şurada, gözünüzün önünde, hayattaki en büyük pişmanlığımı da, utandığım bu küçük kıskançlığımı da anlattığım bir yüzleşmeyi yazdırdı.

AİLE: NE ONUNLA NE ONSUZ

Huysuz İhtiyarlar ve Çatlak Akrabalar

Balkan müzikleri, filmleri ve hikâyelerinin üstümdeki etkisini de göz önüne alarak, soyumuzu sopumuzu da pek bilmediğimden, “Kesin muhaciriz,” diye düşündüm uzun yıllar. Hem renkli gözlü ve beyaz tenliydim, hem o müzikleri neredeyse damarlarımda hissediyordum, hem babam içince Rumca konuşuyordu, hem mübadele anılarını ağlamadan dinleyemiyordum. Babam kökenimizi bilmesek de muhacir olmadığımızı, yörük olduğumuzu, kendisinin de İstanbul’a geldiğinde Rumlardan Rumca öğrendiğini söylerdi. Zaten sonra Batı Karadeniz’e Toroslardan göçtüğümüz neredeyse kesin gibi bir bilgi haline geldi. Benim muhacirlik de yattı. Artık yürümeyi sevmemin yörüklüğümden ötürü olduğunu düşünüp avunuyorum.

Balkan sevdamsa bitmedi. Müzikleri ve sinemasından sonra edebiyatının da aynı ışıltıyla parladığını düşünüyorum. Edebiyatla, kitaplarla bunca ilgilenmeme rağmen tanıştığım insanlar en çok hangi yazarı sevdiğimi, en sevdiğim on kitabı filan sorunca bocalar yanıt veremem. Açıklıkla yanıt verebildiğim bir şey var: En sevdiğim kitaplar çoğunlukla çocukluğu ve kökenleri, gelenekleri konu alıyor.

Yayımladıkları her kitabı okuduğum, iyi ki var dediğim Yüz Yayınları tarafından Eylül 2017’de yayımlanan Batının Doğusu – Öykülerde Bir Ülke (East of the West: A Country in Stories, 2011) okumakta biraz geç kalmış olsam da, son dönemlerde en sevdiğim kitaplardan biri oldu. Hem müthiş parlak ayrıntılarla çocukluktan dem vuruyor hem de dünden bugüne Bulgaristan’ı anlatıyor. Bulgar yazar Miroslav Penkov sekiz öyküyle bizleri komünizm döneminde büyüyen çocuklar ve mecburen başka memleketlere göçen insanlarla tanıştırıyor. Gerek anlattıklarının gerekse anlatımının özeni, inceliği edebiyat üstüne çok çalıştığını kanıtlarken, en olmadık yerden fırlayan mizah duygusu, tam ağlamak üzereyken güldürmesiyle Balkan ruhunu hiç kaybetmediğini gösteriyor. Kaybetmemek diyorum çünkü Penkov öykülerindeki Yeşil Kart kazanan kahramanları gibi üniversite eğitimi için Amerika’ya gidip oraya yerleşmiş. Hatta kitabı da anadilinde değil İngilizce yazmış ve bununla ilgili gördüğüm en hoş özürü son sözüne eklemiş: “Güzel Bulgarca, hikâyelerimi yabancı bir dilde, artık bana hoş ve yakın gelen bir dilde yazdığım için beni affet.”

Bulgaristan’da büyüyen ve oradan kaçan gençler kadar Balkan Savaşları’nın anılarıyla ve Kızıl Devrim’le büyümüş yaşlılar da öykülerin kahramanları. Ve genelde bizde olduğu gibi romantize etmeyi bırakın tam tersini yapıyor Penkov. Evet, Balkanlarda da dedeler, neneler çok önemli ama bu arada hepimizin bildiği bir gerçek var ki ihtiyarlar huysuz, aksi, inatçı ve bencildir. İşte tüm bu özellikleriyle sevdiriyor Penkov bize kahramanlarını, aynı gerçek hayatta olduğu gibi. İlk öykü “Makedonya”nın ilk paragrafından: “Türklerden kurtulmamızdan tam yirmi yıl sonra doğmuşum. 1898. Yani evet, yetmiş bir yaşındayım. Ve evet, aksiyim. Huysuzum. Bütün yaşlı adamlar nasıl kokuyorsa ben de öyle kokuyorum. Yürüyen bir ağrıyım adeta; kalçalarım, omuzlarım, dizlerim, dirseklerim... Geceleri uyumadan öylece uzanıyor, kızımı torunumun ismiyle çağırıyor, karımla ilk tanıştığım günü ise dünden, hatta bugünden iyi hatırlıyorum. Sanırım bugün 2 Ağustos, 1969. Geçen gece yatağıma işemiştim, kim bilir bu gece nasıl bir neşeye gebe?”

Balkanlarla biraz ilgilenen, milliyetçiliğin ve milli tarih dersinin zehrinden sıyrılmış herhangi biri Türklerden kurtulmanın oralar için ne kadar önemli olduğunu, bugün bile kutlanan birçok günün tamamen Balkan Savaşları ve sonraki zaferlere dair olduğunu bilir. O nedenle öykülerde Türklerden kurtulmanın da, Osmanlı’nın devşirme sisteminin annelere azabının da sözü sık sık geçiyor. Penkov Türklere, komünizme çalım atmakla kalmıyor, “Gecenin Ufku” öyküsüyle 1980’lerde Bulgaristan’daki Türklere zulüm yapanlar da bu çalımlardan nasibini alıyor. Öyküde adı ölen kardeşi gibi Kemal olan kızın yaşadıklarının anlamsızlığı ve çekilen acılar bugün bile o kadar canlı ki. Adını değiştirme zorunluluğuyla bitmeyen bu korkunç süreç mezar taşlarındaki isimlerin değiştirilmesine kadar varıyor. “Bütün mezar taşları alçıyla sıvanmıştı. Bazılarının üstüne yeni isimler yontulmuş, bazıları boş bırakılmıştı. Kemal’in dedesine de yeni bir isim verilmişti. Babaannesinin mezar taşı ise isimsiz bırakılmıştı.” Bugün bu olaylardan yıllar sonra, yaşadığımız topraklarda da cenazelere yapılan saygısızlıkları görünce bu çirkinliklerin oyunun bir parçası olduğunu iyice anlıyor insan.

Penkov’un komünizmle aşk nefret ilişkisiyse en çok “Lenin’i Satın Almak” öyküsünde yer alıyor. Aslında kuşak çatışmasını anlattığı bu öyküde uzun bir tarihsel süreci de ele alıyor. Komünizmin en ateşli zamanında büyümüş idealist bir dede, komünist sistemin artık eski heyecanını kaybettiği dönemde çalışma hayatındaki gayretli baba, eğitimin, sağlığın ve komünizmin çöktüğü bir dönemde büyüyen umutsuz torun. Ve torunun SAT sınavları sonucu Amerika’ya bir üniversiteye tam burslu kabulü komünist dedenin hayatında kabullenmekte en çok zorlanacağı şeylerden biri. Öyküde göçmenliğin ne kadar zor olduğu, anadilin nasıl da özlendiği, kapitalist sistemin vahşiliği gibi aralarda sezdirilen konular da var ama asıl iskeleti bence dede ve torunun telefondaki konuşması kuruyor. Önce Amerika’ya, o pis düşman devlete kaptırdığı torunla sert geçen konuşmalar, torunun dedeyi inatla sinir etmeye çalışması, sıla hasreti güçlendikçe, Bulgaristan’a gidecek uçak bileti parası bulamadıkça bambaşka bir duyguya evriliyor. Penkov ustalığını işte bu diyaloglarda gösteriyor. Hiçbir duygusal laf etmeden, genelde bizde yapıldığı gibi kahramanlarının gözünden duygularını uzun uzun betimlemeden, birkaç sözcük, birkaç cümleyle o gurbet duygusu bir yumru olup yerleşiyor boğazımıza. Edebiyatın en lezzetli hali...

“Dede, ne yiyorsun?” gibi sorular soruyordum telefonda bazen.

“Kavun ve peynir.”

“Güzel mi?”

“Lenin’e göre güzeldi, en sevdiği atıştırmalık.”

“Keşke burada da bir tabak olsa.”

“Meyvelerin yanında peynir yemekten nefret ederdin.”

“Dede, ne içiyorsun?”

“Ayran.”

“Güzel mi?”

“Dünyanın en güzel ayranı.”

“Dede, şu an tam olarak neye bakıyorsun?”

“Evin yukarısındaki yamaçlara. Ihlamur ağaçları bembeyaz. Yağmak üzere olan yağmurdan önce rüzgâr ters yüz etmiş yapraklarını.”

Sekiz öyküde Miroslav Penkov bizi duygudan duyguya geçiriyor, bunu da büyük bir beceriyle yapıyor. Yine en sevdiğim öykülerden birini, kitaba adını veren “Batının Doğusu”nu anlatacak çok fazla söz bulamadım. Önce müthiş bir neşeyle, neredeyse Kusturica filmi gibi başlayan öykünün bir on sayfa sonra sizi nereye götürdüğüne bakın, gelmiş geçmiş tüm devletlere, politikalara, sınırlara küfredecek duruma geleceksiniz. Ama Penkov bu ruh halini çok sevmiyor, olabilecek en absürd biçimde gülmenizi sağlayacak, merak etmeyin.

Balkan ülkesi değiliz ama bayağı ortak bir geçmişimiz var, Bulgarlarla pek iyi ilişkilerimiz olmayabilir ama aslında çok benziyoruz. Batının Doğusu’ndan sonra şunu açıklıkla söyleyebilirim ki huysuz dedeler, nineler ve kafadan çatlak akrabalar olmasa hayat çok zor olurdu.

Anıdan Kurmacaya Yol Alırken

1980’de yayımlanan, iki yıl sonra National Book Award’ı kazanan William Maxwell’in Hadi, Yarın Görüşürüz’ü (So Long, See You Tomorrow; Türkçe baskı: 2017) 1920’li yılların başında işlenen bir cinayeti ve bu cinayete giden yolu anlatıyor. Bu doğrusal olmayan anlatım, yani başta yaşanan trajediyi bilip sonra olayın öncesini okumamız aslında aynı yıllarda yayımlanan Gabriel García Márquez’in Kırmızı Pazartesi’sini getiriyor akla, ama olayların dizilişi dışında hiçbir ortak noktaları yok.

Hadi, Yarın Görüşürüz’de anlatıcı önce çocukluğunun geçtiği yerde, Illinois’de yaşanan bir cinayeti ve taraflarını anımsıyor. Sonra yavaş yavaş kasabayı ve anlatıcıyı tanımaya başlıyoruz. Adını bilmediğimiz anlatıcı Yas Dönemi başlıklı bölümde okura bu kitabı niçin yazdığını anlatıyor: “Eğer (1) katil tanıdığım birinin babası olmasaydı ve (2) daha sonra utandığım bir şey yapmamış olsaydım, hayatımda görmediğim bir ortakçının öldürülüşünü elli yıl sonra hatırlayacağımı pek sanmazdım. Bu anı yazısı –eğer bu yazıya anı yazısı diyebilirsek– bir laf kalabalığı, özür dilemenin nafile bir yolu aslında.” Böylelikle anlatmaya başlayacak; küçük bir kasabada bir bacağını araba tekerine kaptırmış abisi, sigorta satıcısı babası ve annesiyle çocukluk denen o güzel ve uzak ülkede yaşamakta, ta ki 1918’deki grip salgınında küçük kardeşinin doğumundan hemen sonra annesini kaybedene dek. Yazarın özyaşamından izler taşıyan bu geçmişin anlatımı bir iç dökümü gibi devam ediyor. Babasının istediği gibi dışadönük, oyunbaz bir erkek çocuk olmayan anlatıcının içe kapanması, kendine kurduğu küçük dünya, bu dünyaya bir süre sonra misafir olacak üvey annesi sırayla yerlerini alıyor. Babası tekrar evlendikten sonra taşınacakları evin inşası sırasında tanıştığı sessiz arkadaşı Cletus Smith bu romanın yazılmasının nedeni aslında. Başta anlatılan trajedide cinayeti işleyenin oğlu olan Cletus bu olaydan sonra anlatıcının hayatından çıkmış gitmiş.

Çocukluğu anımsamak acayip gerçekten de, tamamen sizin kurduğunuz, gerçek olup olmadığından hiçbir zaman emin olamayacağınız uzak bir masal dünyası sanki. Bu nedenle çocukluğu anlatan romanları, öyküleri ayrı seviyorum. Hayatımıza girenler, çıkanlar silik. Bugün büyüklerin travma yaşatacağını düşündüğü birçok şeyi sorunsuzca atlatır ve unutur çocuklar. Taşınma, okul değişikliği, bir anda gelen ve bir anda giden arkadaşlar... Kitabı okurken ilkokulda ansızın okulu bırakan, sonra ailecek Almanya’ya döndüğünü duyduğumuz bir sınıf arkadaşım geldi aklıma. Ve tabii sorular, ne olmuştu, dönemin ortasında ansızın niye gitmişlerdi? Çocuk dünyası bu sorularla dönmüyor, aklımıza geldiyse bile bir teneffüs sonra unutmuşuzdur herhalde, arayıp sorma inceliği ya da hatırşinaslık pek de çocuklara özgü bir özellik değil. Hadi, Yarın Görüşürüz’de de anlatıcı yıllardır utandığı küçücük bir olaydan yola çıkıp bu “anı yazısını” yazıyor. Vicdanını rahatsız eden olay, ailesiyle taşındığı Chicago’da lise koridorunda Cletus’u görüp tanıyıp konuşmaması. Bu anı, o konuşmama ânı, niye konuşmadığını kendisinin de bilemediği bu garip tutukluk aklından çıkmıyor ve böylelikle geçmişi araştırmaya başlıyor. Elinde çok az şey var. Bir aldatma, bir cinayet, bir intihar. Bu üçgeni bir araya getirmek anlatıcının hayal gücüne ve anlatma ustalığına kalmış ki romanın ikinci bölümü bu ustalığı sonuna kadar gözler önüne seriyor.

Roman bölüm olarak ikiye ayrılmıyor ama anıdan kurmacaya geçerken William Maxwell anlatıcısı aracılığıyla okuru uyarıyor: “Eğer ileride okuyacağı gerçek ve hayal karışımının herhangi bir parçası okuyucuyu rahatsız edecek olursa, benden izin, bunu dikkate almayabilir. Eğer elimde gerçekler olsaydı seve seve onlara bağlı kalırdım. Okur aynı zamanda hatırı sayılır bir miktarda da hayal gücünü kullanmak zorunda kalacaktır. Bir masanın üzerine kapalı olarak yayılmış bir paket iskambil kâğıdı hayal etmeli okuyucu; sonra birini açmalıdır ama bu kupa sekizlisi veya karo valesi olmayacaktır, onun yerine Cletus’un geçmiş yaşamının sıradan bir on beş dakikası olacaktır.”

İlk iskambil kâğıdıyla birlikte kurmacanın en can alıcı karakterini, Trixie’yi yaratıyor anlatıcı. Cletus’la çiftliğin köpeği Trixie arasındaki o acayip sevgi duygusallıktan olabildiğince uzak durmaya çalışılarak yazılmış bu romandaki en acıklı ilişki olacak. Anlatıcı gerektiğinde bir köpeğin zihninin nasıl çalıştığını gösterecek bizlere. Trixie evliliğini bitirmeye karar veren bir kadının çocuklarını da alıp gitmesini, çok sevdiği Cletus’un da annesiyle gitmiş olmasını, bu değişimi anlamayacak. Sonuna kadar sadakat göstererek arkada kalan baba Clarence’ı bekleyecek. Yeni sahibinin onun için hiçbir zaman “sahip” olmayacağını ve yaklaşmakta olan sonunu da bilemeyecek.

Sonra yavaş yavaş etraftaki başka kişilerin kartları da açılıyor, Cletus’un yaşamı hakkında bilgi sahibi olmaya başlıyoruz. Bu kez bir kurmaca içinde Cletus’un önemsediği insanları bir bir tanıyıp doğrusal olmayan bir çizgide geçmişi ve bugünü öğreniyoruz. Olay önemli bir olay değil, hemen hemen her gün gazetelerde rastlayacağımız türden bir yasak aşk hikâyesi. Kardeş kadar yakın olan Lloyd Wilson’la Clarence Smith’in arkadaşlıklarının Lloyd’un Clarence’ın karısı Feyn’e âşık olmasıyla son bulması ve dağılan hayatlar. Anlatıcının yıllar sonra bu kurguyu hayal etmesinin de çok önemli bir tarafı yok. Evet, bir zamanlar kısa süreliğine iyi arkadaş olduğu çocuk bir trajedi yaşamış, kasabadan gitmiş, anlatıcı yıllar sonra başka bir şehirde lise koridorunda onunla karşılaşmış ve konuşmamış. Hayatta vicdan azabı çektirecek öyle meseleler yaşıyoruz ki şu küçük olay bizi bu romanın bunlar üzerine yazılmış olmasına inandırmayacak neredeyse. Oysa William Maxwell bu önemsiz olayı ele alarak büyük bir roman yaratmış. Asıl önemli olan bu.

Maxwell anlatıcının tavrını ustalıkla belirlemiş, ilk başlarda kendi çocukluğunu anlatırken kullandığı dil oldukça düz, duygusallıktan uzak bir dil. Hatta Çiğdem Erkal İpek’in usta çevirmenliğini çok iyi bildiğimden ilk bölümlerdeki kuru anlatıma şaşırdığımı söyleyebilirim. Oysa sonradan anladım ki bu kuru dil, öznel olmamaya çalışılarak aktarılan çocukluk anıları, anne kaybının yarattığı acının birkaç kısa cümleyle, uzatılmadan geçiştirilmesi, hepsi planlanarak yapılmış şeyler.

Oysa bize iskambil kâğıtlarından söz ettikten sonra bu metnin artık bir anı yazısı olmadığını, yaratılan, hayal edilen ayrıntılar, duygularla müthiş bir kurmacaya imza atıldığını görüyoruz. Bitirdikten sonra ilk düşündüğüm Hadi, Yarın Görüşürüz’ün yaratıcı yazı ve edebiyat derslerinde okutulması gerektiğiydi – bizdeki müfredatla mümkün değil tabii. Anlatıcı büyüdüğü kasabayı en başta tarihi ve kimliğiyle öne çıkarırken sonradan nasıl o atmosferi canlı bir biçimde hissettiriyor, kasaba halkını sınıfsal farkları, önyargılarıyla ete kemiğe büründürüyor, anılarından söz ederken kullandığı dili nasıl bir anda değiştirip daha duygusal bir tona geçiyor, anılarında ailesini mesafeli bir biçimde tanıtırken romanı kurduğu bölümde nasıl derinlikli karakterler yaratıyor, bizim katile de maktule de, âşıklara da bu aşkın mağdur ettiklerine de aynı anlayışı göstermemizi sağlıyor, satır satır incelenmeli. Açılan iskambil kâğıtlarıyla attığı ilmekleri nasıl birleştiriyor, sonucunu baştan bildiğimiz trajediye giden yolun taşları nasıl döşeniyor, neredeyse bir yazarlık dersi vererek gösteriyor.

Herkese üzülüyor, herkese hak veriyoruz, en yakın arkadaşını öldüren Clarence’e bile, çünkü edebiyatın ve genel olarak sanatın en büyük mucizesi budur. Ama bütün olayların merkezinde yer alan Cletus, sonrasında ne olduğunu bilemediğimiz, anlatıcının vicdan azabıyla karşımıza çıkan Cletus en unutulmayan karakter olacak bizim için. Arka kapakta Hadi, Yarın Görüşürüz’ün niçin “okuyanın bir gün tekrar okumak isteyeceği kitap” olarak nitelendirildiğini anlayacağız. Çocukların kendi istekleri dışında maruz ve mecbur kaldığı bu düzenin böyle işliyor olması canımızı acıtacak. Cletus’un babasına annesiyle ilgili bir şey söyledikten sonra okkalı bir tokat yiyip ağlamadan, dudaklarını ısırarak inek sağmaya devam ettiği o ân mesela, bizim için unutulmaz olacak. Ve şu satırlar hiç aklımızdan çıkmayacak:

Onlar mı evin bir parçası, yoksa ev mi onların bir parçası sorusu, çocukların cevap vermeye hazır olmadıkları bir sorudur. Madem köpeği elinden aldınız, onu aldıktan sonra mutfağı da alın –akşam yemeği için pişen şeyin fırındaki kokusunu da. Sonra çamaşır gününün kokusunu, tahta askılarda kuruyan yünlülerin kokusunu. Küllerin kokusunu. Ocağın üzerinde için için kaynayan sabunun. Otlak çiti yanında bekleyen yaşlı, uslu atı alın. .... Atların ahırını da alın – saman, toz, at sidiği ve terle lekenmiş eski derilerin kokusunu, açık kapının ardında uzanan sürülmüş tarlayı döven yağmuru. Tüm bunları alırsanız ona ne yapmış olursunuz? O kadar büyük bir yokluk karşısında ona eskisi gibi iyi bir oğlan olmaya devam etmesini söylemenin yararı ne?

Yanlış Babalar ve Yanlış Oğulları

Barış Andırınlı’nın ilk romanı Kopoy’u (2011) çıkar çıkmaz biraz da tesadüf eseri almış, okumuş ve çok sevmiştim. Sevdiğim romanlar bende yazma isteği uyandırıyor. Bu nedenle büyük bir heyecanla Notos’a yazmıştım. Bu yıl Andırınlı’nın yine farklı bir ismi olan yeni romanını gördüm ve doya doya okumak için yazı bekledim. Yanılmamışım. Ajar (2018) güvendiğim bir yazardan dili, anlattıkları, karakterleri ve ustalıklı kurgusuyla çok iyi bir roman.

Kopoy hakkında yazdıklarım aslında bu roman için de geçerli: “Uzun sanatsal benzetmelere, paragraf uzunluğundaki ruhsal betimlemelere ve farklı olmak için yapısı bozulan bir dile o kadar alışmışız ki, kısa kısa cümlelerle, doğal ve gündelik bir dille toplumun yaralarını, insanların umutlarını, umutsuzluklarını anlatabilmenin ustaca kotarıldığını görmek bana unuttuğum bir edebiyat coşkusu yaşattı.” İlk romanıyla ikinci romanı arasında geçen yedi yılda Türk edebiyatında değişen pek bir şey olmadı ama Barış Andırınlı sözcükleri daha da ekonomik kullanmaya